Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.46.0-wmf.21
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Finlanda
0
5900
169661
168316
2026-03-28T05:16:42Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
169661
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox terra
|NUM = <font size="+1">'''Republica da la Finlanda'''</font><br />
'''Suomen tasavalta'''<font size="-1"> (finlandais)</font><br />'''Republiken Finland'''<font size="-1"> (svedais)</font><br />
|MALETG-BANDIERA = Flag of Finland.svg
|MALETG-BANDIERA-LADEZZA = 150px
|MALETG-BANDIERA-ROM = gea
|ARTITGEL-BANDIERA =
|MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Finland.svg
|MALETG-VOPNA-LADEZZA = 100px
|ARTITGEL-VOPNA =
|PAROLA =
|LINGUA-UFFIZIALA = [[finlandais]] e [[svedais]]
|CHAPITALA = [[Helsinki]]
|FURMA-DA-STADI = republica parlamentara
|FURMA-DA-REGENZA = democrazia parlamentara
|SCHEF-DA-STADI = Sauli Niinistö (president)
|SCHEF-DA-REGENZA = Petteri Orpo (primminister)
|SURFATSCHA = 338 432
|ABITANTS = 5 488 543 <small>(2016)</small>
|SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 16,04
|MUNAIDA = [[euro]] (€)
|INDEPENDENZA =
|IMNI-NAZIUNAL = ''Maamme – Vårt land''
|DI-DA-LA-FESTA-NAZIUNALA = 6 da december
|FUNDAZIUN = 1917
|ZONA-D-URARI = UTC+2 OEZ<br />UTC+3 OESZ (dal mars fin l’october)
|NUMER-DA-L-AUTO = FIN
|INTERNET-TLD = .fi
|PRESELECZIUN-TELEFON = +358
|MALETG-POSIZIUN = EU-Finland.svg
}}
La '''Finlanda''' (finlandais ''Suomi'' [ˈsuɔmi], svedais ''Finland'' [ˈfɪnland]), uffizialmain Republica da la Finlanda, è ina republica parlamentara en l’[[Europa dal Nord]] e dapi il 1995 in stadi commember da l’[[Uniun europeica]]. La Finlanda cunfinescha cun la [[Svezia]], la [[Norvegia]], la [[Russia]] e la [[Mar da l’Ost]]. Cun radund 5,4 milliuns abitants sin ina surfatscha ch’è be per pauc pli pitschna che la [[Germania]] tutga la Finlanda tar ils pajais da l’[[Europa]] ch’èn abitads il pli pauc spess. Ina gronda part da la populaziun sa concentrescha sin il sid dal pajais cun la chapitala [[Helsinki]]. Las duas linguas uffizialas èn il finlandais ed il svedais. 92 % da la populaziun discurran finlandais, 6 % svedais. La gruppa d’inslas [[Åland]], nua ch’i vegn discurrì svedais, dispona d’in vast statut d’autonomia.
Il territori da la Finlanda è da vegl ennà stà pauc populà; en il temp istoric è quel entrà cun si’incorporaziun en il Reginavel svedais (a partir dal 12avel tschientaner). Sur lung temp è il pajais restà ina part integrala da la [[Svezia]]. Il 1809 è el alura vegnì cedì a la [[Russia]]; sut lez domini è la Finlanda plaunsieu sa furmada ad ina naziun. Il 1917 ha il pajais cuntanschì l’independenza statala.
== Geografia ==
[[Datoteca:Finland_map.gif|thumb|200px|Geografia dal pajais]]
Cun ina surfatscha da 338 432 km² è la Finlanda in pau pli gronda che la [[Norvegia]] ed in pau pli pitschna che la [[Germania]]; ella appartegna uschia als stadis europeics ils pli gronds. Situà tranter il 60avel ed il 70avel grad da latituda, sa tracti d’in dals pajais situads il pli al nord da la Terra. In terz da la Finlanda giascha en il nord dal circul polar. L’extensiun nord-sid da la terra franca munta a 1160 km (da [[Nuorgam]] fin a [[Hanko]]), la pli gronda distanza ost-vest munta a 540 km (d’[[Ilomantsi]] fin a [[Närpes]]). Tar la divisiun dal territori dal pajais vegn gia discurrì a partir da l’autezza da l’Oulujärvi (en il nordvest da la citad [[Kajaani]]) da ‹Finlanda dal Nord›. Uschia po [[Oulu]], ch’è situà precis entamez il pajais, gia vegnir designà sco citad da la Finlanda dal Nord. Medemamain sa numna la cuntrada enturn [[Jyväskylä]] ‹Finlanda Centrala›, e quai malgrà sia posiziun vaira meridiunala.
Il pli lung cunfin statal è cun 1269 km quel vers la [[Russia]], situà en l’ost. En il nord cunfinescha la Finlanda sur 716 km cun la [[Norvegia]]; il cunfin vers la [[Svezia]] d’ina lunghezza da 536 km vegn furmà dals flums Könkämäeno, Muonionjoki e Tornionjoki.
En il vest e sid cunfinescha la Finlanda cun mars secundaras da la [[Mar da l’Ost]], en il vest cun il [[Golf da Botnia]], en il sid cun il [[Golf Finlandais]]. Praticamain tut ils flums e lais finlandais appartegnan a l’intschess da la [[Mar da l’Ost]], sulettamain il nordost situà da l’autra vart dal Maanselkä maina l’aua en l’[[Ocean Arctic]]. Pervi da las bassas svapurisaziuns e l’afflussiun permanenta d’aua dultscha èn las mars enturn la Finlanda bundant pli pauc saladas ch’ils oceans mundials. Cun ina salinitad da main che 0,3 % è la Bottenwiek, la part nordica dal Golf da Botnia, schizunt adattada per peschs d’aua dultscha.
La caracteristica centrala da la cuntrada finlandaisa è sia ritgezza da lais. Pervi da quella vegn la Finlanda er numnada ‹il pajais dals milli lais›. Tenor dumbraziun uffiziala vala in’aua a l’intern dal pajais cun ina surfatscha d’almain 5 aras sco lai, uschia ch’il ministeri da l’ambient inditgescha il dumber da lais finlandais cun 187 888; da quels han radund 56 000 ina grondezza d’almain ina hectara.<ref>[https://web.archive.org/web/20070930024241/http://www.ymparisto.fi/default.asp?node=8103&lan=fi ''Suomen Järvet''] – Ministeri da l’ambient finlandais.</ref> La lunghezza totala da las rivas dals lais finlandais munta a 186 700 km, il dumber da las inslas situadas a l’intern dal pajais a 98 050.
=== Divisiun en spazis natirals ===
La Finlanda sa lascha divider en tschintg spazis natirals: las planiras da costa en la Finlanda dal Sid, las planiras da costa da l’Ostrobotnia, la platta da lais finlandaisa a l’intern dal pajais, la regiun collinusa en l’ost e la Laponia en il nord.
[[Datoteca:Lempisaari,_Naantali,_Finland..jpg|thumb|200px|Inslas grippusas en la mar davant Naantali]]
[[Datoteca:Syväri1.jpg|thumb|200px|Regiun da lais sper Nilsiä en la Finlanda da l’Ost]]
La planira da costa da la Finlanda dal Sid tanscha da Satakunta sur Uusimaa fin al cunfin russ. Questa regiun ha relativamain paucs lais ed è segnada da la producziun agrara. A la costa dal vest suonda lura la regiun gronda da l’Ostrobotnia. Quest territori planiv vegn traversà da numerus flums e vegn medemamain tratg a niz intensivamain tras l’agricultura. Tar la costa da la Finlanda sa tracti d’ina costa grippusa structurada ritgamain cun ina lunghezza totala da bunamain 40 000 km e cun bundant 73 000 inslas d’ina grondezza d’almain 500 m². Resguardond lur dumber furman las inslas grippusas davant Turku il pli grond archipel dal mund. Las inslas da la gruppa d’inslas autonoma Åland sa chattan en ina distanza tranter 15 e 100 km davent da la terra franca finlandaisa.
Ils dus dies da morenas Salpausselkä en il sid e Suomenselkä en il vest furman ils dus sparta-auas principals dal pajais e spartan ils territoris da costa da la platta da lais finlandaisa (''Järvi-Suomi'') a l’intern dal pajais. Quest territori ritg da palids e guaud furma cun ses ca. 42 200 lais la pli gronda platta da lais da l’Europa. Auas internas cuvran qua radund 18 % da l’entira surfatscha. Qua naschan er ils pli impurtants flums da la part meridiunala dal pajais, il Kokemäenjoki, il Kymijoki ed il Vuoksi. Il pli grond lai dal pajais è il Lai da Saimaa, situà en il sidost, che cumpiglia ina surfatscha fitg sparpagliada da radund 4400 km².
La regiun collinusa da la Finlanda (''Vaara-Suomi'') s’extenda en l’ost da la Carelia dal Nord sur Kainuu fin en las parts meridiunalas da la Laponia. Caracteristicas èn las numerusas collinas, da las qualas però be singulas – sco il Koli (347 m) en la Carelia dal Nord – sa distinguan en furma da muntognas da lur ambient. Vers nord suonda a la regiun collinusa il territori grond da la Laponia.
En la [[Laponia]] domineschan grondas cuntradas da guaud e da palì, da las qualas vargan ora muntognas u planiras autas senza plantas – ils uschenumnads ''tunturi'' (finlandais) u ''fjälls'' (svedais) – sco il Pallastunturi (807 m), il Yllästunturi (718 m) u il Pyhätunturi (540 m). La regiun enturn il Inarijärvi en il nordost da la Laponia è segnada d’ina gronda spessezza da lais. Il pli lung flum da la Finlanda è cun radund 560 km il Kemijoki, en il qual sbucca la gronda part dals flums da la Laponia finlandaisa. Sco ils auters gronds flums da la Finlanda dal Nord (Tornionjoki, Iijoki ed Oulujoki) nascha er il Kemijoki en las autezzas situadas al cunfin dal nord e da l’ost da la Finlanda. En il nord da la Laponia s’auza il terren vers las Muntognas Scandinavas. Cun la tschima principala da quellas cunfinescha la Finlanda però be en il nordvest en la vischnanca Enontekiö. Qua èn er situads tut ils pizs dal pajais che tanschan sur milli meters; la pli auta muntogna da la Finlanda furma il Haltitunturi (1324 m s.m.) che giascha al cunfin cun la [[Norvegia]].
=== Geologia ===
Il fundament grippus da la Finlanda consista surtut da crap precambric dal scut baltic (gnais, granit e plattamorta). L’ultima furmaziun da las muntognas è succedida en la Finlanda avant radund ina milliarda onns, uschia ch’il reliev sa preschenta oz vaira planiv. Be en singuls cas han quarzits spezialmain dirs pudì resister tant enavant a l’erosiun ch’els sa distinguan sco muntognas da lur ambient.
[[Datoteca:Soderskar-rocks_and_water.jpg|thumb|160px|Grips da granit ch’èn vegnids mulads giu tras glatschers (Söderskär, davant la costa dal sid)]]
La cuntrada odierna è vegnida influenzada a moda decisiva tras la cuverta da glatsch dal temp da glatsch. Fin avant radund 10 000 onns han glatschers cuvert l’entira surfatscha da la Finlanda odierna, han erodà il grip ed han furmà en il decurs da lur retratga vastas cuntradas da morenas, las qualas èn da lur vart vegnidas transfurmadas tras auas da glatschers. Tipicas furmas da la cuntrada d’origin glazial èn crests smuttads sco furma d’erosiun sco er drumlins ed esker sco furmas d’emplenida. Sin ils dies da las morenas sco il Suomenselkä en il vest u il Salpausselkä en il sid cuntanschan ils sediments glazials grossezzas da bundant 100 m. Cun la fin dal temp da glatsch ha l’aua da glatschers furmà il Lai d’Ancylus, l’antecessur da la Mar da l’Ost odierna, ed ha cuvert vastas parts dal pajais. Avant 7000 onns èn questas auas rutas tras vers la Mar dal Nord. Damai ch’il spievel da l’aua è sa sbassà e la terra è s’auzada successivamain, han ils proxims millennis manà adina dapli terra a la surfatscha da la mar. A l’intern dal pajais è aua da glatschers sa rimnada en foppas da glatschers e ruttadiras pli veglias, quai ch’ha manà a la furmaziun dals lais finlandais. L’elevaziun da la terra è in process da furmaziun da la cuntrada che perdura fin oz. Uschia s’auza per exempel la costa da la mar da l’Ostrobotnia mintg’onn per radund 8 mm or da la Mar da l’Ost. Quai è er il motiv daco ch’i dat là bunamain mintga primavaira inundaziuns, damai ch’ils flums n’han praticamain nagina pendenza vers la costa e l’aua da naiv vegn uschia stagnada vers l’intern dal pajais. Medemamain han citads sco [[Pori]] u [[Vaasa]] stuì vegnir spustadas en il decurs dals ultims tschientaners per plirs kilometers vers vest, cunquai che lur ports s’enterravan.
Il sediment ch’è derasà il pli vast a la surfatscha è il tillit che deriva medemamain dal temp da glatsch. Damai ch’i dat en la Finlanda be en paucs lieus crap da chaltschina u marmel, èn ils sediments glazials savens libers da chaltschina. Ils terrens ch’èn sa sviluppads londerora han perquai la tendenza da vegnir aschs. En regiuns pli bassas, ch’eran situadas en la fasa dal Lai d’Ancylus e dals antecessurs da la Mar da l’Ost sut il livel da la mar, èn ils sediments glazials savens vegnids surcuverts da sediments da lais. Pervi da quests terrens d’arschiglia fritgaivels, ma er pervi dal clima relativamain miaivel, sa concentrescha la cultivaziun da granezza sin las regiuns da costa situadas en il vest e sid da la Finlanda. A l’intern dal pajais è l’agricultura dependenta da chaltschina en furma da ladim; quella vegn gudagnada en pliras chavas da chaltschina sco a Pargas, Lohja e Lappeenranta.
Entant ch’ils giaschaments da minerals da fier èn praticamain explotads cumplettamain, existan anc reservas pli grondas d’arom, nichel, zinc e crom. Durant ils onns 1860 è vegnì chattà aur en il sablun dal flum Kemijoki, quai ch’ha manà ad ina veritabla fevra d’aur en la Laponia. Fin oz vegn lavà aur als flums da la Laponia, per part a maun, per part a moda industriala. Giaschaments d’aur che n’èn per gronda part anc betg vegnids explotads èn ultra da quai distribuids en l’entir pajais; anc il 1996 han ins chattà en vischinanza da [[Kittilä]] in giaschament che vegn stimà sin ca. 50 tonnas aur. Ultra da quai è la Finlanda il pli grond exportader da talc, in mineral che vegn surtut duvrà en l’industria da palpiri.<ref>[https://web.archive.org/web/20120118213421/http://en.gtk.fi/ExplorationFinland/Commodities/IndustrialMinerals.html ''Industrial Minerals and Rocks''] – Centrala da perscrutaziun geologica da la Finlanda.</ref>
=== Clima ===
[[Datoteca:Ev24856_Scandinavia.A2003050.1025.250mFINLANDONLY.jpg|thumb|140px|Plattas da glatsch en la Mar da l’Ost (maletg da satellit dal favrer 2013)]]
Il clima finlandais è fraid-temprà. La Finlanda è situada al cunfin tranter la zona climatica maritima e continentala. Las zonas da pressiun bassa influenzadas dal vent dal vest pon manar cun sai cundiziuns meteorologicas umidas e variablas. Da l’autra vart protegian las Muntognas Scandinavas la Finlanda da l’Atlantic; tras quai procuran zonas da pressiun auta continentalas per envierns fraids e stads relativamain chaudas. La Mar da l’Ost, ils lais interns e surtut il [[Current dal Golf]] han in’influenza tempranta sin il clima, uschia ch’igl è en la Finlanda bundant pli miaivel ch’en auters lieus dal medem grad da latituda. [[Kuopio]] giascha per exempel sin la medema latituda sco [[Jakutsk]] en la [[Sibiria]], ha però ina temperatura media annuala ch’è bunamain 13 °C pli auta.
La summa da las precipitaziuns munta en la Finlanda dal Sid a 600–700 mm. En il nord è ella bundant pli bassa, quai che vegn però cumpensà tras svapuraziuns minimalas (pervi da las temperaturas bassas). La pli pitschna quantitad da precipitaziuns croda en l’entir pajais il mars, la pli gronda il fanadur ed avust.
Tranter la Finlanda da l’Ost e dal Vest na datti naginas isotermas; pervi da la gronda extensiun en direcziun nord-sid èsi però marcantamain pli fraid en il nord dal pajais. En il sid munta la temperatura media annuala 5 °C, en il nord da la Laponia però be −2 °C.<ref>[https://web.archive.org/web/20100427064439/http://www.fmi.fi/weather/climate_6.html Finnish Meteorological Institute: ''Climate in Finland''] (englais).</ref> Er la durada da las stagiuns variescha correspundentamain: en il sidvest da la Finlanda dura l’enviern be 100 dis, en la Laponia però fin 200 dis.<ref name="seasons">[https://web.archive.org/web/20100728051305/http://www.fmi.fi/weather/climate_4.html ''Finnish Meteorological Institute: The Seasons''] (englais).</ref> Durant il schaner e favrer, ils mais ils pli fraids, giascha la temperatura media tranter −4 e −14 °C. La pli fraida temperatura ch’è insumma vegnida mesirada en la Finlanda èn stads −51,5 °C a Pokka sper [[Kittilä]] ils 28 da schaner 1999.<ref name="sääennätyksiä">[http://www.fmi.fi/saa/tilastot_34.html Ilmatieteen laitos: ''Suomen ja maapallon sääennätyksiä''] (finlandais).</ref> La cuverta da naiv cuntanscha en il sid ina grossezza da ca. 20–30 cm, en l’ost e nord da ca. 60–90 cm. Ils lais schelan il november/december e sdreglian savens pir il matg/zercladur.<ref>[http://www.fmi.fi/saa/tilastot_10.html Ilmatieteen laitos: ''Talven lumista ja lumisuudesta''] (finlandais).</ref> Durant envierns propi fraids pon ils Golfs da Botnia e da la Finlanda schelar quasi dal tuttafatg e ston vegnir tegnids averts cun agid da rumpaglatschs.
La stad è la differenza da temperatura tranter il sid ed il nord main marcanta che l’enviern. En la Finlanda dal Sid e Centrala datti 10 fin 15 dis cun temperaturas sur 25 °C, en il nord 5 fin 10 dis. La pli auta temperatura ch’è insumma vegnida mesira en la Finlanda èn stads 37,2 °C a [[Liperi]] ils 28 da fanadur 2010.<ref>Helsingin Sanomat: [https://web.archive.org/web/20100801170037/http://www.hs.fi/kotimaa/artikkeli/Kaikkien+aikojen+l%C3%A4mp%C3%B6enn%C3%A4tys+on+nyt+372+astetta/1135258900242 ''Kaikkien aikojen lämpöennätys on nyt 37,2 astetta''], 28 da fanadur 2010.</ref>
En ils territoris al nord dal circul polar glischa la stad il sulegl da mesanotg, l’enviern percunter regia la notg polara. Dal temp dal solstizi da stad na vegni schizunt en il sid dal pajais betg dal tuttafatg stgir la notg (uschenumnadas ‹notgs alvas›). Ad [[Utsjoki]] ch’è situà il pli al nord da la Finlanda na va il sulegl durant 73 dis betg da rendì; l’enviern percunter na cumpara el insumma betg a l’orizont, e quai durant 51 dis. Er en la Finlanda dal Sid vesan ins il sulegl durant ils pli curts dis be durant sis uras. Surtut en il nord dal pajais cumparan l’enviern glischs polaras.
== Natira ==
[[Datoteca:Punkaharju_forest.JPG|thumb|200px|Guaud da tieus sper Punkaharju]]
[[Datoteca:Patvinsuo_kohosuota.jpg|thumb|200px|La palì auta Patvinsuo]]
[[Datoteca:Peltojärvi_Muotkatuntureilla.jpg|thumb|200px|Regiun da ''fjälls'' ad Inari, Laponia]]
En la Finlanda èn da chasa radund 42 000 spezias d’animals, da plantas e da bulieus, da quai 65 spezias da mammals. Tut en tut è la varietad da las spezias pli bassa ch’èn territoris situads pli en il sid; percunter porschan las cuntradas selvadias da la Finlanda spazis da viver per blers animals ch’èn da chattar be darar en l’ulteriura Europa.
En la Finlanda pon ins sa mover, cun intginas restricziuns, libramain en la natira. Igl è er lubì da cleger coclas selvadias e bulieus e d’ir a pestga. La pestga e la chatscha vegnan pratitgadas vastamain en tut il pajais. Radund sis procent da la populaziun finlandaisa è en possess d’ina patenta da chatscha.<ref>[http://www.riista.fi/?group=00000096&mag_nr=1 Associaziun centrala dals chatschaders] (finlandais).</ref>
=== Flora e vegetaziun ===
La Finlanda è il pajais cun la pli auta cumpart da guaud en tut l’Europa: 86 % da la surfatscha dal pajais èn cuverts cun guaud. Dal nord vers il sid cumparan trais zonas da vegetaziun. La gronda part da la Finlanda appartegna a la zona boreala dals guauds da coniferas (taiga). Quella è caracterisada tras curtas periodas da vegetaziun, tras terrens segnads d’ina bassa cumpart da substanzas nutritivas (che permettan a las plantas da crescher be plaun), tras la predominanza da coniferas e tras in bass dumber da spezias da plantas. I domineschan surtut tieus (50 %) e pigns (30 %); la planta da feglia la pli frequenta è il badugn (16,5 %).<ref>[https://web.archive.org/web/20070820100938/http://www.metla.fi/suomen-metsat/index-de.htm Metla (Institut finlandais per la perscrutaziun dal guaud)].</ref> Il terren è cuvert cun chaglias d’izuns e mistgels, vers nord era cun litgens.
Be a la costa dal sidvest e sin las inslas grippusas situadas davantvart predomineschan guauds maschadads. Qua creschan er spezias da planta che na cumparan uschiglio nagliur en la Finlanda, sco per exempel il ruver. En la part settentriunala da la Laponia na datti praticamain nagin guaud; be en regiuns situadas pli a bass datti anc in u l’auter badugn, en regiuns pli autas sa preschenta ina vegetaziun da tundra.
In terz da la surfatscha da la Finlanda consistiva pli baud da palids; radund la mesadad da questa surfatscha è vegnida drenada en il decurs dals ultims tschientaners per gudagnar terren productiv.<ref>[https://web.archive.org/web/20120117151611/http://www.borealforest.org/world/world_finland.htm borealforest.org: ''Finland – Forests and Forestry''].</ref> En il sid domineschan palids autas ritgas da turba, vers nord palids ombrotrofas (tar las qualas l’aua deriva exclusivamain da las precipitaziuns). La gronda part da las cuntradas da palì èn cuvertas da guauds da palì.
=== Fauna ===
[[Datoteca:Käsivarsi_porot_1.JPG|thumb|200px|Rens en la Laponia dal Nordvest]]
Malgrà ch’i vegn fatg intensivamain chatscha sin ils elans, cumparan quels en grond dumber en tut il pajais. Mintg’onn vegn sajettà radund in terz da l’entir effectiv; ma a la fin da la stagiun da chatscha sa stabilisescha quel danovamain sin ca. 100 000 animals. Per il traffic sin via munta la gronda populaziun d’elans in privel; adina puspè datti grevs accidents cun ils animals. En il nord dal pajais entaup’ins dapertut rens. La populaziun da radund 200 000 animals viva a moda mez dumestitgada. Durant l’onn sa movan ils animals libramain; vers la fin d’atun chatschan ils possessurs ensemen lur scossas e tschernan ils animals da maz. Bundant pli pauc derasà è il ren da guaud selvadi. Pli baud era quel da chasa en vastas parts da la Finlanda; la fin dal 19avel tschientaner è el vegnì extirpà ed a partir dals onns 1950 è el puspè immigrà en pitschnas populaziuns nà da la [[Russia]] a [[Kainuu]] e la [[Carelia dal Nord]]. En la Finlanda dal Sid e dal Vest èn da chasa grondas populaziuns da tschiervs da Virgina ch’èn vegnids importads da l’[[America]].
Las populaziuns d’animals da rapina creschan gia dapi onns grazia al success da las mesiras da protecziun; il dumber dals urs brins e dals lufs-tscherver surpassa mintgamai 1000 individis, quel dals lufs giascha tar ca. 200. En il fratemp dastga per part schizunt puspè vegnir fatg chatscha sin questas spezias d’animals. En la part finlandaisa da la Laponia ha pudì sa mantegnair ina populaziun da radund 150 gulatschs. La vulp polara era oriundamain preschenta en l’entir pajais; pervi da la chatscha da pails è ella bunamain vegnida extirpada a l’entschatta dal 20avel tschientaner. Fitg derasada è però vinavant la vulp cumina, dapi in pèr decennis er il chaun-vulp ch’è immigrà nà da la Russia.
La foca d’anels da Saimaa cumpara en tut il mund be en il territori da lais da Saimaa. Questa sutspezia d’aua dultscha da la foca d’anels è fitg rara. Grazia a mesiras da protecziun ha ella pudì vegnir preservada da svanir dal tuttafatg; ella furma perquai l’animal da simbol da la protecziun da la natira en la Finlanda. Speziala protecziun giauda er il sabrin che cumpara en l’[[Uniun europeica]] be en la Finlanda ed en l’[[Estonia]].
Al mund dals utschels finlandais appartegnan radund 430 spezias, tranter auter l’evla da la pizza e l’evla da mar, daspera diversas giaglinas selvadias sco la giaglina da taus, la giaglina da draussa, la giaglina da guaud e l’urblauna nordica, ultra da quai numerusas spezias d’utschels da l’aua. Sco utschè naziunal da la Finlanda vala il cign selvadi, e quai pervi da sia rolla centrala entaifer la mitologia dal pajais. Er questa spezia ha pudì vegnir salvada grazia ad in scumond da chatscha rigid: ils onns 1950 existivan be pli 15 pèrs che cuan; oz èn quai puspè radund 1500.
== Istorgia ==
=== Istorgia tempriva ===
[[Datoteca:Astuvansalmi_tellervo.jpg|thumb|160px|Pictura sin crap d’Astuvansalmi (ca. 2000 a.C.)]]
La pli veglia colonisaziun cumprovada sin il territori da la Finlanda odierna deriva dal temp suenter la fin dal davos temp da glatsch (vers 8500 a.C.). L’origin e la lingua dals emprims abitants da la Finlanda n’èn betg sclerids. Tras immigraziun èn suandadas en il decurs dals proxims millennis novas culturas ed il pli tard vers 5000 a.C. discurriva la populaziun surtut linguas ungrofinnicas temprivas. Vers 3200 a.C. èn arrivads immigrants nà dal territori baltic che discurrivan linguas indogermanas temprivas; cun il temp èn quels sa maschadads cun il pievel resident ed han adoptà lur lingua. L’influenza linguistica da quest’unda d’immigraziun ha attribuì a furmar la differenza tranter la lingua finlandaisa originara en las regiuns da costa e la lingua samica a l’intern dal pajais.
L’origin da la populaziun finlandaisa è adina puspè vegnì discutà a moda cuntraversa e n’è fin oz betg sclerì dal tut. Tenor l’opiniun tradiziunala valan il territori a l’ost da l’[[Ural]] u la regiun dal Meander da la [[Volga]] sco patria oriunda dals Finlandais. Entaifer la perscrutaziun pli nova èn ins però per gronda part da l’avis ch’ils antenats dals Finlandais sajan immigrads avant millennis en pliras undas nà da differentas varts, ch’els hajan manà cun sai ina cultura da chatscha ed agricultura e ch’els hajan stgatschà vers nord ils Sams – ch’eran chatschaders e rimnaders – u sajan cun il temp s’unids cun quels.
Durant il temp da crap na para la populaziun finlandaisa betg anc d’avair fatg il pass vers l’agricultura. En il sidvest dominava la cultura da Suomusjärvi; tranter ca. 5000 e 4200 a.C. è quella vegnida remplazzada da la Cultura da la cheramica perfurada. A partir da ca. 3200 a.C. vegn schizunt quintà ch’influenzas da la Cheramica da cordas sajan sa fatgas valair a la costa dal sidvest; a partir da ca. 2300 a.C. è suandada a quella la Cultura da crests-fossa da crap da Kiukainen.
Dal temp da bronz, vers il 1700 a.C., ha cumenzà a sa derasar nà da las regiuns da costa la cultivaziun dad ers e l’allevament da muvel. A partir da 100 a.C. è creschì il commerzi cun l’Europa Centrala. Durant il temp da la migraziun dals pievels è sa fatg valair en las regiuns da costa finlandaisas ina tscherta bainstanza grazia al commerzi en la Mar da l’Ost; quella è anc s’augmentada durant il temp dals [[Vikings]] (a partir dal 8avel tschientaner). Vers l’onn 1000 èn s’intensivads ils contacts da la Finlanda da l’Ost cun [[Nowgorod]]. Sur quests divers contacts da commerzi è la populaziun finlandaisa er vegnida en contact cun il cristianissem: en il vest cun la cretta roman-catolica, en l’ost cun quella ortodoxa.
=== La Finlanda sco part da la Svezia ===
[[Datoteca:Grand_duchy_of_finland_1662.jpg|thumb|200px|Charta da la Finlanda da l’onn 1622]]
L’annexiun da la Finlanda dal Vest a la Svezia è stà in process a lunga durada. Per motivs politics, economics e religius han las duas pussanzas Svezia e Nowgorod cumenzà a concurrer per ils territoris abitads dals Finlandais. Omadus stadis han interprendì a partir dal 12avel tschientaner en la regiun pliras cruschadas da caracter pli u main militar. Il cunfin tranter las duas pussanzas e tras quai il cunfin da l’ost da la Finlanda è vegnì fixà l’emprima giada il 1323 en il Contract da Nöteborg.
L’activitad da la baselgia, ils moviments da colonisaziun da vart dals immigrants svedais sco er la legislaziun ed administraziun roiala han attribuì a liar ils novs territoris a la Svezia, e quai sut il num Österland e sco ina da las quatter parts integralas dal pajais. A partir dal 1362 è vegnì admess a l’Österland il dretg da sa participar a l’elecziun dal retg svedais. La cristianisaziun da la Finlanda è stada terminada formalmain cun la fundaziun dal chapitel catedral da [[Turku]] l’onn 1276; la veglia mitologia ha però anc pudì sa mantegnair durant plirs tschientaners sper il cristianissem.
En il decurs dal temp medieval è sa furmada en la Finlanda ina societad feudala tenor l’exempel da l’ulteriura Europa, in urden da citads e l’organisaziun da la baselgia catolica. Da la fin dal 14avel tschientaner fin a ses declin l’entschatta dal 16avel tschientaner ha la Finlanda appartegnì, sco part da la [[Svezia]], a l’[[Uniun da Kalmar]]. Durant il temp da regenza da [[Gustav I Wasa]] (1523–1560) è la Svezia sa sviluppada ad in ferm stadi centralistic, il qual ha furmà la basa da la posiziun da pussanza gronda dal reginavel en il 17avel tschientaner. Medemamain sut Gustav Wasa è la cretta catolica vegnida remplazzada en rom da la refurmaziun tras il cristianissem evangelic-luteran.
Sco pussanza gronda èsi reussì a la Svezia da schlargiar ses territori enturn la Mar da l’Ost, e quai en rom da guerras cunter il [[Danemarc]], la [[Pologna]] e la [[Russia]]. La Finlanda, ch’è stada schanegiada da quel temp d’acziuns da guerra, è vegnida integrada pli ferm en l’administraziun dal reginavel. Sut la direcziun dal guvernatur general [[Per Brahe il Giuven]] èn vegnidas fundadas pliras citads novas; a Turku èn vegnidas installadas l’academia e la dretgira da la curt sco er in servetsch postal.
Durant il 18avel tschientaner è la posiziun da pussanza da la Svezia sa sminuida. Quai è surtut stà il cas en rom da la Gronda Guerra nordica (1700–1721) ch’ha gì per consequenza che la Finlanda è vegnida occupada tras la [[Russia]] (1714–1721). Cun la Pasch da Nystad è bain ì a fin il status d’occupaziun, ma a medem temp er la posiziun da la Svezia sco pussanza gronda. En in’ulteriura guerra russa-svedaisa, l’uschenumnada Guerra dals chapels (1741–1743), è la Finlanda vegnida occupada danovamain e la pasch ch’è suandada ha fatg avanzar il cunfin vest da la Russia fin al flum Kymijoki.
=== La Finlanda sco principadi grond entaifer l’Imperi russ ===
[[Datoteca:Diet_of_Porvoo.jpg|thumb|200px|1809: Ils stans da la Finlanda prestan davant il zar il sarament da fidaivladad]]
En rom da la Quarta Guerra da coaliziun è la [[Russia]] sut zar [[Alexander I]] s’unida cun la [[Frantscha]] cunter l’[[Engalterra]] e ses allià [[Svezia]]. Il 1808 ha la Russia attatgà la Svezia e cumenzà uschia la Guerra finlandaisa. En consequenza da quella ha la Svezia stuì ceder il 1809 en rom dal Contract da Fredrikshamn vasts territoris a la Russia. Sper la part centrala da la Finlanda, che cumpigliava da quel temp la mesadad meridiunala da la Finlanda odierna, èn stadas pertutgadas da quai las Inslas Åland sco er parts da la Laponia e da Västerbotten. Or da quests territoris e las regiuns ch’eran gia vegnidas conquistads il 1721 ed il 1743 è vegnì furmà il principadi grond da la Finlanda che tutgava tar l’Imperi russ, ma che disponiva d’ina vasta autonomia politica. Cunzunt han pudì vegnir mantegnidas las leschas svedaisas da fin qua sco er vastas pars da la constituziun vertenta. Il 1812 ha [[Helsinki]] substituì [[Turku]] sco chapitala.
L’emprima mesadad dal 19avel tschientaner è stada segnada d’ina tscherta immobilitad politica. Tranter il 1809 ed il 1863 è la Dieta, sco represchentanza dal pievel corporativa, betg vegnida convocada dals zars; la politica è sa concentrada sin acts administrativs, senza midar grondamain la basa legala. Durant quest temp è però er sa svegliada ina schientscha naziunala finlandaisa ed igl èn vegnidas interprendidas diversas stentas per rinforzar l’identitad naziunala, senza che quellas fissan sa drizzadas a l’entschatta cunter il domini zaristic.
Durant la segunda mesadad dal 19avel tschientaner ha la politica finlandaisa cumenzà a vegnir en moviment, surtut pervi da la pli gronda toleranza sut zar [[Alexander II]]. Ina part da las restricziuns economicas èn vegnidas dismessas, quai ch’ha dà nov schlantsch a l’economia. Durant ils onns 1860 ha inizià l’industrialisaziun, surtut en furma dal grond dumber da resgias ch’èn vegnidas installadas da quel temp e las qualas han furmà la basa per la prosperitad da l’economia da laina. Quest svilup è er vegnì favurisà tras il fatg che la Dieta è puspè sa radunada regularmain a partir dal 1863 ed ha stgaffì la legislaziun necessaria.
A la schientscha naziunala finlandaisa che vegniva adina pli ferma èn s’opponidas vers la fin dal 19avel tschientaner las tendenzas da centralisaziun da l’Imperi e da russificaziun dals territoris cumpigliads. L’uschenumnà Manifest dal favrer da zar [[Nicolas II]] ha restrenschì marcantamain ils dretgs d’autonomia da la Finlanda. Quai ha manà ad in conflict politic ch’è escalà en l’assassinat dal guvernatur general [[Nikolai Bobrikow]] l’onn 1904 ed en ina chauma generala l’atun 1905 (en connex cun la Revoluziun russa). En consequenza da la chauma generala ha Nicolas consentì da restituir l’autonomia e da stgaffir ina represchentanza dal pievel betg corporativa.
Per las votaziuns dal nov parlament l’onn 1906 èn vegnids admess a tut ils Finlandais – e per l’emprima giada en l’Europa er a las dunnas – dretgs d’elecziun eguals. Las tensiuns politicas e socialas ch’eran sa manifestadas durant la chauma generala n’han però betg pudì vegnir superadas. Il 1909 èn las stentas da russificaziun vegnidas reprendidas. La vita politica ha chattà ina fin abrupta cun l’erupziun da l’[[Emprima Guerra mundiala]], a la quala schuldads finlandais n’han però, cun excepziuns da singuls voluntaris, betg prendì part.
=== Independenza e guerras ===
[[Datoteca:Pariisin_rauha_de.png|thumb|160px|Territoris da la Finlanda ch’èn ids a perder a l’Uniun sovietica en il decurs da la Segunda Guerra mundiala]]
Suenter las revoluziuns da favrer e d’october 1917 en Russia ha il parlament finlandais declerà l’independenza da la Finlanda (ils 6 da december 1917). Il schaner 1918 è quella vegnida renconuschida da la Russia bolschevistica e silsuenter da numerus auters stadis. Il process da distatgament da la Russia è stà accumpagnà da grevs conflicts interns, ils quals èn ids a finir ils 27 da schaner 1918 en in’emprova da cupitga socialistica. Durant ina guerra civila ch’ha durà trais mais han la finala ils ‹alvs› burgais pudì mantegnair il suramaun.
L’onn 1919 ha la Finlanda dà a sasez ina constituziun republicana. Cun la Russia sovietica è vegnida suttascritta il 1920 in contract da pasch e da cunfin ch’ha fixà ils cunfins da la Finlanda sin l’autezza da l’anteriur principadi grond, consentind però supplementarmain il territori da Petsamo cun ses access a la Mar dal Nord. Cun la Svezia è prorut in conflict per las Inslas Åland ch’eran d’impurtanza strategica. Ina decisiun da la Societad da las naziuns ha la finala attribuì quellas a la Finlanda cun l’obligaziun da conceder a quellas ina vasta autonomia.
Il patg da nunagressiun ch’è vegnì serrà l’onn 1939 tranter la [[Germania]] e l’[[Uniun sovietica]] ha attribuì la Finlanda a la sfera d’influenza sovietica. Cun l’attatga da l’Uniun sovietica sin la Finlanda ils 30 da november 1939 ha cumenzà la Guerra d’enviern. Malgrà che la Finlanda ha gì il suramaun en numerusas battaglias da defensiun, steva l’armada finlandaisa curt avant la fin, cura che la guerra è vegnida terminada ils 13 da mars 1940 cun il Contract da pasch da Moscau. La Finlanda ha stuì surlaschar a l’Uniun sovietica grondas parts da la [[Carelia]] – tranter auter [[Vyborg]] che furmava da quel temp la segund gronda citad dal pajais – sco er ulteriurs territoris statals.
Ils 22 da zercladur 1941 ha la Germania rut il patg da nunagressiun ed ha attatgà l’Uniun sovietica. En quel mument è la Finlanda entrada en cooperaziun cun la Germania en la guerra che vegn numnada en la Finlanda ‹Guerra da cuntinuaziun›. L’armada finlandaisa n’ha betg be reconquistà ils territoris ch’eran ids a perder, mabain è er penetrada lunsch viaden en il territori da la Carelia da l’Ost che tutgava tar l’Uniun sovietica. La finamira era quella da reunir las gruppas etnicas parentadas en ina ‹Finlanda gronda›. Suenter ils success da l’Armada cotschna l’onn 1944 ha la Finlanda però stuì sa retrair dals territoris occupads ed è danovamain stada confruntada cun la smanatscha d’ina occupaziun sovietica. Ils 19 da settember 1944 è vegnida serrada cun l’Uniun sovietica la Pasch separada da Moscau ch’ha terminà la Guerra da cuntinuaziun. Las sperditas territorialas da la Guerra d’enviern èn vegnidas confermadas; ultra da quai ha la Finlanda stuì surlaschar a l’Uniun sovietica il territori da Petsamo.
La Pasch separada ha obligà la Finlanda da stgatschar las truppas tudestgas dal pajais. Uschia è suandada la Guerra da la Laponia finlandais-tudestga, en il decurs da la quala las truppas tudestgas che sa retiravan han destruì cumplettamain grondas parts da la Laponia. La guerra è ida a fin ils 27 d’avrigl cun la retratga dals davos schuldads tudestgs da Kilpisjärvi. Il stadi da guerra cun ils alliads è vegnì terminà definitivamain cun il Contract da pasch da Paris da l’onn 1947.
=== Suenterguerra ed istorgia pli nova ===
Il suenterguerra e surtut ils decennis da la [[Guerra fraida]] èn stads segnads en la Finlanda d’ina posiziun particulara en il champ da tensiun tranter ils dus blocs. Igl era bain reussì al pajais da far valair si’independenza statala e l’urden economic da martgà liber; ma l’Uniun sovietica ha mantegnì ina grond’influenza sin la politica finlandaisa. La Finlanda sezza ha suandà ina politica da neutralitad stricta, ha da l’autra vart – surtut sut il president [[Juho Kusti Paasikivi]] – però er empruvà da sa reconciliar cun l’Uniun sovietica. Il 1948 è vegnida firmada cun l’Uniun sovietica ina cunvegna d’amicizia e da cooperaziun ch’è vegnida prolungada repetidamain fin la fin da l’era sovietica. Conflicts cun il vischin a l’ost han pudì vegnir impedids tras contacts intensivs e savens er inuffizials da la politica finlandaisa cun Moscau. Questa politica, ch’ha per part sveglià en il vest l’impressiun d’ina obedientscha precipitanta, è magari vegnida titulada – surtut da vart da politichers da la Germania dal Vest – a moda discreditanta sco ‹finlandisaziun›.
[[Datoteca:Urho_Kekkonen_1961.jpg|thumb|160px|Urho Kekkonen]]
Il politicher finlandais cun la pli gronda influenza dal suenterguerra è stà [[Urho Kekkonen]] ch’è stà en uffizi dal 1956 fin il 1982 sco president dal pajais. Da quel temp preveseva la constituziun vastas cumpetenzas presidialas; quellas ha Kekkonen tratg a niz per manar in stil da guvernar vaira autocratic. Da tgirar ils contacts cun l’Uniun sovietica resguardava el per gronda part sco ses affar privat. Il 1973 ha el laschà prolungar il parlament ses temp d’uffizi tras ina lescha excepziunala (e quai cumbain ch’i n’avess dà nagin dubi ch’el vegnia reelegì en rom da las elecziuns ordinarias). Tut en tut vegn attestà al temp d’uffizi da Kekkonen in deficit da democrazia. Tuttina ston ins er dir ch’il president pudeva esser segir durant tut sia perioda d’uffizi da giudair il sustegn da la maioritad dals votants. In da ses pli gronds success ha furmà la Conferenza per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa ch’è vegnida manada tras il 1975 a Helsinki. Quella n’ha betg be contribuì a la chapientscha vicendaivla tranter ils stadis europeics, mabain ha er rinforzà la posiziun da la Finlanda sco stadi neutral.
Cun la fin da l’Uniun sovietica è l’economia finlandaisa stada pertutgada a l’entschatta dals onns 1990 d’ina greva crisa, damai che l’economia sa basava per gronda part sin il commerzi cun l’ost. A medem temp è però creschì il spazi d’agir dal pajais areguard la politica da l’exteriur. L’onn 1992 ha la Finlanda mess ad ir tractativas davart in’adesiun a la Communitad europeica; quellas han manà il 1995 a la commembranza a dretg cumplain en l’[[Uniun europeica]] odierna. Il 2002 ha l’euro remplazzà la marc finlandaisa sco valuta dal pajais.
== Populaziun ==
La Finlanda ha ina populaziun da radund 5,4 milliuns abitants (situaziun dal 2015). Cun ina spessezza da radund 15,5 abitants per kilometer quadrat è il pajais pauc populà. La populaziun è repartida a moda fitg ineguala. La provinza settentriunala Laponia è bunamain inabitada (1,9 abitants per kilometer quadrat). Radund 40 % da la populaziun viva en la provinza Finlanda dal Sid (62,6 abitants per kilometer quadrat); 1,233 milliuns abitants cumpiglia be la regiun gronda da [[Helsinki]]. Ulteriuras aglomeraziuns furman las citads da [[Tampere]], [[Turku]] ed [[Oulu]].
=== Svilup demografic ===
Il svilup da la populaziun è segnà fin oz d’ina fugia da la champagna cuntinuanta. Surtut glieud giuvna va a star en las citads (per motivs da furmaziun e professiun); quai maina en la Finlanda da l’Ost e Centrala a depopulaziun sco er ad ina quota creschenta da glieud veglia. Il 2005 era radund 38 % da la populaziun pli giuvna che 30 onns; en la vischnanca da la Finlanda da l’Ost Suomussalmi eran quai percunter be 28 %.<ref>[https://web.archive.org/web/20061004133601/http://pxweb2.stat.fi/Dialog/varval.asp?ma=000_vaerak_004_1980_001&ti=V%E4est%F6+i%E4n+%281-v.%29+ja+sukupuolen+mukaan+alueittain+1980-2005&path=..%2FDatabase%2FV%E4est%F6%2FV%E4est%F6rakenne%2F&lang=3 Centrala da statistica finlandaisa].</ref>
La cumpart da las persunas da l’exteriur munta a radund 4 %.<ref>[https://web.archive.org/web/20200611010801/https://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html Centrala da statistica finlandaisa].</ref> Quai è bain pauc en cumparegliaziun cun ils stadis vischins Norvegia e Svezia; ma dapi la fin da la Guerra fraida è la quota dals esters daventada quatter giadas pli auta ch’avant. Il motiv per questa cifra plitost bassa è d’ina vart la politica d’immigraziun vaira restrictiva dal stadi finlandais; da l’autra vart però er il fatg che la Finlanda era dal temp da la gronda immigraziun da lavurants durant il suenterguerra economicamain relativamain flaivla. Suenter il 1945 èn emigrads bundant in mez milliun Finlandais, e quai surtut en la Svezia.<ref>Jan Saarela: [https://web.archive.org/web/20160304090553/http://www.vasa.abo.fi/users/jsaarela/manuscripts/Hyvinvointikatsaus,%202006,%20(3),%2051-56.pdf ''Muuttoliiketutkimuksessa otetaan kansainvälisiä edistysaskeleita''] (PDF; 325 kB).</ref> La culminaziun ha quest svilup chattà vers il 1970; oz vegn l’emigraziun da radund 10 000 fin 15 000 persunas l’onn pli che cumpensada tras l’immigraziun da radund 20 000 persunas.<ref>[http://www.stat.fi/til/vamuu/2004/vamuu_2004_2005-01-20_kuv_003.html Centrala da statistica finlandaisa].</ref>
=== Gruppas da la populaziun e linguas ===
[[Datoteca:Finland_swedish-speaking_municipalities.png|thumb|160px|Regiuns cun in’auta cumpart da populaziun da lingua svedaisa]]
La Finlanda è uffizialmain bilingua. En tut il pajais inditgeschan 91,7 % da la populaziun il finlandais e 5,5 % il svedais sco lingua materna. La populaziun da lingua svedaisa sa concentrescha surtut sin las regiuns da costa en il sid ed en l’Ostrobotnia sco er en la provinza Åland. Il svedais da la Finlanda sa differenziescha surtut areguard la pronunzia ed il stgazi da pleds da la varietad linguistica che vegn discurrida en la Svezia sezza.
La politica da linguas da la Finlanda è stada segnada dapi il 19avel tschientaner da cumbats per part vaira vehements en connex cun la relaziun tranter la lingua finlandaisa e svedaisa. Oz èn omaduas linguas fixadas en la constituziun sco linguas uffizialas. Mintga vischnanca sa declera ubain sco finlandaisa, svedaisa u bilingua. Sco bilingua vala ina vischnanca sche la minoritad linguistica cumpiglia almain 8 % da la populaziun ubain represchenta almain 3000 abitants.
Tenor la sutdivisiun tradiziunala dal pajais (ch’è stada en vigur fin il 2012) èn 19 vischnancas sa decleradas sco svedaisas (da quai 16 en la provinza Åland) e 31 sco bilinguas. Las ulteriuras 292 appartegnan al territori linguistic finlandais.
Ina protecziun particulara sco minoritad etnica giaudan ils Sams, ils quals abiteschan surtut en las regiuns nordicas da la Laponia. Las linguas dals Sams, a las qualas appartegnan il sami dal nord, il sami inari ed il sami skolt, vegnan anc discurridas oz da radund 1750 Sams finlandais sco lingua materna; in status uffizial giaudan ellas en las vischnancas Enontekiö, Inari ed Utsjoki sco er en la part settentriunala da la vischnanca da Sodankylä.<ref>Lescha da linguas samica (1086/2003).</ref> En questas vischnancas vivan radund 4000 fin 7000 Finlandais che vegnan attribuids da l’administraziun samica als Sams etnics. Per survegliar la posiziun dal sami e per pudair realisar in’administraziun autonoma en connex cun dumondas linguisticas e culturalas, è vegnida fundada il 1996 in’atgna represchentanza parlamentara dals Sams.
Dapi radund 500 onns èn er sesentas en la Finlanda gruppas pli pitschnas da Roma che resortan savens tras lur vestgadira plain colurs. Pli baud vegnivan els numnads da parts da la populaziun finlandaisa a moda discreditanta ''Mustalaiset'' (‹ils nairs›). Oz ha lur lingua, romani, il status d’ina lingua minoritara uffiziala.<ref>Renconuschientscha sco lingua d’instrucziun tenor § 10 da la lescha da l’emprendissadi fundamental (628/1998).</ref> Ultra da quai vivan en il pajais radund 800 Tatars, dals quals ils perdavants èn arrivads en la Finlanda tranter il 1870 ed il 1920. Tras immigraziun èn er represchentadas oz numerusas autras etnias, senza giudair però in status spezial. Cun radund 49 000 persunas furman ils Russ la pli gronda minoritad linguistica en il pajais. Ad els appartegnan er ils numerus immigrants derivants da la Carelia e da l’Ingria, als quals è vegnì concedì dapi ils onns 1990 il dretg da ‹returnar› en la Finlanda.
=== Religiun ===
[[Datoteca:Turku_cathedral_26-Dec-2004.jpg|thumb|200px|La Catedrala da Turku furma il center religius da la baselgia evangelic-luterana]]
La libertad da religiun è garantida dapi il 1923 en la constituziun finlandaisa. La baselgia evangelic-luterana e la baselgia ortodoxa èn fixadas en la lescha sco baselgias popularas e giaudan tras quai tscherts privilegis. Ils commembers da questas duas baselgias pajan taglia da baselgia; ultra da quai vegnan ellas sustegnidas dal stadi per pudair ademplir lur incumbensas socialas e caritativas. Cumbain che la societad finlandaisa è secularisada vastamain, sa senta radund 80 % da la populaziun liada ad ina confessiun.<ref>[https://web.archive.org/web/20171018134205/http://www.tilastokeskus.fi/tup/suoluk/suoluk_vaesto_en.html Centrala da statistica finlandaisa].</ref>
Per lunschor la gronda part dals Finlandais (radund 77 % da l’entira populaziun) appartegnan a la baselgia evangelic-luterana. La cifra dals commembers da la baselgia sa diminuescha però cuntinuadamain. A la baselgia ortodoxa da la Finlanda, la quala è dapi il 1932 autonoma, appartegnan radund 60 000 cartents, pia radund 1,1 % da la populaziun. Il cristianissem ortodox era sa derasà dapi il temp medieval nà da Nowgorod, e quai surtut en la Carelia. Dapi il 1990 ha l’emigraziun da Russ manà ad in augment considerabel dals commembers da la baselgia ortodoxa.
La baselgia catolica dumbra radund 10 000 commembers, dals quals la gronda part deriva da la Pologna.<ref name="Statistics Finland">[http://www.tilastokeskus.fi/til/vaerak/2009/01/vaerak_2009_01_2010-09-30_tau_008_fi.html ''Statistics Finland''].</ref> En la Finlanda existan ultra da quai duas vischnancas gidieuas cun radund 1500 commembers. Ils Tatars èn da cretta muslima. Dapi ils onns 1990 è il dumber dals muslims che vivan en la Finlanda creschì cuntinuadamain.
== Dretg ==
Il sistem giuridic finlandais è segnà fermamain dal dretg svedais, il qual è restà en vigur suenter che la Finlanda è sa schliada il 1809 da l’uniun cun la Svezia. Fin en il temp pli nov è la legislaziun stada marcada d’ina gronda cuntinuitad. L’adesiun a l’Uniun europeica il 1995 ha pretendì da suttametter il sistem giuridic a numerusas novaziuns e refurmas. Oz existan bundant 50 dretgiras districtualas che furman l’emprima instanza; cunter decisiuns da quellas po vegnir appellà ad ina da las sis dretgiras da la curt. Sco terz stgalim exista in tribunal suprem, il qual n’ademplescha però betg la funcziun d’ina dretgira constituziunala.
== Politica ==
=== Sistem politic ===
[[Datoteca:Eduskuntatalo_(Finnish_Parliament_building).JPG|thumb|160px|Edifizi dal parlament a Helsinki (erigì il 1931)]]
Dapi il 1919 è la Finlanda ina republica democratica parlamentara. La constituziun vertenta datescha da l’onn 2000; cun si’entrada en vigur è sa spustada la pussanza politica dal president vers il parlament e la regenza.<ref name=Eurolex>Wolf D. Gruner, Woyke Wichard: ''Europa-Lexikon: Länder, Politik, Institutionen,'' tom 1506. C.H. Beck, 2004, p. 104s.</ref>
L’organ legislativ furma il parlament (finlandais ''eduskunta'', svedais ''riksdagen''). I sa tracta d’in parlament d’ina chombra cun 200 deputads che vegnan elegids mintga quatter onns.
La regenza dal pajais, il cussegl dal stadi (''valtioneuvosto''), è responsabel dapi la revisiun da la constituziun directamain envers il parlament. Il primminister vegn elegì dal parlament, ils ulteriurs ministers dal president sin proposta dal primminister. Tradiziunalmain vegnan furmadas en la Finlanda grondas coaliziuns er sche quai na fiss betg necessari per cuntanscher ina maioritad absoluta.
Il president da la republica vegn elegì per sis onns. Dapi la refurma dal 1999 maina el la politica da l’exteriur ensemen cun la regenza. El è il schefcumandant da l’armada ed ha la cumpetenza da nominar auts funcziunaris dal stadi e derschaders.
=== Partidas ===
La politica vegn dominada en la Finlanda da trais partids ch’èn pli u main tuttina fermas: la Partida da l’uniun naziunala (''Kansallinen Kokoomus''), la Partida dal center (''Suomen Keskusta'') e la Partida socialdemocrata (''Suomen Sosialidemokraattinen Puolue''). Per ordinari furman duas da questas partidas, sustegnidas d’ina u da pliras partidas pli pitschnas, ina regenza da coaliziun ch’enserra ina gronda maioritad dals commembers dal parlament.
=== Divisiun administrativa ===
L’autonomia communala vegn exequida en la Finlanda da radund 300 vischnancas (''kunta''). Mintga vischnanca dispona d’in cussegl sco gremi legislativ e d’ina regenza sco gremi executiv. Las vischnancas en il sid dal pajais sa laschan cumparegliar en lur dimensiun cun vischnancas da l’Europa Centrala; en il nord dal pajais han ellas però per part in’extensiun bundant pli gronda. La pli pitschna vischnanca da la Finlanda, Kauniainen, cumpiglia ina surfatscha da be 6 km²; la pli gronda vischnanca dal pajais, Inari, mesira percunter 17 000 km².
Las vischnancas èn s’unidas a radund 70 corporaziuns, las qualas realiseschan communablamain incumbensas da muntada surordinada. Daspera existan sis administraziuns regiunalas ch’èn responsablas per exequir en las singulas regiuns la surveglianza statala. Per incumbensas specificas existan ultra da quai tschintg centers da commerzi, traffic e protecziun da l’ambient.
La sutdivisiun tradiziunala da la Finlanda en provinzas è vegnida schliada l’onn 2010. Dal temp che la Finlanda appartegneva a la Svezia existan però anc 19 cuntradas che disponan – cuntrari a las regiuns administrativas d’ozendi – d’ina identitad regiunala tradiziunala.
=== Politica da l’exteriur e da defensiun ===
[[Datoteca:Suomalainen_sotilasvala.jpg|thumb|200px|Schuldads finlandais prestan il sarament]]
La politica da segirezza e da defensiun da la Finlanda è segnada fitg ferm da las experientschas ch’il pajais ha fatg durant la [[Segunda Guerra mundiala]]. En la memoria collectiva è ragischada l’opiniun ch’ins na possia betg sa fidar d’alliads e che la defensiun dal pajais en cas da guerra stoppia vegnir organisada d’atgna forza.<ref>Klaus Törnudd: ''Finnish Neutrality During the Cold War'', en: ''SAIS Review of International Affairs'' vol. XXXV nr. 2, 2005, p. 46.</ref> La politica da defensiun da la Finlanda stat sut l’ensaina da la ‹defensiun totala› da la suveranitad statala, da l’integritad territoriala e da la constituziun democratica.
Durant la [[Guerra fraida]] è la Finlanda sa stentada da trategnair bunas relaziuns cun l’Uniun sovietica, ma da tegnair a medem temp sin distanza il vischin pussant ed anteriur adversari da guerra. Ils dus stadis avevan bain concludì il 1948 in contract «d’amicizia, collavuraziun ed agid vicendaivel»; ma a la Finlanda èsi adina puspè reussì da spustar ils inscunters suprems tranter ils dus stadis. En il decurs da la furmaziun dals dus blocs è il pajais sa focusà adina pli ferm sin il princip da la neutralitad, quai ch’ha marcà la politica da l’exteriur da la Finlanda a partir dals onns 1950. Cun stuair prender permanentamain resguard sin ils interess da Moscau è l’abilitad d’agir dal pajais bain stada restrenschida; ma en mintga cas èsi reussì da far valair da tut temp la prontezza da defensiun statala.
Er suenter il declin da l’Uniun sovietica e la fin da la Guerra fraida ha la Finlanda mantegnì il princip da betg s’associar ad allianzas militaras. La doctrina d’ina neutralitad stricta ha però fatg plazza ad ina politica dal vest activa. Dapi il 1994 cooperescha la Finlanda cun la [[NATO]] e dapi l’adesiun a l’[[Uniun europeica]] fa il pajais part da la politica da segirezza communabla dals stadis commembers.
Il budget militar cumpiglia stgars 6 % dal budget dal stadi u 1,6 % dal product social brut, quai ch’è cleramain sut la media europeica. En temp da pasch dumbran las forzas militaras finlandaisas radund 35 000 schuldads (26 000 forzas terrestras, 5000 marina e 4000 aviatica militara). En cas da guerra pon però vegnir mezs sut las armas entaifer curt temp fin a 520 000 umens.<ref>[https://web.archive.org/web/20100420074027/http://www.mil.fi/perustietoa/esittely/tehtavat/index_3_en.dsp Finnish Defence Forces: ''Continuous Training''].</ref> Plinavant po la guardia da cunfin metter sut commando militar ulteriurs 30 000 umens.
=== Politica sociala ===
Dapi il suenterguerra sa chapescha la Finlanda decididamain sco stadi da bainstar social. Persunas dischoccupadas vegnan sustegnidas cun diarias che na dependan betg da l’autezza da las entradas da pli baud. En il medem senn exista er ina vasta rait da rentas per vegls e survivents.
Er il sectur da la sanadad sa basa sin in provediment da basa statal. Ils servetschs medicals vegnan finanziads cun daners da taglia ed organisads dal stadi. Per quest intent mantegnan las vischnancas centers da sanadad, en ils quals lavuran medis spezialisads. Il dischavantatg da quest sistem: Perquai che las resursas èn limitadas, ston pazients savens spetgar plirs mais sin operaziuns che n’èn betg d’impurtanza vitala. Daspera existan numerusas staziuns da medis ed ospitals privats; il tractament è qua però bundant pli char.
L’egualitad dad um e dunna vegn promovida tras ina vasta politica da famiglia. Ils emprims sis mais suenter la naschientscha d’in uffant po in genitur (u omadus a moda alternanta) prender congedi nunpajà e vegn sustegnì durant quest temp or da l’assicuranza da malsauns. Silsuenter han tut ils uffants il dretg sin ina plazza en ina canorta communala, e quai fin ch’els entran en scola; geniturs che tgiran ils uffants a chasa han il dretg sin sustegn finanzial. Il resultat da questa politica sa mussa en l’auta cumpart da las dunnas che lavuran: Gia il 2005 muntava quella a 66,5 %, entant che la media entaifer l’Uniun europeica giascha tar 57,5 %.
Ina da las tematicas sociopoliticas che dat adina puspè da discutar en la Finlanda furma la politica d’alcohol. L’onn 2005 ha l’alcohol furmà la raschun da la mort la pli frequenta tar ils Finlandais en la vegliadetgna da lavurar. La vendita da bavrondas alcoholicas è suttamessa a numerusas restricziuns legalas. Bavrondas cun ina cumpart d’alcohol sur 4,7 % dastgan be vegnir vendidas en las fatschentas da monopol statalas. Er la taglia sin l’alcohol è auta en cumparegliaziun cun l’ulteriura Europa.
Areguard la statistica da criminalitad tutga la Finlanda tar ils pajais ils pli segirs da l’Europa. En tut datti en il pajais radund 7700 policists. Sper la partiziun da polizia entaifer il ministeri da l’intern existan la direcziun da polizia a Helsinki ed ils commandos da polizia provinzials; l’ultim stgalim furma la polizia locala en ils districts d’administraziun. En l’entir pajais datti radund 280 posts da polizia.
=== Protecziun da l’ambient ===
Radund in dieschavel da la surfatscha dal pajais stat – pli u main ferm – sut protecziun da la natira.<ref>[https://web.archive.org/web/20071013173850/http://virtual.finland.fi/netcomm/news/showarticle.asp?intNWSAID=25730&intSubArtID=14724 Virtual Finland: ''Naturschutz – ein weites Arbeitsfeld''].</ref> En il nord, nua che la spessezza da la populaziun è bassa ed ina gronda part dal terren è en possess statal, è la cumpart anc bler pli auta. Tut en tut datti 35 parcs naziunals cun ina surfatscha totala da 8150 km² (2,5 % da l’entira surfatscha da la Finlanda), tranter auter en la Laponia ils parcs naziunals Lemmenjoki ed Urho-Kekkonen ch’han mintgin ina grondezza da bundant 2500 km².
L’emissiun da gas cun effect da serra per persuna è in dals pli auts dal mund (stgars 16 tonnas equivalent da CO<sub>2</sub>). Tranter il 1990 ed il 2004 èn las emissiuns creschidas per 14,5 %. En rom dal Protocol da Kyoto era la Finlanda s’obligada da betg laschar crescher las emissiuns fin il 2008–12 sur la quota dal 1990.<ref name="UNFCCC 2006">United Nations Framework Convention on Climate Change (2006): ''GHG Data 2006 – Highlights from Greenhouse Gas (GHG) Emissions Data for 1990–2004 for Annex I Parties'', [http://unfccc.int/files/essential_background/background_publications_htmlpdf/application/pdf/ghg_booklet_06.pdf online (PDF; 387 kB)].</ref>
== Furmaziun ==
[[Datoteca:Helsingin_yliopiston_päärakennus.jpg|thumb|200px|L’Universitad da Helsinki]]
L’obligaziun d’ir a scola vala en la Finlanda per tut ils uffants e giuvenils tranter set e sedesch onns. Suenter la scola fundamentala che dura nov onns po la furmaziun vegnir cuntinuada ubain ad ina scola professiunala u ad in gimnasi. La durada da la furmaziun gimnasiala n’è betg definida a moda fixa, mabain dependa – tuttina sco il studi universitar – da la prestaziun persunala dal singul scolar. La gronda part dals giuvenils fan la matura suenter dudesch onns da scola. Tant questa furmaziun sco er la scola professiunala terminada qualifitgeschan da princip ils scolars per ina furmaziun ad ina scola auta; a las singulas scolas dal stgalim terziar èn però usitads examens da recepziun cun ina selecziun vaira severa.
En rom da divers studis da PISA èn ils scolars finlandais dads en egl cun fitg buns resultats. Sco in dals motivs vegnan consideradas las diversas iniziativas da furmaziun ch’han gì lieu dapi il 1996, surtut per promover l’instrucziun da matematica e da scienzas natiralas. Ultra da quai vegn renvià a la scolaziun unitara per tut ils scolars, independentamain da lur ambient socio-economic, quai che maina a megliers resultats tar ils scolars pli flaivels.<ref>Jouni Välijärvi e.a.: '' The Finnish Success in PISA – and some Reasons Behind It''. Universitad Jyväskyla, 2002, ISBN 951-39-1377-5.</ref>
La bilinguitad uffiziala sa mussa er en il sistem da scola. Tut las vischnancas, en las qualas vivan tant abitants da lingua finlandaisa sco er da lingua svedaisa, èn obligadas tenor la lescha da porscher in’instrucziun scolastica separada per omaduas gruppas linguisticas. Tar las atgnadads da l’instrucziun da linguas estras e tar las tematicas che dattan adina puspè da discutar tutga l’obligaziun da tut ils scolars d’emprender mintgamai er l’autra lingua naziunala. Surtut da vart da la maioritad finlandaisa vegn la discussiun davart quest obligatori savens manada sut il term dal ‹svedais sfurzà›.
Las scolas autas sa dividan en universitads e scolas autas professiunalas. Entant che las emprimas èn responsablas per la perscrutaziun ed instrucziun academica, sa concentreschan las ultimas sin la furmaziun orientada a la professiun. La lingua d’instrucziun è per ordinari il finlandais. Per la minoritad svedaisa vegnan medemamain purschidas pussaivladads da studi; intginas scolas autas, surtut l’Åbo Akademi, vegnan schizunt manadas dal tuttafatg per svedais.
Per la furmaziun ad ina scola auta na ston vegnir pajadas naginas taxas da studi. Ultra da quai pon ils students retrair emprests statals cun tschains favuraivel e daner d’abitar. Radund 40 % dals giuvenils termineschan in studi da scola auta, quai ch’è in’auta quota cumpareglià cun auters stadis.
== Economia ==
La Finlanda appartegna oz als pajais bainstants entaifer l’Uniun europeica. L’onn 2005 ha l’index da la capacitad da cumpra cuntanschì 111 puncts en cumparegliaziun cun la media da l’entira UE (= index 100). La bilantscha dal commerzi cun l’exteriur preschenta in lev surpli: il 2006 èn vegnidas exportadas martganzias en la valur da 61,40 mrd. € ed importadas raubas en la valur da 55,89 mrd. €. Ils pli impurtants partenaris da commerzi furman la Germania (11,3 %), la Svezia (10,5 %) e la Russia (10,1 %).<ref>[https://web.archive.org/web/20090830215200/http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_kotimaankauppa_de.html#Außenhandel Centrala da statistica finlandaisa].</ref>
=== Svilup economic ===
[[Datoteca:Euro_accession_Eurozone_as_single_entity.svg|thumb|180px|Entaifer l’Uniun europeica fa la Finlanda part da la zona da l’euro (blau)]]
Fin lunsch viaden en il 20avel tschientaner ha la Finlanda tutgà tar ils pajais europeics ils pli povers. Bain èn gia sa sviluppads a partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner manaschis industrials, surtut mulins da palpiri, filandarias da mangola e ferreras; ma la vita da la gronda part dals Finlandais è stada segnada fin suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] da l’agricultura. Pir suenter la guerra è l’industrialisaziun progredida pli ferm, e quai betg il davos per pudair dumagnar las vastas pretensiuns da reparaziun sovieticas. En il decurs da ventg onns è sa sviluppada in’economia diversifitgada cun l’accent principal en l’electroindustria, en la petrochemia, sco er en la construcziun da maschinas, da vehichels e da bastiments.
La gronda creschientscha dal suenterguerra è stada colliada cun in vast commerzi cun l’ost; suenter la fin da l’[[Uniun sovietica]] l’onn 1991 è quel vegnì interrut andetgamain. Quai ha manà en la Finlanda ad ina greva crisa economica. Il product social brut è sa sbassà per 13 %, la quota da dischoccupads è creschida da 3,4 il 1990 a 18,4 il 1994. La crisa ha manà ad ina restructuraziun rigurusa da l’economia finlandaisa. Per stabilisar la bilantscha dal stadi èn diversas interpresas statalas vegnidas privatisadas. A medem temp ha il stadi investì fermamain en la furmaziun al nivel da scola auta ed en la tecnica da gronda precisiun. Uschia dueva lura era la branscha da la microelectronica (surtut cun la firma da telefonins [[Nokia]]) daventar il motor dal nov svilup economic.
L’adesiun a la Communitad europeica l’onn 1995 ha gidà supplementarmain a stabilisar la situaziun economica. Grazia a la reorientaziun da la structura economica è la quota da dischoccupads sa sbassada fin il 2001 sin 9,2 %, ha cuntanschì il 2008 6,4 % ed è alura sa stabilisada tar radund 8 %.<ref>[http://www.indexmundi.com/g/g.aspx?c=fi&v=74&l=de Finlanda – dischoccupaziun – datas istoricas].</ref> Dapi il 1999 appartegna la Finlanda a la zona da l’euro. Fin il 2001 aveva la Finlanda in’atgna valuta (il marc finlandais), dapi il 2002 edescha il pajais atgnas munaidas dad euro.
=== Provediment d’energia ===
La producziun d’energia da la Finlanda sa cumpona da las suandantas cumparts: 27,9 % energia atomara, 15,6 % forza idraulica, 15 % import d’electricitad, 15 % energia da charvun, 11,4 % gas natiral, 10 % biomassa e 5,4 % turba. La quantitad restanta vegn cuverta cun implants per arder ruments restants, energia eroelectrica ed ieli.<ref>[http://www.tvo.fi/uploads/File/2010/Pocket_guide_2010.pdf ''TVO – Pocket Guide 2010''] (PDF; 461 kB).</ref>
La Finlanda dispona da duas ovras atomaras ad Olkiluoto e Loviisa cun mintgamai dus blocs da reacturs; ulteriurs reacturs sa chattan en la fasa da planisaziun. Ad Olkiluoto è planisà da metter en funcziun in dals emprims deposits finals per rument radioactiv.<ref>[https://web.archive.org/web/20200224214915/http://www.posiva.fi/en/final_disposal/general_time_schedule_for_final_disposal ''Posiva – General Time Schedule for Final Disposal''].</ref>
=== Industria ===
[[Datoteca:Nokia_6280_phone.jpg|thumb|160px|Fin il 2011 è l’interpresa da telefonia mobila Nokia stada in’impurtanta pitga da l’industria finlandaisa pli nova]]
Ils guauds furman la pli impurtanta materia prima da la Finlanda. Correspundentamain è l’industria da laina e da palpiri stada fin avant paucs onns il pli impurtant sectur economic dal pajais. Gia en il 17avel tschientaner era la Finlanda il pli grond exportader da catram; en il 19avel tschientaner han resgias furmà en blers lieus las emprimas interpresas industrialas. Anc en ils onns 1970 ha l’industria da laina e palpiri cumpiglià dapli che la mesadad dals exports finlandais. Oz contribuescha questa branscha anc radund 12 % a la producziun industriala dal pajais.<ref name="statindustrie">[https://web.archive.org/web/20160816220900/http://www.stat.fi/tup/suoluk/suoluk_teollisuus_en.html Centrala da statistica finlandaisa].</ref> Mintg’onn vegnan pinads bundant 75 milliuns meters cubic laina radunda. Ca. in terz vegn elavurà a moda mecanica a laina da tagl ed a laina da stalizzas, dus terzs vegnan elavurads a moda chemica a cellulosa.
En il decurs dals ultims onns han las branschas da metal e d’electronica però surpassà l’industria da palpiri. Mintgina dad ellas cumpiglia oz radund 20 % da l’entira producziun naziunala. La producziun da l’industria d’electronica è sa quadruplada tranter il 1995 ed il 2006. Per lunschor la gronda part è stada d’attribuir al concern da telecommunicaziun Nokia e ses furniturs. Entaifer l’industria da metal cumpiglian ils manaschis da furniziun da la selvicultura radund 20 %.
=== Agricultura e selvicultura ===
L’agricultura gioga anc adina in’impurtanta rolla entaifer l’economia e la societad finlandaisa. Radund 300 000 persunas èn occupadas en l’agricultura ed en ils manaschis d’elavuraziun ch’èn colliads cun quella.<ref>[https://web.archive.org/web/20120730133916/http://www.mmm.fi/en/index/frontpage/agriculture.html Ministeri d’agricultura finlandais]</ref> Quai è tant pli remartgabel sch’ins tira en consideraziun che las relaziuns climaticas n’èn betg propi favuraivlas a la cultivaziun dad ers. La curta perioda da vegetaziun, precipitaziuns irregularas e terrens da palì acids furman plitost impediments per ina cultivaziun dal terren intensiva. Be 2,2 milliuns hectaras, pia strusch 6,5 % da l’entira surfatscha dal pajais, vegnan cultivadas. Las regiuns da costa en il sid ed en il vest dal pajais èn segnadas da la cultivaziun da granezza (ierdi, avaina, furment) e l’engrasch da portgs. En la part centrala ed orientala dal pajais dominescha l’allevament d’arments; products da latg cumpiglian bundant 40 % da l’entira producziun agricula. En la Laponia sco er en parts da l’Ostrobotnia e da Kainuu datti radund 5500 allevaturs da rens; quels possedan tut en tut radund 200 000 animals. Cuntrari a la situaziun en ils pajais vischins Svezia e Norvegia na sa tracti tar l’allevament da rens betg d’in privilegi da la minoritad samica; er commembers da la populaziun maioritara èn tuttavia activs sin quest champ.
L’adesiun a l’[[Uniun europeica]] ha surtut furmà per l’agricultura finlandaisa ina cesura cun grondas consequenzas. Avant profitava il martgà agrar d’ina politica da duana protecziunistica; suenter il 1995 èn ils pretschs dals producents crudads andetgamain per bundant in terz. La politica agrara communabla da l’Uniun europeica prevesa però da mantegnair l’agricultura en tut las regiuns e da gulivar dischavantatgs structurals e natirals; perquai profiteschan ils purs finlandais oz fermamain da daners da promoziun da l’UE. Sut questas novas cundiziuns da basa è s’augmentada ils ultims onns la concentraziun da terren: il dumber dals manaschis purils è crudà da 80 000 l’onn 2000 sin radund 69 000 l’onn 2006; a medem temp è la grondezza dal singul bain creschida da 28 sin 33 hectaras.
Da la selvicultura sco furnitura da l’elavuraziun da laina profitescha ina considerabla cumpart da la populaziun sco lavurants, ma er sco possessurs da guaud: radund 58 % dals guauds finlandais sa chattan en possess da persunas privatas, mintga tschintgavla famiglia finlandaisa posseda parcellas da guaud. Mintg’onn vegnan fatgs dapli che 100 000 contracts da culpida tranter persunas privatas e l’industria forestala.<ref>Tenor [https://web.archive.org/web/20120117151611/http://www.borealforest.org/world/world_finland.htm borealforest.org].</ref> En ils guauds finlandais vegnan pinads mintg’onn radund 60 milliuns meters cubic laina. Tenor calculaziuns dal Ministeri d’agricultura finlandais basta la creschientscha annuala cleramain per cumpensar questa quantitad.<ref>[https://web.archive.org/web/20070629022105/http://www.mmm.fi/fi/index/etusivu/metsat/talousmetsat.html Pagina d’internet dal ministeri].</ref> Ils ultims onns èn las runcadas en guauds selvadis da la Finlanda dal Nord però vegnidas crititgads vehementamain da vart d’organisaziuns per la protecziun da la natira, e quai per part er en furma d’acziuns militantas.<ref>Cf. p.ex. [http://www.greenpeace.org/finland/fi/kampanjat/metsa Greenpeace Finlanda].</ref>
=== Turissem ===
[[Datoteca:Mummonmökki.jpg|thumb|200px|Tipica idilla da vacanzas]]
Dapi ils onns 1990 è la muntada dal turissem creschida. L’onn 2013 han las interpresas d’alloschament finlandaisas nudà radund 20,2 milliuns pernottaziuns (da quai 14,4 milliuns da turists indigens e 5,9 milliuns da giasts da l’exteriur). Radund in quart da las pernottaziuns èn vegnidas generadas en la provinza Uusimaa cun la regiun da [[Helsinki]], en la quala sa concentrescha il turissem da citad finlandais.<ref>[http://tilastokeskus.fi/til/matk/2013/matk_2013_2014-05-30_tie_001_en.html Centrala da statistica finlandaisa].</ref>
La provinza Laponia pauc populada ha generà 2,4 milliuns pernottaziuns. Per questa regiun structuralmain flaivla porscha il turissem oz in’impurtanta perspectiva economica. La gronda part dals giasts arrivan qua ils mais d’enviern e visitan in dals 13 centers da sport d’enviern sco Ruka, Levi u Ylläs.
En las ulteriuras regiuns ruralas sa concentrescha il turissem percunter sin ils mais da stad. Ses zenit cuntanscha quel mintgamai il fanadur, cura che giasts da l’intern e da l’exteriur passentan lur vacanzas en ina chasa da stad (''mökki'') sper in dals millis lais finlandais.
Radund in quart dals giasts che visitan la Finlanda derivan da l’exteriur. La pli gronda gruppa han furmà il 2013 ils Russ cun stgars 1,62 milliuns pernottaziuns. Alura suondan ils turists da la Svezia, da la Germania e da la Gronda Britannia.
=== Preventiv statal ===
Il preventiv statal ha cumpiglià il 2009 expensas en l’autezza da radund 122,6 milliardas dollars ed entradas da 115,7 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit statal en l’autezza da 2,9 % dal product naziunal brut.<ref name="CIA">[https://web.archive.org/web/20150919130804/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fi.html ''The World Factbook''].</ref> Ils debits dal stadi han muntà il medem onn a 98,6 milliardas dollars u 41,4 % dal product naziunal brut.
Il 2005/06 han las expensas dal stadi cumpiglia (en % dal product naziunal brut): 6,4 % furmaziun, 8,2 % sectur da furmaziun e 2,0 % militar.<ref name="Fischer">''Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer'', Frankfurt, 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.</ref>
== Traffic ==
=== Traffic sin via ===
Considerond la bassa spessezza da la populaziun posseda la Finlanda ina rait da vias vaira vasta. Ils straduns han ina lunghezza totala da bundant 78 000 km; da quels èn però be radund 65 % fortifitgads.<ref name="straßenstatistik">Tut las indicaziuns tenor [https://web.archive.org/web/20080619152712/http://www.tiehallinto.fi/pls/wwwedit/docs/14469.PDF l’Administraziun da vias finlandaisa].</ref> En pli existan radund 26 000 kilometers vias communalas e radund 350 000 kilometers vias privatas e d’economia. Las vias statalas e principalas che collian las citads dal pajais han ina lunghezza totala da 13 000 kilometers. Las autostradas han ina lunghezza da 700 kilometers; ulteriuras sa chattan en planisaziun (surtut en direcziun da la Russia). Pervi dals blers lais e flums cumpiglian ils straduns betg main che 14 000 punts. Ed en ils territoris d’inslas grippusas davant la costa da la Finlanda maina l’administraziun da vias bundant 40 navettas gratuitas che surmuntan distanzas tranter 170 meters e 9,5 kilometers. Sur ils lais schelads vegnan mantegnidas l’enviern vias da glatsch uffizialas.
Praticamain mintga abitadi en tut il pajais sa lascha er cuntanscher cun il bus. Igl existan interpresas da bus regiunalas e talas che provedan las lingias intercommunalas.
=== Traffic da viafier ===
La rait da viafier finlandaisa cumpiglia ina lunghezza plitost modesta da total 5944 kilometers.<ref name="eisenbahn">Situaziun dal 2012, [https://web.archive.org/web/20141028121001/http://portal.liikennevirasto.fi/sivu/www/f/liikenneverkko/rautatiet Uffizi da traffic finlandais].</ref> L’emprima lingia da viafier è vegnida averta il 1862 tranter Helsinki e Hämeenlinna. L’ulteriura amplificaziun da la rait da viafier ha per gronda part gì lieu dal temp dal domini russ, uschia che la rait da viafier finlandaisa dispona dals binaris lads russ.
I sa tracta per gronda part da trajects a binari simpel e be la mesadad da l’entira rait è electrifitgada. Tranter las citads las pli grondas curseschan trens ad auta sveltezza (Pendolinos) cun fin a 220 km/h. Medemamain vegn il traject da [[Helsinki]] a [[Son Petersburg]] extendì ad ina lingia ad auta sveltezza.
En la regiun da Helsinki cursescha plinavant in sistem da trams, il sulet da l’entira Finlanda. Er tar la suletta metro dal pajais sa tracti da quella da Helsinki.
=== Navigaziun ===
[[Datoteca:MSMariella_in_Helsinki_2005.jpg|thumb|200px|La MS Mariella en il port da Helsinki]]
Da gronda muntada è la navigaziun a la costa, per il commerzi cun la Russia ultra da quai la navigaziun interna sur il Canal da Saimaa. Ils pli gronds lais dal pajais èn colliads sur vias navigablas (per part natiralas, per part creadas a moda artifiziala), uschia che la navigaziun interna cuntanscha er lieus situads lunsch en l’intern dal pajais.
Il pli grond port da mar è quel da [[Helsinki]], suandà da [[Turku]], [[Kotka]], [[Hanko]], [[Naantali]], [[Rauma]] e [[Porvoo]].<ref>[http://www.finnports.com/statistics.php?table_id=16&series=2006&sb=5&so=a Associaziun da ports finlandaisa].</ref> La flotta da commerzi trategna bunamain 100 bastiments cun bundant 1000 tonnas registradas brutto. Damai che las auas territorialas schelan l’enviern, tegna in grond dumber da rumpaglatsch liber ils access als ports.
Tant per il traffic da persunas sco er da martganzias curseschan navs-fera tranter la Finlanda, la Svezia, la Russia, l’Estonia e la Germania. Tar ils Finlandais èn surtut populars viadis cun las navs-fera en las duas chapitalas da [[Stockholm]] ([[Svezia]]) e [[Tallinn]] ([[Estonia]]). Grazia a catamarans dura il viadi da Helsinki a Tallinn be pli stgars duas uras.
=== Traffic aviatic ===
Pervi da la vasta extensiun dal pajais è il traffic aviatic a l’intern dal pajais da gronda muntada. Igl exista ina spessa rait da sgols naziunals che collia tut ils lieus pli gronds, ma er lieus isolads situads en la Laponia. En l’entir pajais èn en funcziun bundant 150 plazzas aviaticas; da quellas vegnan radund 20 frequentadas regularmain d’aviuns da lingia.
Per lunschor la pli impurtanta plazza aviatica – tant per il traffic aviatic internaziunal sco er naziunal – furma quella da Helsinki-Vantaa. La societad aviatica naziunala Finnair è vegnida fundada il 1923; ella sa chatta per radund 60 % en possess statal.
== Cultura ==
[[Datoteca:Smoke_sauna.JPG|thumb|200px|La sauna – ina da las pli veglias tradiziuns finlandaisas]]
La cultura finlandaisa ha absorbà dapi temps preistorics tant influenzas da l’Europa dal Vest sco er da la Russia. Grond’impurtanza ha surtut gì la Svezia, a la quala la Finlanda ha appartegnì durant tschientaners, sco er la Germania, cun la quala èn vegnidas trategnidas da tut temp stretgas relaziuns commerzialas. En la Finlanda da l’Ost ed en la Carelia, ch’èn adina puspè stadas dal tut u parzialmain sut occupaziun russa, è er sa fatg valair il tschertgel cultural ortodox.
Suenter las guerras mundialas è sa derasada en la Finlanda la cultura populara internaziunala dal vest. Ma malgrà che l’urbanisaziun dal pajais è avanzada fitg ferm, han la vita rurala, la natira e veglias tradiziuns – sco il diever quotidian da la sauna – mantegnì lur rolla entaifer l’identitad dals Finlandais.
=== Litteratura ===
Gia en il temp precristian disponivan ils Finlandais d’ina vasta poesia populara orala. Quella tractava surtut motivs da la mitologia finlandaisa ‹pajauna›. La producziun litterara ha pir cumenzà cun la cristianisaziun en il 13avel tschientaner. Fin la refurmaziun è quella però restada fitg limitada ed ha surtut cumpiglià texts sacrals latins. Ils emprims texts en lingua finlandaisa derivan dal temp suenter la refurmaziun en il 16avel tschientaner, cura ch’ins ha cumenzà a transponer tenor la ductrina luterana il pled da Dieu en la lingua dal pievel. Il refurmatur [[Mikael Agricola]] ha mess il 1548 cun sia translaziun dal Nov Testament il fundament dal svilup da la lingua scritta finlandaisa. En ils proxims tschientaners èn be suandadas singulas activitads litteraras, surtut da caracter religius; d’ina cultura litterara na pon ins betg anc discurrer en quest’epoca.<ref>Petri Lassila: ''Geschichte der finnischen Literatur'' (transl. da Stefan Moster). Franke, Tübingen/Basilea 1996, p. 19.</ref>
Sut l’influenza da l’umanist [[Henrik Gabriel Porthan]] ha la romantica fitgà pe a l’entschatta dal 19avel tschientaner en furma da l’uschenumnada ‹romantica da Turku›. Il pli enconuschent represchentant da quella è stà il poet [[Frans Michael Franzén]] (che scriveva svedais). Suenter che la Finlanda è vegnida il 1809 sut domini russ, ha cumenzà a sa furmar ina schientscha finlandaisa, a la quala ha attribuì a moda essenziala il scriptur [[Johan Ludvig Runeberg]] (che scriveva er el en lingua svedaisa). L’ovra principala da Runeberg è stà ‹Fänrik Ståls sägner› (‹Ils raquints dal bandierel Stahl›,1848/1860), da la quala deriva er l’imni naziunal finlandais.
[[Johan Vilhelm Snellman]], il pli impurtant pensader finlandais da quel temp, ha accentuà la muntada da la lingua finlandaisa per il svilup d’ina identitad naziunala. Sut si’influenza han ins resguardà sco in’incumbensa centrala da la litteratura finlandaisa da contribuir a la furmaziun d’ina schientscha naziunala.<ref>Lassila, p. 64, 71.</ref> A medem temp ha la romantica sveglià l’interess per la poesia populara finlandaisa. En rom da plirs viadis en la Carelia da l’Ost ha [[Elias Lönnrot]] nudà chanzuns ch’eran vegnidas tradidas a moda orala ed ha stgaffì a basa da quellas l’epos naziunal finlandais ‹Kalevala› (emprima versiun 1835, segunda 1849) sco er l’ovra lirica ‹Kanteletar› (1840). Il ‹Kalevala› è vegnì resguardà sco l’expressiun d’in agen patrimoni cultural ed ha dà in immens stausch a l’identitad finlandaisa; fin oz è la cultura dal pajais segnada da quest’ovra.<ref>Lassila, p. 57s.</ref>
Sco fundatur da la litteratura finlandaisa moderna vala [[Aleksis Kivi]]. El ha stgaffì cun ‹Seitsemän veljestä› (‹Ils set frars›, 1871) il roman finlandais; ultra da quai ha el scrit ils emprims dramas en lingua finlandaisa. Cun Kivi ha la litteratura dal pajais cumenzà a s’orientar a las tendenzas dominantas europeicas. Ils pli impurtants represchentants dal realissem sociocritic èn stads [[Minna Canth]], [[Juhani Aho]] ed [[Arvid Järnefelt]]. A partir da quel mument ha la litteratura finlandaisa, ch’era avant pauc sviluppada, tuttavia pudì concurrer cun ils pajais vischins scandinavs.<ref>Lassila, p. 11, 95.</ref>
Il pli impurtant scriptur dal temp tranter las guerras è stà [[Frans Eemil Sillanpää]]. Ils onns 1930 ha el cuntanschì cun ‹Nuorena nukkunut› (‹Silja, la fantschella›) attenziun internaziunala ed ha retschet il 1939 sco emprim e fin uss sulet scriptur finlandais il Premi Nobel da litteratura. Dals auturs da teater dal tranterguerra è surtut da menziunar [[Hella Wuolijoki]]. In da ses tocs da teater ha servì a [[Bertolt Brecht]] sco model per ‹Herr Puntila und sein Knecht Matti› (1940). Suenter la guerra ha [[Väinö Linna]] gidà la populaziun finlandaisa cun ses roman ‹Tuntematon sotilas› (‹Cruschs en la Carelia›, 1954) a sa confruntar cun la guerra persa. A medema moda elavura el en sia segunda gronda ovra, ‹Täällä Pohjantähden alla› (‹Qua sut la staila polara›, 1959–1962), la guerra civila finlandaisa. Quest’ovra, cumparida en furma d’ina trilogia, è restada fin oz il cudesch finlandais cun la pli auta cifra da vendita.<ref>Lassila, p. 190.</ref> L’autur ch’è vegnì legì il pli bler a l’exteriur è percunter [[Mika Waltari]]. Sia pli enconuschenta ovra, il roman istoric ‹Sinuhe egyptiläinen› (‹Sinuhe, l’Egipzian›, 1945), è vegnida translatada en numerusas linguas; il 1954 è schizunt suandada a Hollywood ina versiun cinematografica. Betg main enconuschent a nivel internaziunal èn daventads ils cudeschs d’uffants dals Mumins da l’autura (da lingua svedaisa) [[Tove Jansson]].
=== Musica ===
[[Datoteca:Larin_Paraske.jpg|thumb|150px|La chantadura Larin Paraske vala sco ‹memoria› da la poesia populara finlandaisa]]
La musica populara finlandaisa deriva da duas funtaunas. La pli veglia furman las melodias, en las qualas vegn recitada la poesia populara finlandaisa. Quellas vegnan er numnadas ‹musica da Kalevala› ed èn vegnidas dadas vinavant a bucca da generaziun a generaziun. Igl èn quai chanzuns che sa basan savens sin simplas melodias pentatonicas; ellas vegnan chantadas ubain d’in solist ubain en furma da chant alternà ed accumpagnadas da la kantele, ina citra a chascha che vala sco ‹instrument naziunal› finlandais. Tar il segund element da la tradiziun musicala sa tracti da l’uschenumnada musica da ''pelimanni'' (u svedais ''spelman'', ‹musicant›). Quella è sa derasada a partir dal 17avel tschientaner nà da l’Europa Centrala e nà da l’ost vers la Finlanda. Cuntrari a la ‹musica da Kalevala› sa tracti qua da musica tonala che sa tegna vi da la furma da strofas e rimas usitada. L’onn 1968 ha gì lieu l’emprim festival da stad a Kaustinen, il qual ha mess ad ir ina renaschientscha da la musica populara e da folk. En il decurs dals onns 1990 han bands da folk sco Värttinä cuntanschì – en rom da la world music – in public internaziunal. En quest context è er il chant da joik guttural dals Sams vegnì enconuschent ad in public pli vast (t.a. tras [[Nils-Aslak Valkeapää]]).
Sco bab da la musica classica finlandaisa vala [[Fredrik Pacius]]. El era oriund da Hamburg, ha instruì a partir dal 1834 a Helsinki e gidà a derasar en la Finlanda ils princips musicalas da la romantica tudestga. Pacius ha er cumponì il 1848 – tar in text da [[Johan Ludvig Runeberg]] – l’imni naziunal finlandais dad oz (‹Maamme›). Er l’ovra tempriva da [[Jean Sibelius]] (1865–1957) è segnada a moda decidida da la romantica tudestga e d’influenzas da la musica populara finlandaisa; al pli enconuschent cumponist finlandais a nivel internaziunal dueva el però avanzar pli tard grazia a sias ovras d’orchester e ses concert da violina che mussan vers la moderna. Per la populaziun finlandaisa è il patos romantic da Sibelius daventà in impurtant factur d’identificaziun naziunala; e per ils cumponists finlandais pli giuvens è el stà ina sort surbab cun u cunter il qual els han definì lur agen operar. La generaziun giuvna da musicists classics vegn scolada a l’Academia da Sibelius che furma la suletta scola auta da musica dal pajais. Cun bundant 30 orchesters sinfonics dispona la Finlanda d’ina spessezza surprendenta d’orchesters.<ref>Tim Howell: ''After Sibelius: Studies in Finnish Music''. Ashgate, Aldershot 2006, p. xii.</ref>
Strusch enconuschent a nivel internaziunal è il schlagher finlandais ch’è daventà ordvart popular a partir da l’entschatta dal 20avel tschientaner. In’atgnadad furma il tango finlandais ch’ha surtut gì gronds success ils onns 1940 e 1950 cun il ‹retg dal tango› [[Olavi Virta]]. En spezial la cumposiziun dad [[Unto Mononen]] ‹Satumaa› (‹pajais da las paraulas›) represchenta la melanconia finlandaisa. Schlager, tango e humppa vegnan sunads tradiziunalmain en ils numerus pavigliuns da saut situads ordaifer las citads a la riva dals lais.
Entaifer la musica da rock e pop è surtut il metal ordvart popular. Enconuschentas bands èn [[Children of Bodom]], [[HIM]], [[The Rasmus]], [[Sunrise Avenue]] e [[Nightwish]]. Il 2006 ha la band da hardrock [[Lordi]] gudagnà l’[[Eurovision Song Contest]], e quai per l’emprima giada dapi che la Finlanda sa participescha (1961). Cun ses costums da monsters represchenta questa band ina tscherta scurilitad ch’è tipica per bleras bands finlandaisas. In tal exempel furman er ils [[Leningrad Cowboys]] ch’èn enconuschents per lur frisuras e chalzers imposants sco er per lur interpretaziuns particularas d’enconuschents songs da rock e pop.
=== Art figurativ ===
[[Datoteca:Gallen-Kallela_The_defence_of_the_Sampo.png|thumb|200px|‹La defensiun dal Sampo› dad Akseli Gallen-Kallela (1896) furma in dals pli enconuschents maletgs da la Finlanda]]
Suenter cumenzaments plitost modests en rom da l’art sacral medieval, è pir sa sviluppà en il 19avel tschientaner in art finlandais per propi. A l’entschatta da quest svilup èn artists sco [[Robert Wilhelm Ekman]], ils frars [[Magnus, Wilhelm e Ferdinand von Wright]], [[Werner Holmberg]] u [[Fanny Churberg]] anc stads sut influenza tudestga. Cun las ovras da [[Carl Eneas Sjöstrands]] e [[Walter Runebergs]] è er sa furmada da quel temp ina sculptura finlandaisa.
Il temp tranter il 1880 ed il 1910 vala alura sco epoca dad aur da l’art finlandais. Artists sco [[Albert Edelfelt]], [[Akseli Gallen-Kallela]], [[Eero Järnefelt]], [[Pekka Halonen]] e [[Helene Schjerfbeck]] u il sculptur [[Ville Vallgren]] han uss surtut laschà s’inspirar da Paris ed èn er daventads enconuschents ordaifer il pajais. Pervi da la schientscha naziunala finlandaisa ch’era londervi da sa furmar ed en vista a las emprovas da russificaziun da vart dals zars russ è l’art s’orientà da quel temp a temas naziunals. La fascinaziun per il Kalevala e la Carelia sco lieu d’origin da quel è sa manifestada en in moviment che vegn numnà carelianissem. Surtut las ovras dad [[Akseli Gallen-Kallela]] han influenzà fin oz l’imaginaziun visuala dal Kalevala ed han fatg dad el il pli enconuschent artist finlandais insumma. S’orientava el a l’entschatta anc al realissem, è el sa deditgà pli tard adina pli ferm al simbolissem, al qual sa laschan er attribuir [[Magnus Enckell]] e [[Hugo Simberg]].
Durant il 20avel tschientaner han ils differents stils da la moderna dominà entaifer l’art finlandais. Ils onns 1920 e 1930 è [[Wäinö Aaltonens]] sa sviluppà cun sias sculpturas monumentalas al pli impurtant sculptur dal pajais. Ils onns 1960 è il stil convenziunal entaifer la plastica vegnì stgatschà da plasticas abstractas sco per exempel il Monument da Sibelius dad [[Eila Hiltunen]]. A medem temp ha gì lieu entaifer la pictura ina vieuta radicala en furma da l’art informal.
Il design finlandais giauda in bun renum internaziunal grazia als success dal funcziunalist [[Alvar Aalto]] en ils onns 1930 e da [[Tapio Wirkkala]], [[Timo Sarpaneva]] e [[Kaj Franck]] en ils onns 1950. Enconuschentas marcas da design finlandaisas èn il producent da ceramica Arabia, la fabrica da vaider Iittala, la firma da mobiglias Artek ed il producent da textilas Marimekko.
La pli impurtanta collecziun d’art dal pajais furma la Galaria naziunala finlandaisa. Quella è vegnida iniziada vers la mesadad dal 19avel tschientaner tras la societad d’art finlandaisa e consista oz da quatter museums situads en la chapitala Helsinki: l’Ateneum, il museum Kiasma per art contemporan, il Museum Sinebrychoff e l’Archiv central per art figurativ.
=== Architectura ===
[[Datoteca:VanhaRauma1.jpg|thumb|200px|Chasas da lain en la citad veglia da Rauma]]
[[Datoteca:Lutheran_Cathedral_Helsinki.jpg|thumb|200px|Il Dom da Helsinki, in exempel per l’architectura classicistica]]
Tar ils pli vegls edifizis ch’èn sa mantegnids en la Finlanda sa tracti da baselgias da crap e da chastels medievals. Il pli vegl edifizi profan è il chastè Turku che deriva dal 13avel tschientaner tardiv. Las 73 baselgias da crap medievalas ch’èn sa mantegnidas dateschan dal 14avel fin il 16avel tschientaner; ellas èn quasi tuttas vegnidas erigidas da term (pia facticamain da craps erratics che derivan dal temp da glatsch), èn plitost pitschnas, han nagin clutger e disponan sin il pli d’ina modesta ornamentica da quadrels. Sulettamain il Dom da Turku cuntanscha las proporziuns da las catedralas da l’Europa Centrala. Chasas d’abitar ed edifizis funcziunals èn da vegl ennà vegnids erigids plitost en lain, surtut en furma da construcziuns cun laina radunda. Pli gronds quartiers da chasas da lain pon ins contemplar fin oz en las citads veglias da Rauma, Porvoo e Naantali. En il 17avel e 18avel tschientaner han ins er cumenzà ad eriger edifizis sacrals en furma da construcziuns en lain. Sco exempel tipic per questa tradiziun architectonica è la baselgia veglia da Petäjävesi (1765) vegnida recepida en la glista dal Patrimoni cultural mundial da l’Unesco.
Suenter che la Finlanda è vegnida sut il domini russ, è la chapitala dal nov principadi vegnida transferida il 1812 a Helsinki. Questa citad era stada fin qua senza pli gronda impurtanza; ussa però è ella vegnida transfurmada sut l’egida da l’architect tudestg [[Carl Ludwig Engel]] en ina chapitala represchentativa en il stil dal classicissem. Menziun speziala merita surtut l’ensemble d’edifizis enturn la Plazza dal senat cun il Dom. Er en ulteriuras citads dal pajais èn vegnids construids edifizis en il stil classicistic.
Vers la fin dal 19avel tschientaner è l’architectura stada segnada d’influenzas da la neogotica e da la neorenaschientscha. Da pli lunga durada è percunter stada la romantica naziunala dal temp enturn il 1900 cun sias influenzas dal jugendstil. Exempels per l’architectura da la romantica naziunala furman las chasas d’abitar en ils quartiers da Helsinki Katajanokka ed Eira sco er la staziun principala da Helsinki (1919) ch’è vegnida projectada dad [[Eliel Saarinen]]. Ils onns suenter che la Finlanda ha cuntanschì l’independenza statala èn stads segnads da l’uschenumnà classicissem nordic che sa chapiva sco cuntramoviment al jugendstil. In exempel marcant per quest’architectura dals onns 1920 furma l’edifizi dal parlament a Helsinki. Durant ils onns 1930 è alura sa fatg valair in funcziunalissem, dal qual [[Alvar Aalto]] dueva daventar il pli impurtant represchentant.
=== Film ===
Sco il pli enconuschent reschissur e producent dal temp dal film mit vala [[Erkki Karu]] (1887–1935). La pli gronda derasaziun ha il film finlandais cuntanschì tranter l’introducziun dal film sonor ils onns 1930 e la vasta derasaziun da la televisiun a partir dals onns 1950. Da quest temp ha mintga film finlandais cuntanschì radund 10 % da la populaziun. Sco reacziun sin la cifra d’auditurs tschessanta è vegnida endrizzada la fin dals onns 1950 la fundaziun da film naziunala. Quella sustegna oz la gronda part dals radund diesch films da kino che vegnan producids mintg’onn en la Finlanda.
A l’entschatta dals onns 1980 è cumparida ina nova generaziun da cineasts, dals quals ils frars [[Aki e Mika Kaurismäki]] èn ils pli enconuschents. Surtut Aki Kaurismäki è avanzà a nivel internaziunal ad in reschissur da cult. Ses film ‹Leningrad Cowboys Go America› (1989) è daventà in dals pli enconuschents films finlandais insumma e ‹Mies vailla menneisyyttä› (tudestg: ‹Der Mann ohne Vergangenheit›, 2002) ha gudagnà a Cannes il Grond premi da la giuria ed è stà nominà per l’Oscar sco meglier film da lingua estra. Acturs finlandais ch’èn vegnids onurads cun distincziuns internaziunalas èn [[Matti Pellonpää]] (1951–1995) e [[Kati Outinen]] ch’han omadus fatg part da la distribuziun da las rollas usitada en ils films da Kaurismäki. A l’entschatta dals onns 1990 èsi reussì a [[Renny Harlin]] da sa far valair sco emprim reschissur finlandais a Hollywood.
En la Finlanda vegn surdà dapi il 1944 mintg’onn il premi naziunal da film. Ultra da quai han lieu dus festivals da film internaziunals: dapi il 1970 il Tampere International Short Film Festival e dapi il 1986 il Midnight Sun Film Festival ch’ils frars Kaurismäki han creà sco concurrenza da cuntrast al glamour dal Festival da film a Cannes; quest ultim ha lieu a [[Sodankylä]] ch’è situà prest 100 kilometers al nord dal circul polar.
=== Cuschina ===
[[Datoteca:Karjalanpiirakka-20060227.jpg|thumb|160px|La piroga da la Carelia, ina spezialitad finlandaisa]]
Istoricamain è la cuschina finlandaisa sa sviluppada or d’ina societad purila e vaira povra; ella sa preschenta damai sco cuschina dal pievel plitost simpla. En il vest dal pajais èn sa fatgas valair cun il temp influenzas nà da la Svezia, entant che la cuschina da l’ost è segnada pli ferm da la Russia. Sco ulteriura differenza da las cuschinas regiunalas prevalan en il vest tratgas cotgas, entant che l’ost preferescha tratgas fatgas en furnel. En la cuschina moderna, ch’è pli u main internaziunalisada, na giogan questas differenzas praticamain nagina rolla pli.
Sper bov e portg vegn er consumada – surtut en regiuns ruralas – charn-elan e charn-ren. Ils lais e flums furneschan ina gronda variaziun da peschs. Agiuntas tipicas èn tartuffels ed il paun-seghel tradiziunal. Ultra da quai porscha la natira dal pajais ina vasta paletta da bulieus e coclas.
Tratgas tradiziunalas èn per exempel ''leipäjuusto'' (‹chaschiel-paun›) u en la Finlanda da l’ost ''kalakukko'', pesch cuschinà en paun. Da Pasca vegn servì ''mämmi'', in puding da malt, e da Nadal divers scuflads (''laatikko''). Sco en Svezia èsi er usit en Finlanda da servir la gievgia schuppa d’arveglia e silsuenter omlettas.
=== Firads ===
[[Datoteca:Seurasaari-2005-johannus2.jpg|thumb|200px|Festa da mesastad sin l’insla Seurasaari (Helsinki)]]
Il di da la festa naziunala è ils 6 da december, la data da la decleraziun d’independenza l’onn 1917. Quest di d’independenza è collià cun rituals patriotics sco per exempel la visita da fossas da guerra. Il retschaviment d’onuraris e prominents en il palais dal president vegn emess a la televisiun e cuntanscha mintgamai la pli auta quota d’aspectaturs da l’entir onn.
Sco en auters pajais cristians valan er en la Finlanda Nadal e Pasca sco dis da festa centrals. Son Niclà, che porta la notg dals 24 da december ils regals, abitescha tenor la cretta populara sper la muntogna Korvatunturi situada en la Laponia. Da Pasca van ils uffants vestgids sco strias da chasa tar chasa e rimnan, munids cun roms da saleschs, dultscharias. En questa tradiziun relativamain giuvna èn da chattar elements tant da tradiziuns russas sco era svedaisas.
L’emprim da matg vegn festivà sco di da la lavur, ma er sco di dals students. La sonda tranter ils 20 e 26 da zercladur, cura ch’i na vegn praticamain betg stgir en la Finlanda, ha lieu la festa da mesastad. Cumbain ch’il num finlandais per la festa, ''juhannus'', sa referescha a son Gion Battista, èn ils rituals da la festa per gronda part d’origin pajaun.
Independentamain dals dis da festa cumandads datti ultra da quai dis commemorativs, uschenumnads ‹dis da bandieras›, durant ils quals la gronda part da las chasas èn ornadas cun bandieras finlandaisas. Igl èn quai per exempel il di da la cultura finlandaisa (28 da favrer), il di da la lingua finlandaisa (9 d’avrigl), il di dal finlandissem (12 da matg), ma er il di dal svedissem (6 da november).
== Medias ==
La Finlanda tutga tar las societads d’infurmaziun las pli avanzadas en tut il mund. Tenor il ‹Press Freedom Index›, ina glista che vegn edida da l’organisaziun independenta Reporters senza cunfins, sa chatta la Finlanda regularmain sin las emprimas plazzas.<ref>Reporters Without Borders: [https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html ''Press Freedom Index 2010''], [https://web.archive.org/web/20150930230930/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2009%2C1001.html ''Press Freedom Index 2009''].</ref>
Sco en auters pajais ha er lieu en la Finlanda ina deregulaziun dal martgà ed ina concentraziun da las medias stampadas. Malgrà quai cumparan bundant 150 gasettas dal di e var 150 ulteriuras gasettas en ina ediziun totala da 3,3 milliuns exemplars, quai ch’è la pli auta quota per abitant da tut ils pajais da l’Uniun europeica.<ref>[http://www.sanomalehdet.fi/index.php?valittu_id=3&valittu_aid=51&aaotsikko_id=57&paaotsikko_id=3&sisalto_id=31&kieli=englanti ''Sanomalehtien liitto''] (Associaziun da gasettas finlandaisa).</ref>
Radio e televisiun vegnan dominads da l’emettur da dretg public Yleisradio (curt YLE) ch’appartegna al stadi. Si’entira purschida vegn finanziada sur taxas ed è libra da reclamas. Il program da televisiun sa cumpona da TVI e TV2 sco er da YLE24 (novitads) YLE Teema (furmaziun) e dal program cumplain en lingua svedaisa YLE FST5. Daspera existan singuls emetturs da radio e da televisiun privats da dimensiun pli pitschna.
== Sport ==
La Finlanda vala sco pajais da sportists passiunads, e quai tant areguard il sport da massa sco er areguard l’interess dals aspectaturs per il sport d’elita. Radund 1,1 milliun Finlandais (pia bundant in tschintgavel da la populaziun) èn commembers d’uniuns da sport. Occurrenzas da sport popularas cuntanschan a la televisiun finlandaisa regularmain cifras d’aspectaturs da fin a 1,4 milliuns.
[[Datoteca:Paavo_Nurmi_(Antwerp_1920).jpg|thumb|150px|Paavo Nurmi]]
D’avair success tar concurrenzas sportivas fa part tar ils Finlandais da l’identitad naziunala. Sportists ch’han gì success vegnan resguardads sco eroxs naziunals. Surtut durant ils onns 1920 han Finlandais pudì brigliar en l’atletica leva. A chaschun dals gieus olimpics l’onn 1924 a Paris ha la Finlanda schizunt cuntanschì il segund grond dumber da medaglias da tut las naziuns. Paavo Nurmi, il ‹Finlandais sgulant›, ha gudagnà nov medaglias d’aur ed è uschia in dals atlets cun il pli grond success en l’entira istorgia dals gieus olimpics. Dad el vegn ditg ch’el haja «currì la Finlanda sin la charta mundiala» – quai che mussa quant impurtants che success en il sport eran per la giuvna naziun. Fin oz han surtut ils bittalantschas pudì sa mantegnair a la testa da l’elita mundiala, sco per exempel Tero Pitkämäki ch’è daventà campiun mundial il 2007. Da vegl ennà exista ina rivalitad sportiva surtut cun il stadi vischin Svezia; tranter ils dus pajais vegn manà tras mintg’onn ina cumpetiziun sportiva.
In impurtant term en l’istorgia dal sport finlandais han furmà il 1952 ils gieus olimpics da stad a Helsinki. Quels eran gia stads planisads per il 1940, ma han stuì vegnir spustads pervi da l’erupziun da la guerra. Uschia ha quest eveniment internaziunal purschì al pitschen pajais, ch’era gist londervi da sa revegnir da las consequenzas da guerra, la chaschun da sa preschentar al mund. Il sport vegn savens er resguardà sco persunificaziun da l’uschenumnada virtid naziunala finlandaisa ''sisu'' (‹perseveranza›). In exempel che vegn gugent menziunà è il currider [[Lasse Virén]] ch’ha gudagnà quatter giadas aur a l’olimpiada: a chaschun dals gieus olimpics dal 1972 a Minca ha el, malgrà ch’el è cupitgà, gudagnà la medaglia d’aur sur 10 000 meters en nov record mundial. Tant pli schoccant è lura era stà il scandal a chaschun dal campiunadi mundial da ski nordic a Lahti il 2001, cura ch’igl è sa mussà ch’ils curriders da passlung finlandais avevan prendì sistematicamain doping.
Sper l’atletica leva han surtut las differentas disciplinas da sport d’enviern ina lunga tradiziun. Ils curriders da passlung [[Veikko Hakulinen]], [[Eero Mäntyranta]], [[Marja-Liisa Kirvesniemi]] e [[Mika Myllylä]] èn daventads campiun olimpic u mundial. A l’elita da sigl lung han appartegnì pli baud [[Janne Ahonen]] e [[Matti Hautamäki]] ed en il temp pli nov [[Matti Nykänen]] e [[Toni Nieminen]]. En il biatlon ha [[Kaisa Mäkäräinen]] gudagnà sco emprima Finlandaisa il classament general dal cup mundial ed ultra da quai ina medaglia d’aur al campiunadi mundial dal 2011.
Il sport da squadra il pli popular è hockey sin glatsch. Giugaders sco [[Teemu Selänne]], [[Saku Koivu]] e [[Jere Lehtinen]] èn stars en la NHL. E la SM-liiga finlandaisa tutga tar las meglras ligas europeicas. Ils pli gronds success da la squadra naziunala da hockey sin glatsch èn stads ils titels da campiun mundial il 1995 e 2011. Sco sport naziunal finlandais vala pesäpallo, ina sort baseball finlandais ch’è quasi nunenconuschent a l’exteriur. Bler main impurtant ch’en auters pajais è percunter il ballape. A la squadra naziunala n’èsi anc mai reussì da sa qualifitgar per in campiunadi mundial u europeic.
Fitg popular è en la Finlanda il sport motorisà. Las cursas da furmla 1 cuntanschan regularmain autas quotas d’aspectaturs, e quai grazia a campiuns mundials sco [[Kimi Räikkönen]] e pli baud [[Mika Häkkinen]] e [[Keke Rosberg]]. La rallye vala schizunt en general sco domena finlandaisa: quasi la mesadad da tut ils campiuns mundials da fin qua derivan da la Finlanda.
<div class="noprint">
== Annotaziuns ==
</div>
<references/>
== Litteratura ==
* Olli Alho (ed.): ''Kulturlexikon Finnland''. Finnische Literaturgesellschaft, Helsinki 1998.
* Ingrid Bohn: ''Finnland – Von den Anfängen bis zur Gegenwart''. Friedrich Pustet, Regensburg 2005, ISBN 3-7917-1910-6.
* Astrid Feltes-Peter: ''Baedeker Allianz-Reiseführer Finnland''. 2. ed., Karl Baedecker, Ostfildern 2002, ISBN 3-89525-478-9.
* Matti Klinge: ''Geschichte Finnlands im Überblick''. 4. ed. surlav., Otava, Helsinki 1995, ISBN 951-1-13822-7.
* Ekkehard Militz: ''Finnland''. Or da la retscha ''Perthes Länderprofile''. Klett-Perthes, Gotha/Stuttgart 2002, ISBN 3-623-00698-X.
* Pentti Virrankoski: ''Suomen historia,'' SKS, Helsinki 2001, ISBN 951-746-321-9.
* ''OECD Territorial Reviews Finland.'' OECD Publishing 2005, [http://books.google.com/books?id=BJ_r2j8NlMcC&dq=Kauhajoki&num=100&as_brr=3 text cumplessiv] tar ''Google Book Search''.
<div class="noprint">
== Colliaziuns ==
{{Commons|Suomi – Finland|Finlanda}}
* [http://finland.fi/ finland.fi, pagina dal ministeri da l’exteriur finlandais] (englais)
* [https://web.archive.org/web/20120426230428/http://www.visitfinland.de/ Pagina d’internet da la centrala da turissem finlandaisa]
* [http://www.auswaertiges-amt.de/Finnland Infurmaziuns generalas davart il pajais]
</div>
{{Countries of Europe}}
[[Categoria:Finlanda]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Stadis da l'Europa)]]
byi7ubyqb2yqaiovyc3n534vc5jk6fv
Alizée
0
7344
169659
166861
2026-03-28T04:42:46Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
169659
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|puter}}
[[Datoteca:Alizée_Jacotey_-_Chanteuse_Francaise_-_Paris_-_3_December_2007_-_DSC_1665bis.jpg|thumb|right|<center>Alizée sin ina fotografia dal 2007</center>]]
'''Alizée Jacotey''', meglder cuntschida be scu '''Alizée''' ([[Ajaccio]], [[21 avuost]] [[1984]]) es üna chantadura francesa da musica da pop. Ella es renumneda specialmaing per sia prima chanzun, ''Moi... Lolita'', dal [[2000]], chi ho gieu fich success in tuot il muond.
== Carriera ==
=== Ils inizis e'l prüm album ===
Alizée gnit scuverta da la chantadura [[Mylène Farmer]] e dal chantautur [[Laurent Boutonnat]], chi dvantent sieus produzents.
Ils [[4 lügl]] [[2000]] gnit publicheda sia prüma chanzun, ''Moi... Lolita'', chi anticipaiva la publicaziun da sieu album ''Gourmandises'' ("Delicatezzas"). La chanzun vet fich success dalum in [[Frantscha|Frauntscha]] e zieva in bgers oters naziuns, taunt in [[Europa]] scu in l'[[Orient Extrem]]; in [[Svizra]] ragiundschettan la chanzun ''Moi... Lolita'' e'l DC ''Gourmandises'' l'11., resp. la 27. posiziun da la parada da hits.
In duos ans gnit vendieus 4 milliuns copchas da ''Gourmandises'', dal quêl gnit publicheda eir las chanzuns ''L'Alizé'', ''Gourmandises'' (posiziuns 23., resp. 70. da la parada da hits [[svizra]]) e ''Parler tout bas'' ("Parler da bass", publicheda be in [[Frantscha|Frauntcha]] e [[Belgia]]).
Vi da quist album guadagnet Alizée bgers premis, scu l'"NRG Music Awards", il "World Music Awards" e l'"M6 Awards".
=== Il seguond album ===
Eir il seguond DC d'Alizée, ''Mes Courants Électriques'' ("Mieus currents electrics"), gnit prodüt da [[Mylène Farmer]] e [[Laurent Boutonnat]]. El gnit publicho ils [[18 marz]] [[2003]] in [[Frantscha|Frauntscha]] insembel cun la chanzun ''J'en ai marre!'' ("Eau and he avuonda!").
Album e chanzun vettan bun success in [[Europa]] ed [[Asia]]; in [[Svizra]] ragiundschettane la 13., resp. la 5. posiziun illa parada da hits. Da l'album gnint publichedas eir las chanzuns ''J'ai pas vingt ans'' ("Eau nun he vainch ans", 60. in [[Svizra]]) e ''À contre-courant'' ("Cunter il current", 64. in [[Svizra]]).
Da las chanzuns ''J'en ai marre!'' e ''J'ai pas vingt ans'' existeschan eir las versiuns in ingles, clamedas ''I'm Fed Up!'', resp. ''I'm Not Twenty'', amenduos chantedas da Alizée svessa.
Zieva la publicaziun da ''Mes Courants Électriques'' ho Alizée fat üna turnea tres tuot la [[Frantscha|Frauntscha]]: in poch temp gnint tuots ils bigliets dals concerts vendieus.
=== Il terz album ===
Ils [[27 settember]] [[2007]] gnit our la chanzun ''Mademoiselle Juliette'' ("Giunfra Juliette"), chi procedet la publicaziun, ils [[3 dicember]] [[2007]], dal terz album d'Alizée, ''Psychédélices'' ("Psiche-dalets"), prodüt da [[Bertrand Burgalat]], [[Daniel Darc]], [[Oxmo Puccino]], [[Jean Fauque]] e [[Jérémy Châtelain]].
Dal [[favrer]] 2008 gnit publicheda ün'otra chanzun da quist'album, ''Fifty-Sixty'' ("Tschinquaunta-Sesaunta").
In Svizra nu vet ''Psychédélices'' fich success: pelvaira, el ragiundschet be la 99. posiziun da la parada da hits.
=== Otras lavuors concernant Alizée ===
Dasper ils trais albums menziunos, gnint publichos oters duos albums d'Alizée:
* ''Alizée en Concert'' ([[2004]]), registro düraunt la turnea dal [[2003]], chi vet success in [[Fratscha|Frauntscha]] e specialmaing in [[Mexico]] (8. posiziun da la parada da hits);
* ''Tout Alizée'', publicho in [[Mexico]] dal [[2007]], chi met insembel las megldras chanzuns d'Alizée.
== Vita privata ==
Alizée ho marido il chantadur frances [[Jérémy Châtelain]] dal [[2004]]; ils haun üna figlia, Anny-Lee, naschida ils [[29 avrigl]] [[2005]].
== Tuot ils lavuors d'Alizée ==
=== Albums ===
* ''Gourmandises'' ([[2000]])
* ''Mes Courants Électriques'' ([[2003]])
* ''Alizée en Concert'' ([[2004]]) - registraziun directa
* ''Psychédélices'' ([[2007]])
* ''Tout Alizée'' ([[2007]]) - collecziun
=== DC singuls ===
==== Da ''Gourmandises'' ====
* ''Moi... Lolita'' ([[2000]])
* ''L'Alizé'' ([[2000]])
* ''Gourmandises'' ([[2001]])
* ''Parler tout bas'' ([[2001]])
==== Da ''Mes Courants Électriques'' ====
* ''J'en ai marre!''/''I'm Fed Up!'' ([[2003]])
* ''J'ai pas vingt ans''/''I'm not Twenty'' ([[2003]])
* ''À contre-courant'' ([[2003]])
==== Da ''Psychédélices ====
* ''Mademoiselle Juliette'' ([[2007]])
* ''Fifty-Sixty'' ([[2008]])
== Colliaziuns ==
* [https://web.archive.org/web/20240926201001/https://alizee-officiel.com/ Website d'Alizée]
* [https://www.alizee-mexico.com.mx/ Website mexicaun d'Alizée]
* [https://myspace.com/alizeeofficiel Website da Myspace d'Alizée]
[[Categoria:Chantadurs]]
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Persunas franzosas]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas dal 21avel tschientaner]]
qfelmvdgw87ysq2wentcoodzg6s8a08
Concepción
0
9406
169660
168346
2026-03-28T05:01:20Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
169660
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" align="right" cellpadding="4" cellspacing="0" width="300" style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
! colspan="2" | Concepción
|-
| align="center" colspan="2" style="background:#fff;" | [[Datoteca:Coat of arms of Concepcion, Chile.svg|100px|]] [[Datoteca:Flag of Concepcion, Chile.svg|130px|]]
|-
| align="center" colspan="2" style="background:#fff;" |'''La Vopna e la Bandiera da la Citad di Concepción'''
|-
| align="center" colspan="2" style="background:#fff;" | [[Datoteca:Comuna de Concepción.svg|290px]]<br />''Charta da la Regiun de l'Bio-Bío, la Comuna di Concepción cun colur pli stgir''<br />
|-
| '''Regiun''' || [[VIII Regiun de l'Bio-Bío]]
|-
|'''Provinza''' || [[Provinza di Concepción]]
|-
| '''Surfatscha''' || 221,6 km²
|-
| '''Abitants''' || 261.061
|-
| '''Autezza''' || 12 m.s.m.
|-
| '''Spessezza''' || 975,0 ab./km²
|-
| '''Burgamester''' || [[Álvaro Ortiz]]<ref>[http://www.concepcion.cl Municipalidad de Concepción] Visita als 11. mai 2014. <code>{es}</code> </ref>
|-
| '''Website''' || [http://www.concepcion.cl www.concepcion.cl]
|}<noinclude>
'''Concepción''', cun num entir ''La Concepción de María Purísima del Nuevo Extremo'', è ina citad en il [[Chile]] cun 216'061 abitants ([[2002]]).
Concepción è la chapitala da la VIII [[Región del Biobío|Regiun dal Biobío]]. Sia surfatscha importa 221,6 km². Grond Concepción (cumprenda [[Talcahuano]], [[San Pedro de la Paz]], [[Hualpén]], [[Chiguayante]], [[Penco]], [[Tomé]], [[Lota]], [[Coronel]], [[Hualqui]] e la Citad di Concepción) è cun 889'725 abitants (2002) la terz gronda regiun metropolitana dal [[Chile]], davos [[Santiago de Chile|Santiago]] e [[Valparaíso]]. La citad da Concepción è la 11avla gronda citad dal [[Chile]].
* Coordinatas: [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en¶ms=36_46_22_S_73_03_47_W 36° 46' 22" S 73° 03' 47" W]
== Istorgia ==
La citad è vegnida fundada ils 5 d'october [[1550]] dal Spagnol [[Pedro de Valdivia]].
== Imagens ==
<gallery perrow=4>
File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|
</gallery>
== Citads Schumellinas ==
* [[Datoteca:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Cascavel]], [[Brasilia]]
* [[Datoteca:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Bethlehem]], [[Palestina]]
* [[Datoteca:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Guayaquil]], [[Ecuador]]
* [[Datoteca:Flag of Argentina.svg|20px]] [[Rosario, Santa Fe|Rosario]], [[Argentina]]
* [[Datoteca:Flag of Argentina.svg|20px]] [[La Plata]], [[Argentina]]
* [[Datoteca:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Auckland City|Auckland]], [[Nova Zelanda]]
* [[Datoteca:Flag of Bolivia.svg|20px]] [[Sucre]], [[Bolivia]]
* [[Datoteca:Flag of Venezuela.svg|20px]] [[Caracas]], [[Venezuela]]
== Indicaziuns da las funtanas ==
* Ida Stevenson Weldon Vernon (1969) ''Pedro de Valdivia, Conquistador of Chile'', Greenwood Press
* John Milton Nickles, Marie Siegrist (1965) ''Bibliography and Index of Geology Exclusive of North America'', Geological Society of America, v.28
== Colliaziuns estras ==
=== Liatura interiura ===
* [[Grond Concepción]]
=== Liatura exteriura ===
* {{Commons|Concepcion, Chile|Concepción}}
* [http://www.concepcion.cl Concepción municipality] <code>(es)</code>
* [http://www.elsur.cl ''El Sur'', newspaper of Concepción] <code>(es)</code>
* [https://web.archive.org/web/20141218153635/http://viveconce.cl/ ''Viveconce'', Event schedule of Concepción] <code>(es)</code>
* [https://web.archive.org/web/20220122030023/http://www.8va.cl/ ''Octava'', Website directory] <code>(es)</code>
* [https://web.archive.org/web/20190624134449/http://hello-chile.com/ ''HelloChile - Spanish tutoring and tourism in and around the city of Concepción'', Information in English about the Chilean life and places to visit] <code>(en)</code>
* [http://www.welcomechile.com/concepcion/ Verano en Concepción] <code>(es)</code>
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/130916/Concepcion Encyclopedia Britannica — Concepción] <code>(en)</code>
=== Referenzas ===
<references />
[[Categoria:Chile]]
[[Categoria:Citads chilenas]]
71a3k7r5x755ey56dl79u7eag9bo4ae
Litteratura rumantscha
0
10736
169568
168166
2026-03-27T12:25:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Referenzas */
169568
wikitext
text/x-wiki
La '''litteratura rumantscha''' nascha en l'Engiadin'Ota enturn il 1550 en furma da scrittiras giuridicas e scrittiras en connex cun la [[Refurmaziun]] che ha entschet a sa derasar en il [[Chantun Grischun|Grischun]].
== Dals origins a la renaschientscha culturala ==
La litteratura rumantscha ha sias ragischs en ina ritga tradiziun orala da legendas, ditgas e chanzuns popularas (sco la «Canzun de sontga Margriata»). L'emprima perditga scritta da la lingua è l'[[Versiun interlineara da Nossadunnaun|interlinear da Nossadunnaun]] da la fin dal 11. tschientaner<ref name="litteratura">[https://www.e-lir.ch/index.php?id=1443&lemma=litteratura&chavazzin=&lang=r Litteratura rumantscha]</ref>.
=== Refurmaziun e l'emprim stampà ===
[[Datoteca:L'g Nuof Sainc Testamaint.jpg|197px|right|thumb|''L'g Nuof Sainc Testamaint'' (1560)]]
Il basegn da scriver rumantsch è daventà urgent a l'entschatta dal 16. tschientaner cun ils emprims documents giuridics e cun l'emprim text politic stampà: la «[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs]]» (1527) da l'umanist [[Gian Travers]]<ref name="litteratura"/>.
L'epoca da la [[Refurmaziun]] ha midà il destin dal rumantsch, essend che la baselgia ha pretendì la derasaziun dal pled da Dieu en la lingua dal pievel<ref name="renaschientscha">[https://www.e-lir.ch/index.php?id=2774&lemma=renaschientscha&chavazzin=&lang=r Renaschientscha retorumantscha]</ref>. Uschia è naschida ina litteratura religiusa e confessiunala en divers idioms ([[puter]], [[vallader]], [[sursilvan]] e.a.)<ref name="litteratura"/>. Figuras-clav eran [[Jachiam Bifrun]], che translatà il [[Nov Testament]] (1560, Puter), e Balzer Alig cun sia translaziun da la Passiun (1672, Sursilvan)<ref name="litteratura"/>.
Il teater rumantsch ha giugà ina rolla centrala dapi il 16. tschientaner, cun auturs sco [[Gian Travers]], che ha inscenà il 1534 a [[Zuoz]] «La histoargia da Joseph»<ref name="teater">[https://www.e-lir.ch/index.php?id=2851&lemma=litteratura&chavazzin=&lang=r Teater rumantsch]</ref>. Ils Gieus sacrals, sco la renumada tradiziun dal Saut dals morts, servivan sco med d'instrucziun religiusa<ref>[https://www.e-lir.ch/index.php?id=1119&lemma=litteratura&chavazzin=&lang=r Gieus sacrals]</ref>. Dal temp baroc fin a la fin dal 18. tschientaner fluriva il drama religius, avant che l'Illuminissem promovì ina orientaziun vers il terrester<ref name="teater"/>.
== La Renaschientscha Retorumantscha e il 20avel tschientaner ==
La via al progress spiertal ed economic ha manà ad ina crisa per il rumantsch, giuditgà da blers sco impediment<ref name="renaschientscha"/>. Ma ina vieuta nunspetgada ha salvà la lingua: la [[Renaschientscha rumantscha]] a partir da la segunda mesadad dal 19. tschientaner<ref name="renaschientscha"/>.
La litteratura d'emigrants ([[Randulins]]), caracterisada da l'encreschadetgna e dal laud da la patria, ha contribuì a questa renaschientscha<ref>[https://www.e-lir.ch/index.php?id=2761&lemma=litteratura&chavazzin=&lang=r Randulins]</ref>. Il poet Peider Lansel è s'engaschà energicamain cun l'appel: "Ni Talians, ni Tudais-chs, Rumantschs vulains restar!"<ref name="litteratura"/>.
Ils organs da la pressa (gasettas e revistas) èn daventads il motor dal svilup e dal scleriment dal pievel <ref name="pressa">[https://www.e-lir.ch/index.php?id=2145&lemma=litteratura&chavazzin=&lang=r Pressa]</ref>. La fundaziun da la [[Societad Retorumantscha]] (1885) e da la [[Lia Rumantscha]] (1919) sco organisaziun da tetg ha promovì la tgira dals idioms regiunals e la defensiun cunter l'Irredentissem talian<ref name="litteratura"/><ref name="renaschientscha"/>. L'emprova da Gion Antoni Bühler da crear in "romontsch fusionau" n'ha però betg gì success en il temp d'origin<ref name="litteratura"/>.
Suenter la [[Segunda Guerra mundiala]] ha la litteratura s'avert als currents internaziunals<ref name="litteratura"/>. Auturs sco [[Jon Semadeni]], [[Cla Biert]] e Leta Semadeni han introducì novellas psicologicas, romans e teater engaschà, usond novas furmas e temas<ref name="litteratura"/>. L'unificaziun da la pressa regiunala ha manà il 1997 a la fundaziun da la gasetta dal di «[[La Quotidiana]]»<ref name="pressa"/>. Malgrà il svilup dal [[Rumantsch grischun]] (RG) sco lingua da standard per translaziuns e litteratura da diever, resta la litteratura in champ da tensiun tranter tradiziun, idioms e modernitad<ref name="litteratura"/>.
== Cronologia ==
[[Datoteca:Cudisch de Canzuns.jpg|197px|rechts]]
=== Dals origins a la renaschientscha culturala ===
* Anonim (c. 1080) ''[[Versiun interlineara da Nossadunnaun]]''
* [[Gian Travers|Travers, G]] (1527) ''[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs]]''
* [[Gian Travers|Travers, G]] (1534) ''La histoargia da Joseph''<ref>[https://scienzarumantscha-darms.ch/wp-content/uploads/2019/12/GT_Joseph_Co.pdf Gian Travers, La histoargia da Joseph - Transcripziun dal manuscrit Co. dal 1567]</ref>
* [[Jachiam Bifrun|Bifrun, Jachiam]] (1560) ''L’g Nuof Sainc Testamaint da nos Signer IESV CHRISTI. Prais our delg Lation & d’oters launguaux & huossa da noef mis in Arumaunsch, três IACHiam Bifrun d’Agnedina. Schquischo ilg an MDLX Biblia rhaetica (1560 probabel a Basilea)''
* Bifrun, Jachiam (1560) ''Alla Christiauna Giuventüna d’Agnedina''
* Chiampel, Durich (1562) ''Ün cudesch da Psalms''
* Bonifaci, Daniel (1601) ''Prefaziun al Catechismus''
* Gabriel, Luzi (1648) ''Ilg Nief Testament''
* Martinus ex Martinis (1652) La libertat da nossas 3 Ligias
* Jacob Vulpius (1666) ''Praefation a la Biblia pitschna''
* Gabriel, Steffan (1611) ''Ilg Vêr Sulaz da pievel giuvan''
* Wietzel, Lurainz (1661) ''Ils Psalms da David''
* Anonim (1672) ''La Passiun da nies Segner Iesu Christi, pridora dels quater Evangelischs''<ref>[https://books.google.de/books/about/LA_PASSIVN_DE_NIES_SEGNER_IESU_CHRISTI_P.html?id=ZtNdAAAAcAAJ&redir_esc=y LA PASSIVN DE NIES SEGNER IESU CHRISTI, PRIDORA DELS QVATER EVANGELISCHS, a MESS GIV ENT RAMONSCH della part sura tras igl Reverend]</ref>
* Ander, Johan Jüst (1681) ''Spejel Cristian''
* Grass, Johann (1683) ''Ils Psalms d’ilg soinc prophet a reg David''
* Decurtins, Carli (1690) ''Consolaziun della olma devoziusa''
* Grass, Gion (1683) ''Psalms de David''
* Martin, Jon (1684) ''Philomela''
* Riola, Conradin (1709) ''Trommeta spirituala''
* P. Saluz (1739) ''Un curt antruvidament par la juvantengia en las scholas''
* Mengia Wielanda (1754) ''Ouvretta musicala''
=== Renaschientscha Retorumantscha e il 20avel tschientaner ===
* [[Giacun Hasper Muoth|Muoth, Giacun Hasper]] (1866) ''Al pievel romontsch''
* Muoth, Giacun Hasper (1886) ''Il giodia''
* Muoth, Giachen Casper (1900) ''Il cumin d'Ursira''
* Muoth, Giachen Casper (1901) ''Canzuns della spatlunzas''
* [[Gian Fontana|Fontana, G.]] (1920) ''Igl uors ed autras historiettas''
* [[Gian Fontana|Fontana, G.]] (1921) ''Canzun d'amur''
* [[Jon Semadeni|Semadeni, Jon]] (1941/1944) ''La famiglia Rubar''
* Semadeni, Jon (1944) ''Chispar Rentsch''
* [[Selina Chönz|Chönz, S]]. (1945) ''Uorsin''
* [[Andri Peer|Peer, Andri]] (1946) ''Traischa dal camp''
* Peer, Andri (1947) ''La punt peidra''
* [[Cla Biert|Biert, Cla]] (1949) ''Pangronds: Set raquints valladers''
* Semadeni, Jon (1950) ''Il pövel cumanda''
* Peer, Andri (1951) ''Sömmis''
* Semadeni, Jon (1951) ''La Panaglia''
* Semadeni, Jon (1953) ''La s-chürdüm dal sulai''
* Peer, Andri (1955) ''Battüdas d'alas''
* Semadeni, Jon (1957/1959) ''Ün quader chi nu quadra''
* Peer, Andri (1959) ''Sgrafits''
* Peer, Andri (1961) ''Da nossas varts''
* [[Cla Biert|Biert, Cla]] (1962) ''La müdada. Roman''
* [[Gion Deplazes|Deplazes, G.]] (1964) ''[[La Bargia dil tschéss (sursilvan)|La Bargia dil tschéss]]''
* Semadeni, Jon (1964) ''L'uman derschader''
* Semadeni, Jon (1967) ''La Jürada'' / ''Der Bannwald''
* Peer, Andri (1969) ''Da cler bel di''
* Semadeni, Jon (1971) ''Il chapè'' / ''Der Hut''
* Peer, Andri (1972) ''Il Dolmetsch, svainter la crusch, Bajöz''
* Peer, Andri (1974) ''Jener Nachmittag in Poschiavo''
* Peer, Andri (1975) ''Il champ sulvasi''
* Candinas, Theo (1975) ''Historias da Gion Barlac''
* Peer, Andri (1977) ''Furnatsch''
* [[Oscar Peer|Peer, O.]] (1980) ''Nozzas d'inviern. Roman''
* Semadeni, Jon (1980) ''Ouvras dramaticas''
* Semadeni, Jon (1980) ''Il giat cotschen'
* [[Ursicin G. G. Derungs|Derungs, Ursicin G. G.]] (1982) ''[[Il saltar dils morts]]''
* [[Rut Plouda-Stecher|Plouda-Stecher, Rut]] (1984) ''La bos-cha tuorna a flurir''
* Tuor, Leo (1988) ''Giacumbert Nau''
* Spescha, Flurin (1993) ''Fieu e flomma''
* Plouda-Stecher, Rut (2000) ''Sco scha nüglia nu füss''
* Semadeni, Leta (2015) ''Tamangur. Novel''
* Badel, Flurina (2019) ''tinnitus tropic. poesias.''
* [[Jessica Zuan|Zuan, Jessica]] (2023) ''Launa da pavagls''
== Referenzas ==
<references/>
== Bibliografia ==
* Bezzola, Reto R. (1979) ''Litteratura dals Rumauntschs e Ladins'', Lia Rumantscha, Cuira.
* Camartin, Iso (1976) ''Rätoromanische Gegenwartsliteratur in Graubünden. Interpretationen und Interviews'', Desertina Verlag, Mustér.
* Deplazes, Gion (1987–1993) ''Funtaunas. Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pieve'', Lia Rumantscha, Cuira (quatter toms).
* Valär, R. F. (2018) ''A brief overview of Romansh literature'', The Swiss Riveter, 5(5), 97–98.
{{Litteratura rumantscha}}
[[Categoria:Litteratura rumantscha| ]]
309tw9jju0gamtwhdmijfkq24chc2zv
Friedrich Engels
0
12860
169662
164284
2026-03-28T05:18:59Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
169662
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Engels_1856.jpg|thumb|240px|Friedrich Engels l’onn 1868]]
[[Datoteca:Friedrich_Engels_Signature.svg|frameless|right|Signatura da Friedrich Engels]]
'''Friedrich Engels''' (* 28 da november 1820 a [[Barmen]] en la provinza prussiana Jülich-Kleve-Berg; † 5 d’avust 1895 a [[Londra]]) è stà in filosof, teoreticher da la societad, istoriograf, schurnalist e revoluziunar communistic. Ensemen cun [[Karl Marx]] ha el sviluppà la teoria da la societad e da l’economia che vegn numnada oz marxissem.
Gia avant Marx è Engels s’occupà cun la critica da l’economia politica. Ils sbozs d’ina critica da l’economia naziunala ch’el ha publitgà il 1844 han furmà per Marx il punct da partenza per sias atgnas lavurs. L’onn 1845 è cumparida la scrittira communabla ‹Die heilige Familie› en la quala Engels e Marx han cumenzà a sviluppar lur chapientscha da la teoria. L’onn 1848 han els scrit per incumbensa da la Lia dals communists il ‹Manifest communistic›<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/Manifest_da_la_Partida_communistica|versiun rumantscha]])</span>.
Cun ses studi ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› (1845), ch’ha gì gronda influenza, tutga Engels tar ils piuniers da la sociologia empirica.<ref>Cf. Liedman: ''Engelsismus''. En: ''Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus'', tom 3, col. 385.</ref> Si’activitad publicistica ha contribuì a moda decisiva a derasar il marxissem. Sper l’‹Anti-Dühring› (1877) ha surtut la furma curta ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› (1880) chattà gronda resonanza. Suenter la mort da Marx l’onn 1883 ha Engels edì il segund ed il terz tom da l’ovra principala da quel, ‹Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie›. Ultra da quai ha Engels cuntinuà a formular las basas teoreticas da lur concepziun dal mund communabla, tranter auter en furma da las ovras ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats› (1884) e ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (1888).
Sper ses studis economics e filosofics è Engels s’occupà intensivamain cun il svilup da las scienzas natiralas e da la matematica, furmond uschia il fundament dal materialissem dialectic da pli tard.
Il privel che l’Europa sa sviluppia en direcziun d’ina guerra mundiala ha el prevesì gia baud; anc l’onn 1893 ha el empruvà da dar cun ina seria d’artitgels en il ‹Vorwärts› l’impuls per reducir las armadas permanentas.<ref>''[http://www.mlwerke.de/me/me22/me22_369.htm Kann Europa abrüsten?]'', MEW 22.</ref>
== Vita ed ovra ==
=== Uffanza e giuventetgna (1820–1841) ===
[[Datoteca:280505_001_Engelshaus_Barmen.jpg|thumb|220px|La chasa da la famiglia Engels a Barmen]]
Engels è stà l’emprim da nov uffants da Friedrich Engels e da sia dunna Elisabeth Franziska Mauritia Engels (nata van Haar). Il bab lavurava sco fabritgant da mangola, e quai cun success. El derivava d’ina famiglia bainvisa ch’era sesenta dapi il 16avel tschientaner en il Bergisches Land e steva datiers dal pietissem. Sia mamma era oriunda d’ina famiglia da filologs. En sia citad nativa Barmen (che fa oz part da la citad da [[Wuppertal]]) ha Engels visità la scola da citad. L’atun 1834 al ha ses bab tramess sin il gimnasi liberal dad Elberfeld. Il scolar aveva grond talent per linguas ed è s’entusiasmà per ideas umanisticas; adina dapli è el vegnì en opposiziun cun ses bab. La finala ha quel sfurzà Engels il settember 1837 – in onn avant l’abitur – da bandunar il gimnasi per ir a lavurar en la fatschenta commerziala dal bab a Barmen. Il fanadur 1838 è Engels viagià a [[Bremen]] per cuntinuar fin l’avrigl 1841 sia furmaziun en la chasa dal commerziant a l’engronda e consul saxon Heinrich Leupold. El viveva en il tegnairchasa da Georg Gottfried Treviranus ch’era preditgant a la baselgia da s. Martin.
A Bremen, ina citad da tenuta averta, ha Engels gì chaschun da persequitar sper sia scolaziun commerziala las ideas liberalas che vegnivan derasadas en gasettas e cudeschs. El è surtut sa sentì pledentà dals poets e publicists liberals dal ‹Junges Deutschland› ed ha sez fatg emprovas litteraras.
Anc la primavaira 1839 ha Engels cumenzà a far giu quint cun il pietissem radical da sia citad natala. En ses artitgel ‹Briefe aus dem Wuppertal›, ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland›, ha el descrit co ch’il misticissem religius penetreschia en il Wuppertal tut ils secturs da la vita. A medem temp ha el rendì attent a la colliaziun tranter la tenuta pietistica e la miseria sociala.
Engels è stà activ sco correspundent da Bremen dal ‹Morgenblatt für gebildete Leser› che cumpareva a [[Stuttgart]] ed a partir dal 1840 per l’‹Augsburger Allgemeine Zeitung›. El ha scrit numerusas criticas litteraras, poesias, dramas e diversas lavurs en prosa. Ultra da quai ha el cumpilà rapports davart la dumonda da l’emigraziun e davart la navigaziun a vapur. Impurtants promoturs da ses interess litterars e politics han furmà da quel temp Ludwig Börne, Ferdinand Freiligrath e surtut Karl Gutzkow. En il ‹Telegraph für Deutschland› da quest ultim èn cumparidas tranter il 1839 ed il 1841 numerusas contribuziuns dad Engels sut il pseudonim Friedrich Oswald.
A partir dal settember 1841 ha Engels absolvì a [[Berlin]] ses servetsch militar d’in onn tar la brigada d’artigliaria da la garda ed ha er frequentà là a l’universitad prelecziuns da filosofia. El è s’avischinà al circul dals giuvens hegelians ed è s’associà a la gruppa enturn Bruno ed Edgar Bauer, ils uschenumnads ‹libers›. Sut l’impressiun da las prelecziuns che [[Schelling]] aveva tegnì a Berlin davart [[Hegel]] ha Engels publitgà sin la midada da l’onn 1841/42 in artitgel e duas broschuras che sa drizzan cunter la filosofia da Schelling.<ref>1841: ''Schelling über Hegel'' (MEW 41, p. 163ss.); mars 1842: ''Schelling und die Offenbarung'' (MEW 41, p. 173ss.); matg 1842: ''Schelling, der Philosoph in Christo, oder die Verklärung der Weltweisheit zur Gottesweisheit'' (MEW 41, p. 225ss.).</ref>
Dapi ch’el aveva scrit ses pamflets encunter Schelling, è Engels sa deditgà adina dapli a la filosofia. El ha studegià l’ovra da Hegel, è s’occupà detagliadamain cun la critica da la religiun ed è sa drizzà l’emprima giada vers la filosofia dals materialists franzos. A partir da la mesadad da l’onn 1842 ha el cumenzà a studegiar l’ovra da [[Ludwig Feuerbach]] (‹Das Wesen des Christentums›), il qual ha sbittà tant la religiun sco er l’idealissem da Hegel. Sut l’influenza da questas scrittiras è Engels s’allontanà adina dapli dals giuvens hegelians ed ha cumenzà a s’appropriar posiziuns dal materialissem. Tras quai han dumondas da la politica actuala survegnì per el adina dapli muntada. A partir da l’avrigl 1842 ha el publitgà en la ‹Rheinische Zeitung› artitgels ch’eran drizzads cunter il curs reacziunar dal stadi prussian; questa gasetta furmava da quel temp l’organ central dal moviment burgais da l’opposiziun en Germania.
==== ‹Briefe aus dem Wuppertal› ed occupaziun cun ils giuvens hegelians ====
Engels è s’interessà fitg baud per la situaziun precara dals lavurants. Gia en il tractat ‹Briefe aus dem Wuppertal› ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland› descriva el tranter auter ils sintoms da degeneraziun da lavurants d’industria tudestgs – sco per exempel la derasaziun dal misticissem e da l’alcoholissem – e la lavur d’uffants en las fabricas.<ref>MEW 1, p. 413 ss.</ref>
Daspera è el s’occupà fitg ferm cun ils giuvens hegelians, surtut cun [[David Friedrich Strauss]]. Sut l’influenza da las prelecziuns che Schelling ha tegnì davart Hegel ha el publitgà il 1842/43 artitgels e broschuras ch’eran drizzads cunter Schelling e sia critica da Hegel.<ref>1841: ''Schelling über Hegel'' (MEW 41, p. 163ss.); mars 1842: ''Schelling und die Offenbarung'' (MEW 41, p. 173ss.); matg 1842: ''Schelling, der Philosoph in Christo, oder die Verklärung der Weltweisheit zur Gottesweisheit'' (MEW 41, p. 225ss.).</ref> Engels è sa mess en quests texts cunter l’emprova da Schelling da giustifitgar la religiun cristiana ed ha defendì la dialectica da Hegel. La filosofia da Schelling muntia in regress en la scholastica e mistica e na saja nagut auter che l’emprova da puspè far da la filosofia la «fantschella da la teologia».<ref>''Schelling, der Philosoph in Christo'' (MEW 41, p. 231).</ref>
=== Emprims pass revoluziunars (1842–1844) ===
[[Datoteca:Rheinische-zeitung.gif|thumb|180px|‹Rheinische Zeitung›]]
Il november 1842 è Engels viagià sur [[Cologna]] – nua ch’el ha entupà sin la redacziun da la ‹Rheinische Zeitung› per l’emprima giada [[Karl Marx]] – a [[Manchester]]. Là ha el vivì en la part da la citad Chorlton-on-Medlock per terminar sia scolaziun mercantila en la filandaria da mangola Ermen & Engels che ses bab manava ensemen cun in partenari.
L’[[Engalterra]] era da quel temp industrialisada bundant pli ferm che la [[Germania]]. Qua ha Engels emprendì d’enconuscher la realitad da la classa dals lavurants, la quala dueva marcar sia tenuta politica per vita duranta. Il feudalissem avev’ins gia superà là, uschia che Engels ha gì avertamain avant egl las cuntradicziuns tranter la bourgeoisia e la classa da lavurants. El ha tschertgà il contact tar il moviment dals lavurants englais ch’era londervi da sa furmar ed ha emprendì d’enconuscher las furmas da cumbat da quel sco chaumas, meetings ed iniziativas da lescha.<ref>Fritz Wahrenburg: ''Engels, Friedrich''. En: ''Killy Literaturlexikon'', tom 3, p. 254.</ref> La cumpogna da vita dad Engels, la lavuranta irlandaisa Mary Burns, ha giugà en quest connex in’impurtanta rolla.<ref>Salford Star, 2007 winteredition, read on: https://web.archive.org/web/20181021103222/http://www.salfordstar.com/article.asp?id=461.</ref>
A Londra è Engels vegnì en contact l’onn 1843 cun l’emprima organisaziun da lavurants tudestga da tenuta revoluziunara, la ‹Lia dals gists›. En quella è el sa cusseglià cun impurtants commembers sco Heinrich Bauer, Joseph Moll e Karl Schapper. Il medem mument è el sa mess en contact cun ils chartists englais a Leeds ed ha scrit emprims artitgels ch’èn cumparids en las gasettas dals ownists (‹The New Moral World›) e chartists (‹The Northern Star›). L’atun 1843 ha cumenzà si’amicizia cun il manader dals chartists Julian Harney e cun il gidanter commerziant e poet Georg Weerth, il qual dueva diriger pli tard il feuilleton da la ‹Neue Rheinische Zeitung› durant ils onns revoluziunars 1848/49.
Sut l’impressiun dal dir cumbat dal proletariat englais, è Engels s’approfundà en il studi da las teorias existentas da la societad chapitalistica. El ha recepì las ovras dals utopists englais e franzos ([[Robert Owen]], [[Charles Fourier]], [[Claude-Henri de Saint-Simon]]) ed ils classichers da l’economia politica burgaisa ([[Adam Smith]], [[David Ricardo]]). Ils resultats da ses studis ha el publitgà en la ‹Rheinische Zeitung›, en gasettas da lavurants englaisas e per part en Svizra.<ref>''Friedrich Wilhelm IV., König von Preussen''. Scrit l’october 1842. Cumparì en: ''Einundzwanzig Bogen aus der Schweiz'', ed. da Georg Herwegh, Turitg e Winterthur 1843.</ref> Il favrer 1844 èn lura cumparidas las scrittiras ‹Die Lage Englands› ed ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›, e quai en ils ‹Deutsch-Französische Jahrbücher› che Karl Marx ed Arnold Ruge edivan a Paris. En quests tractats ha Engels empruvà da chattar in’emprima resposta sin la dumonda, tge rolla che premissas ed interess economics gioghian areguard il svilup da la societad umana.
Curt suenter si’arrivada a Manchester aveva Engels emprendì a conuscher las duas lavurantas irlandaisas Mary e Lizzie Burns, cun las qualas el è stà unì en charezza per vita duranta. In di avant la mort da Lizzie (ils 11 da settember 1878) ha el anc serrà uffizialmain la lètg cun ella.
Cun Marx è Engels stà permanentamain en contact en scrit dapi ch’el aveva collavurà vi dals ‹Deutsch-Französische Jahrbücher›. Tar ses return en Germania, la fin avust 1844, ha Engels visità per diesch dis Marx a [[Paris]]. Ils dus han constatà che lur ideas correspundevan per gronda part ed èn sa cunvegnids da lavurar en l’avegnir stretgamain ensemen.
==== ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie› ====
Cun ses arriv en l’Engalterra (1842), l’occupaziun cun il chartissem ed ils emprims conflicts istorics dal moviment da lavurants è l’interess dad Engels sa spustà sin l’analisa da la situaziun sociala e politica dals lavurants. El è vegnì a la persvasiun ch’il cumbat per ils interess materials furmia l’impuls central dal svilup da la societad e che quel chattia si’expressiun politica en il cumbat da las classas. Sias ideas teoreticas da quel temp resortan il meglier en la scrittira ‹Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie›.<ref>MEW 1, p. 499ss.</ref> En quella ha Engels formulà sia critica envers la filosofia idealistica e materialistica. Sco categoria centrala dal chapitalissem fa el resortir il possess privat. Quel furmia il motiv per l’alienaziun da la lavur, per la furmaziun da monopols e per il fatg ch’i dettia adina puspè crisas. La schliaziun dal problem dal chapitalissem vesa Engels en in’organisaziun raziunala da la producziun.<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 515.</ref>
=== Emprima collavuraziun cun Karl Marx (1844–1847) ===
[[Datoteca:Friedrich_Engels-1840-cropped.jpg|thumb|180px|Friedrich Engels ils onns 1840/50]]
Suenter ses return a Barmen è Engels fruntà sin relaziuns ch’eran sa midadas. La sullevaziun dals tessunzs en la Silesia il zercladur 1844 aveva er manà en autras parts da la Germania a chaumas da lavurants. Quellas han motivà las forzas burgaisas en la Prussia renana da far opposiziun cunter la regenza prussiana. Per sustegnair l’opposiziun ha Engels tschertgà il contact tar ils socialists ch’eran activs en la Renania ed oravant tut tar lur teoreticher principal Moses Hess. Cun el e cun il pictur e poet Gustav Adolf Koettgen ha el sviluppà a partir da l’atun 1844 ad Elberfeld ina vasta activitad agitatorica. En las ‹Elberfelder Reden› dal favrer 1845 ha Engels propagà ina societad communistica<ref>Cf. [http://www.mlwerke.de/me/me02/me02_536.htm MEW 2, p. 536–557.]</ref>; sinaquai al ha la regenza provinziala adossà in scumond da sa preschentar a radunanzas publicas. Engels è uss sa concentrà sin rinforzar las colliaziuns tranter las gruppas socialisticas ch’agivan a moda illegala; daspera ha el tgirà sias relaziuns internaziunalas – surtut cun ils socialists e chartists englais. Per la revista socialistica ‹The New Moral World›, vi da la quala el aveva gia collavurà en l’Engalterra, ha el scrit plirs artitgels, en ils quals el ha rapportà co ch’i sa sviluppian en Germania tendenzas socialisticas. Ultra da quai ha el empruvà da gudagnar las differentas gruppas per las ideas ch’el e Marx propagavan e da surmuntar las imaginaziuns idealisticas ed utopic-socialisticas che prevalevan. In impurtant pass ha furmà l’ovra communabla dad Engels e Marx ‹Die heilige Familie› dal favrer 1845. La publicitad scientifica en Germania ha reagì cun attatgas vehementas sin las ideas materialistic-socialisticas cuntegnidas en quella. Per sviluppar vinavant la teoria dal cumbat da las classas, ha Engels lavurà dapi si’arrivada a Barmen intensivamain vi da si’ovra ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ch’è cumparida il mars 1845 en la chasa editura dad Otto Wigand. Quella è vegnida recensada en las pli impurtantas gasettas e revistas tudestgas ed è fruntada sin grond interess tar las forzas democraticas da la burgaisia.
L’avrigl 1845 è Engels ì a star a [[Brüssel]] per sustegnair [[Karl Marx]]. Sut squitsch da la reacziun prussiana era quel vegnì bandischà da la regenza franzosa ed era sa domicilià en il giuven reginavel beltg. Anc il medem onn è Mary Burns suandada Engels nà da l’Engalterra. A Brüssel han Marx ed Engels radunà enturn els in circul d’amis ed enconuschents communabel, al qual appartegnevan tranter auter Moses Hess, Ferdinand Freiligrath, Joseph Weydemeyer e Joachim Lelewel. Marx ed Engels han constatà ch’i sa derasavan entaifer il moviment communistic ideas ch’impedivan che lur novas enconuschientschas vegnian recepidas. Els han perquai cumenzà a lavurar vi da la scrittira ‹Die deutsche Ideologie›, la quala cumpigliava ina critica da Feuerbach e dal svilup dal socialissem tudestg dapi lura.<ref>[https://web.archive.org/web/20130929023132/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW027&fn=447-450.27&menu=mewinh Marx a Carl Friedrich Julius Leske, 1 d’avust 1846], MEW 27, p. 448s.</ref> Il matg 1846, suenter ina lavur communabla da sis mais, han els terminà l’ovra. Fin il 1847 è Engels sa stentà adumbatten da chattar ina chasa editura per lur scrittira, la quala el ha anc cumplettà l’entschatta 1847 cun il tractat ‹Die wahren Sozialisten›. Tenor lur puntg da vista avevan els tschentà cun quai ils fundaments teoretics per la vieuta futura da la societad; sinaquai han Marx ed Engels resguardà sco lur emprima incumbensa da gudagnar «il proletariat europeic e sco emprim dal tut il tudestg» per lur persvasiuns.<ref>''Zur Geschichte des Bundes der Kommunisten'', MEW 21, p. 212.</ref> Suenter il 1846 èn els sa deditgads adina dapli a la lavur pratica da fundar ina partida proletaria. Il favrer 1846 han els fundà ensemen cun Philippe Gigot a Brüssel il comité da correspundenza communistic, il qual dueva stgaffir la colliaziun tranter ils communists dals differents pajais. Anc en il decurs dal 1846 èn vegnids fundads ulteriurs comités en numerusas citads europeicas. Marx ed Engels resguardavan questas gruppas, ch’eran per ordinari vaira pitschnas, sco basa per derasar lur ideas entaifer il moviment dals lavurants ed han prendì quai sco punct da partenza per confruntar sasezs cun ils concepts ideologics ch’avevan determinà fin qua las ideas dals lavurants. Igl è quai surtut stà il communissem utopic da Wilhelm Weitling, las ideas dal socialist franzos Proudhon sco er il concept dal «vair socialissem» da Karl Grün.
La fin schaner 1847 èn Marx ed Engels daventads commembers da la ‹Lia dals gists›, la quala era s’avischinada en il fratemp a lur ideas. Els han uss lavurà cun tutta forza vi da la transfurmaziun da la Lia en ina partida da la classa da lavurants. Entant ha Marx scrit a [[Brüssel]] ses pamflet teoretic ‹Misère de la philosophie›; quel è cumparì il fanadur 1847 en [[Frantscha]] e furma ina critica dals plans da refurma da Proudhon. A [[Paris]] ha Engels propagà las dumondas teoreticas cuntegnidas en lur cudesch en ils circuls dals communists tudestgs e tranter ils manaders dals socialists franzos. Il zercladur 1847 ha gì lieu l’emprim da dus congress da la ‹Lia dals gists›, la quala è sa numnada da qua davent ‹Lia dals communists›; en il center na steva per ses commembers betg pli la giustia, mabain il «cumbat cunter l’urden social vertent ed il possess privat».<ref>''Rundschreiben des ersten Kongresses des Bundes der Kommunisten an den Bund'', ils 9 da zercladur 1847. En: ''Der Bund der Kommunisten. Dokumente und Materialien.'' Tom 1, Berlin 1970, p. 481.</ref> Al lieu da la veglia devisa da la Lia ‹Tut ils umans èn frars› è uss passada la devisa da classa revoluziunara ‹Proletaris da tut ils pajais, as unì!›. En furma da 22 dumondas e respostas ha il congress deliberà in ‹Sboz per in credo communistic›.
L’avust 1847 ha Engels fundà ensemen cun Marx l’Uniun dals lavurants tudestgs da Brüssel, il settember è suandada – tenor il model dals Fraternel Democrats da Londra – l’Association démocratique. L’entschatta november 1847 ha Engels formulà ils princips dal communissem, e quai per incumbensa dals commembers parisians da la Lia dals communists. Anc en il decurs dal medem mais èn Marx ed Engels sa participads al segund congress da la Lia dals communists a Londra, nua ch’ins als ha incumbensà da schlargiar il program da la Lia. Da quai è resultà il ‹Manifest communistic› ch’è cumparì il favrer 1848 a Londra. L’ovra è vegnida scritta sut l’aspectativa che la revoluziun burgaisa dal 1848 vegnia a manar ad ina vieuta proletaria da las relaziuns socialas en Germania. En pli è Engels vegnì activ da quel temp en la cuntraversa cun il «vair socialissem» en la ‹Deutsche-Brüsseler-Zeitung›.
==== ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ====
[[Datoteca:Die_Lage_der_arbeitenden_Klasse_in_England.png|thumb|180px|‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›]]
Suenter ses return da l’Engalterra en Germania ha Engels scrit tranter il november 1844 ed il mars 1845 ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England›. Quest’ovra ch’è cumparida il 1845 furma l’emprima publicaziun pli gronda scritta be dad Engels. La publicaziun è crudada en in temp da gronda tensiun sociala en Germania (sullevaziun dals tessunzs). Engels s’occupa qua da la dumonda sociala, e quai partind da las relaziuns en l’Engalterra ch’el enconuscheva or d’atgna experientscha. El descriva ils miserabels quartiers d’abitar dals lavurants en las citads industrialas englaisas e tracta las cundiziuns da lavur dal proletariat rendend attent a la lavur d’uffants, a malsognas da professiun ed a las autas ratas da mortalitad. La finala infurmescha el davart l’ulteriura suppressiun da las famiglias da lavurants tras il sforz da cumprar las mangiativas tar ils interprendiders e d’abitar en las abitaziuns messas a disposiziun da quels (sistem da ''truck and cottage'').
==== Elavuraziun communabla dal passà filosofic ====
L’amicizia cun Marx ch’ha cumenzà il settember 1844 ha l’emprim manà ad in’elavuraziun communabla da lur passà filosofic. Lur emprima scrittira communabla ‹Die heilige Familie oder Kritik der kritischen Kritik› (1845) marchescha lur transiziun da l’idealissem al materialissem. En quest’ovra fan Marx ed Engels giu quint cun lur anteriurs cumpogns tranter ils giuvens hegelians, surtut cun Bruno Bauer. A la ‹critica critica› da quel fan els la reproscha che quella na tschentia betg en il center umans, mabain ‹categorias› – il spiert e la conscienza da sasez – e ch’ella crodia enavos en il temp avant Feuerbach, il qual haja daditg surmuntà l’idealissem speculativ tenor la filosofia da Hegel.
Sco resposta sin contribuziuns polemicas da Bruno Bauer e Max Stirner en la ‹Vierteljahresschrift› da Wiegand han els scrit la bain pli impurtanta ovra da questa perioda, ‹Die deutsche Ideologie. Kritik der neuesten deutschen Philosophie in ihren Repräsentanten, Feuerbach, B. Bauer u. Stirner, u. des deutschen Sozialismus in seinen verschiedenen Propheten›. En questa scrittira resumeschan Marx ed Engels lur critica envers la filosofia dals giuvens hegelians; lur pretensiuns areguard ina midada da la conscienza da sasez intendian be d’interpretar auter l’existent, ma d’acceptar quel uschiglio. Il materialissem da Feuerbach, la filosofia da la conscienza da sasez da Bauer e l’anarchissem individualistic da Stirner na mettevan – malgrà tutta radicalitad teoretica – betg maun vi da las relaziuns praticas. Daspera crititgeschan els il socialissem tudestg che sa dettia bain cosmopolitic, ma che mussia en vardad ina «bornadadad naziunala».<ref>MEW 3, p. 458.</ref> Quel saja degradà d’in moviment social ad in stgomi d’ideas litterar che cuntentia be pli ils basegns da la pitschna burgaisia tudestga.
Cun sa sparter dals giuvens hegelians e dals socialists èn las posiziuns da Marx ed Engels daventadas pli radicalas. Il 1847 èn els vegnids incumbensads dal segund congress da la Lia dals communists d’elavurar il ‹[[Manifest da la Partida communistica]]›. L’ovra formulescha il cumbat da classa sco princip da l’istorgia da fin qua ed interpretescha l’avanzament da la burgaisia moderna sco victoria d’ina classa revoluziunara. Cun sia victoria perdia la bourgeoisia però a medem temp sia rolla revoluziunara e frainia l’ulteriur svilup da las forzas productivas. En ses cumbat cunter il feudalissem haja la bourgeoisia destruì tut las relaziuns tradiziunalas tranter ils umans e tschentà a lur lieu «puras relaziuns pecuniaras».<ref>MEW 4, p. 465.</ref> Il fundament da la societad chapitalistica stgaffida da quella saja la lavur cunter pajament; sia consequenza furmia il proletariat ch’augmentia tras sia lavur il chapital senza pudair s’acquistar agen possess. La bourgeoisia produceschia uschia surtut «ses agens chavafossas».<ref>MEW 4, p. 474.</ref> Il ‹Manifest› finescha cun il clom da cumbat «Proletaris da tut ils pajais, as unì!»<ref>MEW 4, p. 493.</ref> Questa scrittira n’ha bain sviluppà nagin effect politic direct, ella dueva però daventar pli tard il fundament da programs da partidas socialistics e communistics.
=== Da la Revoluziun da mars fin a la translocaziun a Londra (1848–1870) ===
[[Datoteca:Engels1862.jpg|thumb|180px|Engels l’onn 1862]]
Suenter l’erupziun da la [[Revoluziun da mars]] a [[Vienna]] ed ils cumbats sin las barricadas a [[Berlin]] (mars 1848) èn Marx ed Engels sa scuntrads a [[Paris]] ed han elavurà là las pretensiuns da la partida communistica en Germania<ref>[https://web.archive.org/web/20131202223642/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW005&fn=3-5.5&menu=mewinh MEW 5, p. 3–5.]</ref>; quellas èn cumparidas en furma d’in fegl sgulant. Silsuenter han omadus bandunà Paris ed èn arrivads l’avrigl a [[Cologna]]. Là han els cumenzà cun las preparativas per fundar la ‹Neue Rheinische Zeitung›. Sut las cundiziuns da la libertad da pressa ch’ins aveva gist acquistà, pareva ina gronda gasetta dal di dad esser il med il pli effizient per represchentar en la publicitad las atgnas ideas politicas. Marx è daventà chauredactur da la nova gasetta, Engels ses substitut. Pervi dal privel da vegnir arrestà, ha Engels stuì bandunar il settember 1848 Cologna. El è viagià en [[Svizra]] per sustegnair là l’organisaziun d’uniuns da lavurants. Il schaner 1849 è el returnà a Cologna; en il process da pressa cunter la ‹Neue Rheinische Zeitung› al ha la dretgira da giuraders da Cologna declerà per nunculpant.
Il matg 1849 ha Engels sustegnì per in temp a moda activa la sullevaziun dad Elberfeld. In mais pli tard è el entrà en l’armada da [[Baden]] e dal Palatinat ed è sa participà sco adjutant da Willich als cumbats revoluziunars a Baden cunter la Prussia en il cumbat a Gernsbach ed en il Palatinat. Qua ha el scuntrà l’emprima giada Johann Philipp Becker, il cumandant da la guardia burgaisa da Baden, cun il qual al dueva liar pli tard ina stretga amicizia. Sia critica envers l’engaschament mo a mesas da la regenza revoluziunara badaisa e la champagna militara che dueva far naufragi ha el pli tard mess en scrit en si’ovra ‹Die deutsche Reichsverfassungskampagne›.<ref>MEW 7, p. 109–197.</ref> Suenter il naufragi da la Revoluziun da mars è Engels fugì – sco blers auters emigrants revoluziunars – sur la Svizra en l’Engalterra.
Il settember 1850 è la Lia dals communists sa dividida. Dus mais pli tard lavurava Engels puspè tar Ermen & Engels a [[Manchester]]; el ha surpiglià la part da ses bab, la quala el dueva la finala vender il 1870 ad Ermen. Engels ha cumenzà a studegiar fatgs da militar. Pervi da sias experientschas militaras praticas en il servetsch militar ed en rom dals cumbats a Baden è el sa sviluppà a l’expert da militar, quai ch’al dueva purtar en il surnum ‹general›. Vers la fin da l’onn 1850 ha el ultra da quai cumenzà ad emprender russ ed autras linguas slavas ed è s’occupà cun l’istorgia e la litteratura dals pievels slavs. Ses studis da linguas ha el cuntinuà il 1853 cun emprender il persian. Engels dumagnava dudesch linguas a moda activa e ventg a moda passiva, tranter auter grec vegl, nordic vegl, arab, bulgar, danais, englais, franzos, fris, gotic, irlandais, talian, latin, ollandais, norvegiais, persian, portugais, rumen, russ, scot, svedais, serbocroat, spagnol e tschec.
Sin l’onn 1850 va er enavos il cumenzament dal stgomi cuntinuant cun Marx en furma da brevs. Sut il num da ses ami ha el scrit tranter il 1851 ed il 1862 regularmain per la revista ‹New York Daily Tribune›. Dal 1853 fin il 1856 ha el publitgà divers artitgels davart la Guerra da Crimea ed auters eveniments internaziunals en la ‹New York Daily Tribune› ed en la ‹Neue Oder-Zeitung›.
Dal 1857 fin il 1860 ha Engels lavurà vi da la ‹New American Cyclopaedia› che vegniva edida a New York da Charles Anderson Dana; el ha contribuì ina retscha d’artitgels militars sco er artitgels biografics e geografics. Ultra da quai ha el scrit numerus artitgels da gasetta, tranter auter davart la Guerra en l’Italia dal 1859 er per la gasetta da lavurants ‹Das Volk›.
La fin dals onns 1850 e l’entschatta dals onns 1860 è Engels s’occupà en duas scrittiras cun il naziunalissem europeic che sa fascheva valair adina dapli. L’avrigl 1859 è cumparida a [[Berlin]] sco broschura anonima la lavur ‹Po und Rhein›. En quella è el sa drizzà cunter la predominanza austriaca en l’[[Italia]] ed ha fatg valair l’opiniun che be in’Italia independenta possia esser en l’interess da la [[Germania]]. Ed er per ils Tudestgs sezs ha el pretendì «l’unitad, la quala (...) suletta ans po render ferms vers anen ed anora».<ref>''Po und Rhein'', MEW 13, p. 268.</ref> L’entschatta 1860 ha Engels medemamain publitgà a moda anonima la scrittira ‹Savoyen, Nizza und der Rhein›, en la quala el è s’exprimì cunter l’annexiun da la [[Savoia]] e da [[Nizza]] tras [[Napoleun III]] ed ha avertì d’ina allianza tranter la [[Russia]] e la [[Frantscha]].<ref>''Savoyen, Nizza und der Rhein'', MEW 13, p. 605.</ref>
A l’entschatta dals onns 1860 han divers mortoris turblà la vita privata dad Engels: il 1860 è mort ses bab, il 1863 sia dunna Mary Burns ed il 1864 ses collavuratur Wilhelm Wolff. A medem temp han dus eveniments politics attira l’attenziun dad Engels e Marx. La [[Guerra civila americana]] (1861–1865) han omadus resguardà sco «spectacul senza paregl en las annalas da l’istorgia da guerra».<ref>Marx/Engels: ''Der Amerikanische Bürgerkrieg.'' MEW tom 15, p. 486.</ref> Engels ha pretendì da l’Uniun da manar la guerra a moda revoluziunara e d’involver pli ferm las massas dal pievel. El ha suttastritgà ch’i sa tractia tar la liberaziun dals nairs dal cumbat elementar da la classa dals lavurants e ch’era ils lavurants alvs na possian betg esser libers uschè ditg che la sclavaria existia. En la sullevaziun polonaisa cunter la Russia zaristica (1863) ha Engels vis a s’accumplir ina premissa per flaivlentar l’influenza reacziunara dal zarissem en l’Europa; quella possia er servir a sviluppar il moviment democratic en la [[Prussia]], l’[[Austria]] e la [[Russia]].<ref>Cf. Heinrich Gemkow (e.a.): ''Friedrich Engels. Eine Biographie'', p. 304s.</ref>
Suenter la mort da Ferdinand Lassalle (il settember 1864) ha Engels collavurà sin proposta da Marx vi da la gasetta dal Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein (ADAV), ‹Social-Demokrat›, per pudair gudagnar ils commembers da quel per ina politica revoluziunara. Il favrer 1865 han però omadus sistì lur collavuraziun, damai che la gasetta sa posiziunava a moda adina pli evidenta en vischinanza da [[Bismarck]].<ref>Lars Hennings: ''Marx, Engels und die Teilung der Arbeit. Ein einführendes Lesebuch in Gesellschaftstheorie und Geschichte.'' 4. ed. Berlin 2010, ISBN 978-1-4452-1249-4, p. 541.</ref> L’onn 1865 è cumparida a Hamburg la broschura ‹Die preussische Militärfrage und die deutsche Arbeiterpartei›. Cun quella ha Engels surtut gì l’intenziun da clamar en memoria envers ils aderents da Lassalle e l’ADAV ina posiziun revoluziunara.
Suenter che Marx aveva lavurà dapi ils onns 1850 vi da si’ovra ‹Das Kapital› è cumparì il settember 1867 l’emprim tom. Engels aveva insumma pussibilità ils studis economics da blers onns da Marx cun prender sin sai il «commerzi da chaun»<ref>[https://web.archive.org/web/20140410153524/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW031&fn=292-295.31&menu=mewinh Engels a Marx, ils 27 d’avrigl 1867.] En: MEW 31, p. 208.</ref> e finanziond cun quel ina gronda part da l’existenza da la famiglia da Marx. Engels è er stà bun da cussegliar Marx sin tut ils champs da la teoria economica. Da grond’impurtanza è plinavant stà ses cussegl en dumondas praticas.<ref>Cf. Gemkow: ''Friedrich Engels.'' p. 334s.</ref> Per derasar las ideas cuntegnidas en ‹Das Kapital› na steva per entant anc a disposiziun nagina gasetta da lavurants; perquai ha Engels publitgà – sut il pretext da la critica – en la pressa burgaisa pliras recensiuns da l’ovra da Marx. L’onn 1868 èsi lura stà pussaivel d’onurar en il ‹Demokratisches Wochenblatt› da Wilhelm Liebknecht la publicaziun da Marx sco la pli impurtanta ovra per ils lavurants insumma.<ref>[https://web.archive.org/web/20131202225414/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW016&fn=235-242.16&menu=mewinh Recensiun da l’emprim tom da ‹Das Kapital› per il ‹Demokratisches Wochenblatt›.] En: MEW 16, p. 235.</ref>
=== A Londra fin la mort da Marx (1870–1883) ===
[[Datoteca:Engel_House_in_Primrose.jpg|thumb|180px|Qua ha Engels vivì dal 1870 fin il 1894 (122, Regent’s Park Road, Londra N.W.)]]
L’october 1870 è Engels ì a star cun Lizzie Burns a [[Londra]], en vischinanza da l’abitaziun da [[Marx]]. En il fratemp era prorutta en l’Europa la [[Guerra tudestg-franzosa]]. Per Marx ed Engels èsi stà grev da chapir «ch’il pievel franzos s’unfrescha per engrondir l’imperi, enstagl d’abatter quel».<ref>Jenny Marx (figlia) a Ludwig Kugelmann, ils 17 da fanadur 1870. En: MEW 32, p. 717.</ref> Els eran da l’avis che la guerra furmia da vart da la Frantscha in cumbat dinastic che servia a segirar la pussanza da Bonaparte. Ils lavurants tudestgs stoppian perquai sustegnair la guerra, uscheditg ch’i sa tractia tar quella d’ina guerra defensiva cunter Napoleun III, l’adversari principal da l’uniun naziunala da la Germania.<ref>Cf. Engels a Marx, ils 15 d’avust 1870. En: MEW, tom 33, p. 40/41.</ref> Da la fin fanadur 1870 fin il favrer 1871 ha Engels publitgà a Londra en la gasetta dal di ‹Pall Mall Gazette› a moda anonima 59 artitgels davart il decurs da la guerra; quels han chattà in grond resun pervi da lur cumpetenza militara. Fin la sconfitta da Napoleun III (ils 2 da settember 1870) era Engels anc s’exprimì en ses artitgels en quel senn che la Germania sa defendia cunter il schovinissem franzos; silsuenter è la guerra sa midada per el «pli e pli en ina guerra per ils interess d’in nov schovinissem tudestg».<ref>''Wie die Preussen zu schlagen sind.'' En: MEW 17, p. 105.</ref>
Sin proposta da Marx è Engels vegnì elegì l’october 1870 sco commember dal cussegl general da l’Associaziun da lavurants internaziunala. Sinaquai è el stà activ sco secretari correspundent per la [[Belgia]], la [[Spagna]], il [[Portugal]], l’[[Italia]] ed il [[Danemarc]]. Suenter la sconfitta dals communards da la Communa da Paris ha il cussegl general furmà in comité da fugitivs per ils exiliads da Paris che mitschavan per ordinari a Londra. Sin iniziativa dad Engels ha Marx scrit il tractat ‹Der Bürgerkrieg in Frankreich› che dueva far resortir a tut ils commembers da l’Internaziunala la muntada dal cumbat da Paris. La stad 1871 ha Engels translatà quel da l’englais en tudestg.
Dapi il 1873 è Engels sa fatschentà intensivamain cun problems filosofics da las scienzas natiralas. Si’intenziun era quella da vulair scriver suenter vastas lavurs preparatoricas in cudesch, en il qual el vuleva preschentar las enconuschientschas teoreticas da las scienzas natiralas en furma d’ina generalisaziun dialectic-materialistica. Entamez quests studis è arrivada da [[Liebknecht]] e Marx la supplica da cumbatter l’«epidemia da Dühring»<ref>Wilhelm Liebknecht a Engels, ils 16 da matg 1876, tenor Gemkow: ''Friedrich Engels'', p. 431.</ref> en Germania. Quest’incumbensa ha el adempli ils onns 1876 fin 1878 cun la scrittira ‹Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft› (‹Anti-Dühring›). Quella è l’emprim cumparida en il ‹Vorwärts›, l’organ central da la Partida da lavurants socialistica en Germania, ed il 1878 er en furma da cudesch. Medemamain il 1878 è morta sia dunna Lydia Burns.
==== ‹Dialektik der Natur› ed ‹Anti-Dühring› ====
Suenter esser sa retratg da la firma (1869) ha Engels intendì cun sias publicaziuns «da precisar la terminologia dal socialissem scientific, d’approfundar quel istoricamain e d’al cunfinar metodicamain».<ref>Cf. Fritz Wahrenburg: ''Friedrich Engels.'' En: ''Killy Literaturlexikon'', tom 3, p. 255.</ref> Dal 1873 fin il 1882 ha el lavurà vi dal fragment ‹Dialektik der Natur›. La motivaziun per scriver quest’ovra ha furmà la critica creschenta da las scienzas natiralas envers la filosofia da Hegel ed il fatg che teorias da las scienzas natiralas vegnivan applitgadas adina dapli per explitgar fenomens entaifer la societad umana. Engels vul cumprovar ch’i sa laschan chattar en la natira las medemas leschas che mettan ad ir svilups sco en l’istorgia. Sper las tesas da la perpetnadad da la materia e dal moviment formulescha el ils trais axioms da la dialectica. La posiziun cuntraria a la dialectica furma tenor Engels il pensar «metafisic» che s’orientescha a categorias fixas enstagl a process cuntradictorics. A basa da blers exempels concrets vul Engels mussar che la natira n’è betg structurada a moda «metafisica», mabain dialectica. Detagliadamain elavura el prest tut las enconuschientschas e scuvertas da las scienzas natiralas da ses temp.<ref>Cf. Herbert Scheit: ''Dialektik der Natur''. En: ''Lexikon der philosophischen Werke'', p. 169.</ref>
L’ovra ‹Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft› (‹Anti-Dühring›), vi da la quala er Karl Marx ha collavurà, è cumparida l’emprim ils onns 1877/78 en furma d’ina retscha d’artitgels en il ‹Vorwärts›. En quella dilucidescha Engels a moda critica intginas ovras dad Eugen Dühring.<ref>''Cursus der Philosophie, Cursus der National- und Socialökonomie und Kritische Geschichte der Nationalökonomie und des Socialismus.''</ref> Sia critica sa drizza cunter il caracter dogmatic-metafisic da la «filosofia da la realitad» da Dühring e sia inabilitad da chapir il process da svilup «dialectic» dal mund. A medem temp furma quest’ovra in’emprima emprova da resumar en furma d’ina enciclopedia tant l’istorgia dal socialissem sco er las ideas centralas dal communissem marxistic.
Il tractat ‹Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft› ch’è cumparì il 1880 sa basa medemamain sin l’‹Anti-Dühring› e sviluppescha ils princips dal materialissem istoric. Per Engels era il socialissem tempriv ([[Saint-Simon]], [[Fourier]], [[Owen]]) «utopic», perquai ch’el appellava a moda nundialectica a vardads raziunalas atemporalas. Quest manco haja Hegel surmuntà cun chapir l’entira realitad sco in process dialectic – che sa manifesteschia però precis il cuntrari da quai che sa sviluppia l’«idea». Pir tras Marx è il socialissem daventà ina scienza, numnadamain cun definir l’istorgia sco in cumbat da las classas cuntinuant e cun scuvrir la «plivalur» sco «il misteri da la producziun chapitalistica».<ref>MEW 19, p. 209.</ref> El ha cumprovà che la societad burgaisa stoppia ir necessariamain a frusta vi da sia cuntradicziun da basa tranter la producziun che sa basa sin la participaziun da l’entira societad e l’appropriaziun da quella tras paucs. Entant ch’i saja stà l’incumbensa istorica da la bourgeoisia da sviluppar las forzas productivas, saja il proletariat dumandà uss da transferir quellas dal possess privat en ils mauns da la societad.
=== Suenter la mort da Marx (1883–1895) ===
[[Datoteca:Friedrich_Engels_portrait.jpg|thumb|180px|Engels en la vegliadetgna da 57 onns]]
Suenter la mort da Marx (1883) è Engels daventà il cussegliader principal dal moviment internaziunal e surtut tudestg che steva sut l’ensaina dal marxissem. El ha influenzà il svilup da la socialdemocrazia tudestga e dal Program dad Erfurt da quella (1891).
En pli ha el surpiglià d’elavurar ed edir las ovras da Marx e da survegliar novas translaziuns. Sut las cundiziuns da la lescha da socialists en Germania (1878–1890) ha el anc publitgà l’onn 1883 ina nov’ediziun da l’emprim tom da ‹Das Kapital›; quella resguarda surtut intginas da las midadas centralas or da l’ediziun franzosa.
Il 1884 ha el publitgà la scrittira ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› che sa basa tranter auter sin manuscrits da Marx. En quella analisescha el la furmaziun da la societad primara e la vieuta a la societad da classas.
Silsuenter ha Engels cumenzà ad ordinar e decifrar ils manuscrits da Marx. L’onn 1885 ha el publitgà ‹Das Elend der Philosophie› da Marx ed il segund tom da ‹Das Kapital›. Igl è suandada la translaziun englaisa da l’emprim tom (1887), la quala el ha preparà ensemen cun ses ami Samuel Moore e cun il schender da Marx Edward Aveling.<ref>MEGA² partiziun II, tom 9. ''Karl Marx. Capital. A Critical Analysis of Capitalist Production, London 1887''. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-00067-5.</ref> Il 1890 è cumparida la quarta ediziun da l’emprim tom da ‹Das Kapital›; quel aveva Engels anc redigì ina giada cun agiuntar intginas annotaziuns che duevan tegnair quint da las «relaziuns istoricas»<ref>MEW tom 23, p. 41.</ref> ch’eran sa midadas. Sco lavur fitg pretensiusa dueva sa mussar l’ediziun dal terz tom da ‹Das Kapital›. Per quella ha Engels duvrà nov onns (fin il 1895). El è sa basà sin il manuscrit da Marx dal 1864/65, adattond quel però vaira ferm.
Sper l’ediziun da ‹Das Kapital› ha Engels publitgà il 1886 la scrittira ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› ed il 1891 la ‹Kritik des Gothaer Programms› che Marx aveva scrit il 1875. Daspera è el stà en intensiva correspundenza cun socialists e communists en tut l’Europa.
Engels è mort ils 5 d’avust 1895 a [[Londra]] en la vegliadetgna da 74 onns vi da cancer da la laringia. Sia tschendra è vegnida sfundrada en la mar ils 27 da settember 1895 tschintg miglias nauticas davant la costa dal lieu da bogn Eastbourne nua che Engels sa trategneva gugent.
==== Ovra tardiva ====
Suenter la mort da [[Marx]] (1883) è Engels surtut sa stentà da derasar, defender e sviluppar vinavant l’ovra scientifica e politica ch’el aveva stgaffì communablamain cun Marx.<ref>Cf. latiers Renate Merkel-Melis: ''Zur Edition des Spätwerks von Engels in der MEGA''. En: ''Das Spätwerk von Friedrich Engels''. Argument 2008, p. 18–35.</ref> Per cuntanscher questa finamira ha el sistì l’elavuraziun d’atgnas lavurs sco quella da la ‹Dialektik der Natur›.
La finamira primara dad Engels era da terminar ‹Das Kapital› e d’edir ils ulteriurs manuscrits or dal relasch da Marx. En sias atgnas scrittiras è el sa spruvà d’intermediar al moviment da lavurants las tradiziuns revoluziunaras. Correspundentamain ha el impundì bler temp en l’elavuraziun da l’istorgia tempriva dal moviment socialistic e da la Revoluziun dal 1848/49. Da quai èn resortidas lavurs sco ‹Marx und die Neue Rheinische Zeitung›, ‹Zur Geschichte des Bundes der Kommunisten› e la prefaziun tar ‹Karl Marx vor den Kölner Geschworenen›. Sco med da represchentaziun ha Engels adina puspè fatg diever da la biografia – per exempel davart ils manaders da lavurants Georg Weerth, Johann Philipp Becker e Sigismund Ludwig Borkheim.
[[Datoteca:OriginOfFamily-1884.jpg|thumb|180px|‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats›]]
L’interess istoric dad Engels pertutgava surtut la preistorgia. Uschia ha el analisà en ‹Der Ursprung der Familie, des Privateigentums und des Staats› la furmaziun da la societad primara ed il svilup da quella a la societad da classas.
Daspera è el s’occupà cun l’istorgia tudestga. Sco «mument decisiv da l’entira istorgia tudestga»<ref>Engels a Friedrich Adolph Sorgen, ils 31 da december 1884. En: MEW 36, p. 264.</ref> resguardava el surtut la Guerra da purs. Il svilup dal stadi naziunal tudestg e la politica da Bismarck ha el tractà tranter la fin dal 1887 e l’avrigl 1888 en il manuscrit ‹Die Rolle der Gewalt in der Geschichte›, il qual è restà nunfinì.<ref>MEGA I/31.</ref> En connex cun l’ediziun americana da ‹Die Lage der arbeitenden Klasse in England› ha el scrit a partir da l’entschatta dal 1885 in’entira retscha da tractats davart l’istorgia dal moviment da lavurants englais (‹England in 1845 and in 1885›<ref>MEGA I/30.</ref>).
Ultra da quai ha Engels scrit lavurs davart l’istorgia da la Russia e da la Frantscha. Il 1889/90 è cumparì ‹Die auswärtige Politik des russischen Zarentums›<ref>MEGA I/31.</ref>, il 1891 la translaziun franzosa da l’ovra da Marx ‹Achtzehnter Brumaire› (en il feuilleton dal ‹Socialiste›). Alura è suandada ina reediziun dal cudesch da Marx ‹Bürgerkrieg in Frankreich›, al qual Engels ha agiuntà in’introducziun.
L’istorgia dal cristianissem tempriv al ha interessà pervi dals «puncts cuminaivels remartgabels cun il moviment da lavurants modern».<ref>''Zur Geschichte des Urchristentums.'' MEW 22, p. 449.</ref> Tuttina sco quel haja er il cristianissem tempriv «furmà a l’entschatta in moviment da supprimids: quel è sa preschentà l’emprim sco ina religiun da sclavs e liberads, da povers e persunas senza dretgs (...). Omadus moviments èn vegnids persequitads e lur aderents han ins sbittà e tschentà sut leschas spezialas.»<ref>''Zur Geschichte des Urchristentums.'' MEW 22, p. 449.</ref> La moda co che Engels è procedì era tuttavia sin l’autezza da la perscrutaziun biblica istoric-critica da ses temp.<ref>Cf. Renate Merkel-Melis: ''Zur Edition des Spätwerks von Engels in der MEGA'', p. 26.</ref> En il tractat cumparì il 1883 ‹The book of revelation› tracta Engels la Palentada da son Gion; quella resguardava el sco la pli impurtanta funtauna dal Nov Testament per la perscrutaziun da l’istorgia dal cristianissem tempriv. La stad 1894 ha el tractà in’ulteriura giada da rudent la tematica ‹cristianissem tempriv›, e quai en l’ovra ‹Zur Geschichte des Urchristentums› ch’è cumparida en la ‹Neue Zeit› (e che resguarda per part ponderaziuns cuntegnidas en il tractat dal 1883).
In’ulteriura impurtanta tematica entaifer l’ovra tardiva dad Engels ha furmà la confruntaziun cun las funtaunas filosoficas dal marxissem. L’onn 1886 ha el dilucidà en l’ovra ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› la relaziun tranter il marxissem e la filosofia da [[Hegel]] e [[Feuerbach]]. Engels sez ha resguardà questa scrittira sco «la preschentaziun la pli detagliada dal materialissem istoric» ch’existia tenor ses savair.<ref>[https://web.archive.org/web/20120118230332/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW037&fn=462-465.37&menu=mewinh Engels a Joseph Bloch, ils 21/22 da settember 1890]. En: MEW 37, p. 464.</ref>
== Concepziun da basa teoretica ==
Cumbain che Engels ha tschentà la gronda part da si’activitad teoretica e pratica en il servetsch da Marx, ha el avert a la teoria marxistica champs, als quals Marx n’era strusch sa deditgà. Surtut en las disciplinas classicas da la filosofia sco la teoria da l’enconuschientscha, l’ontologia e l’antropologia ed en la teoria istorica vala Engels tuttavia sco pensader autonom.<ref>Cf. Wolfgang Röd: ''Geschichte der Philosophie'', tom X, p. 238s.</ref>
=== Filosofia ===
==== Punct da partenza ====
[[Datoteca:Engels1868.jpg|thumb|160px|Purtret fotografic dal 1868]]
Cuntrari a Marx n’ha Engels betg percurrì ina furmaziun filosofica cumplessiva. Sias atgnas ideas filosoficas ha el sviluppà per il pli a partir dals onns 1870, cura ch’el ha cumenzà a sa fatschentar intensivamain cun las scienzas natiralas – surtut en vista al problem da la dialectica. Engels steva avant la sfida da defender la dialectica cunter las attatgas da Dühring e da dilucidar ils princips d’ina nova filosofia che sa differenziava tant da l’idealissem da fin qua sco er dal materialissem vulgar che dominava da quel temp. Malgrà tut sias expectoraziuns fundamentalas è Hegel restà ses punct da referenza.
La filosofia en il senn d’ina «scienza da las relaziuns e connexiuns en lur totalitad» è per Engels obsoleta.<ref>''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft'', MEW tom 20, p. 24.</ref> Sco incumbensa che fa senn resta per el be «la scienza dal pensar e da sias leschas – la logica formala e la dialectica». Tut las autras disciplinas filosoficas sa schlian «en ina scienza positiva da la natira e da l’istorgia».<ref>''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft'', MEW 20, p. 2.</ref>
==== La dialectica ====
Per Engels na furma la dialectica betg be in princip istoric, mabain surtut in ontologic ed epistemologic. Ella è a medem temp la moda e maniera co che tut sa mova e sa sviluppa e la metoda da pensar. Engels ha sviluppà trais leschas dialecticas:
# La lescha che la realitad è penetrada da cuntrasts.
# La lescha che quantitad sa mida en qualitad e viceversa.
# La lescha da la negaziun da la negaziun.<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 348.</ref>
In element central per Engels è che la materia è en moviment. E quest moviment è segnà da cuntrasts, quai che resulta gia dal fatg ch’in corp en moviment «è il medem mument en in lieu ed a medem temp en in auter; sa chatta en in lieu fix e na sa chatta tuttina betg en quel».<ref>''Dialektik der Natur.'' MEW 20, p. 112.</ref> Partind da questa premissa che tut l’existent haja in’essenza materiala e che tut il material sa chattia en moviment arriva Engels a la conclusiun che l’entira realitad saja segnada da cuntrasts resp. che cuntrasts penetreschian la realitad e fruntian en quella necessariamain in sin l’auter.
La lescha che quantitad sa volva en qualitad di «che midadas qualitativas (...) pon be avair lieu en la natira cun agiuntar u retrair ina quantitad da materia u da moviment».<ref>''Dialektik der Natur.'' MEW 20, p. 349.</ref>
La lescha da la negaziun da la negaziun è tenor Engels ina lescha generala «areguard il svilup da la natira, da l’istorgia e dal pensar» ch’el na deducescha betg a moda teoretica, mabain illustrescha a basa d’exempels concrets. Uschia è la planta che sa sviluppa dal graunin d’ierdi la negaziun da quel, ed ils numerus graunins che sa sviluppan da la planta furman il resultat da la negaziun da la negaziun.<ref>''Dialektik der Natur.'' MEW 20, p. 131.</ref>
La moda da pensar cuntraria a la dialectica furma tenor Engels la metafisica. Quest’ultima lavura cun categorias «fixas», entant ch’il pensar dialectic – al qual el attribuescha [[Aristoteles]] e surtut [[Hegel]] – applitgescha categorias «fluidas». Per Engels na sa lascha la pretaisa da «cuntrasts fixs da causa ed effect, identitad e differenza, parita ed essenza» tenor la moda da pensar metafisica betg mantegnair; pertge che en il coc è il pol cuntrari gia adina cuntegnì en l’auter ed «a partir d’in tschert punct sa volva in pol en l’auter».<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 472.</ref> La moda da pensar metafisica saja l’«ordinaria», la quala tant il pensar da mintgadi sco er la scienza dovria per s’orientar en il mund e quella haja «gì a ses temp ina gronda muntada istorica».<ref>''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie'', MEW 21, 294.</ref> Quella furmia in stgalim che saja tuttavia necessari entaifer il process d’acquistar enconuschientscha, tant en il mintgadi sco er en la scienza; quel na sa laschia betg simplamain sursiglir a favur da la dialectica, mabain saja cuntegnì en quella sco mument per sai.<ref>Cf. ''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft.'' MEW 20, p. 21.</ref>
==== Enconuschientscha e logica ====
En l’‹Anti-Dühring› ha Engels sviluppà a moda fundamentala sia teoria da la represchentaziun. La schientscha ed il pensar furman per el «products dal tscharvè uman»; e l’uman «è sez in product da la natira». Ils «schemas da la logica» sa refereschan a «furmas da pensar», las qualas èn da lur vart «furmas da l’esser, dal mund exteriur».<ref>''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft'', MEW 20, p. 33.</ref> Tuttina sco Hegel snega Engels la tesa da la «chaussa en sai»; quella «n’agiunta gnanc in pled a nossa enconuschientscha scientifica; pertge che sche nus n’ans pudain betg occupar cun las chaussas, n’existan ellas betg per nus.» L’enconuschientscha è «in product istoric ch’adoptescha en il decurs dal temp furmas fitg differentas e tras quai cuntegns fitg differents. La scienza dal pensar è pia, sco mintg’autra era, ina scienza istorica, la scienza dal svilup istoric dal pensar uman.»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 330.</ref>
Tuttina sco Hegel crititgescha Engels er il princip logic-formal da l’identitad. Las scienzas natiralas hajan mussà che l’identitad enserria la diversitad.<ref>Cf. ''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 484.</ref> Medemamain en il senn da Hegel interpretescha Engels l’act da giuditgar sco unitad ch’enserra tant il general sco er il particular.
==== Ideologia, morala e religiun ====
[[Datoteca:Marx_and_Engels.jpg|thumb|200px|Marx ed Engels (fotomontascha)]]
Ideologia è per Engels «in process che vegn bain mess ad ir da vart da l’uschenumnà pensader a moda sapientiva, però a basa d’ina faussa schientscha. Ils stimuls per propi ch’al muventan, al restan nunenconuschents.» A l’ideolog cumparan sias ideas, «damai che quellas èn vegnidas intermediadas tras il pensar, er fundadas en l’ultima instanza en il pensar». Tar ils stimuls per propi, uschia Engels vinavant, tutgan tant interess subjectivs inconscients sco er la constellaziun economica objectiva. Engels suttastritga però l’«efficacitad istorica» da l’ideologia. Da «snegar ad ella in svilup istoric autonom» na muntia betg «ch’ella na reagescha betg, ina giada ch’ella è vegnida messa en il mund per auters motivs (surtut economics)» e ch’ella na saja betg abla d’avair ina vigur retroactiva sin ses ambient, gea sin ses agen stimul.<ref>Brev a F. Mehring, MEW 39, p. 97s. ([https://web.archive.org/web/20131202233330/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW039&fn=96-100.39&menu=mewinh dearchiv.de]).</ref>
Il svilup d’ina ideologia suonda in’atgna logica; ella sa furma «per lung dal conglomerat imaginar avant maun».<ref>''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie'', MEW 21, p. 303.</ref> Uschia «sa basa la filosofia da mintg’epoca sin in tschert material imaginar che l’è vegnì tradì da las epocas precedentas e che vegn considerà sco punct da partenza fix». En vardad determineschan però surtut las influenzas economicas «la moda e maniera co ch’il material imaginar avant maun vegn transfurmà e sviluppà vinavant». Questas influenzas na sa fan per ordinari betg valair a moda directa, damai ch’igl èn «surtut ils reflexs politics, giuridics e morals ch’influenzeschan la filosofia».<ref>Brev a Conrad Schmidt, ils 28 d’october 1890, MEW 37, p. 493 ([https://web.archive.org/web/20130520124114/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW037&fn=488-495.37&menu=mewinh dearchiv.de]).</ref>
Tipics exempels per ideologias furman per Engels la morala e la religiun. La morala è stada «da tut temp ina morala da classas; u che quella ha legitimà il domini ed ils interess da la classa regenta u ch’ella ha exprimì – ina giada che la classa supprimida è daventada pussanta – l’indignaziun cunter quest domini ed ils interess futurs dals supprimids».<ref>''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft'', MEW 20, p. 88.</ref> L’origin da la furma ideologica che sa manifestescha en furma da la religiun è la moda e maniera co che l’uman è expost a la natira. Il stgalim il pli bass da la dominaziun da la natira e la dependenza da fenomens da la natira nunexplitgabels mainan a praticas magicas e religiusas che servan a cumpensar il stadi tecnic-economic e scientific sutsviluppà: «La basa da las diversas faussas imaginaziuns da la natira, da la constituziun da l’uman sez, dals spierts, da las forzas magicas etc. furman per ordinari sulettamain mancanzas economicas; il bass svilup economic da la perioda preistorica ha manà a faussas ideas areguard la natira – per part per cumplettar questas mancanzas, per part però er sco cundiziun e schizunt sco motiv per quellas.»<ref>Brev a Conrad Schmidt dals 27 d’october 1890, MEW 37, p. 492.</ref>
==== Istorgia ====
Tuttina sco Marx parta er Engels da la premissa che l’istorgia da l’umanitad furmia in’«istorgia da cumbats da las classas»<ref>Marx/Engels: ''Manifest der kommunistischen Partei'', MEW 21, p. 3.</ref> e che l’andament da quella vegnia surtut influenzà da las relaziuns economicas. En l’‹Anti-Dühring› ed en sias scrittiras posteriuras ha Engels approfundà ed extendì las ideas filosoficas che concernan l’istorgia.
La concepziun da l’istorgia dad Engels è da princip segnada d’ina tenuta optimistica. Tuttina sco Hegel na resguarda el l’istorgia da l’umanitad betg sco in «battibugl selvadi d’atrocitads senza senn»<ref>''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft'', MEW 20, p. 23.</ref>, mabain sco in process evolutiv, dal qual la regularitad interna sa lascha percepir tras tutta casualitad apparenta.
Bain è l’istorgia per el en emprima lingia in’ovra da l’uman – «nus faschain sezs noss’istorgia». Ma «ils motivs che fan la finala agir l’uman en l’istorgia na furman tuttavia betg la causa profunda per ils eveniments istorics.»<ref>''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie'', MEW 21, p. 298.</ref> Anzi «sa zuppan davos quests motivs autras forzas (...), las qualas igl ha num da perscrutar». La relaziun tranter la libertad dal singul e la regularitad tenor la quala l’istorgia sa mova sa lascha be explitgar per Engels a moda dialectica. Las «intenziuns da las singulas acziuns» sajan bain vulidas, betg però «ils effects che resultan per propi da las acziuns». Ils eveniments istorics cumparan uschia sco sch’els vegnissan «dominads da la casualitad»; ma en vardad «vegnan els dominads da leschas internas zuppadas».<ref>''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie'', MEW 21, p. 297.</ref> Per che quellas possian sa far valair sto però esser cuntanschì entaifer il svilup istoric in tschert grad da madirezza: «L’istorgia ha ses agen pass; ed er sche quel sa splega la finala a moda dialectica, sche sto la dialectica tuttina spetgar vaira ditg sin l’istorgia.»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 392.</ref>
La premissa centrala per il svilup istoric furman las relaziuns economicas – la moda e maniera co ch’ils umans produceschan lur da viver e stgomian lur products. Quellas sco er la structura da la societad che resulta londeror furman la basa «per l’istorgia politica ed intellectuala» da mintga epoca istorica.<ref>Marx/Engels: ''Manifest der kommunistischen Partei.'' MEW 21, p. 3.</ref>
===== Ils facturs economics =====
Surtut en si’ovra tardiva ha Engels sviluppà in term cumplessiv dals «facturs economics» decisivs. En sia brev a Borgius appartegnan a quels «l’entira tecnica da la producziun e dal transport», la geografia, la «tradiziun» ed er la «razza».<ref>''Brev a W. Borgius dals 25 da schaner 1894'', MEW 39, p. 205s., [https://web.archive.org/web/20120118220904/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW039&fn=205-207.39&menu=mewinh dearchiv.de].</ref> Quests elements furman la basa dal svilup istoric, n’èn dentant betg ils sulets facturs determinants. «Las singulas parts da la surstructura influenzeschan medemamain il decurs dals cumbats istorics e savens èsi surtut ellas che decidan davart la furma da quels. Questa surstructura sa cumpona da las furmas politicas dal cumbat da classa e da ses resultats – constituziuns sco ch’ellas vegnan fixadas da la classa regenta suenter avair gudagnà la battaglia ed autras furmas da dretg – ed er gia da la reflexiun davart tut quests cumbats reals en ils chaus dals involvids, da teorias politicas, giuridicas e filosoficas sco er da concepziuns religiusas e dal svilup da quellas a sistems dogmatics.»<ref>Friedrich Engels: ''Brief an Joseph Bloch'' dals 21/22 da settember 1890, MEW 37, p. 462. ([https://web.archive.org/web/20120118230332/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW037&fn=462-465.37&menu=mewinh dearchiv.de]).</ref>
Las leschas economicas na furman per Engels naginas leschas nunmidablas e perpetnas areguard il svilup da l’istorgia, mabain leschas ch’èn situadas en in context istoric, che naschan e passan. Uschè lunsch ch’ellas expriman «relaziuns puramain burgaisas» n’èn ellas betg pli veglias che la societad burgaisa moderna. Ellas mantegnan be lur valaivladad uschè ditg sco che questa societad che sa basa sin il domini da classa e sin il sfruttament da classa po sa tegnair en vita. En quest context prenda Engels er posiziun envers la tesa da Malthus areguard la creschientscha da la populaziun («creschientscha exponenziala da la populaziun, ma be aritmetica da l’offerta da vivondas»). Quella furmia be ina lescha per la societad burgaisa e cumprovia che quella saja daventada ina barriera per l’ulteriur svilup e stoppia perquai crudar.<ref>Brev a Friedrich Albert Lange dals 29 da mars 1865'', MEW 31, p. 466 ([https://web.archive.org/web/20131203001435/http://www.dearchiv.de/php/dok.php?archiv=mew&brett=MEW031&fn=465-468.31&menu=mewinh dearchiv.de]).</ref>
===== Communissem tempriv e civilisaziun =====
[[Datoteca:The_Soviet_Union_1970_CPA_3906_stamp_(Friedrich_Engels).jpg|thumb|160px|Marca postala da l’Uniun sovietica cun il purtret dad Engels (1970)]]
Surtut en si’ovra tardiva è Engels s’occupà intensivamain cun la preistorgia; da la muntada da quella è el s’accurschì cun leger las lavurs da Haxthausen, Maurer e Morgan.<ref>Cf. Mayer: ''Friedrich Engels.'' Tom 2, p. 437ss.</ref>
Per Engels cumenza tutta istorgia cun la cuminanza tempriva dal possess da terren en furma da la cuminanza da la stirpa e dal vitg. Cun pleds entusiastics discurra el da la cuminanza da ''gentes'' e da sia «grondiusa constituziun, en tut sia uffantilitad e simpladad».<ref>''Der Ursprung der Familie'', MEW 21, p. 95.</ref> Sumegliant a [[Rousseau]] cuntrastescha el il temp preschent cun duas epocas dad aur – ina situada a l’entschatta, ina a la fin da l’istorgia.
L’epoca avant la spartiziun da la lavur e la furmaziun da stadis descriva Engels cun pleds romantics:
«Senza schuldads, gendarms u policists, senza aristocrazia, retgs, statalters, prefects e derschaders, senza praschuns, senza process prenda tut ses andament ordinà. Davart tutta dispita e charplina decidan tut quels ch’i concerna: la ''gens'' u la stirpa u er ils singuls ''gentes'' tranter pèr. Be sco ultim med ed applitgà mo darar smanatscha la vendetga, da la quala nossa paina da mort n’è er nagut auter che la furma civilisada, colliada cun tut ils avantatgs e dischavantatgs da la civilisaziun. Igl existan bundant dapli fatgs cuminaivels che oz – il tegnairchasa vegn manà da pliras famiglias a moda communabla e communistica, il terren è en possess da la stirpa cun excepziun dals ierts che vegnan attribuids temporarmain als tegnairchasa – e tuttina na dovr’ins betg la minima part da noss vast e cumplex apparat administrativ. Las parts involvidas decidan e per la gronda part dals cas ha l’isanza da blers tschients onns gia reglà tut. Persunas povras e basegnusas na poi betg dar – il tegnairchasa communistic e la ''gens'' enconuschan lur responsabladads envers vegls, malsauns e schirads da guerra. Tuts èn tuttina e libers – er las dunnas. Per sclavs na datti anc nagin spazi, per la submissiun da stirpas estras per ordinari er anc betg.»<ref>''Der Ursprung der Familie'', MEW 21, p. 95–96.</ref>
Las cuminanzas da ''gentes'' originaras han però necessariamain stuì far naufragi, perquai ch’ellas na tenschevan betg sur la stirpa ora: «Quai che sa chattava ordaifer la stirpa, sa chattava ordaifer il dretg.» Ellas han be pudì exister uschè ditg sco che la producziun era dal tuttafatg sutsviluppada. Malgrà che Engels conceda il svilup civilisatoric che dueva suandar, crititgescha el quel a moda massiva: «Igl èn ils interess ils pli bass – engurdientscha, hedonissem, ranvaria, enguladitsch egoistic dal possess communabel – ch’inaugureschan la nova societad da classas civilisada; ed igl èn ils meds ils pli infams – ladernitsch, violaziun, malizia, tradiment – che sutmineschan e fan ir en paglia la veglia societad da stirpas senza classas. E la nova societad sezza è, durant tut ils traimillietschintgtschient onns da si’existenza, mai stada insatge auter ch’il svilup da la pitschna minoritad sin donn e cust da la gronda maioritad sfruttada e supprimida ed oz è ella quai pir che mai.»<ref>''Der Ursprung der Familie'', MEW 21, p. 97.</ref>
==== Stadi ====
Il stadi furma per Engels in product istoric. El explitgescha quai a l’exempel da la furmaziun dal stadi d’Athen. Quel saja sa sviluppà or da la societad da ''gentes'' ch’era oriundamain communistica. Cun laschar en ierta la facultad als uffants è vegnida privilegiada l’accumulaziun da ritgezza en tschertas famiglias; tras quai han quellas cuntanschì ina ferma posiziun da pussanza envers la stirpa. Per proteger ils privilegis famigliars hajan ins la finala ‹inventà› il stadi. Quel dueva segirar il nov possess privat dal singul «cunter la tradiziun communistica da l’urden gentil», auzar quel a l’«intent suprem da tutta cuminanza umana» ed al munir «cun il bul da la renconuschientscha generala da la societad». Tras quai ha el perpetnisà «la spartiziun da la societad en classas» ed «il dretg da la classa possedenta da sfruttar quels che na possedan nagut ed il domini da quest’emprima classa sur da l’autra».<ref>''Der Ursprung der Familie'', MEW 21, p. 105s.</ref>
La furma da la pussanza statala vegn determinada tras la furma da las cuminanzas sco che quellas sa preschentan il mument che la pussanza statala vegn necessaria. «Là nua che n’è anc betg sa furmà in possess funsil privat» – sco per exempel «tar ils pievels arians da l’Asia e tar ils Russ» – «sa preschenta la pussanza statala en furma dal despotissem». En ils pajais romans ch’èn vegnids conquistads dals Germans èn percunter ils singuls funs gia vegnids transfurmads en allodis – en «ina proprietad libra ch’appartegneva als possessurs e ch’era be suttamessa a las obligaziuns territorialas generalas.»<ref>‹Fränkische Zeit›, MEW 19, p. 475s.</ref>
Il stadi è sa furmà «or dal basegn da tegnair a mastrin cuntrasts da classa». Damai che quel è però sez «sa furmà entamez il conflict da questas classas, sa tracti per ordinari dal stadi da la pli pussanta classa economica». Cun agid dal stadi daventa quella er la classa ch’è politicamain la pli pussanta «e s’acquista uschia novs meds per opprimer e sfruttar la classa supprimida». Excepziunalmain poi er dar situaziuns, nua che «las classas cumbattantas èn quasi en l’equiliber, uschia che la pussanza statala cuntanscha sco intermediatura apparenta per in temp ina tscherta autonomia envers omaduas». Sco exempel numna Engels «la monarchia absoluta dal 17avel e 18avel tschientaner» – ch’ha intermedià tranter l’aristocrazia e la burgaisia – ed il «bonapartissem da l’Emprim e surtut dal Segund Imperi franzos, il qual è sa servì dal proletariat cunter la bourgeoisia e viceversa.»<ref>''Der Ursprung der Familie'', MEW 21, p. 166–167.</ref>
Engels è però da l’avis che la classa da lavurants basegnia a l’entschatta anc il stadi per pudair surmuntar la pussanza da la burgaisia e metter ad ir l’organisaziun da la nova societad.<ref>''Zum Tode von Karl Marx'', MEW 19, p. 344.</ref> En quel mument che la sutdivisiun da la societad en classas sa perdia, giaja er la raschun d’esser dal stadi plaunsieu a fin. Il stadi daventa nunnecessari en quel mument ch’el n’è betg pli il represchentant d’ina classa privilegiada, mabain da l’entira societad. «Enstagl da reger sur da persunas vegnan administradas chaussas e manads process da producziun. Il stadi na vegn betg abolì, el pirescha.»<ref>''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft'', MEW 20, p. 262.</ref>
==== Natira ====
Per Hegel represchentava la natira sulettamain in’‹alienaziun› da l’idea che na saja betg abla da sa sviluppar en il temp<ref>Cf. ''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 477.</ref>; per Engels percunter na furma la natira betg be in prestgalim en il svilup da la logica dal spiert uman. Il cuntrari sa differenziescha per el l’istorgia da l’uman «da l’istorgia da la natira sulettamain en il process da svilup d’organissems conscients da sasez».<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 504.</ref> Inspirà da la teoria da l’evoluziun da Darwin resguarda Engels la natira sco in fenomen istoric.<ref>Cf. ''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 319.</ref>
=== Istorgia da la scienza e da la filosofia ===
[[Datoteca:FriedrichEngelsBerlinGraff.jpg|thumb|160px|Berlin-Lichterfelde (2010)]]
Per l’istorgia da las scienzas s’interessescha Engels surtut areguard il svilup da la chapientscha da la natira e dal pensar dialectic.
Per il «materialissem genuin»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 458.</ref> dals filosofs da la natira ionics sa chapivan l’unitad e l’objectivitad da la natira da sasez. Perquai ch’ins n’era anc betg avanzà fin a l’analisa da la natira, vegniva quella resguardada sco in’unitad. «Il connex cumplessiv dals fenomens da la natira» furmava per els il «resultat da la contemplaziun directa», quai che manifestescha tenor Engels l’«insuffizienza da la filosofia greca».<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 333.</ref>
Cun la victoria dal cristianissem èn las tradiziuns cosmologic-dialecticas dals Grecs idas a perder. Il temp medieval ch’è suandà valitescha Engels per gronda part a moda negativa – sco «stgirenta notg»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 456.</ref>, durant la quala las scienzas na sajan betg sa sviluppadas vinavant. Tuttina accentuescha el «ils gronds progress dal temp medieval» – surtut areguard «l’extensiun dal territori cultural europeic» e la naschientscha da «grondas naziuns ablas da surviver».<ref>''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie'', MEW 21, p. 279.</ref>
La renaschientscha haja furmà l’emprima gronda epoca ch’è sa messa dal tuttafatg sin il terren da l’experientscha. La Terra saja «atgnamain pir vegnida scuverta da quel temp ed igl è vegnì tschentà il fundament per il commerzi mundial da pli tard e per la transiziun da la mastergnanza a la manufactura, la quala ha da sia vart furmà il punct da partenza per l’industria gronda moderna. La dictatura spiertala da la baselgia è vegnida rutta.»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 312.</ref> La renaschientscha saja però surtut s’occupada cun la mecanica «dals corps terresters e celests» e saja sa stentada «d’accumplir las metodas matematicas». Quest svilup haja «chattà ina tscherta finiziun» en las ovras da [[Newton]] e [[Linné]]. La caracteristica centrala da quest’epoca haja furmà il fatg ch’ella haja prendì «l’absoluta nunmidaivladad da la natira» sco punct da partenza, quai cuntrari als Grecs ch’accentuavan il svilup ed ils midaments en la natira.<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 313s.</ref>
La fin da questa chapientscha statica da la natira cumenza per Engels cun l’ovra da [[Kant]] ‹Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels› (1755). Kant saja sa schlià da la «dumonda suenter il stausch inizial» ed haja represchentà la Terra e l’entir sistem solar «sco insatge ch’è sa sviluppà en il decurs dal temp».<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 316.</ref> Questa lavur da Kant è però vegnida ignorada da la scienza natirala fin ch’èn cumparids Laplace e Herschel ed i dueva la finala esser reservà a las scienzas geologicas da cumprovar «che la natira n’è betg, mabain ch’ella vegn e passa».<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 317.</ref>
Il sistem d’ina «natira organica fixada a moda nunmidabla»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, col. 319.</ref> è vegnì schlià definitivamain tras Darwin, il qual ha fatg daventar variabla la noziun da la spezia. Cun quai èn stads terminads ils fundaments d’ina nova chapientscha da la natira: «Tut l’immobil è stà schlià, tut il fixà è sa dissolvì, tut il spezial che vegniva resguardà sco perpeten è daventà passager; ins ha cumprovà che l’entira natira sa movia en in fluss ed in ciclus perpeten.»<ref>''Dialektik der Natur'', MEW 20, p. 319–320.</ref>
Suenter ch’il maletg da la natira è stà liberà or da sia marvezza, ha [[Hegel]] fatg il medem cun las noziuns. La muntada da l’epoca da Kant fin Hegel vesa Engels en la renaschientscha da la dialectica. Kant al para dad esser vegnì surmuntà tras Hegel. Surtut sa drizza Engels cunter l’interpretaziun nundialectica da Kant tras il neokantianissem e cunter ina filosofia che resguarda la teoria da l’enconuschientscha sco l’essenzial. E l’agnosticissem numna el in «materialissem timid».<ref>Cf. ''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie'', MEW 21, p. 276.</ref>
Il sistem da Hegel vesa Engels sco «furma finala ed accumplida da la filosofia»; cun el «fa l’entira filosofia naufragi». Quai ch’è però restà è stada la «moda da pensar dialectica e la chapientscha dal mund natiral, istoric ed intellectual sco in process da transfurmaziun cuntinuanta, in nascher e svanir senza fin. Betg be la filosofia, mabain tut las scienzas eran uss dumandadas da cumprovar questas leschas d’in moviment cuntinuant sin lur champs respectivs.»<ref>Emprim sboz per l’introducziun da l’''Anti-Dühring'', MEW 20.</ref>
=== Economia ===
Engels crititgescha l’economia naziunala classica – uschia sco ch’ella vegniva tranter auter represchentada dad [[Adam Smith]], [[David Ricardo]] e [[John Stuart Mill]] – sco «scienza d’enritgiment»<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 499.</ref>, damai ch’ella sa basia sin il fundament dal possess privat. Ils represchentants da quella na sajan betg stads pronts d’intercurir las «cuntradicziuns»<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 500.</ref> da las relaziuns economicas vertentas. Il sistem economic liberal stoppia surtut vegnir refusà pervi dal princip da concurrenza che furmia sia basa e che muntia la finala nagut auter ch’il «dretg dal pli ferm».<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 512.</ref> Il princip da concurrenza mettia ils umans en disuniun cun crear in conflict permanent tranter vendiders e cumpraders ed haja per consequenza ch’il commerzi daventia in «engion legal».<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 503.</ref> Quel mainia a la furmaziun da monopols e favuriseschia speculaziuns. Questas ultimas crititgescha Engels – sa referind a l’imperativ categoric da Kant – sco «punct da culminaziun da l’immoralitad», pertge che uschia vegnian «l’istorgia e cun quella l’umanitad degradads a meds.»<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 515.</ref> A la fin dals quints haja la concurrenza manà tenor Engels a la sperdita da la libertad umana: «La concurrenza ha penetrà tut nossas cundiziuns da viver e cumplenì la servitid vicendaivla, en la quala ils umans tegnan in l’auter.»<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 523.</ref>
En l’economia chapitalistica stattan per Engels «tut las relaziuns natiralas e raziunalas sin il chau». Pir cun abolir il possess privat vegnan las relaziuns natiralas puspè restituidas e stgaffì in «stadi ch’è degn a l’uman». Engels s’imaginescha in’economia planisada, entaifer la quala igl è l’incumbensa da la communitad da calcular «tge ch’ella è abla da producir cun ils meds che stattan a disposiziun e da definir tenor la relaziun tranter questas forzas da producziun e la massa dals producents en tge grad che la producziun sto vegnir augmentada u sbassada, quant fitg ch’il luxus po vegnir admess u sto vegnir limità.»<ref>''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie'', MEW 1, p. 516.</ref>
== Recepziun ==
[[Datoteca:Bebel_zürich_1893.jpg|thumb|240px|Engels l’onn 1893 a Turitg cun la famiglia Bebel ed auters represchentants prominents dal moviment socialdemocratic en Germania]]
Engels ha gì in’influenza centrala sin l’ulteriur svilup dal marxissem. Durant ils onns da la Segunda Internaziunala era el per ils manaders da lavurants e teoretichers socialistics l’autoritad incontestada. Ils pli impurtants manaders dal moviment da lavurants tudestg, franzos, talian e spagnol ([[Wilhelm Liebknecht]], [[Karl Kautsky]], [[Eduard Bernstein]], [[Victor Adler]], [[Paul Lafargue]], [[Filippo Turati]], [[José Mesa]]) èn daventads ses scolars e sias persunas da confidenza. Grazia a la popularisaziun tras Engels è la teoria da Marx insumma pir vegnida enconuschenta en vastas parts dal moviment da lavurants. Sias scrittiras, surtut la recensiun da ‹Zur Kritik der politischen Ökonomie› da Marx (1859), la scrittira tardiva ‹Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie› (1886) ubain il supplement tar il terz tom da ‹Das Kapital› (1894/1895) han influenzà a moda decisiva la recepziun da las teorias da Marx ed Engels. Oravant tut è però l’‹Anti-Dühring› daventà il cumpendi central per explitgar la concepziun dal mund marxistica. Uschia na devi per exempel per Kautsky «nagin auter cudesch ch’avess prestà tuttina bler per la chapientscha dal marxissem»<ref>Karl Kautsky, cità tenor Stedman Jones: ''Engels und die Geschichte des Marxismus''. En: Stedman Jones: ''Klassen, Politik, Sprache. Für eine theorieorientierte Sozialgeschichte'', Münster, p. 231–275 1988, p. 234s.</ref>; e per Lenin ha quest’ovra furmà ensemen cun l’ovra dad Engels davart Ludwig Feuerbach e cun il ‹Manifest communistic› da Marx ed Engels in dals «manuals da mintga lavurant ch’è conscient da las classas».<ref>Lenin: ''Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus.'' En: Lenin: ''Werke'', tom 19, Berlin 1965, p. 4.</ref>
La relaziun tranter la teoria da Marx e quella dad Engels – savens titulada en la litteratura sco ‹problem da Marx-Engels›<ref>Cf. p.ex. Sven-Eric Liedman: ''Engelsismus.'' En: ''Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus'', tom 3, coll. 384–392.</ref> – è contestada entaifer il marxissem sez. La tradiziun ortodoxa, marxistic-leninistica resguarda Marx ed Engels sco «schumellins spiertals»<ref>Liedman: ''Engelsismus'', coll. 386.</ref> ch’hajan surpiglià per motivs pratics differentas incumbensas. Entant che Marx haja tractà l’economia, haja Engels cuvert ils ulteriurs champs – da la filosofia (‹Anti-Dühring›), sur l’antropolgia e teoria dal stadi fin a la fisica e teoria da la scienza (‹Dialektik der Natur›).<ref>Cf. p.ex. Georges Labica: ''Engelsismus''. En: ''Kritisches Wörterbuch des Marxismus'', tom 2, p. 291.</ref> A la tesa dals dus «schumellins spiertals» è savens vegnida opponida en la litteratura la tesa da la «malchapientscha tragica» (''tragic deception'').<ref>Norman Levine: ''The Tragic Deception. Marx contra Engels''. Santa Barbara 1975.</ref> Tenor quella haja Engels malchapì tut ils concepts fundamentals da Marx e saja responsabel per ils svilups realsocialistics che sajan resultads da quai. Quest’opiniun vegn surtut fatga valair dapi ils onns 1970 da la «Nova lectura da Marx».
La tesa fundamentala da la teoria dal stadi dad Engels, numnadamain ch’i sa tractia tar il stadi d’in product istoric, è oz renconuschida generalmain. Ils detagls da la teoria dad Engels areguard la furmaziun dal stadi valan però, a basa da las perscrutaziuns etnologicas da pli tard, sco antiquadas.
== Lieus da memoria ed onuraziuns ==
En diversas citads en tut il mund (p.ex. Berlin, Wuppertal, Vienna, Moscau) portan vias, plazzas, edifizis, statuas etc. il num dad Engels. A Wuppertal-Unterbarmen sa chatta il center istoric che cumpiglia las possessiuns da la famiglia industriala Engels, tranter auter la chasa dad Engels ed il curtin dad Engels cun il monument dad Engels ch’è vegnì inaugurà il 2014. A Londra-Primrose Hill regorda ina tavla a la chasa nua che Engels abitava cun sia famiglia. Er a Salford exista ina chasa dad Engels. Ed a Manchester sa chatta ina plachetta al lieu nua che Engels ha vivì da l’avrigl 1858 fin il matg 1864: «Friedrich Engels (1820–1895) social philosopher and writer, lived at No. 6 Thorncliffe Grove, which once stood on this site».<ref>[http://openplaques.org/plaques/785 ''Friedrich Engels blue plaque in Manchester''], consultà ils 25 da november 2012.</ref>
Surtut en il realsocialissem han ins dà num a numerus edifizis, monuments, bastiments, scolas etc. tenor Engels. Ed en Russia è la citad Pokrowsk vegnida renumnada en Engels ed ha mantegnì quest num fin oz.
== Ovras ==
=== Scrittiras ===
* ''Briefe aus dem Wuppertal.'' 1839. ([http://www.mlwerke.de/me/me01/me01_413.htm mlwerke.de])
* ''Cola di Rienzo.'' (Sboz dramatic, manuscrit) (1840/1841).<ref>Michael Knieriem: ''Friedrich Engels. Cola di Rienzi''. Peter Hammer, Wuppertal 1974; ''Marx-Engels-Gesamtausgabe''. Partiziun I, tom 3, Dietz Verlag, Berlin 1985, p. 157–191.</ref>
* Friedrich Engels: ''Schelling und die Offenbarung – Kritik des neuesten Reaktionsversuchs gegen die freie Philosophie''. Robert Binder, Lipsia 1842. [https://archive.org/stream/schellingunddie00engegoog#page/n5/mode/2up Digitalisat]
* Friedrich Engels: ''Schelling der Philosoph in Christo, oder die Verklärung der Weltweisheit zur Gottesweisheit. Für gläubige Christen, denen der philosophische Sprachgebrauch unbekannt ist.'' A. Essenhart, Berlin 1842. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10042688_00007.html Digitalisat MDZ Reader]
* Friedrich Engels, Edgar Bauer: ''Die frech bedräute, jedoch wunderbar befreite Bibel. Oder: Der Triumph des Glaubens. Das ist: Schreckliche, jedoch wahrhafte und erkleckliche Historia von dem weiland Licentiaten Bruno Bauer; wie selbiger vom Teufel verführet, vom reinen Glauben abgefallen, Oberteufel geworden und endlich kräftiglich entsetzet ist. Christliches Heldengedicht in vier Gesängen.'' Joh. Friedr. Heß, Neumünster b. Zürich 1842. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10861224_00002.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Umrisse zu einer Kritik der Nationalökonomie.'' 1844. ([http://www.mlwerke.de/me/me01/me01_499.htm mlwerke.de])
* ''Deutsches Bürgerbuch''. 1844. [Cunautur]. ([http://www.mlwerke.de/me/me02/me02_521.htm mlwerke.de])
* ''Die Lage der arbeitenden Klasse in England''. Otto Wigand, Lipsia 1845. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10860515_00005.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Die deutsche Ideologie''. 1845. [Cun Marx]. ([http://www.mlwerke.de/me/me03/me03_009.htm mlwerke.de])
* Friedrich Engels, Karl Marx: ''Die heilige Familie oder Kritik der Kritischen Kritik. Gegen Bruno Bauer & Consorten''. Literarische Verlagsanstalt (J. Rütten), Francfurt a.M. 1845. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10043114_00005.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Der Status quo in Deutschland.'' 1847. ([http://www.mlwerke.de/me/me04/me04_040.htm mlwerke.de])
* ''Grundsätze des Kommunismus''. 1847. ([http://www.mlwerke.de/me/me04/me04_361.htm mlwerke.de])
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Manifest der Kommunistischen Partei''. Londra 1848. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10859626_00002.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Der deutsche Bauernkrieg.'' Hamburg 1850. [http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89094602851;view=1up;seq=3 2. ediziun, Lipsia 1870 Digitalisat]
* ''Revolution und Konterrevolution in Deutschland.'' En: ''New York Daily Tribune'' 1851–1852. ([http://www.mlwerke.de/me/me08/me08_003.htm mlwerke.de])
* ''Die Armeen Europas.'' 1855. ([http://www.mlwerke.de/me/me11/me11_409.htm mlwerke.de])
* ''Po und Rhein.'' Franz Duncker, Berlin 1859. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10405582_00005.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Savoyen, Nizza und der Rhein.'' G. Behrend (Falckenberg’sche Verlagsbuchhdlg.), Berlin 1860. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10405696_00003.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Die preußische Militärfrage und die deutsche Arbeiterpartei.'' Otto Meißner, Hamburg 1865. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10012855_00003.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Betrachtungen über den Krieg in Deutschland''. 1866. ([http://www.mlwerke.de/me/me16/me16_167.htm mlwerke.de])
* ''Konspekt über ‹Das Kapital› von Karl Marx. Erster Band''. 1868. ([http://www.mlwerke.de/me/me16/me16_243.htm mlwerke.de])
* ''Die Geschichte Irlands.'' 1870. ([http://www.mlwerke.de/me/me16/me16_459.htm mlwerke.de])
* ''Der deutsche Bauernkrieg. Zweiter, mit einer Einleitung versehener Abdruck''. Expedition des ‹Volksstaat› (F. Thiele), Lipsia 1870. ([http://books.google.com/books?id=GW_TAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Friedrich+Engels&hl=de&ei=Afk7TZyDAcGKswbC8qzzBg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CEAQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false ediziun originala] sin ''Google.books'')
* ''Zur Wohnungsfrage.'' 1872. ([http://www.mlwerke.de/me/me18/me18_209.htm mlwerke.de])
* ''Von der Autorität''. 1872/73. ([http://www.mlwerke.de/me/me18/me18_305.htm mlwerke.de])
* ''Dialektik der Natur'' 1873–1886. ([http://www.mlwerke.de/me/me20/me20_305.htm mlwerke.de])
** Cuntegna er: ''Anteil der Arbeit an der Menschwerdung des Affen.'' 1876. ([http://www.mlwerke.de/me/me20/me20_444.htm mlwerke.de])
* ''Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft. Philosophie, politische Oekonomie, Sozialismus''. Verlag der Genossenschafts-Buchdruckerei, Lipsia 1878. [http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573262 Digitalisat Heinrich Heine Universität Düsseldorf]
* ''Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zur Wissenschaft''. 1880. ([http://www.mlwerke.de/me/me19/me19_177.htm mlwerke.de])
* ''Zur Urgeschichte der Deutschen.'' 1881/1882. ([http://www.mlwerke.de/me/me19/me19_425.htm mlwerke.de])
* ''Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats''. Schweizerische Genossenschaftsbuchdruckerei, Hottingen-Zürich 1884. [https://archive.org/stream/derursprungderf00enge#page/n5/mode/2up 2. ediziun, J.H.W. Dietz, Stuttgart 1886]
* ''Zur Geschichte des Bundes der Kommunisten''. 1885. ([http://www.mlwerke.de/me/me21/me21_206.htm mlwerke.de])
* ''Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie''. 1886. ([http://www.mlwerke.de/me/me21/me21_259.htm mlwerke.de])
* ''Die Rolle der Gewalt in der Geschichte.'' 1887–1888. ([http://www.mlwerke.de/me/me21/me21_405.htm mlwerke.de])
* ''Zur Kritik des sozialdemokratischen Programmentwurfs.'' 1891. ([http://www.mlwerke.de/me/me22/me22_225.htm mlwerke.de])
* ''In Sachen Brentano contra Marx wegen angeblicher Citatsfälschung. Geschichtserzählung und Dokumente''. Otto Meissner, Hamburg 1891. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb11123853_00005.html Digitalisat MDZ Reader]
* ''Kann Europa abrüsten?'' Wörlein & Comp., Nürnberg 1893. [http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb11128307_00002.html Facsimile restampa 1929 MDZ Reader]
* ''Zur Geschichte des Urchristentums.'' 1894. ([http://www.mlwerke.de/me/me22/me22_447.htm mlwerke.de])
* Introducziun tar l’ovra da Marx ‹Die Klassenkämpfe in Frankreich 1848 bis 1850›, 1895. ([http://www.mlwerke.de/me/me22/me22_509.htm mlwerke.de])
=== Ediziuns cumplessivas ===
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Werke.'' (Marx-Engels-Werke, MEW). 43 toms, Dietz Verlag, Berlin 1956–1990.
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Gesamtausgabe.'' (Marx-Engels-Gesamtausgabe, MEGA). Dietz Verlag, Berlin 1975ss. / Akademie-Verlag, Berlin 1998ss.
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Ausgewählte Werke in zwei Bänden''. Dietz Verlag, Berlin 1951 (34. ed. Dietz Verlag, Berlin 1989).
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Ausgewählte Werke in sechs Bänden''. Dietz Verlag, Berlin 1970 (8. ed. 1979) (Ediziun da licenza Verlag Marxistische Blätter, Francfurt a.M. 1970).
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Ausgewählte Werke''. Digitale Bibliothek Band 11 (CD-ROM), Directmedia, Berlin 1998, ISBN 3-932544-15-3.
* Friedrich Engels: ''Ausgewählte militärische Schriften''. Tom 1: Berlin 1958, tom 2: Berlin 1964.
=== Brevs ===
* ''Briefe von Ferdinand Lassalle an Karl Marx und Friedrich Engels 1849 bis 1862.'' Ed. da Franz Mehring. J.H.W. Dietz Nachf. (G.m.b.H.), Stuttgart 1902.
* ''Briefe und Auszüge aus Briefen von Johann Philipp Becker, Josef Dietzgen, Friedrich Engels, Karl Marx u. A. an Friedrich Adolf Sorge und Andere''. J.H.W. Dietz Nachfolger, Stuttgart 1906.
* ''Briefwechsel zwischen Engels und Marx''. Ed. dad August Bebel ed Eduard Bernstein. 4 toms. J.H.W. Dietz Nachf., Stuttgart 1913.
* Gustav Mayer (ed.): ''Der Briefwechsel zwischen Lassalle und Marx. Nebst Briefen von Friedrich Engels und Jenny Marx an Lassalle und von Karl Marx an Gräfin Sophie von Hatzfeldt''. Deutsche Verlags-Anstalt; Verlagsbuchhandlung Julius Springer, Stuttgart, Berlin 1922 (''Ferdinand Lassalle. Nachgelassene Briefe und Schriften''. Ed. da Gustav Mayer. Terz tom).
* ''Victor Adlers Aufsätze, Reden und Briefe''. Edì da: Parteivorstand der Sozialdemokratischen Arbeiterpartei Deutschösterreichs. Emprim carnet: ''Victor Adler und Friedrich Engels''. Verlag der Wiener Volksbuchhandlung, Vienna 1922.
* ''Karl Marx Friedrich Engels. Briefe an A. Bebel, W. Liebknecht, K. Kautsky und Andere. Teil I. 1870–1886''. Edì da: Marx-Engels-Lenin-Institut Moskau, red. W. Adoratski. Verlagsgenossenschaft Ausländischer Arbeiter in der UdSSR, Moscau-Leningrad 1933.
* ''Antonio Labriola. Lettre a Engels''. Roma 1949.
* ''Friedrich Engels’ Briefwechsel mit Karl Kautsky. Zweite, durch die Briefe Karl Kautskys vervollständigte Ausgabe von ‹Aus der Frühzeit des Marxismus›''. Edì ed elavurà da Benedikt Kautsky. Danubia-Verlag, Universitätsbuchhandlung Wilhelm Braumüller, Vienna 1955. (''Quellen und Untersuchungen zur Geschichte der deutschen und österreichischen Arbeiterbewegung'', tom I. Ed. da: Internationales Institut für Sozialgeschichte zu Amsterdam).
* Friedrich Engels e Paul Lafargue. ''Correspondance''. Textes recueillis, annotés et présentés par Émile Bottigelli. Traductions de l’anglais par Paul Meier. 3 toms. Édition Sociales, Paris 1956–1959.
* Georg Eckert (ed.): ''Wilhelm Liebknecht. Briefwechsel mit Karl Marx und Friedrich Engels''. Mouton & Co., The Hague 1963. (''Quellen und Untersuchungen zur Geschichte der deutschen und österreichischen Arbeiterbewegung V.'' International Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam).
* Karl Marx, Friedrich Engels: ''Briefwechsel mit Wilhelm Bracke (1869–1880)''. Im Auftrag des Instituts für Marxismus-Leninismus beim ZK der SED hrsg. und eingeleitet von Heinrich Gemkow. Dietz Verlag, Berlin 1963. (Bücherei des Marxismus-Leninismus, tom 62).
* ''La correspondentia di Marx i Engels con italiani. 1848–1895''. A cura di Giuseppe Del Bo. Milaun 1964.
* ''Die I. Internationale in Deutschland (1864–1872). Dokumente und Materialien''. Redacziun: Rolf Dlubek, Evgenija Stepanova, Irene Bach, Ursula Hermann, Erich Kundel, Vera Morosova, Olga Senekina, Richard Sperl. Dietz Verlag, Berlin 1964.
* Werner Blumenberg: ''August Bebels Briefwechsel mit Friedrich Engels''. Mouton & Co., Londra The Hague Paris 1965 (''Quellen und Untersuchungen zur Geschichte der deutschen und österreichischen Arbeiterbewegung VI.'' Ed.: Internationaal Instituut voor sociale Geschiedenis, Amsterdam).
* Herbert Steiner: ''Die Gebrüder Scheu''. En: ''Archiv für Sozialgeschichte'' Bd. VI/VIII, 1966/67, p. 441–576.
* ''Freiligraths Briefwechsel mit Marx und Engels''. Elav. da Manfred Häckel. 2 parts. Akademie Verlag, Berlin 1968 (Ed. da: Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin Institut für Deutsche Sprache und Literatur).
* ''The George Julian Harney Papers''. Ed. da Frank Gees Black e Renee Métiver Black. van Gorcum & Comp., Assen 1969 ''(Publications on Social History issued by the Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis V.)''.
* Helmut Hirsch (ed.): ''Eduard Bernsteins Briefwechsel mit Friedrich Engels''. van Gorcum & Comp. N.V., Assen 1970 (''Quellen und Untersuchungen zur Geschichte der deutschen und österreichischen Arbeiterbewegung''. Nova seria, tom 1. Edì da l’Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam).
* Friedrich Leßner: ''Ich brachte das ‹Kommunistische Manifest› zum Drucker''. Cumpilà ed introducì dad Ursula Hermann e Gerhard Winkler, collav. Ruth Rüdiger e Wilfried Henze. Dietz Verlag, Berlin 1975.
* ''Zeitgenossen von Marx und Engels. Ausgewählte Briefe aus den Jahren 1844 bis 1852''. Ediziun ed annotaziuns: Kurt Koszyk e Karl Obermann. Van Gorcum & Comp, Assen / Amsterdam 1975. (''Quellen und Untersuchungen zur Geschichte der deutschen und österreichischen Arbeiterbewegung. Neue Folge Bd. VI.'' Ed. da: Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, Amsterdam).
* Heinz Monz: ''Die Verbindung des Mainzer Paul Stumpf zu Karl Marx und Friedrich Engels. Zugleich ein Beitrag zur Geschichte der Mainzer Arbeiterbewegung,'' Darmstadt 1986. (''Hessische Beiträge zur Geschichte der Arbeiterbewegung'').
* Markus Bürgi: ''Friedrich Engels und seine Verwandten Beust in Zürich. Neu aufgefundene Briefe und Materialien zu einer bisher unbekannten Beziehung''. En: ''Marx-Engel-Jahrbuch.'' 2006, Berlin 2007, p. 171–213.
* Gerd Callesen: ''Victor Adler – Friedrich Engels Briefwechsel.'' Vienna 2009. (''Verein für Geschichte der Arbeiterbewegung''. Documentaziun 1–4/200).
== Annotaziuns ==
<references/>
== Litteratura ==
=== Biografias e litteratura biografica (en successiun cronologica) ===
* Karl Kautsky: ''Friedrich Engels. Sein Leben, sein Wirken, seine Schriften''. 2. ed. Vorwärts, Berlin 1895.
* Gustav Mayer: ''Friedrich Engels. Eine Biographie. 1. Bd. Friedrich Engels in seiner Frühzeit 1820–1851''. Springer, Berlin 1920.
* Ernst Drahn: ''Friedrich Engels. Ein Lebensbild zu seinem 100. Geburtstag''. Vienna / Berlin 1920.
*Max Adler: ''Engels als Denker''. Berlin 1920.
* J.B. Mayer: ''Friedrich Engels. Ein Abriß''. Trier 1931.
* Walther Victor: ''Der General und die Frauen''. Büchergilde Gutenberg, Berlin 1932 (Reed. Hammerich & Lesser, Hamburg 1947).
* Gustav Mayer: ''Friedrich Engels. Eine Biographie.'' Tom 1: ''Friedrich Engels in seiner Frühzeit''. Tom 2: ''Engels und der Aufstieg der Arbeiterbewegung in Europa''. Haag: Martinus Nijhoff ²1934/1934. Restampa: Ullstein, Francfurt a.M. / Berlin / Vienna 1975, ISBN 3-548-03114-5.
* Reinhart Seeger: ''Friedrich Engels als ‹junger Deutscher›''. Inaugural-Dissertation. Eduard Klinz Buchdruck-Werkstätten, Halle (Saale) 1935.
* Auguste Cornu: ''Karl Marx und Friedrich Engels. Leben und Werk. 1818–1846''. 3 toms, Akademie Verlag, Berlin 1954–1968.
* E.A. Stepanowa: ''Friedrich Engels. Sein Leben und Werk''. Dietz Verlag, Berlin 1958.
* Wolfgang Köllmann: ''Friedrich Engels''. En: ''Wuppertaler Biographien 1. Folge''. (''Beiträge zur Geschichte und Heimatkunde des Wuppertals'', tom 4), Born-Verlag, Wuppertal 1958, p. 35–39.
* Věra Macháčková: ''Der junge Engels und die Literatur (1838–1844)''. Dietz Verlag, Berlin 1961.
* Horst Ullrich: ''Der junge Engels''. 2 toms, Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1966.
* Helmut Hirsch: ''Friedrich Engels in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten''. 1. ed. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1968; 11. ed., 2002, ISBN 3-499-50142-2 (''Rowohlts Monographien'', tom 142).
* Helmut Hirsch: ''Friedrich Engels (1820–1895).'' En: ''Rheinische Lebensbilder''. Tom 4. Ed. da Bernhard Poll. Rheinland Verlag, Cologna 1970, p. 191–208.
* Heinrich Gemkow (e.a.): ''Friedrich Engels. Eine Biographie.'' Dietz, Berlin 1970 (6. ed. 1988), ISBN 3-320-00308-9.
* ''Friedrich Engels. 1820–1895. Leben und Werk. Eine Ausstellung der Stadt Wuppertal bearb. v. Dieter Dowe. Forschungsinstitut der Friedrich Ebert-Stiftung mit einem bisher unveröffentlichten Brief von Friedrich Engels''. Bonn – Bad Godesberg 1970.
* Harald Wessel: ''Hausbesuch bei Friedrich Engels. Eine Reise auf seinem Lebensweg''. Dietz Verlag, Berlin 1971.
* Hans-Josef Steinberg: ''Friedrich Engels''. En: Hans-Ulrich Wehler ''Deutsche Historiker'', tom 3, Vandenhoeck und Ruprecht, Göttingen 1972.
* L.F. Iljitschow: ''Friedrich Engels. Sein Leben und Wirken''. Progress, Moscau 1973.
* Hans Pelger, Michael Knieriem (ed.): ''Friedrich Engels als Bremer Korrespondent des Stuttgarter ‹Morgenblatt für gebildete Leser› und der Augsburger ‹Allgemeinen Zeitung›.'' Trier 1975 (''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus, Trier'', carnet 15) (2. ed. 1976).
* William Otto Henderson: ''The Life of Friedrich Engels.'' 2 toms, Londra 1976, ISBN 0-7146-4002-6.
* Manfred Kliem: ''Friedrich Engels. Dokumente seines Lebens''. Reclam, Lipsia 1977.
* Terrel Carver: ''Engels''. Oxford University Press, Oxford / Toronto / Melbourne 1981 (Past Masters).
* Hans Peter Bleuel: ''Friedrich Engels – Bürger und Revolutionär. Die zeitgerechte Biographie eines großen Deutschen''. Scherz Verlag. Berna / Minca 1981.
* Walter Baumert: ''Der Flug des Falken. Die rebellische Jugend des Friedrich Engels''. Junge Welt, Berlin 1981 (medemamain Weltkreis-Verlag, Dortmund 1981, ISBN 3-88142-257-9).
* Heinrich Gemkow: ''Unser Leben. Eine Biographie über Karl Marx und Friedrich Engels''. Dietz Verlag, Berlin 1981.
* ''Ihre Namen leben durch die Jahrhunderte fort. Kondolenzen und Nekrologe zum Tode von Karl Marx und Friedrich Engels''. Redacziun Heinrich Gemkow ed Alexander Malysch, Anny Krüger, Boris Rudjak, Olga Senekina, Günter Uebel, Holger Franke, Gisela Hoppe, Angelika Miller, Alexander Tschepurenko e Lujudmilla Welitschanskaja. Dietz Verlag 1983.
* ''Frederick Engels. His Life and Works. Documents and Photographs''. Translatà da Vic Schneiderson. Dissegnà da Victor Christyakov. N.N. Ivanov, T.D. Belyakova, Y.P. Krasavina. Introducziun N.N. Ivanov. Edited by V.E. Kunina. Progress Publishers, Moscow 1987.
* Roy Whitfield: ''Frederick Engels in Manchester. The Search for a Shadow''. Working Class Movement Library, Manchester 1988.
* Manfred Kliem: ''Der junge Engels und die Berliner Universität 1837–1842''. Berlin 1990 (''Beiträge zur Geschichte der Humboldt-Universität zu Berlin'', nr. 26).
* Michael Knieriem (ed.): ''Die Herkunft des Friedrich Engels. Briefe aus der Verwandtschaft, 1791–1847.'' Texts elavurads da Margret Dietzen. Trier 1991 (= ''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus Trier'', tom 42; ''Nachrichten aus dem Engels-Haus'', 6/8).
* Walter Euchner: ''Friedrich Engels (1820–1895)''. En: Walter Euchner (ed.) ''Klassiker des Sozialismus''; Minca C.H. Beck, 1991, ISBN 3-406-35089-5, p. 157–170.
* ''Fragmente zu internationalen demokratischen Aktivitäten um 1848 (M. Bakunin, F. Engels, F. Mellinet u.a.)''. Edì ed elavurà da Helmut Elsner, Jacques Grandjonc, Elisabeth Neu e Hans Pelger. Trier 2000. (= ''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus'', nr. 48), ISBN 3-86077-545-6.
* Terrell Carver: ''Engels – A very short introduction''. Oxford University Press. Oxford 2003.
* Johann-Günther König: ''Friedrich Engels. Die Bremer Jahre 1838 bis 1841''. Kellner Verlag, Bremen 2008, ISBN 978-3-927155-91-6.
* John Green: ''Engels: A Revolutionary Life''. Artery Publications. Londra 2008.
* Tristram Hunt: ''The Frock-Coated Communist: The Revolutionary Life of Friedrich Engels''. Allen Lane, Londra 2009. (Tudestg: ''Friedrich Engels – Der Mann, der den Marxismus erfand'', Propyläen Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-549-07378-0.
== Colliaziuns ==
{{Commons}}
=== Scrittiras ===
* [https://web.archive.org/web/20190423081745/http://www.dearchiv.de/php/mewinh.php DEA-Archiv (reproducziun da l’ediziun MEW)]
* [http://www.marxists.org/deutsch/archiv/marx-engels/index.htm Scrittiras da Marx ed Engels] en ''Marxists Internet Archive''
* [http://telota.bbaw.de/mega/ MEGAdigital] Ils toms da la ''Marx-Engels-Gesamtausgabe'' online
* [http://www.mlwerke.de/me/ Collecziun da scrittiras] tenor l’ediziun MEW sin mlwerke.de
=== Ulteriur ===
* [http://www.encyclopedia.com/topic/Friedrich_Engels.aspx Artitgels] en il ''Complete Dictionary of Scientific Biography''
* [https://web.archive.org/web/20110505230105/http://www.wuppertal.de/kultur-bildung/historischeszentrum/engelshaus/210_HZW_Friedrich_Engels.php ''Historisches Zentrum''] en la Chasa dad Engels a Wuppertal
* [https://www.br.de/radio/bayern2/wissen/radiowissen/geschichte/friedrich-engels-thema100.html ''Friedrich Engels, Sozialist und Kaufmann''.] br-online.de
* [https://web.archive.org/web/20160914141506/http://zbw.eu/beta/p20/person/4739/about.de.html Artitgels da gasetta da e davart Friedrich Engels] en l’archiv da pressa da la ''Deutsche Zentralbibliothek für Wirtschaftswissenschaften''
{{DEFAULTSORT:Engels, Friedrich}}
[[Categoria:Umens]]
[[Categoria:Filosofs]]
[[Categoria:Persunas tudestgas]]
[[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner]]
[[Categoria:Artitgels recumandads (Filosofia)]]
[[Categoria:Marxissem]]
madu2lvb8vtsyjtd9pzmabzospeshm8
Mercedes-Benz
0
14488
169663
168215
2026-03-28T05:53:26Z
InternetArchiveBot
16747
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
169663
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Interpresa
|Num = Mercedes Benz
|Logo = [[Datoteca:Mercedes-Benz Logo 2010.svg|200px|Logo Mercedes Benz]]
|Furma d'interpresa = Societad publica
|Fundaziun = 1886
|Sedia = [[Stuttgart]], [[Germania]]
|Direcziun = Ola Källenius<br />(CEO)
|Emploiads =
|Svieuta =
|Branscha =
|Pagina-web = [https://www.mercedes-benz.com mercedes-benz.com/]
}}
'''Mercedes-Benz''' è in producent d’autos tudestg ch’è vegnì fundà 1886 da Carl Benz, in pionier d’automobils tudestgs e ses collega d’equipa Gottlieb Daimler.<ref name="Mercedes Benz Corporate history">[https://www.mercedes-benz.com/en/innovation/milestones/corporate-history/ Mercedes Benz Corporate history] (Englais)</ref>
Durant il medem onn da fundaziun l’onn 1886 ha Carl Benz fatg ses emprims prototips sin il martgà, il model nr. 1 che posseda anc oz l’admissiun da las vias.<ref name="Mercedes Benz - The first automobile 1885–1886">[https://web.archive.org/web/20240522102525/https://group.mercedes-benz.com/company/tradition/company-history/1885-1886.html Mercedes Benz - The first automobile 1885–1886] (Englais)</ref>
L’interpresa vegn stimada per ses ferms tips da vehichels; ses autos han survegnì da l’Euro NCAP in aut dumber da puncts tar ils tests da massa.<ref name="60 Years of crash testing at Mercedes Benz: on a collision course om behalf of safety">[https://www.safetywissen.com/object/A11/A11.6fi737331gzrsc15p7l84250wbtd2u63705396250/safetywissen 60 Years of crash testing at Mercedes Benz: on a collision course om behalf of safety] (Englais)</ref> Ses motors d’autos han era ina lunga durada da vita, sco quai ch’els han examinà dals commerziants da Mercedes Benz.<ref name="How long do Mercedes engines last?">[https://web.archive.org/web/20230119134146/https://luxurycarsa2z.com/how-long-do-mercedes-engines-last/ How long do Mercedes engines last?] (Englais)</ref>
Mercedes-Benz ha era in Smart, in fabricant d’autos da supermini che producescha pitschens titulars ed era mailers.<ref name="History of the Smart car">[https://web.archive.org/web/20230119134142/https://www.osv.ltd.uk/history-of-the-smart-car/ History of the Smart car] (Englais)</ref>
== Referenzas ==
<references/>
== Colliaziuns ==
* [https://www.ford.com Pagina d'internet da la Mercedes Benz] (Englais)
[[Categoria:Producent d’autos]]
2pmo5w0iovur76iqyk5gz980mau8na2
Jessica Zuan
0
14831
169556
169555
2026-03-27T11:59:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169556
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in Rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver l' argordanza da las imaginaziuns, las quellas ella porta in se scu sias recordanzas al temp l' infanzia.<ref name=":0" />
Jessica Zaun ho survgnia per sia ouvras divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> '''Literaturtage Solothurn:''' L' an 2023 es gnida presenteda la Lyrica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Solothurn (Solothurn Literaturtage), inua .... Die zentralen Elemente ihrer Lyrik sind auch dieses Mal in den Gedichten zu finden: zwischenmenschliche Beziehungen, Weggehen und Zurückkehren, das Warten.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
5whnxmmdbgxgn9hw21s5bh1mv86ec00
169557
169556
2026-03-27T12:05:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras */
169557
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in Rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver l' argordanza da las imaginaziuns, las quellas ella porta in se scu sias recordanzas al temp l' infanzia.<ref name=":0" />
Jessica Zaun ho survgnia per sia ouvras divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
qdz9ezutt2ogc6vqqh2zwhulstqx876
169558
169557
2026-03-27T12:08:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras */
169558
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in Rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver l' argordanza da las imaginaziuns, las quellas ella porta in se scu sias recordanzas al temp l' infanzia.<ref name=":0" />
Jessica Zaun ho survgnia per sia ouvras divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura Solothurn (Solothurner Literaturtage) cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
25ju8ko7v6flymu0q1wmi5z4qe7osuj
169559
169558
2026-03-27T12:08:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras */
169559
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in Rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver l' argordanza da las imaginaziuns, las quellas ella porta in se scu sias recordanzas al temp l' infanzia.<ref name=":0" />
Jessica Zaun ho survgnia per sia ouvras divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage) cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ii0urdbbrfm9azfrmflt4e6skrbrf8h
169560
169559
2026-03-27T12:12:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras */
169560
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in Rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Jessica Zaun ho survgnia per sia ouvras divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage) cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
6o35cwbj1xklptvbn7tev7bnngrdcch
169561
169560
2026-03-27T12:13:36Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras */
169561
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in Rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
e4n0zdtck2fa7ahf6rmw3h541fmb85x
169562
169561
2026-03-27T12:14:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169562
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch Putér.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
244u34k2l1w27geeiwwqch94d1vz5jw
169563
169562
2026-03-27T12:14:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169563
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch Puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
g7nymm6mwpcmjgxff6qfnjln2x49khj
169564
169563
2026-03-27T12:15:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169564
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Jessica Zuan (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap engiadinais ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas La Punt Chamues-ch e Segl Maria. Già adura ho la famiglia però fat müda a Genevra, inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in Frauntscha e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a Barcelona.<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch putér. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun», il «Premi da la promoziun da la Regiun Malögia», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «Premi Grischun da litteratura».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a Soloturn (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR), inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «La Litteratura».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
i1xq3x0f0nhbnxp721suc8ecawrkz2e
169565
169564
2026-03-27T12:19:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169565
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Jessica Zuan''' (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' [[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ke85x27xq7cys9iy33njiyu3tsl4los
169566
169565
2026-03-27T12:24:57Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Jessica Zuan]] a [[Jessica Zuan]]
169565
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Jessica Zuan''' (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' [[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
ke85x27xq7cys9iy33njiyu3tsl4los
169569
169566
2026-03-27T12:30:37Z
Bild-Sprache
22665
169569
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Jessica Zuan''' (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' [[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura franzosa]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
1s44rv6rnwlj2ax62vz9vj0obbd0etu
169570
169569
2026-03-27T12:31:26Z
Bild-Sprache
22665
169570
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Jessica Zuan''' (naschida l' an 1984) es üna scriptura Svizra, chi scriva lirica in rumauntsch puter.
== Biografia ==
Jessica Zuan es la figlia d' ün bap [[Engiadina|engiadinais]] ed üna mamma americauna. L' infanzia ho' la passanto in Engiadin' Ota, illas vschinaunchas [[La Punt Chamues-ch]] e [[Segl|Segl Maria]]. Già adura ho la famiglia però fat müda a [[Genevra]], inua Jessica Zuan ho frequento la scoula gimnasiela in frances ed inua ella ho absolvia la matura. In seguit ho' la stüdgio scienza da litteratura. Zieva l' examen es ell' ida our d' pajais in [[Frantscha|Frauntscha]] e daspö l' an 2005 viva, scriva e lavura Jessica Zuan a [[Barcelona]].<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/wp-content/uploads/2023/05/2024-03-08_Buendner_Zeitung_Seite_13.pdf Die lyrische Stimme der Rumantschia]''. In: ''Bündner Zeitung'', Pagina 13. Autur: Carsten Michels.</ref><ref name=":1">''[https://chasaeditura.ch/jessica-zuan/ Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Consulte ils 27 marz 2026. </ref>
A l' ester nu pudaiva la lingua rumauntscha esser cultiveda cun oters, usché cha' l linguach matern svaniva plaun a plaun our da la sia algordanza. Jessica Zuan as ho pudia güder: ella cumanzaiva da scriver vers in Rumauntsch Putér. In quist möd ho' la reconquistia la lingua per se svess.<ref name=":0" />
L' an 2017 ho la chesa editura «Editions Samizdat Geneve» publicho il prüm tom da lirica «L'orizi» da Jessica Zuan, cuaint las poesias sun stampedas in frances scu eir in rumauntsch puter. Intaunt turn' la da temp in temp in Engiadin' Ota, per lascher reviver las argordanzas our dal temp d' infanzia, las quellas ella porta scu imaginaziuns in se.<ref name=":0" />
Per sias ouvras ho Jessica Zaun survgnia divers premis: il «[[Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun]]», il «[[Premi da la promoziun da la Regiun Malögia]]», il «Premi Nollegiu da Barcelona» ed il «[[Premi grischun da litteratura|Premi Grischun da litteratura]]».<ref name=":1" /> L' an 2023 es gnida presenteda la lirica da Jessica Zaun als dis da litteratura a [[Soloturn]] (Solothurner Literaturtage), la lirica cun il sia motiv centrel: las relaziuns cun oters – ir davent e turner – spetter.<ref>''[https://grheute.ch/engadiner-autorin-an-den-solothurner-literaturtagen Jessica Zuan – Chasa Editura Rumantscha].'' In: ''chasaeditura.ch.'' Conuslte ils 27 marz 2026.</ref>
Actuelmaing publichescha l' autura regulermaing in las revistas ed antologias da l' [[Union per la Litteratura Rumauntscha (ULR)]], inua ella es üna commembra. Impü lavur' la eir scu co-redactura per la revista «[[Litteratura rumantscha|La Litteratura]]».<ref name=":1" />
== Ouvras ==
* ''L’orizi – La tempête.'' Cun traducziuns da Denise Mützenberg. Samizdat, Genf 2017.
* ''Stremblidas e s-chima – Beben und Schaum – Tremblements et écumes.'' Cun traducziuns in tudas-ch da Claire Hauser Pult ed in frances da Walter Rosselli. Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2019.
* ''Stremblidas e s-chima – Tremolors i escuma.'' Cun traducziuns in catalan da Dolors Udina e Antoni Clapés. Llibres del Segle, Girona 2023.
* ''5 idioms 5 dunnas.'' Antologia cun Carin Caduff, Gianna Olinda Cadonau, Jessica Zuan, Dominique Caglia, Martina Cantieni. Edito da Denise Mützenberg. Traducziuns in frances da Denise Mützenberg. Les Troglodytes, Genevra 2023.
* ''Launa da pavagls.'' Chasa Editura Rumantscha, Cuira 2023.
* ''Set poemes.'' Cun traducziuns da Dolors Udina ed Antoni Clapés. Café Central, Barcelona 2024.
== Premis ==
* 2020: Premi da promoziun culturela dal chantun Grischun
* 2020: Premi da la promoziun da la Regiun Malögia
* 2023: Premi Nollegiu, Barcelona, per la pü megldra traducziun dal tom lyric in catalan
* 2024: Premi Grischun da litteratura
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Litteratura]]
[[Categoria:Litteratura rumantscha]]
[[Categoria:Litteratura franzosa]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
[[Categoria:Lirica]]
pe8bbrmwh1ex7i8b6cizk0e7hpa3suy
Utilisader:Bild-Sprache/Jessica Zuan
2
14832
169567
2026-03-27T12:24:57Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Jessica Zuan]] a [[Jessica Zuan]]
169567
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Jessica Zuan]]
i40boq6naj93idj0hr0wg45durho8ln
Utilisader:Bild-Sprache/Ils Fränzlis da Tschlin
2
14833
169571
2026-03-27T12:59:41Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "{{Puter}}"
169571
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
p1q1klbm0ovq6aw68fmhvxmjkozzk6z
169572
169571
2026-03-27T13:03:00Z
Bild-Sprache
22665
169572
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Ils Fränzlis da Tschlin sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom as referescha dal musicist jenic tscherp, ün violinist, Fränzli Waser (1858–1895), chi ho marco cun üna furmaziun d' instruments a flad e da cordas ün stil speziel dal ländler svizer.
== Fränzli Waser ==
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
5lr4o5hfxu4o3t7z736k9pwvz18a67z
169573
169572
2026-03-27T13:03:27Z
Bild-Sprache
22665
169573
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom as referescha dal musicist jenic tscherp, ün violinist, Fränzli Waser (1858–1895), chi ho marco cun üna furmaziun d' instruments a flad e da cordas ün stil speziel dal ländler svizer.
== Fränzli Waser ==
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
j3ugyzxuru4tlee7m0c25yh8od16vv0
169574
169573
2026-03-27T13:10:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Waser */
169574
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun üna furmaziun d' instrumaints da fled e da cordas.
== Fränzli Waser ==
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
4ybhrhpuocfvu7d9h8rupkdjejlqwnb
169575
169574
2026-03-27T13:11:27Z
Bild-Sprache
22665
169575
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints da fled e cordas.
== Fränzli Waser ==
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
8s7c1qgvzbgerfcee1k8579vx9ipuq0
169576
169575
2026-03-27T13:11:50Z
Bild-Sprache
22665
169576
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Fränzli Waser ==
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
pw2mxcgqybmn0dmnlummw5c6n58xnmm
169577
169576
2026-03-27T13:22:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Waser */
169577
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
1822r3b0jkjjcd5h9lz7dlq6n6bcg6z
169686
169577
2026-03-28T08:07:21Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169686
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e creen composiziuns egans, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
lf6xj20n9cczs12v12arrzdrutyr840
169687
169686
2026-03-28T08:08:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169687
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e faun creaziuns da composiziuns egens, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
rvzrl92tl9o2ch860ye019foy1i4hyv
169688
169687
2026-03-28T08:13:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169688
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e faun creaziuns da composiziuns egens, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
fp5se205x1adfks2kkhvannbnslah4g
169689
169688
2026-03-28T08:18:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169689
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e faun creaziuns da composiziuns egens, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais.
tmifj8tt2vcr3r01ok5laokcr697mt8
169690
169689
2026-03-28T08:19:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169690
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e faun creaziuns da composiziuns egens, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais.
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
42ts58gz71orlfu2zjgtg9pae6hznmw
169691
169690
2026-03-28T08:31:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169691
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da Tschlin in l' Engiadina Bassa. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv Fränzli Waser (1858–1895), ün violinist, chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e faun creaziuns da composiziuns egens, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
jl9r6t3hvyybczvuig1xs5jba8i366s
169692
169691
2026-03-28T08:32:23Z
Bild-Sprache
22665
169692
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
Ils Fränzlis da Tschlin sun gnieus fundos l' an 1982 da Men Steiner e Domenic Janett. Ils musicists nu copchan il stil originel da Fränzli Waser, invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas e faun creaziuns da composiziuns egens, in quels ils piglian sü eir elements dal jazz u da la musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
6x2hpdin0lg6fwujaizlxep3f6wktmd
169693
169692
2026-03-28T08:37:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169693
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschan ils Fränzlis da Tschlin ils töchs da musica existentas da nouv cun lur egens creaziuns da comosiziuns, inua cha piglian sü eir elements dalla musica da jazz u dalla musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
gl8d0qz6f6zorzyt8zdhbafwdekyjt1
169694
169693
2026-03-28T08:39:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169694
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils ils töchs da musica existentas da nouv cun lur egnas creaziuns: da composiziuns, inua cha piglian sü eir elements dalla musica da jazz u dalla musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
69hi8kmq2ka62423bc1lt26np46itqq
169695
169694
2026-03-28T08:41:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169695
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica per creer ün egen stil.
cun lur egnas creaziuns da composiziuns, inua cha piglian sü eir elements dalla musica da jazz u dalla musica classica.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
0g0ncekj79clthgt1ztccqhw0z20l0p
169696
169695
2026-03-28T08:41:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169696
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica per creer ün egen stil.
Influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas e retorumauntschas sun udiblas. Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
9wl20rz7z7jyp2icrvifm7bf0ucwdvy
169697
169696
2026-03-28T08:44:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169697
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica.
In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
1cjfv77rhzdwxede73fg3kkcfi8aofu
169698
169697
2026-03-28T08:44:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169698
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
5jprsvhkn9lpevet9b0jukkmpgx463j
169699
169698
2026-03-28T08:45:19Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169699
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
bbbbb
Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
n16w4qygknhofobhjkudr0mnfo23c6v
169700
169699
2026-03-28T08:46:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169700
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundo la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
bbbbb
Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
joiv5szgxucuyfdqipm7kbr08ggp3z3
169708
169700
2026-03-28T09:08:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169708
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
bbbbb
Il maneder musicel dals Fränzlis da Tschlin es Domenic Janett, chi giova eir daspö l' an 1974 pro ils Engiadiner Ländlerfründe.
Al cumainzamaint cumparaivan ils Fränzlis da Tschlin be da rer public. Zieva l' an 1996 , cur chal la prüma CD Pariampampam es cumparia , sun seguia AUFTRITTE publics in Svizzra ed eir our d' pajais. .... '''Üna gruppa da musica as preschainta in public.'''
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
gyliawp319o8xiiw0r6ojpsm01guu3y
169709
169708
2026-03-28T09:12:45Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169709
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existentas da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica be preschanto rer in public. Ma zieva l' an 1996, cur cha lur prüma CD ''Pariampampam'' es cumparida, haun ils Fränzlis da Tschlin as preschainto in public in Svizra ed eir our d' pajas.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
t6ajpjcq8dxvyi58m99bxja14ixmnej
169710
169709
2026-03-28T09:15:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169710
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica be preschanto rer in public. Ma zieva l' an 1996, cur cha lur prüma CD ''Pariampampam'' es cumparida, haun ils Fränzlis da Tschlin as preschainto in public in Svizra ed eir our d' pajas.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
ardxnt9e1eurm4tg7zu7e0g52xie0ub
169711
169710
2026-03-28T09:17:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169711
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica be preschanto rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as hauni preschantos in in public dapü e quist in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
atmvd9cnswr83qkz6xkqou5ugb5pp3p
169712
169711
2026-03-28T09:17:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169712
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica be preschanto rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as haun Ils Fränzlis da Tschlin preschantos in in public dapü, in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
rpghnon3gz30xmau7g6padveve79s5f
169713
169712
2026-03-28T09:18:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169713
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as haun Ils Fränzlis da Tschlin preschantos in in public dapü, in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
fvxtr87f0auyoqaldcrzl69pe04lkmi
169714
169713
2026-03-28T09:20:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169714
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschantan Ils Fränzlis da Tschlin dapü in in public dapü, in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
bn578b44pob1zt56alh7ys9bts45z8n
169715
169714
2026-03-28T09:22:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169715
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschantan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü in in public – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
otj8xe18r01azno9rbq7adgswxvurhs
169716
169715
2026-03-28T09:27:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169716
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschantan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü in in public – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
t8gznleho1c3u0sz774pq3pf8qbwumd
169717
169716
2026-03-28T09:32:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169717
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschauntan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü in in public – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
1fz2u3p83lneype6cajg5nynpsep79m
169718
169717
2026-03-28T09:34:07Z
Bild-Sprache
22665
169718
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschauntan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü in in public – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
0jpdnhhytvpuoyk18yrkoiahp6ko8q4
169719
169718
2026-03-28T09:37:24Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169719
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun Men Steiner e Domenic Janett fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschauntan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü in in public – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
gw0s6ckkecoz0br9856qedwvagyu020
169720
169719
2026-03-28T09:38:19Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169720
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, as preschauntan ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü in in public – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
939cieuh74a716x51fct2yazv6f2i6v
169721
169720
2026-03-28T09:45:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169721
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, daun ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü conzerts – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
86468r9qsx6bo7vnienadi8i240lehj
169722
169721
2026-03-28T09:46:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169722
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, daun ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü conzerts publics – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
fn19gscv1ppjoq3u22e0sg82cxp4ebx
169723
169722
2026-03-28T09:49:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169723
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
xxxxxxx
während die «neuen» Fränzlis die zweite Violine durch eine Bratsche ersetzten so ein Kornett hinzufügten. Diese ungewöhnliche Besetzung sei keine neue Erfindung oder ein Experiment, sondern in vielen Gegenden der Schweiz üblich, erklärten die Fränzlis, allerdings hebe sie sich vom bekannten traditionellen «Bündnerstil», dem Ländlerquintett mit zwei Klarinetten, zwei Schwyzerörgeli und einer Bassgeige, ab. Mit ihren neuen Kompositionen und den Bearbeitungen traditioneller Stücke wollten die Fränzlis also «eine Brücke schlagen vom traditionellen musikalischen Erbe der Gegenwart», keinesfalls aber eine «museale Rekonstruktion» des umfangreichen und gut dokumentierten traditionellen Repertoires präsentieren.
xxxxxxxx
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, daun ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü conzerts publics – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
5dv1xo7ja9bzbljk7o0ijswt4ws4bzg
169724
169723
2026-03-28T09:50:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis da Tschlin */
169724
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
=== Fundaziun ===
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
=== Musica ===
xxxxxxx
während die «neuen» Fränzlis die zweite Violine durch eine Bratsche ersetzten so ein Kornett hinzufügten. Diese ungewöhnliche Besetzung sei keine neue Erfindung oder ein Experiment, sondern in vielen Gegenden der Schweiz üblich, erklärten die Fränzlis, allerdings hebe sie sich vom bekannten traditionellen «Bündnerstil», dem Ländlerquintett mit zwei Klarinetten, zwei Schwyzerörgeli und einer Bassgeige, ab. Mit ihren neuen Kompositionen und den Bearbeitungen traditioneller Stücke wollten die Fränzlis also «eine Brücke schlagen vom traditionellen musikalischen Erbe der Gegenwart», keinesfalls aber eine «museale Rekonstruktion» des umfangreichen und gut dokumentierten traditionellen Repertoires präsentieren.
=== Via in public ===
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, daun ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü conzerts publics – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
=== Ils Fränzlis da Tschlin hozindi ===
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
9lzw3p10e7nbf7siwqktfpkbvwjlsa3
169725
169724
2026-03-28T09:50:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Via in public */
169725
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
=== Fundaziun ===
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
=== Musica ===
xxxxxxx
während die «neuen» Fränzlis die zweite Violine durch eine Bratsche ersetzten so ein Kornett hinzufügten. Diese ungewöhnliche Besetzung sei keine neue Erfindung oder ein Experiment, sondern in vielen Gegenden der Schweiz üblich, erklärten die Fränzlis, allerdings hebe sie sich vom bekannten traditionellen «Bündnerstil», dem Ländlerquintett mit zwei Klarinetten, zwei Schwyzerörgeli und einer Bassgeige, ab. Mit ihren neuen Kompositionen und den Bearbeitungen traditioneller Stücke wollten die Fränzlis also «eine Brücke schlagen vom traditionellen musikalischen Erbe der Gegenwart», keinesfalls aber eine «museale Rekonstruktion» des umfangreichen und gut dokumentierten traditionellen Repertoires präsentieren.
=== Viedi in public ===
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, daun ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü conzerts publics – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
=== Ils Fränzlis da Tschlin hozindi ===
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
js12dysjs100yptzpowkegjwq95pvn6
169726
169725
2026-03-28T09:52:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Musica */
169726
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Ils Fränzlis da Tschlin''' sun üna gruppa da musica pupulera da [[Tschlin]] in l' [[Engiadina|Engiadina Bassa]]. Il nom da la gruppa derriva dal musicist jenic ed orv [[Fränzli Waser]] (1858–1895), ün [[Violina|violinist]], chi ho piglio influenza sül stil da la musica svizzra populara cun sia furmaziun d' instrumaints a fled e cordas.
== Ils Fränzlis da Tschlin ==
=== Fundaziun ===
L' an 1982 haun [[Men Steiner]] e [[Domenic Janett]] fundieu la gruppa da musica ''Ils Fränzlis da Tschlin'', chi nu copcha però il stil originel da Fränzli Waser. Invezza da que arrandschani ils töchs da musica existents da nouv. Per lur egnas composiziuns pigliani sü elements dalla musica da jazz u dalla musica classica. In lur musica as po udir influenzas tagliaunas, viennaisas, jenicas ed eir rumauntschas.
=== Musica ===
S. 288-289:Diese ursprüngliche Formation Original-Fränzli-Musig bestand aus einer Klarinette, zwei Violinen und einem Kontrabass,
während die «neuen» Fränzlis die zweite Violine durch eine Bratsche ersetzten so ein Kornett hinzufügten. Diese ungewöhnliche Besetzung sei keine neue Erfindung oder ein Experiment, sondern in vielen Gegenden der Schweiz üblich, erklärten die Fränzlis, allerdings hebe sie sich vom bekannten traditionellen «Bündnerstil», dem Ländlerquintett mit zwei Klarinetten, zwei Schwyzerörgeli und einer Bassgeige, ab. Mit ihren neuen Kompositionen und den Bearbeitungen traditioneller Stücke wollten die Fränzlis also «eine Brücke schlagen vom traditionellen musikalischen Erbe der Gegenwart», keinesfalls aber eine «museale Rekonstruktion» des umfangreichen und gut dokumentierten traditionellen Repertoires präsentieren.
=== Viedi in public ===
Al cumanzamaint as ho la gruppa da musica preschanto be rer in public. Pür zieva la prüma publicaziun da lur album ''Praiampampam'', zieva l' an 1996, daun ''Ils Fränzlis da Tschlin'' dapü conzerts publics – in Svizra ed eir our d' pajais.
bbbbb
L' an 2000 es cumarieu il film Increschantüm (malincletta) da Stefan Haupt, il prüm film documantar grischun rumauntsch chi es currieu düraint eivnas i'ls cinemas da la Svizra tubas-cha.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/movie/increschantuem-heimweh/3e1faa412c2e4ca9aec358859c383e84 Increschantüm (Heimweh)]''. In: ''swissfilms''. Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
''«Increschantüm» ist romanisch und heisst Heimweh, Sehnsucht. «Ils Fränzlis da Tschlin» ist eine Formation, die Volksmusik aus dem Engadin spielt und deren Name auf den legendären Franz Josef Waser zurückgeht, einen blinden Geiger mit absolutem Musikgehör, der in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts mit seiner Familienkapelle den Begriff «Fränzlimusik» geprägt hat. Die Engadiner erkenne man daran, dass sie selbst dann noch Heimweh hätten, wenn sie zuhause seien, heisst es. Ein Film über die Musik der «Fränzlis», über die Seele dieser Musik, über die Menschen, die diese Musik spielen, ihre Kultur, ihre Geschichte, ihr Spannungsfeld zwischen Tradition und Zukunft; ein Film über das Engadin, über die Liebe und Sehnsucht nach dieser Heimat, ein Film über das Heimweh.''
=== Ils Fränzlis da Tschlin hozindi ===
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
il61v2c5wwla62wiytedtjbqvslobsy
Fränzli Waser
0
14834
169578
2026-03-27T13:27:24Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "{{Puter}} Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun."
169578
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
o2srk0op565638qtitc241hf0usi5ai
169579
169578
2026-03-27T13:33:25Z
Bild-Sprache
22665
169579
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Aint ils prüms décennie dal 19evel tschienter sun ils antenats da Franz Waser immigros da la Svizra Centrela sur il Surselva in Engiadina. Pervia sia pitschna statura, es el gnieu numno Fränzli, chi d' eira tscherp daspö la sieu naschenza. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sülz bainaria ed usché as ho'l dedicho da giuver la gïa. Quista ho'l bod mastero cun granda virtuosited. Probabelmaing possedaiva el l'udida absoluta.
rjqrb2odt6ajrudrgm8reho7stll9wp
169580
169579
2026-03-27T13:38:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169580
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan illa Surselva e sun arrivos finelmaing in Engiadina. Pervia sia pitschna statura, es el gnieu numno Fränzli, chi d' eira tscherp daspö la sieu naschenza. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sülz bainaria ed usché as ho'l dedicho da giuver la gïa. Quista ho'l bod mastero cun granda virtuosited. Probabelmaing possedaiva el l'udida absoluta.
pxfiikv5v42y7hgih1l0yo1wuzoh379
169581
169580
2026-03-27T13:39:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169581
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun zieva arrivos finelmaing in Engiadina. Pervia sia pitschna statura, es el gnieu numno Fränzli, chi d' eira tscherp daspö la sieu naschenza. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sülz bainaria ed usché as ho'l dedicho da giuver la gïa. Quista ho'l bod mastero cun granda virtuosited. Probabelmaing possedaiva el l'udida absoluta.
8wg5zg6f3bmpnc19pfjhx7dkwql6de9
169582
169581
2026-03-27T13:40:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169582
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Pervia sia pitschna statura, es el gnieu numno Fränzli, chi d' eira tscherp daspö la sieu naschenza. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sülz bainaria ed usché as ho'l dedicho da giuver la gïa. Quista ho'l bod mastero cun granda virtuosited. Probabelmaing possedaiva el l'udida absoluta.
n4za3adujwew1n9fqn7l0bd0jn75atc
169583
169582
2026-03-27T13:41:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169583
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha.
Pervia sia pitschna statura, es el gnieu numno Fränzli, chi d' eira tscherp daspö la sieu naschenza. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sülz bainaria ed usché as ho'l dedicho da giuver la gïa. Quista ho'l bod mastero cun granda virtuosited. Probabelmaing possedaiva el l'udida absoluta.
mbxr6p5caxr4z2l2o1aiof7wc6xgfo5
169584
169583
2026-03-27T13:46:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169584
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
jh4cgpmivkmxjh4z1am65zvdugyaay0
169585
169584
2026-03-27T13:47:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169585
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
l88z0628e5524g7j4eyj6ttx3bzwd1s
169586
169585
2026-03-27T13:49:15Z
Bild-Sprache
22665
169586
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic, ün violinist dal chantun Grischun.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
00zkdhif24jlyeqshdz670ry1ubgi5w
169587
169586
2026-03-27T13:50:03Z
Bild-Sprache
22665
169587
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Franz Waser (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic das chantun Grischund e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
2oqsiaradofe1gt7qmnykn4yf6ak0b0
169588
169587
2026-03-27T13:51:51Z
Bild-Sprache
22665
169588
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic das chantun Grischund e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
esqufnvm30qxod6pxj0rbek56g504j1
169589
169588
2026-03-27T13:59:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169589
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic das chantun Grischund e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
Scu scolar ho'l giuvo in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
hpp2aimqhc1y20pvlzn8ykrffmtxid0
169590
169589
2026-03-27T14:01:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169590
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic das chantun Grischund e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
Scu scolar ho'l giuvo in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Ils Fränzlis ===
fxmbf4x3j4xvzquk66wnstxt7avkydg
169591
169590
2026-03-27T14:01:44Z
Bild-Sprache
22665
169591
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischund e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
Scu scolar ho'l giuvo in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Ils Fränzlis ===
02rjs0n417a4vvsahlf0ir762ysw4t5
169592
169591
2026-03-27T14:01:54Z
Bild-Sprache
22665
169592
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Perche ch' el nu vezzaiva ünguotta, nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa, usché ch' el as sviluppaiva tra ün violinist excellent.
Scu scolar ho'l giuvo in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Ils Fränzlis ===
iaioeszg0p36delevk2kjnl007ffdva
169593
169592
2026-03-27T14:03:43Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169593
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Ils Fränzlis ===
jy5mrv2y20kbav5z90ewj0hr9zjpmdd
169594
169593
2026-03-27T14:04:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169594
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Ils Fränzlis ===
jcciac6t6hu5nvtyi6pbq12tvzyh8v7
169595
169594
2026-03-27T14:05:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils Fränzlis */
169595
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
nfsyv72mggdqkiofb9um0tdwbbltv7c
169596
169595
2026-03-27T15:33:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169596
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
La prüma formaziun – ''Fränzli-Musig'' – consistaiva sper sieu frer Anton Waser al la clarinetta da Seppli Vegn al cuntrabass e dal violinist Hans Martin Neuhäusler, sch eir d' ün clarinettist, ün trumbettist, ün cuntrabassist e dal dirigent scu violinist.
ickyb7vn4kwb0z4lfz11kl0q5u739rf
169597
169596
2026-03-27T15:43:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169597
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
In la prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer Anton Waser cun la clarinetta, Seppli Vegn cul cuntrabass ed il violonist Hans Martin Neuhäuser. Ultra da que haun accumpagno la gruppa eir ün trumbettist, gïun, scu dirigent ün violonist.
sh2yyvnu2nqaycd9jffx7sqn7b14jz2
169598
169597
2026-03-27T15:45:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169598
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
In la prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer clarinettist Anton Waser, cuntrabassist Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
rplhsdpr0h1ubyfhz9kdk7a4l3b13hg
169599
169598
2026-03-27T15:45:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169599
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
oamn08c39tzsppan0ce8tm7dqrqyeo3
169600
169599
2026-03-27T15:55:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169600
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di da sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quist stil as inclegia hozindi suot il nom musica da Fränzli (Fränzli-Musik) scu particularited dal Grischun.
Scha Fränzli Waser avaiva
Hozindi vain quist stil suot il nom Musica da Fränzli
606b18s973e2pv97q6rm31sdn8toxsw
169601
169600
2026-03-27T15:56:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169601
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quist stil as inclegia hozindi suot il nom musica da Fränzli (Fränzli-Musik) scu particularited dal Grischun.
Scha Fränzli Waser avaiva
Hozindi vain quist stil suot il nom Musica da Fränzli
2e7ca1gb495c7objx0y9v9csc1h5xm2
169602
169601
2026-03-27T15:57:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169602
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quist stil as inclegia hozindi suot il nom musica da Fränzli (Fränzli-Musik) scu particularited dal Grischun.
Scha Fränzli Waser avaiva
Hozindi vain quist stil suot il nom Musica da Fränzli
tnjwo5haimbqc5fub0eqhl0vzgc0ith
169603
169602
2026-03-27T15:59:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169603
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra, chi cha's guarda hozindi suot il nom musica da Fränzli (Fränzli-Musik) scul stil particularited dal Grischun.
Hozindi vain quist stil suot il nom Musica da Fränzli
koyd7d4w0c6xnxqt6oliln9kf8wbmb7
169604
169603
2026-03-27T16:00:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169604
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra, chi cha's guarda hozindi suot il nom ''musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) scu' l stil particularited dal Grischun.
bul8a90ojg1sj9vitw0fdja1vw0fzx8
169605
169604
2026-03-27T16:07:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169605
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – Musica da Fränzli (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi
2sqfpcj2xs3740ix55bmgrmiftpo4kd
169606
169605
2026-03-27T16:08:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169606
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa.
qb84wbbxwuc4b4ti4sf46c8g98v66b2
169607
169606
2026-03-27T16:09:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169607
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists.
dgc0wfsjdsvisjee25fjw5hsq9wvlz2
169608
169607
2026-03-27T16:13:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169608
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir ...
98gxsqcipxb4jl54nozq5bg0vhpcat3
169609
169608
2026-03-27T16:20:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169609
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bad, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
ip3ffan2r1rp0zqxyqu5sj2lozljqkn
169610
169609
2026-03-27T16:20:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169610
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
fapb4rtmk75ygyk3ahwb8p7jbztqpi0
169611
169610
2026-03-27T16:29:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169611
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da zocla d' ün chavagl.
hekglg4n37d1l4pl09tr1ihf4g8lqr2
169612
169611
2026-03-27T16:30:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169612
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
om4nxi386e1mvog17fptg1rixcfn9ym
169613
169612
2026-03-27T16:35:57Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169613
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
j23zwl0y39f6i0phaqjck2msqu3qrmk
169614
169613
2026-03-27T16:38:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169614
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Waser vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.
fxtigkud4yjfmp4iq7hfvdig4cwf6ug
169615
169614
2026-03-27T16:38:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169615
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.
ch25vmn09x9xh2go0678ia2orprsxzc
169616
169615
2026-03-27T16:43:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169616
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''Volksmusik in Graubünden'' (PDF), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
ocpkgvzue6xirn31xqslm7dt6y9d9jb
169617
169616
2026-03-27T16:46:43Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169617
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
oy6k66vmfve3dbb3ofikmwiq4veszrl
169618
169617
2026-03-27T16:50:19Z
Bild-Sprache
22665
169618
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.
Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
pp6ajv8nzp1jzca0yd6djsbo4cfuvvs
169619
169618
2026-03-27T16:54:32Z
Bild-Sprache
22665
Furmaziun Fränzlis
169619
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
63jnbt811ofw6yv9bmk7eibumnlav00
169620
169619
2026-03-27T16:55:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169620
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e giuvaiva gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
7bq8ypta0xop2bfhgc5foe5mdxlmmw5
169621
169620
2026-03-27T16:55:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169621
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
2dqpzng2g2ewsco922bm7or83skecds
169622
169621
2026-03-27T16:58:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169622
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
Ziev' üna carriera musicale cun success ho'l do sü l' orma ill' etted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
mv2liv394bs047dd18ytp076ncgq0t4
169623
169622
2026-03-27T16:59:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169623
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
ad549imrlqkt1platlbw90jf21n7wyi
169624
169623
2026-03-27T16:59:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169624
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d¨ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
Ils frers da Fränzli Waser ed ils progeniturs haun suno inavaunt scu gruppa da Fränzlis fin ils ans dals 1930 cun differentas formaziuns e sots tradiziunels.
La tradiziun da Fränzli Wasers vain darcho cultivia da la gruppa da musica Ils Fränzlis da Tschlin, chi d' eira fundeda da nouv tra Men Steiner il an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
7wtb1k5c3nngn3c8ag6yty199ka098y
169625
169624
2026-03-27T17:03:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
169625
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – Ils Fränzlis da Tschlin – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
2ibpp64v0gdlqom42nqltyp41v4pkc6
169626
169625
2026-03-27T17:03:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
169626
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal chantun Grischun e sunaiva la gïa.
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' Engiadina. Els sun gnieus da la Svizra Centrela, as tratgnaivan il prüm illa Surselva e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a San Murezzan. Üna baronessa til ho mano a Milaun per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a Tschlin.
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
8dkjs5k10g324fyf20xansm8zr8vt15
169627
169626
2026-03-27T17:07:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169627
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|Formaziun Fränzlis
Datoteca:Franz Josef Fränzli.JPG|Furmaziun Fränzlis
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
a4joufl3zbiq5re1d7k42zdaq76mpri
169628
169627
2026-03-27T17:10:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Fränzli Musica */
169628
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da dezember 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
mzvz7nck1falx8gx2ic9902yx3iwr84
169629
169628
2026-03-27T17:12:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Biografia */
169629
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Litteratura ==
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
dx6970nqvke3scdaoslj3s5lbes58a4
169630
169629
2026-03-27T17:21:29Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
169630
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
kb921xjsk4lkmbrhli4xkceabno4qnd
169631
169630
2026-03-27T17:22:08Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Fränzli Waser]] a [[Fränzli Waser]]
169630
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
kb921xjsk4lkmbrhli4xkceabno4qnd
169633
169631
2026-03-27T17:22:55Z
Bild-Sprache
22665
169633
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
'''Commons: Fränzli Waser''' – Sammlung von Bildern, Videos und Audiodateien
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
sjk3gk8wi2ixwa61qxwse52z98ba6qu
169634
169633
2026-03-27T17:25:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169634
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumpunist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumpusiziuns musicalas d' oter cumpunists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
bm951m03x77h9vrk8jjdc60fuum9yzv
169701
169634
2026-03-28T08:50:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169701
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumponist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumposiziuns musicalas d' oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
axyrmr9dl2evbrq62pvjrkih7rdxg82
169702
169701
2026-03-28T08:51:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169702
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumponist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumposiziuns musicelas d' oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers ed lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
70hjyvfljc1f8eka24ih9zv2e2whyxx
169703
169702
2026-03-28T08:52:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169703
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumponist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumposiziuns musicelas d' oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultivia d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
n0bdvsd4kppnmauttikkh1bezzabxnl
169704
169703
2026-03-28T08:52:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169704
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumponist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumposiziuns musicelas d' oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultiveda d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
ngsjazmm41fkmae348whgefeoagf9ih
169705
169704
2026-03-28T08:53:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
169705
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Fraenzliwaser.jpg|miniatura|Fränzli Waser (culs ögliers) e sieu frer Franz Anton Waser (a schnestra).]]
'''Franz Waser''' (naschieu l' an 1858 a Tschlin: es mort als 24 da december 1895) d' eira ün musicist jenic dal [[chantun Grischun]] e sunaiva la [[Violina|gïa]].
== Biografia ==
Ils prüms decennis dal 19evel tschienter sun ils babuns da Franz Waser immigros in l' [[Engiadina]]. Els sun gnieus da la [[Svizra tudestga|Svizra Centrela]], as tratgnaivan il prüm illa [[Surselva (district)|Surselva]] e sun ulteriurmaing rivos in l' Engiadina. Fränzli – el d' eira pitschen, per quico il nom diminiutiv – d' eira orv daspö dal di dalla sia naschentscha. Per quico nu ho'l pudieu lavurer sül bain ed as ho do lavur cun giuver gïa. Cul temp guviva' l excellent.
Scu scolar ho'l giuvo gïa in ün hotel da cura a [[San Murezzan]]. Üna baronessa til ho mano a [[Milaun]] per üna scolaziun da musica, ma ziev' ün temp as ho il giuven lascho increscher, usché ch' el es turno a [[Tschlin]].
Fränzli Waser a's plachaiva sur Streda a Chaflur. Ma ziev' üna carriera musicela cun success ho'l do sü l' orma ill' eted da be 37 ans a las consequenzas d' ün cuolp da chüern d' ün chavagl.
=== Fränzli Musica ===
[[Datoteca:Kapelle Fränzli Waser.JPG|miniatura|Fränzli Musica ]]
Illa prüma gruppa da Fränzlis – ''Fränzli-Musig'' – haun giuvo insembel Franz Waser cun la gïa, il sieu frer, ün clarinettist, Anton Waser, cuntrabassist, Seppli Vegn ed il violonist Hans Martin Neuhäuser, scu eir ün trumbettist, gïunist e scu dirigent ün oter violonist.<gallery>
</gallery>Fränzli Waser avaiva cultivo ün stil egen in sia musica populera svizzra e quista particularited – ''Musica da Fränzli'' (Fränzli-Musik) – as chapischa hozindi scu üna singularited dalla musica grischunaisa. Nus nu savains, scha Fränzli Weber d' eira il cumponist da sia musica u sch' el ho interpreto las cumposiziuns musicelas d' oter cumponists. Da quel temp haun ils musicists dalla gruppa da Fränzlis d' üna vart fat musica per ils giasts dals hotels da cura, ma eir per ils vittürins a San Murezzan Bagn, inua cha'd haun guadagno 10 francs per l'ura – ün clap grand in quel temp.
Zieva Fränzli Wasers mort haun sieus frers e lur progeniturs suno inavaunt scu gruppa musica da Fränzlis fin ils ans dals 1930, in differentas formaziuns e cun la musica per sots tradiziunels. Quista tradiziun da musica vain darcho cultiveda d' üna nouva gruppa da musica – ''[[Ils Fränzlis da Tschlin]]'' – chi d' es gnida fundeda tra Men Steiner e Domenic Janett l' an 1982.<ref>[https://mikiwiki.org/wiki/Fränzlis_da_Tschlin Fränzlis da Tschlin]</ref>
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* ''[https://www.lebendige-traditionen.ch/tradition/de/home/traditionen/volksmusik-in-graubuenden.html Volksmusik in Graubünden]'' (PDF: ''ausführliche Beschreibung''), in: ''Lebendige Traditionen in der Schweiz''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
j2qhxtfiluv88ud14ypk65wmp1sol1d
Utilisader:Bild-Sprache/Fränzli Waser
2
14835
169632
2026-03-27T17:22:08Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Fränzli Waser]] a [[Fränzli Waser]]
169632
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Fränzli Waser]]
82bh9iy5bajar2ggfh0no062trc0l1m
Chapella Open Air
0
14836
169635
2026-03-27T18:16:28Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "{{Puter}} Chapella Open Air es il festival da musica (fundo l' an 1981) il pü vegl dal chantun Grischun"
169635
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
Chapella Open Air es il festival da musica (fundo l' an 1981) il pü vegl dal chantun Grischun
gwdhu2xnzjecidmfh6l6r4p7iea27gw
169636
169635
2026-03-27T18:18:15Z
Bild-Sprache
22665
169636
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun
ekzkho542tfwadt48xk1drmwinh4giw
169637
169636
2026-03-27T18:19:52Z
Bild-Sprache
22665
169637
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an ...
== Il festival ==
1owqqx72whnmgu82mwt8f7hk7xffxwr
169638
169637
2026-03-27T18:21:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169638
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an a S-chanf in Engiadina.
== Il festival ==
l215tdda2x2y1t64f0o4bdj582ds41o
169639
169638
2026-03-27T18:23:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169639
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an an in vicinanza da S-chanf in Engiadina.
== Il festival ==
gnpax48kmfrdx2nxev8zeieh000icyo
169640
169639
2026-03-27T18:23:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169640
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in Engiadina.
== Il festival ==
lfi6hx9i99mhehrswwwgyx8bq4gpvgt
169641
169640
2026-03-27T18:24:32Z
Bild-Sprache
22665
169641
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadina Ota.
== Il festival ==
ke9hbjdnqdn6avxlr12ih9xr67ge9tn
169642
169641
2026-03-27T18:24:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169642
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.
== Il festival ==
e6gkintkmyrqjdswz40rkn42hma082a
169643
169642
2026-03-27T18:30:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169643
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans decido d' organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica Open Air dal chantun Grischun. Cul temp as ho'l sviluppo tra ün festival da familia.
1fh4oww5sh0qp1yu00xj29nq4km16h9
169644
169643
2026-03-27T18:32:24Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169644
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans decido d' organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica open air in chantun Grischun. Cul temp as ho'l sviluppo tra ün festival da familia.
2apr3gw8yu6zw6qjfa02gfj25ce57w9
169645
169644
2026-03-27T18:32:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169645
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans decido d' organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica open air in chantun Grischun. Cul temp as ho quel sviluppo tra ün festival da familia.
5ao5p2ojgt6wgyz18ylryn1kf59yxs3
169646
169645
2026-03-27T18:33:52Z
Bild-Sprache
22665
169646
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans decido d' organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica open air in chantun Grischun. Cul temp as ho quel sviluppo tra ün festival da familia.
== Indicaziun da funtaunas ==
7ue8miwtl252kboq0mi9mntma34q46o
169647
169646
2026-03-27T18:36:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169647
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans decido d' organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica open air in chantun Grischun. Cul temp as ho quel sviluppo tra ün festival da familia.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
tisnbi5q8s82u5da7herfi7m2cgq44c
169648
169647
2026-03-27T18:44:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169648
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans engiadinais decido d' organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica open air in chantun Grischun. Cul temp as ho quel sviluppo tra ün festival da familia.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
8sq9n1uiu0m8pclkkdq3xj17lf14h6f
169649
169648
2026-03-27T18:46:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169649
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals 1980 haun ses plavans engiadinais vulieu organiser ün festival da cultura per la giuventüna engiadinaisa. Cun l' ideja da Phil Benesch, da fer ün festival da musica dadourvart, es resulto il prüm festival da musica open air in chantun Grischun. Cul temp as ho quel sviluppo tra ün festival da familia.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
2d8fctbujrlxj0278lp1ik9mjsfqg2n
169650
169649
2026-03-27T18:53:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169650
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
avwk1zvh28j5dv66kevqc6qunt5bq15
169651
169650
2026-03-27T18:54:19Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169651
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an in vicinanza da S-chanf in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
d4l2shfiafcprg2a4makihwl1fpqg2t
169652
169651
2026-03-27T18:58:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169652
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
fngae49ll8vzziw7tcljt349723lmu0
169653
169652
2026-03-27T19:08:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169653
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consolte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
jba1pksbdgn61w0cn2syst71fmwph28
169654
169653
2026-03-27T19:09:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169654
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consolte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
90qbe35dennzs4t9tuvw34eo8dbjmis
169655
169654
2026-03-27T19:11:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169655
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina, ma eir aruond tuot la Svizra, chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consolte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
4d97byqp9t4xdk1xrt14n42cdmgrvbb
169656
169655
2026-03-27T19:13:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169656
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina, ma eir aruond tuot la Svizra, chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consolte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es .... '''Organisatoren verzichten seit Beginn auf Sponsorenbanner, Alkoholausschank, Kommerz und sind ein Non-Profit-Open Air.'''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
bk2lsmo0gi6serkd398gm1ove3d4s8b
169657
169656
2026-03-27T19:13:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169657
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina, ma eir aruond tuot la Svizra, chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consolte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consolte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es .... '''Organisatoren verzichten seit Beginn auf Sponsorenbanner, Alkoholausschank, Kommerz und sind ein Non-Profit-Open Air.<ref name=":0" />'''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
871ofccq1nvpdteqczs03kmtymc4tb8
169658
169657
2026-03-27T19:15:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169658
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica Open Air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina, ma eir aruond tuot la Svizra, chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es .... '''Organisatoren verzichten seit Beginn auf Sponsorenbanner, Alkoholausschank, Kommerz und sind ein Non-Profit-Open Air.<ref name=":0" />'''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
skz7jolf152p7xnjvcg2ga8h23e9w7a
169664
169658
2026-03-28T07:02:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169664
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella Open Air es .... '''Organisatoren verzichten seit Beginn auf Sponsorenbanner, Alkoholausschank, Kommerz und sind ein Non-Profit-Open Air.<ref name=":0" />'''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
galiqjkmighkidxbj20vhby6n3l98k5
169665
169664
2026-03-28T07:07:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169665
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />'''
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
euviux56634wlybtgqurtjq98mvclo5
169666
169665
2026-03-28T07:19:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169666
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiseda per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.
Als eines der wenigen open airs verkauft ihr keine alkoholischen Getränke, denn das festival war ursprünglich für die Jugendlichen erschaffen worden, wo kein Alkohol ausgeschenkt wurde. Solange die Organisatoren das open air ohne Alkoholverkauf finanzieren können, verzichten sie darauf. Alkohol ist aber nicht verboten: alle Besucher dürfen ihren Alkohol mitbringen.<ref>[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
o2ayreert8m9wnn6g46uka2u1ahb2sy
169667
169666
2026-03-28T07:19:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169667
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiseda per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref>[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
1ok8olfszwntad6z1pk136a170q7r1f
169668
169667
2026-03-28T07:20:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169668
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref>[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
cdcwaat808amg1apom4nkes8m6n0hoo
169669
169668
2026-03-28T07:25:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169669
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref>[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Il public consista da püssas generaziuns e vo da 0 fin 80 ans. Minch' an visitan circa 450 persunas il festival e i given var 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
644pc50c726lukb45a9qruh4ughgdtp
169670
169669
2026-03-28T07:26:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169670
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Il public consista da püssas generaziuns e vo da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an visitan circa 450 persunas il festival e i given var 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
dtbxcdbgymwksp498hq6xdstrh5trgq
169671
169670
2026-03-28T07:27:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169671
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas consista da püssas generaziuns e vo da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an visitan circa 450 persunas il festival e i given var 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
d3mrldreatf8ojpwoac1cde8d52dw76
169672
169671
2026-03-28T07:28:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169672
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns ill' eted traunter 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an visitan circa 450 persunas il festival e i given var 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
myo10pz6gjtxm98boc0ne4prjr2knr4
169673
169672
2026-03-28T07:33:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169673
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs, a la vendita d' alcohol ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perque cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e tadlan allas intuorn 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
95d2rxpf4ocymh9znh2yjb73ofrehb7
169674
169673
2026-03-28T07:34:56Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169674
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando, perche cha' ls visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e tadlan allas intuorn 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
c1xd7yfjxt2zdlrl6cye7rci2tqtcwz
169675
169674
2026-03-28T07:35:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169675
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e tadlan allas intuorn 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
n31gi0mgh2xnzffxiqkc37hc5329tek
169676
169675
2026-03-28T07:37:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169676
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Tar il festival collavuran taunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
s5fze0f453gpwx4ucxwywlbjka27aw1
169677
169676
2026-03-28T07:38:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169677
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
1r124f0egs4csekv4xdr5sh4uwm717j
169678
169677
2026-03-28T07:41:38Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Chapella Open Air]] a [[Chapella Open Air]]
169677
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella open air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
1r124f0egs4csekv4xdr5sh4uwm717j
169680
169678
2026-03-28T07:42:41Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169680
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
r3pb81h26ukmdvhya9iio44l0jm8wia
169681
169680
2026-03-28T07:44:55Z
Bild-Sprache
22665
169681
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air]. In: GRheute. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
tv8vefd2i5oup0nl7o63xkkhpzxsw16
169682
169681
2026-03-28T07:45:57Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169682
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
cndt16tt93r4dn9pcyr0v6hshqz8j2u
169683
169682
2026-03-28T07:51:04Z
Bild-Sprache
22665
169683
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival]]
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
cl5c8tctkzd816gd9zj7ixkd95za3rd
169684
169683
2026-03-28T07:51:44Z
Bild-Sprache
22665
169684
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival Chapella Open Air]]
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in chantun Grischun ed ho lö minch' an traunter S-chanf e Brail in l' Engiadin' Ota.<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la Svizra chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a San Murezzan.<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
b2azn6npa5h1ef5cflhkr9eftvk6qnx
169685
169684
2026-03-28T07:53:44Z
Bild-Sprache
22665
169685
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival Chapella Open Air]]
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in [[chantun Grischun]] ed ho lö minch' an traunter [[S-chanf]] e [[Breil|Brail]] in l' [[Engiadina|Engiadin' Ota]].<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs da l' Engiadina e da tuot la [[Svizra]] chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a [[San Murezzan]].<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
4ri5o6iklhlvew8g29te6w08ejltcnk
169706
169685
2026-03-28T09:04:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Il festival */
169706
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival Chapella Open Air]]
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in [[chantun Grischun]] ed ho lö minch' an traunter [[S-chanf]] e [[Breil|Brail]] in l' [[Engiadina|Engiadin' Ota]].<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs e visitaduras da l' Engiadina e da tuot la [[Svizra]] chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da september 2001 a [[San Murezzan]].<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
7wnc45nayjajzor6ydo53furhghohoc
169707
169706
2026-03-28T09:05:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da funtaunas */
169707
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:Chinuos-chel Chapella - Ruine (2).jpg|miniatura|Il lö dal festival Chapella Open Air]]
'''Chapella Open Air''' (fundo l' an 1981) es il pü vegl festival da musica open air in [[chantun Grischun]] ed ho lö minch' an traunter [[S-chanf]] e [[Breil|Brail]] in l' [[Engiadina|Engiadin' Ota]].<ref name=":0">[https://grheute.ch/backstage-festivalsommer-chapella-open-air ''Backstage Festivalsommer: Chapella Open Air'']. In: ''GRheute''. Autur: Chris Bluemoon. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
== Il festival ==
Al cumanzamaint dals ans 1980 vulaivan ses ravarendas engiadinais metter in vita ün festival culturel per la giuventüna engiadinaisa. Phil Benesch vaiva l' ideja d' organiser per que ün festival da musica dadourvart ed usché es naschieu il prüm festival da musica open air dal chantun Grischun. Cun il temp s' ho quist svilupo ad ün festival da famiglia<ref name=":0" /> cun visitadurs e visitaduras da l' Engiadina e da tuot la [[Svizra]] chi vegnan minch' an.<ref>''[https://www.engadinerpost.ch/news/2025/08/02/Chapella-Open-Air-auch-dieses-Jahr-mit-treuem-Publikum Chapella Open Air auch dieses Jahr mit treuem Publikum]''. In: ''Engadiner Post'', ils 02.08.2025. Consulte ils 27 da marz 2026</ref>
Hozindi vain il festival Chapella Open Air organiso d' üna societed, chi es gnida fundida als 15 da settember 2001 a [[San Murezzan]].<ref>''[https://chapella.ch/elementor-5321/ Verein Chapella Open Air]''. Consulte ils 27 da marz 2026.</ref> Il festival Chapella es ün open air non-profit ed ils organisaturs renunzchan daspö il cumanzamaint l' entschatta a banners da sponsurs ed al commerzi.'''<ref name=":0" />''' Scu ün dals pochs festivals nu vegnan vendias bavrandas d' alcohol, perche ch' oriundamaing quist festival d' eira üna vouta organiso per la giuventüna. Uschè lönch cha' ls organisaturs paun finanzer il festival sainza la vendita d' alcohol, rinunzchan quels a que. Ma l' alcohol nun es scumando: ils visitadurs e las visitaduras paun purter cun se lur alcohol.<ref name=":1">[https://www.qultur.ch/artikel/open-air-chapella-wir-geben-acht-auf-natur-und-umwelt ''Open Air Chapella: Wir geben Acht auf Natur und Umwelt''.] In: ''qultur.'' Consulte ils 28 da marz 2026</ref>
Ils visitaturs e las visitaturas as mettan insembel da püssas generaziuns traunter l' eted da 0 fin 80 ans.<ref name=":1" /> Minch' an piglian circa 450 persunas part al festival e giodain las intuorn 12 bands. Per il festival Chapella Open Air lavuran traunter 50 fin 60 persunas voluntarias.<ref name=":0" />
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Engiadin'Ota]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:S-chanf]]
02j6qypfzmx5kszych4nub16hovdbg3
Utilisader:Bild-Sprache/Chapella Open Air
2
14837
169679
2026-03-28T07:41:38Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Chapella Open Air]] a [[Chapella Open Air]]
169679
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Chapella Open Air]]
02yrklrm8cp2yixj4j9u9dqfeon45rg