Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.46.0-wmf.23
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Model:Litteratura rumantscha
10
14751
170603
168161
2026-04-08T22:16:01Z
Bild-Sprache
22665
170603
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox with collapsible groups
| name = Litteratura rumantscha
| title = [[Litteratura rumantscha]]
| state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}}
| bodyclass = hlist
| selected = {{{selected|{{{1|}}}}}}
<!--------------------------------------------------------->
| abbr1 = HG
| sect1 = Auturs
| state1 = <noinclude>expanded</noinclude>
| list1 =
{{Navbox |child
| group1 = Dals origins a la<br>renaschientscha culturala
| list1 =
* [[Gian Travers]]
* [[Jachiam Bifrun|Bifrun, Jachiam]]
* Johan Jüst Ander
* Gion Grass
* Jon Martin
* Mengia Wielanda
| group2 = [[Renaschientscha rumantscha]]<br> e il 20avel tschientaner
| list2 =
* [[Giacun Hasper Muoth]]
* [[Gian Fontana]]
* [[Jon Semadeni]]
* [[Selina Chönz]]
* [[Andri Peer]]
* [[Cla Biert]]
* [[Gion Deplazes]]
* [[Oscar Peer]]
* [[Ursicin G. G. Derungs]]
* [[Rut Plouda-Stecher]]
* Leta Semadeni
* [[Jessica Zuan]]
* Badel, Flurina
}}
<!--------------------------------------------------------->
| abbr2 = SPM
| sect2 = Obras
| state2 = <noinclude>expanded</noinclude>
| list2 =
{{Navbox |child
| group1 = Dals origins a la<br>renaschientscha culturala
| list1 =
* ''[[Versiun interlineara da Nossadunnaun]]''
* ''[[Chianzun da la guerra dalg Chiaste da Müs]]''
* ''La histoargia da Joseph''
* ''L'g Nuof Sainc Testamaint''
* ''Spejel Cristian''
* ''La Passiun da nies Segner Iesu Christi, pridora dels quater Evangelischs''
* ''Psalms de David''
* ''Philomela''
* ''Un curt antruvidament par la juvantengia en las scholas''
* ''Ouvretta musicala''
| group2 = [[Renaschientscha rumantscha]]<br> e il 20avel tschientaner
| list2 =
* ''Al pievel romontsch''
* ''Il giodia''
* ''Il cumin d'Ursira''
* ''Canzuns della spatlunzas''
* ''Igl uors ed autras historiettas''
* ''Canzun d'amur''
* ''La famiglia Rubar''
* ''Chispar Rentsch''
* ''Uorsin''
* ''Traischa dal camp''
* ''La punt peidra''
* ''Pangronds: Set raquints valladers''
* ''Il pövel cumanda''
* ''Sömmis''
* ''La Panaglia''
* ''La s-chürdüm dal sulai''
* ''Battüdas d'alas''
* ''Ün quader chi nu quadra''
* ''Sgrafits''
* ''Da nossas varts''
* ''La müdada. Roman''
* ''La Bargia dil tschéss''
* ''L'uman derschader''
* ''La Jürada'' / ''Der Bannwald''
* ''Il chapè'' / ''Der Hut''
* ''Il Dolmetsch, svainter la crusch, Bajöz''
* ''Jener Nachmittag in Poschiavo''
* ''Il champ sulvasi''
* ''Furnatsch''
* ''Nozzas d'inviern. Roman''
* ''Ouvras dramaticas''
* ''Il giat cotschen''
* ''Il saltar dils morts''
* ''La bos-cha tuorna a flurir''
* ''Tamangur. Novel''
* ''Launa da pavagls''
* ''tinnitus tropic. poesias.''
}}
}}<noinclude>
[[Categoria:Models:Navigaziun]]
</noinclude>
4z1c3hdt9jpw1s88kipc9rzrwu9879y
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
170630
170536
2026-04-09T10:42:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
170630
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dalla Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa illa Vichipedia rumauntscha scu eir illa Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Chesamaints'''
* Sgrafit in Engiadina
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
grx9nlrggunmnnc84i2vj7xi4n5vb6f
Paulin Nuotclà
0
14843
170595
170017
2026-04-08T21:19:06Z
Bild-Sprache
22665
170595
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittüreder d'art, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l' art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d' eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffitis e pittüras ===
Già scu giuvenil avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comic sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d' eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittureder d'art.<ref name=":1" />
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
kbdvncajh58c7ay1vkw57d9i3stjaq4
170640
170595
2026-04-09T11:58:29Z
Bild-Sprache
22665
170640
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l' art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d' eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffitis e pittüras ===
Già scu giuvenil avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comic sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d' eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittureder d'art.<ref name=":1" />
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
4117kl2pwds1t3jkmcsscf13vcler17
Dschember
0
14852
170564
170282
2026-04-08T12:13:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Tamangur */
170564
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Schember}}
[[Datoteca:Pinus cembra20080705.jpg|miniatura|Dschember]]
Il '''dschember''' (lat. Pinus cembra) es ün bös-ch caracteristic da la cuntregia da l'[[Engiadina]] ed es part da la famiglia da pinas. Il bös-ch d'aguogl po ragiundscher ün'eted fin da püss tschient ans. Pervi da la sia resistenza cunter il fraid as deraset il dschember luntaun in l'Engiadina. Las fibras da lain sun spessas ed ils dschembers sun rich da rescha, per que cha'l lain da dschember ho üna buna savur intensiva.
=== Industria da lain ===
[[Datoteca:Gens de l'alpe Musée dauphinois 2020 abc24.jpg|miniatura|Intagliadüras]]
Aint l'industria da lain in l'Engiadina es il lain da dschember il elemaint centrel: el vain druvo tradiziunelmaing per fabricher mobiglias, scu per exaimpel s-chabels, baunchs e schatullas cun intagliadüras da rosettas e per las maisas tradiziunelas cun platta da crap da s-chaglia. Cun la sorta da lein sun eir intavledas las stüvettas.
=== Tamangur ===
Il pü ot god da dschember in [[Europa]] as chatta in la cuntregia [[Tamangur]] in l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]], chi cumanza a l'imbouchadüra da la Val Plazèr sün ün otezza da 1994 m. sur mer e piglia üna fin al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas sün ün otezza da 2251 m. sur mer e chi colla l'Engiadina cun la [[Val Müstair]].
== Guarda eir ==
Ün artichel sur il dschember in lung ed in larg as trouva in Rumauntsch Grischun suot il pled ''[[Schember]].''
== Litteratura ==
* ''[https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la plaunta]''. Consulte ils 2 avrigl 2026
* ''[https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da dschember]''. Consulte ils 2 avrigl 2026
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Pinus cembra|Dschember|puter}}
[[Categoria:Plantas]]
[[Categoria:Engiadina]]
kex0rxvtqsatp4rmie4iw3z01jtqycx
170565
170564
2026-04-08T12:14:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Tamangur */
170565
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|puter|idiom2=rumantsch grischun|lemma2=Schember}}
[[Datoteca:Pinus cembra20080705.jpg|miniatura|Dschember]]
Il '''dschember''' (lat. Pinus cembra) es ün bös-ch caracteristic da la cuntregia da l'[[Engiadina]] ed es part da la famiglia da pinas. Il bös-ch d'aguogl po ragiundscher ün'eted fin da püss tschient ans. Pervi da la sia resistenza cunter il fraid as deraset il dschember luntaun in l'Engiadina. Las fibras da lain sun spessas ed ils dschembers sun rich da rescha, per que cha'l lain da dschember ho üna buna savur intensiva.
=== Industria da lain ===
[[Datoteca:Gens de l'alpe Musée dauphinois 2020 abc24.jpg|miniatura|Intagliadüras]]
Aint l'industria da lain in l'Engiadina es il lain da dschember il elemaint centrel: el vain druvo tradiziunelmaing per fabricher mobiglias, scu per exaimpel s-chabels, baunchs e schatullas cun intagliadüras da rosettas e per las maisas tradiziunelas cun platta da crap da s-chaglia. Cun la sorta da lein sun eir intavledas las stüvettas.
=== Tamangur ===
Il pü ot god da dschember in [[Europa]] as chatta in la cuntregia [[Tamangur]] in l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]], chi cumainza a l'imbouchadüra da la Val Plazèr sün ün otezza da 1994 m. sur mer e piglia üna fin al sectur Zondra da Tamangur al Pass da Costainas sün ün otezza da 2251 m. sur mer e chi colla l'Engiadina cun la [[Val Müstair]].
== Guarda eir ==
Ün artichel sur il dschember in lung ed in larg as trouva in Rumauntsch Grischun suot il pled ''[[Schember]].''
== Litteratura ==
* ''[https://web.archive.org/web/20160304070957/http://www.gehoelze.ch/Arve.pdf Infurmaziuns davart la plaunta]''. Consulte ils 2 avrigl 2026
* ''[https://web.archive.org/web/20150923175741/http://www.proholz.at/?id=2168 Infurmaziuns davart il lain da dschember]''. Consulte ils 2 avrigl 2026
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Pinus cembra|Dschember|puter}}
[[Categoria:Plantas]]
[[Categoria:Engiadina]]
2os38w6k72nanbll8ca6g5lzykhkl4f
Sgrafit in Engiadina
0
14864
170554
170553
2026-04-08T11:59:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in Engiadina */
170554
wikitext
text/x-wiki
Sgrafitis (in nom deriva dal pled taliaun graffire = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
skbin5m1d7vd3kmckahvvh2twmbmi1u
170555
170554
2026-04-08T12:00:38Z
Bild-Sprache
22665
170555
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafitis''' (in nom deriva dal pled taliaun graffire = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
inbmwzkcypl48csofotqq6g1c0xskmh
170556
170555
2026-04-08T12:01:07Z
Bild-Sprache
22665
170556
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafitis''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
alojb0g3jjr3ipu7pq1xvr9xzgvpf1r
170557
170556
2026-04-08T12:04:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in Engiadina */
170557
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafitis''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
fcw03t3fji9u4c65n8oa5r1kqh1dbhs
170558
170557
2026-04-08T12:05:13Z
Bild-Sprache
22665
170558
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
ikixu18izwxkk0dgbesj8p1k4ag4lpj
170559
170558
2026-04-08T12:06:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170559
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Artists da scrafiti in Engiadina ==
5k6qda6vlotcl74ls2zrzlqjbt0atmg
170560
170559
2026-04-08T12:06:29Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170560
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs in Engiadina ==
8594kl0gkc87y1osisn53wu9357mp90
170561
170560
2026-04-08T12:07:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafiturs in Engiadina */
170561
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs engiadinais ==
b5kgpio5l35j0k9kium8a46nkg48aj6
170562
170561
2026-04-08T12:10:12Z
Bild-Sprache
22665
170562
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs engiadinais ==
bq2jxxmdxnjx1iaxg7yev61lkr01kh1
170563
170562
2026-04-08T12:11:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in Engiadina */
170563
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mixed da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs engiadinais ==
fugqv4xt3joghxd00tj5jxuon6p0pe1
170566
170563
2026-04-08T12:24:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170566
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs engiadinais ==
40mbgyh21vv7lnj9obv18byvkxn263b
170567
170566
2026-04-08T12:25:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafiturs engiadinais */
170567
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs engiadinais ==
== Ornamaints ==
5aa0rttilid403q21wrbf4uaoh5ip61
170568
170567
2026-04-08T12:27:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170568
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
i0bdrtxpg0v47zci97ahjvzgv0g5zen
170569
170568
2026-04-08T12:45:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170569
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
0mcivm7zezuqu3viyr3lrgy4ges6175
170570
170569
2026-04-08T13:11:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170570
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi'd es culurieu cun sablun u oters pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
3qcoxl9p6efoznfvkoqyhjq45twbcds
170571
170570
2026-04-08T13:13:18Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafiturs in Engiadina */
170571
wikitext
text/x-wiki
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
6gdaullu4tk6vbh3xzymebb9qqis91b
170572
170571
2026-04-08T17:34:09Z
Bild-Sprache
22665
170572
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
cc8uvvksnshu3j84an9enwufalnwu2m
170573
170572
2026-04-08T17:50:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170573
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.<gallery>
Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|S-chanf
Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 09.jpg|Vnà
Datoteca:Guarda Sgraffito.JPG|Guarda
Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|Guarda
Datoteca:Pontresina-Via Maestria-Impressions-05.jpg|Puntraschigna
</gallery>
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
2vjkzsus3dctjkrt65hdclmkciw3oh6
170574
170573
2026-04-08T18:13:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170574
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
4r90tzwe8exginmzv4duk0se1397nns
170575
170574
2026-04-08T18:14:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170575
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa in Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
pws9bmo3azgey8f95emgg949al77zqp
170576
170575
2026-04-08T18:18:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170576
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
e09f3526mqv90umlje6aa1t8tuh7h8b
170577
170576
2026-04-08T18:49:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170577
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Fundament]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
74vn96cf8f3349y8tyzc2t69xj4nyjn
170578
170577
2026-04-08T19:33:59Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170578
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
ow557oahu543xkw4lxt9348g9b9tmqk
170579
170578
2026-04-08T20:05:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170579
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua ün strich s-chür da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvierta cun sachets ümids da juta.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
h9liw5t00eth29b9f45vhx79o1it6a0
170580
170579
2026-04-08T20:05:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170580
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvierta cun sachets ümids da juta.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
3ugduf9k00m3ttu55qzfl6iukbe78pa
170581
170580
2026-04-08T20:06:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170581
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Sgrafiturs in Engiadina ==
== Ornamaints ==
k2j4sbumdzu59ri5emcwqkoczcya5ah
170582
170581
2026-04-08T20:09:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafiturs in Engiadina */
170582
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maister da sgrafiti in Engiadina ==
== Ornamaints ==
c2ulcxzlylqax2jqt06ng2o02gzzl04
170583
170582
2026-04-08T20:10:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Maister da sgrafiti in Engiadina */
170583
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesas. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesas decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters da sgrafits in Engiadina ==
== Ornamaints ==
6aelxadqq2d8i55h7hce5po1hnpn0s0
170584
170583
2026-04-08T20:12:01Z
Bild-Sprache
22665
170584
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis al süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters da sgrafits in Engiadina ==
== Ornamaints ==
sreh4vd2149mmxm285udh6fzuuv1i0g
170585
170584
2026-04-08T20:12:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Derivanza */
170585
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da la reneschentscha – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters da sgrafits in Engiadina ==
== Ornamaints ==
qgz0jrza5psuh2y22fdpbex9ga2xyad
170586
170585
2026-04-08T20:13:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Derasaziun */
170586
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In chantan Grischun – Engiadina, Bregaglia, Val Müstair, Mesoc, Val Schons, Surselva – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In Europa as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la Spagna, chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a Firenze; düraunt il temp da renaschimaint ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las alps.
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in Svizra, fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a Visavraun (Bergiaglia) ed ad Andeer (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a Segl.
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la Guerra da trent'ans, chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il temp dal neoclassicem – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters da sgrafits in Engiadina ==
== Ornamaints ==
5eozc6j0tcl1icj7dhlidggbhjzbo5i
170587
170586
2026-04-08T20:20:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Derasaziun */
170587
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters da sgrafits in Engiadina ==
== Ornamaints ==
fgpiavzxa8mazjr1tiyxl1ait5mtjef
170588
170587
2026-04-08T20:34:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters da sgrafits in Engiadina */
170588
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Litteratura ==
e168cxjffh7mk5p7yd1ym6tab87naqr
170589
170588
2026-04-08T20:35:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170589
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. .... Maisters e artists da sgrafit in Engiadina d'hozindi haun ... influenzo ... Ils ornamaints ....
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Litteratura ==
5n6yifyp81crt10te1m788dzo57lcix
170590
170589
2026-04-08T20:47:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170590
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Maisters ....
== Litteratura ==
crglakjf7i4wwh8a4lctvohttxrtqvc
170591
170590
2026-04-08T21:06:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina */
170591
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
== Litteratura ==
7czrjvr04k68qjrkjsd1fnxavdthw9g
170592
170591
2026-04-08T21:12:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina */
170592
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Artists e maisters da sgrafiti d'hozinid in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]],
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
59q6415admr9bm49gkjtms7cny8nwol
170593
170592
2026-04-08T21:13:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Artists e maisters da sgrafiti d'hozinid in la regiun */
170593
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Artists e maisters da sgrafit d'hozindi in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]]
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
qyeiofcuol8trg8kgtvic3dcvsmwd4u
170594
170593
2026-04-08T21:18:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Artists e maisters da sgrafit d'hozindi in la regiun */
170594
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in l'Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Artists e maisters da sgrafit d'hozindi in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]] (chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit), Duri Fasser da Müstair (Pittüreder d'art), Giulino Pedretta, .... Josin Neuhäusler da Susch .... Johannes Wetzel da Strada ...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
d3aa5s0cozk3br4vmwa0ktxnew1j4y8
170596
170594
2026-04-08T21:26:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in l'Engiadina */
170596
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Artists e maisters da sgrafit d'hozindi in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]] (chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit), Duri Fasser da Müstair (Pittüreder d'art), Giulino Pedretta, .... Josin Neuhäusler da Susch .... Johannes Wetzel da Strada ...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
96mtfvy8ugn0zg63klq177yhko71qq6
170597
170596
2026-04-08T21:36:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
170597
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Artists e maisters da sgrafit d'hozindi in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]] (chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit), Duri Fasser da Müstair (Pittüreder d'art), Giulino Pedretta, .... Josin Neuhäusler da Susch .... Johannes Wetzel da Strada ...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
nl3zv1uwbfi1okfadyaf87krhsxbxm7
170598
170597
2026-04-08T21:37:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Artists e maisters da sgrafit d'hozindi in la regiun */
170598
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafitis in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]] (chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit), Duri Fasser da Müstair (Pittüreder d'art), Giulino Pedretta, .... Josin Neuhäusler da Susch .... Johannes Wetzel da Strada ...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
aysqdvf2ocl1mx03a0vusjesyvmqzjs
170599
170598
2026-04-08T21:38:03Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafitis in Engiadina */
170599
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi in la regiun ===
Cuntschaints in Engiadina scu artists da sgrafiti sun [[Paulin Nuotclà]] (chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit), Duri Fasser da Müstair (Pittüreder d'art), Giulino Pedretta, .... Josin Neuhäusler da Susch .... Johannes Wetzel da Strada ...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
sqn1i9129mm8322fnf44y7z8zuxqxm6
170600
170599
2026-04-08T21:40:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi in la regiun */
170600
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* [[Paulin Nuotclà]] (chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit),
* Duri Fasser da Müstair (Pittüreder d'art), Giulino Pedretta (.... )
* Josin Neuhäusler da Susch (.... )Johannes Wetzel da Strada ..
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
e2ixx8xm5t0b9pohg1bhs0ptwy3vna2
170601
170600
2026-04-08T21:42:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170601
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* [[Paulin Nuotclà]], chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit.
* [[Duri Fasser]] da Müstair, Pittüreder d'art.
* Giulino Pedretta (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* Johannes Wetzel da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
j06blr9744du3oi47q923tevlysmfum
170602
170601
2026-04-08T21:43:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170602
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* [[Paulin Nuotclà]], chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit.
* [[Duri Fasser]] da Müstair, Pittüreder d'art.
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
bh2fp27bvd9106j491ehvuz5wfrx4r9
170604
170602
2026-04-09T07:41:45Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina */
170604
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo e svilupan aunch adüna ün stil egen.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* [[Paulin Nuotclà]], chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit.
* [[Duri Fasser]] da Müstair, Pittüreder d'art.
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
f9y0evjknpn32dgg74ek7iajq1k4pxz
170605
170604
2026-04-09T07:43:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair */
170605
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* [[Paulin Nuotclà]], chantautur, creatur da comics e specialist da sgrafit.
* [[Duri Fasser]] da Müstair, Pittüreder d'art.
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
a4cuiu57e58n2cjnpqnqfzige53py6b
170606
170605
2026-04-09T09:25:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170606
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* [[Paulin Nuotclà]] (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da'ls sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da pittürer las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas da tschinch artists. Ün da quels d'eira Duri Fasser.
* [[Duri Fasser]] da Müstair, Pittüreder d'art.
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
1j0s5p783ncqzez6gx8ylb37i6xbyaf
170607
170606
2026-04-09T09:27:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170607
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.
* [[Duri Fasser]] da Müstair, Pittüreder d'art.
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
t7dwi359sg1rimnyhj2885kbsp37h1e
170608
170607
2026-04-09T09:30:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170608
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
ioy4whw55yc3xwo97mv6gqpaxterncq
170609
170608
2026-04-09T09:33:33Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
170609
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
ofbs9vy43ubddr150vdospeqwhkm0e7
170610
170609
2026-04-09T09:33:45Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170610
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta]] (.... )
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
oirnug26thuai58cqblbxc9yboh1a6v
170611
170610
2026-04-09T09:38:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170611
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta]] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'archiv culturel in Engiadin'Ota.<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
3h3bworubr1gy9hszglm3sk9g0nbts4
170612
170611
2026-04-09T09:38:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170612
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta|'''Giulino Pedretti''']] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'archiv culturel in Engiadin'Ota.<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
4g8n56z354fuooqstb86i6qjwcdff54
170613
170612
2026-04-09T09:40:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170613
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta|'''Giulino Pedretti''']] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'archiv culturel in Engiadin'Ota.<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
pw5qz2gchapp78i5kuojtkjg6cr9nj5
170614
170613
2026-04-09T09:41:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170614
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta|'''Giulino Pedretti''']] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
=== Familia Könz da Guarda ===
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
q2cxy7i4eyzddiktblnpzvhz9zark97
170615
170614
2026-04-09T09:41:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Könz da Guarda */
170615
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta|'''Giulino Pedretti''']] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch, ....
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
eoqo8hu4l4han4wvyhy570luiqaasl4
170616
170615
2026-04-09T10:05:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170616
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta|'''Giulino Pedretti''']] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Josin Neuhäusler]] da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
f2yysu21wz736if0es3m7i8q3eoilaq
170617
170616
2026-04-09T10:07:57Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170617
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''[[Duri Fasser]]''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* [[Giulino Pedretta|'''Giulino Pedretti''']] (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''[[Josin Neuhäusler]]''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''[[Butia Schlerin]]'''
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
cbifkvajbdegfvk0m7xfdsbkh014434
170618
170617
2026-04-09T10:08:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170618
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin'''
* [[Johannes Wetzel]] da Strada ..
* Ceramica...
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
h9a3iyfc8ivdmhtskoh7yhzmbttgrd6
170619
170618
2026-04-09T10:10:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170619
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin'''
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
6yzztokxuz23gma5suxswi2w6fv58qq
170620
170619
2026-04-09T10:24:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170620
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
kdxujgozuojrgn68tn69b5y1knxbvqa
170621
170620
2026-04-09T10:28:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170621
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''[[hotel Central a Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
6efw3czjvridg4742qiprodblphls0u
170622
170621
2026-04-09T10:29:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170622
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''', pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints da Müstair. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
8oe32r1f0ystosjdjhgp027klnuylfz
170623
170622
2026-04-09T10:31:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Könz da Guarda: */
170623
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
pqdgfzbncis25j8p75su03rbr5xrx49
170624
170623
2026-04-09T10:32:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170624
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafiti in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
1292qg6x8dw85g3vtsh0mls16pzwvlh
170625
170624
2026-04-09T10:33:14Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafiti in Engiadina */
170625
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|'Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
p1t6zxhta3w745cz5yh8q63ay6yxki3
170626
170625
2026-04-09T10:33:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170626
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa in Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
92i560044lut2voy3jld7tdc4x9hdj4
170627
170626
2026-04-09T10:35:09Z
Bild-Sprache
22665
170627
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch' adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
mb0wow9bzvz6xdlnc36tdpjljqeckme
170628
170627
2026-04-09T10:35:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair */
170628
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giulino Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
5hqw98xov46fwcthkgum8ejxt4uskrs
170629
170628
2026-04-09T10:36:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170629
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
gf2j4xtxrsg42jee7jat5tpespr5qqm
170631
170629
2026-04-09T10:49:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Könz da Guarda: */
170631
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs.
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
q4nh7mn59vzxyzbap6po8v5aelfgl20
170632
170631
2026-04-09T11:09:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170632
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Johan Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Johan Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs.
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
ts77jefjoigbbzg3jpo3cwirfci1hdi
170633
170632
2026-04-09T11:16:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170633
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Könz da Guarda: ====
In l'Engiadina Bassa Familia Könz
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
qs07ewptky9azhqmzjtwqdi5i0yc7dv
170634
170633
2026-04-09T11:40:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Könz da Guarda: */
170634
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Könz (Chönz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Könz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Könz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Könz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz|Selina Könz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
sn9zjm54cxc30csgq6b05tn69gn64vk
170635
170634
2026-04-09T11:41:24Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Könz (Chönz) da Guarda: */
170635
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
f2jyy7i1qhml0cjchofnr2hu3w78nxs
170636
170635
2026-04-09T11:42:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170636
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es ün artista ed artista da sgrafiti in terza generatiun da la famiglia Chönz.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
cc7m32e4mt04eyfxe8acx9gvpyoj81g
170637
170636
2026-04-09T11:44:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170637
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es ün artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
5x9puydsq1kwbszfrvnnnjll59rb4ur
170638
170637
2026-04-09T11:54:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170638
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittüreder d'art. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittüreder d'art, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es ün artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
invjjxxg6e4jhdai2p45zq3onxnpinb
170639
170638
2026-04-09T11:58:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170639
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
25w3btced6aersh6lloskfb46j0hz1g