Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Selina Chönz 0 7453 170680 168593 2026-04-09T14:27:13Z Bild-Sprache 22665 170680 wikitext text/x-wiki {{idiom|puter}} [[Datoteca:Schweiz - Hommage 2021 - 50 Jahre Frauenstimmrecht 08.jpg|miniatura|Selina Chönz]] '''Selina Chönz''' ([[Samedan]], [[4 october]] [[1910]] - [[17 favrer]] [[2000]]) füt ün'autura da cudesch pella giuventüna [[svizra]]. Sieu cudesch il pü renumno es ''Uorsin'', scrit dal [[1945]] ed illustro da l'artist [[Alois Carigiet]]. == Biografia == Naschida in [[Engiadina]], fet Selina Chönz a [[Berna]] üna furmaziun scu magistra da scoulina. Zieva avair fat sogiuorns linguistics a [[Losanna]] ed [[Oxford]], turnet ella in [[Engiadina]]. Zieva la [[Seguonda Guerra mundiela]] cumanzet ella a scriver cudeschs pella giuventüna. Traunter quists es sgüramaing il pü renumno ''Uorsin'', publicho dal [[1945]]. === ''Uorsin'' === Publicho dal [[1945]] in [[rumantsch|rumauntsch]] [[puter]], gnit ''Uorsin'' tradüt na be in [[lingua tudestga|tudas-ch]] (''Schellen-Ursli''), ma eir in bgeras otras linguas: il cudeschs es gnieu vendieu in pü d'ün milliun da copias in tuot il muond. Il cudesch quinta l'istorgia dad Uorsin, iffaunt [[Engiadina|engiadinais]] chi voul festager il [[Chalandamarz]] scu tuot ils oters mattins. Ma, zieva cha minchün vaiva già piglio ün sain da sclinger per fer ir davent l'inviern, s'inaccordscha'l, cha in tuot la vschinauncha es resto be il sain il pü pitschen. Alura s'algorda'l d'ün sainun, chi eira plazzo sün ün talvo susöm üna muntagna. Dimena vo'l sul sulet sülla muntagna immez a la naiv e, cun bgeras difficulteds, reuschescha a river al talvo, a piglier il gross sain e a turner a sieu vih per festager il [[Chalandamarz]]. In quist möd, aviand il sain il pü grand da tuots, dvainta Uorsin l'eroe dal di illa vschinauncha. Impü es il cudesch illustro da l'artist [[Surselva|sursilvaun]] [[Alois Carigiet]], chi ho uschè cuntribuieu al success da l'istorgia ed a fer cugnuoscher eir cun las illustraziuns la festa ladina dal [[Chalandamarz]]. Bainbod dvantet ''Uorsin'' ün dals cudeschs illustros [[Svizra|svizzers]] ils püs renumnos dal muond. === Otras activiteds === Selina Chönz scrivet otras cudeschs pella giuventüna, adüna illustros dad [[Alois Carigiet]], ed eir novellas. == Ouvras == === Cudeschs === * ''Uorsin'' ([[1945]]), illustro dad [[Alois Carigiet]] * ''Flurina'' ([[1952]]), illustro dad [[Alois Carigiet]] * ''Der grosse Schnee'' ([[1957]], "Naiveras"), illustro dad [[Alois Carigiet]] === Novellas === * ''La chastlauna'' ([[1940]]) * ''Il purtret da l'antenat'' ([[1943]]) * ''La scuvierta da l'orma'' ([[1950]]), cudesch da novellas * ''L'otra via'' (1979), raquints e novellas {{Litteratura rumantscha}} {{DEFAULTSORT:Chönz, Selina}} [[Categoria:Persunas rumantschas‎]] [[Categoria:Persunas grischunas‎]] [[Categoria:Scripturs puters]] [[Categoria:Scripturs rumantschs dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Dunnas‎]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner‎]] fm90cmn641bvzreumwchh8mwooldygr Sgrafit 0 13281 170734 155860 2026-04-09T17:53:08Z Bild-Sprache 22665 /* Derasaziun */ 170734 wikitext text/x-wiki [[File:Scraffito 22.jpg|thumb|Sgrafit vegl a [[Guarda]] GR]] Il num '''sgrafit''' u '''sgraffito''' deriva dal verb [[Lingua taliana|talian]] ''sgraffiare'' o ''graffiare'', [[rumantsch]] ''sgrattar''. I sa tracta d’ina tecnica da decoraziun per elavurar surfatschas d’ina paraid. Suenter dar si ina emprima stresa vegnan puspè sgrattadas davent tschertas parts uschè ch’ins vesa la stresa sutvart. Il cuntrast da las dus colurs da questas duas stresas creescha in purtret. La tecnica vegniva duvrada spezialmain in Italia ed in Boemia en il 16avel tschientaner. Questa tecnica vegn dentant applitgada er anc oz. Il sgrafit tutga tar las tecnicas stuc. Sper quest diever dal pled vegnan er numnadas sgraffito diversas tecnicas da sgrattar tar autras proceduras da colurar (p. ex. tar aquarels). == Derasaziun == Per blers decennis aveva la tecnica dal sgrafit giugà ina gronda rolla en Italia. En il 16avel tschientaner è ella vegnida purtada da mastergnants da la renaschientscha en Germania ed en Austria. Ils mastergnants da quels pajais han emprendì la tecnica cun grond inschign. La tecnica è er vegnida duvrada en Turinga, Saxonia, Vierlanden, Austria ed en Transilvania. Ella è dentant surtut stada derasada en Baviera, p. ex. en l’avantcurt dal chastè «Neuburg an der Donau». En il chantun Grischun, spezialmain en Engiadina ed en las vals dal sid, è il sgrafit in element fitg frequent sin edifizis istorics dentant er sin edifizis moderns. La tecnica vala sco part da la cultura da bajegiar dal Grischun. == Vesa er == * [[Sgrafit in Engiadina]] == Litteratura == * Julia Ricker: ''Gekratzte Idylle. Fassaden-Sgraffiti der 1950er- und 1960er-Jahre'', in: ''Monumente'' 1.2017 == Colliaziuns == {{Commonscat|Sgraffito}} * '''[https://de.wiktionary.org/wiki/Sgraffito Wiktionary: Sgraffito]''' – Bedeutungserklärungen, Wortherkunft, Synonyme, Übersetzungen [[Categoria:Architectura]] 5mqw88oahe4aicqw7g2m7qkz33c705t Utilisader:Bild-Sprache 2 14805 170678 170630 2026-04-09T14:16:09Z Bild-Sprache 22665 /*  Artichels */ 170678 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dalla Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa illa Vichipedia rumauntscha scu eir illa Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> avc2gvijn88g1p9j89r38dk4vh1rhxd 170731 170678 2026-04-09T17:43:06Z Bild-Sprache 22665 /*  Artichels */ 170731 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dalla Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa illa Vichipedia rumauntscha scu eir illa Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 6hnjbxdpti38y1x1que3gvodozqa63k 170736 170731 2026-04-09T18:06:46Z Bild-Sprache 22665 170736 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dal la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> 474h2p3v3pf4wqzh27ccoevpcncoeyd 170738 170736 2026-04-09T18:13:26Z Bild-Sprache 22665 170738 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> r8461vyy5o2rpvwjgdjlf38eo67jq06 170739 170738 2026-04-09T21:54:51Z Bild-Sprache 22665 170739 wikitext text/x-wiki Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160"> Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan </gallery> == &nbsp;Artichels == '''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas''' * [[Pastiziers grischunais]] * [[Tuorta da nuschs]] * [[Tuorta Engiadinaisa]] * [[Fuatscha grassa]] * [[Grassins]] '''Musica''' * [[Fränzli Waser]] * [[Ils Fränzlis da Tschlin]] * [[Paulin Nuotclà]] * [[Chapella Open Air]] * [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]] '''Scripturas e scripturs''' * [[Jessica Zuan]] * [[Elisabeth Bardill]] * [[Margarita Uffer]] '''Films, cineastas e cineasts''' * [[Susanna Fanzun]] '''Chesamaints''' * [[Sgrafit in Engiadina]] '''Instituziuns''' * [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]] * [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]] * [[Fundaziun grischuna per la fotografia]] * [[Fabrica da stoffa Trun]] '''Natüra ed animels''' * [[Nuorsa Engiadinaisa]] * [[Nuorsa Sursilvauna]] * [[Dschember]] '''Sport''' * [[Maraton da skis engiadinais]] <small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small> t7xqoih1qtua1ofs64m2ejhrqz2vubb Sgrafit in Engiadina 0 14864 170641 170639 2026-04-09T12:02:08Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170641 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> kl2f7lhmsnc2wo109o29g4384c1ijsj 170642 170641 2026-04-09T12:02:49Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170642 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == Que es .... == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> e0qj0nveqlgy0ot6hs8j0hepxnxbj2p 170643 170642 2026-04-09T12:24:06Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170643 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils simbos engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> tcrcojw00og46p2xuhcnr2uhn0hz9q6 170644 170643 2026-04-09T12:24:25Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170644 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbos engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> fxdhrucfoe57sj2tr9851il5ehij8qp 170645 170644 2026-04-09T12:24:44Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170645 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 9zorox6c5p0sh7rzr3nfrq2o1qoxvuq 170646 170645 2026-04-09T12:32:39Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170646 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> evgdzw0wrqzq9fslyu61kwod5fe3mev 170647 170646 2026-04-09T12:33:22Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170647 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 4l7myijjva9dasr6hmix2997m47x4jd 170648 170647 2026-04-09T12:35:23Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170648 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> gzj5ogh14q6jujsozet5te7oeacv4ke 170649 170648 2026-04-09T12:36:04Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170649 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> qju6d7a7s5z0uaxerzw52tiwbgqb292 170650 170649 2026-04-09T12:37:50Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170650 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas scu il chaun curraint as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 30ctoujk08s7f14s2u86soq4hherbdp 170651 170650 2026-04-09T12:38:35Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170651 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas scu il chaun curraint as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Düraunt il temp sun eir adüna darcho gnieus tiers nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 3mrvd5p281egslyv155fehf3y9kosvs 170652 170651 2026-04-09T12:49:05Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170652 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> i11jtm2pgx6cphi36udsbauwuxjo18c 170653 170652 2026-04-09T12:50:09Z Bild-Sprache 22665 /* Derasaziun */ 170653 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 3mqbpwf1fqfobo4v7d4xt43r5lnqey2 170654 170653 2026-04-09T12:53:13Z Bild-Sprache 22665 /* Derasaziun */ 170654 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 291nepp04p6v1xzumwhltv3xmeq0sd8 170655 170654 2026-04-09T12:56:07Z Bild-Sprache 22665 /* Tecnica */ 170655 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 2c5rd86hlik5xjblfnjqbwmkoxdo1dr 170656 170655 2026-04-09T12:56:27Z Bild-Sprache 22665 /* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */ 170656 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 3szrdfl0nfdnxfyz8enbojtts33tcc8 170657 170656 2026-04-09T12:58:09Z Bild-Sprache 22665 /* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */ 170657 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> iha2j7he9iugna5uq4dm9gmg0pzj9px 170658 170657 2026-04-09T12:59:01Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170658 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> rk7f0liin9x5su2ti0ymd2qaj5403m5 170659 170658 2026-04-09T12:59:44Z Bild-Sprache 22665 /* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */ 170659 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> s39ohzms3cntev9sf9rvfjp7m89hnja 170660 170659 2026-04-09T13:00:47Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170660 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> siwynf2tzzchwq76wetckjsmtjw3jmv 170661 170660 2026-04-09T13:02:02Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170661 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> rd8wxtc3y51lgo84f467z90heny9t84 170662 170661 2026-04-09T13:02:46Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170662 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> c1bymkjj5imy8uzxdbj6gm3j0nmra31 170663 170662 2026-04-09T13:05:35Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170663 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 67tppw3d1ln6dt7g1i27wbnehdl7sr0 170664 170663 2026-04-09T13:09:50Z Bild-Sprache 22665 /* Derivanza */ 170664 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 5gzvqvdgpc4vjmaon1weffpc2gv50l0 170665 170664 2026-04-09T13:10:17Z Bild-Sprache 22665 170665 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> mhlvy9kezqmvbiyunif28h84jxoo8fs 170666 170665 2026-04-09T13:10:39Z Bild-Sprache 22665 /* Sgrafit in Engiadina */ 170666 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> fk5p4q7n9lt2g739aqtcxeycfezc4it 170667 170666 2026-04-09T13:11:43Z Bild-Sprache 22665 /* Indicaziuns da funtaunas */ 170667 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons 986kaetfduv6yoq0rut9vonqs16gvez 170668 170667 2026-04-09T13:12:32Z Bild-Sprache 22665 /* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */ 170668 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons 9vwsr9mfwb1xjgwv0cngqp2m11cgqf8 170669 170668 2026-04-09T13:59:23Z Bild-Sprache 22665 /* Derivanza */ 170669 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons jeojghx3sokos85pe0hl1ipkb70jzfp 170670 170669 2026-04-09T14:04:51Z Bild-Sprache 22665 /* Derivanza */ 170670 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]]. === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs. == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons 8kmht1uexmtyd0rkpbygdpk9dnwhsls 170671 170670 2026-04-09T14:08:51Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170671 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons duxuoleteyt0gkwbf44ajghsxcx3009 170672 170671 2026-04-09T14:11:46Z Bild-Sprache 22665 /* Litteratura */ 170672 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons pbkc8f538mav43cmeyc1k30gwvbp9jn 170673 170672 2026-04-09T14:13:07Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Sgrafitis]] a [[Sgrafit in Engiadina]] 170672 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons pbkc8f538mav43cmeyc1k30gwvbp9jn 170675 170673 2026-04-09T14:14:02Z Bild-Sprache 22665 170675 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == Commons 31b0ahz25j78zlu79s3dbbr5nbj34vr 170676 170675 2026-04-09T14:14:11Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 170676 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == 4tki71v89pgquvs8ujkn5sbrpwtq9by 170677 170676 2026-04-09T14:15:40Z Bild-Sprache 22665 170677 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] 4rweosb0qbymspnr1lwh8hyowt8mn11 170679 170677 2026-04-09T14:17:27Z Bild-Sprache 22665 /* Sgrafit in Engiadina */ 170679 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] o6nt8uv0sngvzen61nxmtzvmdh74et1 170737 170679 2026-04-09T18:08:10Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170737 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] [[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] 7fghwccmvo0asnrd5ohlhnqhtv1tnr4 170740 170737 2026-04-09T21:59:17Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170740 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]] Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] ofayklw9vrgkwynajdu7o2kwsnpobc9 170741 170740 2026-04-09T21:59:48Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170741 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]] Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] dyovvesd0a1n2bjxjmz65ewckhcwvna 170742 170741 2026-04-09T22:01:43Z Bild-Sprache 22665 /* Ornamaints */ 170742 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]] '''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas. == Istorgia == === Derivanza === In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" /> === Derasaziun === Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]]. === Sgrafit in Engiadina === [[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]] La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints. A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza. Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas. == Tecnica == [[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]] Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta. == Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair == Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna. === Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi === Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun: * '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" /> * '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> * '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref> ==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ==== * '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria. * '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns. * '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref> * '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> == Ornamaints == [[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]] Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" /> == Litteratura == ** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026 == Indicaziuns da funtaunas == <references /> == Weblinks == [[Categoria:Architectura]] [[Categoria:Architectura en Svizra]] [[Categoria:Engiadina]] 5h8nmra6idcang4qn6ocw6qz04k7djy Utilisader:Bild-Sprache/Sgrafitis 2 14865 170674 2026-04-09T14:13:07Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Sgrafitis]] a [[Sgrafit in Engiadina]] 170674 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Sgrafit in Engiadina]] batvkr8nxphr0vshus7nhuboblgi2p4 Susanna Fanzun 0 14866 170681 2026-04-09T15:04:22Z Bild-Sprache 22665 Creà la pagina cun "'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ...." 170681 wikitext text/x-wiki '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... hnbtyl7tnaezaf4jf1ygyt8ndtcx1i0 170682 170681 2026-04-09T15:05:56Z Bild-Sprache 22665 170682 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... hy4snjqxtievwu7fu9eztvxi5tmb7gw 170683 170682 2026-04-09T15:11:34Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170683 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... == Ouvras – üna selecziun == jm8nvmn4iqcobeekl4dbpgp4dn8jlp4 170684 170683 2026-04-09T15:12:32Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras – üna selecziun */ 170684 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... == Ouvras – üna selecziun == === Regie (Auswahl) === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Drehbuch & Produzentin === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. dg5xjbkweadarim9pbxjwvco08o7gol 170685 170684 2026-04-09T15:13:00Z Bild-Sprache 22665 /* Regie (Auswahl) */ 170685 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... == Ouvras – üna selecziun == === Regie – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Drehbuch & Produzentin === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. ct2jra3ibw90ih6j26r9mw15fmvy34p 170686 170685 2026-04-09T15:14:30Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras – üna selecziun */ 170686 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. j6iea1yb7z8k35tda8z02v1skshwf77 170687 170686 2026-04-09T15:31:18Z Bild-Sprache 22665 170687 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun .... == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. gl436u1jc5fv9yxfvc2z5y0cr3xqiaj 170688 170687 2026-04-09T15:34:18Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170688 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp .... == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 9varc7nrdnrkalenrw8981p3atkxiw0 170689 170688 2026-04-09T15:39:51Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170689 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp, ho absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara ed in seguir cummanzo cun sia carriera professiunela in schurnalischem, perche ch'ella s'ho scollega scu schurnalista da radio e televisiun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. ancnksb358deg4c9uvw6a7d9teqpoji 170690 170689 2026-04-09T15:42:12Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170690 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. chqntp07l9qejt1zyz3nx92n047g9ns 170691 170690 2026-04-09T15:45:02Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170691 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ed absolvaiva divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. hzvfkj9aitwx0eobst5u3i4sawuanzw 170692 170691 2026-04-09T15:45:44Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170692 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ed absolvaiva divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. paqr3rwrxovd8ut4586zadwpewcml2b 170693 170692 2026-04-09T15:46:13Z Bild-Sprache 22665 170693 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ed absolvaiva divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. jereqvzy1bdean8gampzbioi8keum06 170694 170693 2026-04-09T15:47:35Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170694 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiva divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 69t6gseo9r7dx9u4yz4tmievunx91l5 170695 170694 2026-04-09T15:48:04Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170695 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvia üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiva divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. ru4da28wkbvjcjx2lkxodlicsmw979d 170696 170695 2026-04-09T15:48:30Z Bild-Sprache 22665 170696 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiva divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 69t6gseo9r7dx9u4yz4tmievunx91l5 170697 170696 2026-04-09T15:49:08Z Bild-Sprache 22665 170697 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiv'la divers perfecziunamaints. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. a8o15exq54oz581xuqz3tmkc1kicgco 170698 170697 2026-04-09T15:50:16Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170698 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiv'la divers perfecziunamaints. === Cinematografia === == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. emom6ikk1u2xaqrcrcmo313alwwex8v 170699 170698 2026-04-09T15:52:48Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170699 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiv'la divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997, == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. lvgnbmq1h5q910ff5y1yw6j1xgljglj 170700 170699 2026-04-09T15:57:42Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170700 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüma absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997, == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. abhw6xkqp3ff1bgkyu2j6c6enm60kdv 170701 170700 2026-04-09T15:59:36Z Bild-Sprache 22665 170701 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüma absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997, == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 16ejx2w2jmibswa2e1dnsn7x97uscp7 170702 170701 2026-04-09T16:00:54Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170702 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997, == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. ch4trp255hp5ydd886pp6va6rjpj2fe 170703 170702 2026-04-09T16:03:38Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170703 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sia prüm documentari ho'la realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. grfvhl2772djhws3k54a3bh0qax3az6 170704 170703 2026-04-09T16:03:57Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170704 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sia prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. hk4k9u54mny4uyb849j0yu1li3ofc9a 170705 170704 2026-04-09T16:05:00Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170705 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sia prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 1zwroh0t8885pemm1j4ok8qh3jpf8mr 170706 170705 2026-04-09T16:05:23Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170706 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 5c6zqajxvekzfowg792qwhb8ibtivcc 170707 170706 2026-04-09T16:13:30Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170707 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss documentaris. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. kz4icj7dz7uob8nklin5zmp3w12hncq 170708 170707 2026-04-09T16:16:40Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170708 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss documentaris. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. jf87l3qppu2ksp86c8x01cubue2jmu6 170709 170708 2026-04-09T16:18:06Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170709 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss documentaris. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 29y82e2mrkzfuic6vkztv3hubijgqvb 170710 170709 2026-04-09T16:19:54Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170710 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. qjjiqmwvjdjpxeb3fs6x357fp85llue 170711 170710 2026-04-09T16:28:06Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170711 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artista, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni cun lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 5lk048xun814ad42e1xr2qft0znjxuv 170712 170711 2026-04-09T16:31:20Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170712 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artista, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni cun lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retscherchas, chi düraiva desch ans. Il documentari avaiva la premiera als dis da Film a Soloturn (Solothurner Filmtage) l'an 2023 e d'eira il documentari il pü success da l'an. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 1saba1rbcxbaifvd7by0zjg3d6aoglx 170713 170712 2026-04-09T16:36:42Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170713 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retscherchas, chi düraiva desch ans. La prüma rapreschantaziun d'eira l'an 2023 a Soloturn, dis da film (Solothurner Filmtage) e d'eira il pü success da la Svizra. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. c6ahl67sv4vsfaz91es646cy3sd02h7 170714 170713 2026-04-09T16:40:36Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170714 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü success in Svizra. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. ac1g0zaokwcaez2hnucejzzrgnqqqjh 170715 170714 2026-04-09T16:40:52Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170715 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü grand success in Svizra. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. rep652naldshtw6ng9svlmh49mrvnvs 170716 170715 2026-04-09T16:54:30Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170716 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö, inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. j0rz3od0bec1u2gkiqgzjz0nin3l4ny 170717 170716 2026-04-09T16:55:12Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170717 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. 0356rj271j613k1prlvirb8o70liq0w 170718 170717 2026-04-09T17:01:46Z Bild-Sprache 22665 /* Sczenari e producenta */ 170718 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela 04l2zykqmnpmqrh3zs8sbh114v7on7v 170719 170718 2026-04-09T17:03:43Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170719 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. Daspö l'an 2017 es Susanna Fanzun commembra da la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela ss2i0tsvjl9prqrg3venewidrcfga2e 170720 170719 2026-04-09T17:07:31Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170720 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela a55oqgtvf3ap8gf4ekuku4l1mab93fh 170721 170720 2026-04-09T17:13:20Z Bild-Sprache 22665 /* Premis */ 170721 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi. == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' goosk5rzdmski6h0r79s8up41t6sgvf 170722 170721 2026-04-09T17:18:15Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 170722 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[[Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> pq7o5lh1ibdoh0pogvfvg5yzpbfietq 170723 170722 2026-04-09T17:19:04Z Bild-Sprache 22665 /* Vita e lavur */ 170723 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra. Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> qh44l7cm4j6ztfc7mau77jzyxazi2oh 170724 170723 2026-04-09T17:26:17Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170724 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun. === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref>''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref>''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun. == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> mpt43wfidxg1fw5i5rvhg94oe4lccei 170725 170724 2026-04-09T17:27:17Z Bild-Sprache 22665 /* Cinematografia */ 170725 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> 6w6xu6d1h8un693x8hinamr884boae6 170726 170725 2026-04-09T17:28:00Z Bild-Sprache 22665 170726 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> d8ht6xje35ejll6jeysnufl0svymi0o 170727 170726 2026-04-09T17:31:08Z Bild-Sprache 22665 170727 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas svizras]] jxullydwd5z8cf1wmh3e5o22bxg6sz7 170728 170727 2026-04-09T17:34:34Z Bild-Sprache 22665 170728 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas svizras]] 2gk83zsd6nx0vsl3006039fmna9zptr 170729 170728 2026-04-09T17:34:52Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Susanna Fanzun]] a [[Susanna Fanzun]] 170728 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas svizras]] 2gk83zsd6nx0vsl3006039fmna9zptr 170732 170729 2026-04-09T17:45:10Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 170732 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == {{Commonscat}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas svizras]] 4s05cjgyq6siz3bq2yuryoo2xpyp40b 170733 170732 2026-04-09T17:47:18Z Bild-Sprache 22665 /* Weblinks */ 170733 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas svizras]] 08z5j86xf13g0fzcua6osg1hchleasj 170735 170733 2026-04-09T18:05:09Z Bild-Sprache 22665 /* Ouvras – üna selecziun */ 170735 wikitext text/x-wiki {{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]] '''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref> == Vita e lavur == Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie&#x20;fabelhafte&#x20;Geschichte&#x20;des&#x20;Schloss&#x20;Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" /> === Cinematografia === Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne&#x20;Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists. Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref> Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschida sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" /> == Ouvras – üna selecziun == === Redschia – üna selecziun === * 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min. * 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min. * 1998: Die Bräute Jesu. 50 min. * 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen. * 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min. * 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min. * 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min. * 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min. * 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min. * 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min. * 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min. * 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min. * 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min * 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min. === Sczenari e producenta === * 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. * 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. * 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. == Premis == * 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt. * 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela. == Weblinks == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha. * [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb * [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures'' == Indicaziuns da funtaunas == <references /> [[Categoria:Dunnas]] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Engiadina]] [[Categoria:Engiadina Bassa]] [[Categoria:Televisiun]] [[Categoria:Chantun Grischun]] [[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]] [[Categoria:Persunas grischunas]] [[Categoria:Persunas svizras]] jig5yy1qokflbzo5czwpr6baf4vif3l Utilisader:Bild-Sprache/Susanna Fanzun 2 14867 170730 2026-04-09T17:34:52Z Bild-Sprache 22665 Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Susanna Fanzun]] a [[Susanna Fanzun]] 170730 wikitext text/x-wiki #RENVIAMENT [[Susanna Fanzun]] fcu6gigsp9guecrtrrt19nzxvhznawv