Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.46.0-wmf.23
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Selina Chönz
0
7453
170680
168593
2026-04-09T14:27:13Z
Bild-Sprache
22665
170680
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|puter}}
[[Datoteca:Schweiz - Hommage 2021 - 50 Jahre Frauenstimmrecht 08.jpg|miniatura|Selina Chönz]]
'''Selina Chönz''' ([[Samedan]], [[4 october]] [[1910]] - [[17 favrer]] [[2000]]) füt ün'autura da cudesch pella giuventüna [[svizra]]. Sieu cudesch il pü renumno es ''Uorsin'', scrit dal [[1945]] ed illustro da l'artist [[Alois Carigiet]].
== Biografia ==
Naschida in [[Engiadina]], fet Selina Chönz a [[Berna]] üna furmaziun scu magistra da scoulina. Zieva avair fat sogiuorns linguistics a [[Losanna]] ed [[Oxford]], turnet ella in [[Engiadina]].
Zieva la [[Seguonda Guerra mundiela]] cumanzet ella a scriver cudeschs pella giuventüna. Traunter quists es sgüramaing il pü renumno ''Uorsin'', publicho dal [[1945]].
=== ''Uorsin'' ===
Publicho dal [[1945]] in [[rumantsch|rumauntsch]] [[puter]], gnit ''Uorsin'' tradüt na be in [[lingua tudestga|tudas-ch]] (''Schellen-Ursli''), ma eir in bgeras otras linguas: il cudeschs es gnieu vendieu in pü d'ün milliun da copias in tuot il muond.
Il cudesch quinta l'istorgia dad Uorsin, iffaunt [[Engiadina|engiadinais]] chi voul festager il [[Chalandamarz]] scu tuot ils oters mattins. Ma, zieva cha minchün vaiva già piglio ün sain da sclinger per fer ir davent l'inviern, s'inaccordscha'l, cha in tuot la vschinauncha es resto be il sain il pü pitschen. Alura s'algorda'l d'ün sainun, chi eira plazzo sün ün talvo susöm üna muntagna. Dimena vo'l sul sulet sülla muntagna immez a la naiv e, cun bgeras difficulteds, reuschescha a river al talvo, a piglier il gross sain e a turner a sieu vih per festager il [[Chalandamarz]]. In quist möd, aviand il sain il pü grand da tuots, dvainta Uorsin l'eroe dal di illa vschinauncha.
Impü es il cudesch illustro da l'artist [[Surselva|sursilvaun]] [[Alois Carigiet]], chi ho uschè cuntribuieu al success da l'istorgia ed a fer cugnuoscher eir cun las illustraziuns la festa ladina dal [[Chalandamarz]].
Bainbod dvantet ''Uorsin'' ün dals cudeschs illustros [[Svizra|svizzers]] ils püs renumnos dal muond.
=== Otras activiteds ===
Selina Chönz scrivet otras cudeschs pella giuventüna, adüna illustros dad [[Alois Carigiet]], ed eir novellas.
== Ouvras ==
=== Cudeschs ===
* ''Uorsin'' ([[1945]]), illustro dad [[Alois Carigiet]]
* ''Flurina'' ([[1952]]), illustro dad [[Alois Carigiet]]
* ''Der grosse Schnee'' ([[1957]], "Naiveras"), illustro dad [[Alois Carigiet]]
=== Novellas ===
* ''La chastlauna'' ([[1940]])
* ''Il purtret da l'antenat'' ([[1943]])
* ''La scuvierta da l'orma'' ([[1950]]), cudesch da novellas
* ''L'otra via'' (1979), raquints e novellas
{{Litteratura rumantscha}}
{{DEFAULTSORT:Chönz, Selina}}
[[Categoria:Persunas rumantschas]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Scripturs puters]]
[[Categoria:Scripturs rumantschs dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
fm90cmn641bvzreumwchh8mwooldygr
Sgrafit
0
13281
170734
155860
2026-04-09T17:53:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Derasaziun */
170734
wikitext
text/x-wiki
[[File:Scraffito 22.jpg|thumb|Sgrafit vegl a [[Guarda]] GR]]
Il num '''sgrafit''' u '''sgraffito''' deriva dal verb [[Lingua taliana|talian]] ''sgraffiare'' o ''graffiare'', [[rumantsch]] ''sgrattar''. I sa tracta d’ina tecnica da decoraziun per elavurar surfatschas d’ina paraid. Suenter dar si ina emprima stresa vegnan puspè sgrattadas davent tschertas parts uschè ch’ins vesa la stresa sutvart. Il cuntrast da las dus colurs da questas duas stresas creescha in purtret. La tecnica vegniva duvrada spezialmain in Italia ed in Boemia en il 16avel tschientaner. Questa tecnica vegn dentant applitgada er anc oz. Il sgrafit tutga tar las tecnicas stuc. Sper quest diever dal pled vegnan er numnadas sgraffito diversas tecnicas da sgrattar tar autras proceduras da colurar (p. ex. tar aquarels).
== Derasaziun ==
Per blers decennis aveva la tecnica dal sgrafit giugà ina gronda rolla en Italia. En il 16avel tschientaner è ella vegnida purtada da mastergnants da la renaschientscha en Germania ed en Austria. Ils mastergnants da quels pajais han emprendì la tecnica cun grond inschign. La tecnica è er vegnida duvrada en Turinga, Saxonia, Vierlanden, Austria ed en Transilvania. Ella è dentant surtut stada derasada en Baviera, p. ex. en l’avantcurt dal chastè «Neuburg an der Donau». En il chantun Grischun, spezialmain en Engiadina ed en las vals dal sid, è il sgrafit in element fitg frequent sin edifizis istorics dentant er sin edifizis moderns. La tecnica vala sco part da la cultura da bajegiar dal Grischun.
== Vesa er ==
* [[Sgrafit in Engiadina]]
== Litteratura ==
* Julia Ricker: ''Gekratzte Idylle. Fassaden-Sgraffiti der 1950er- und 1960er-Jahre'', in: ''Monumente'' 1.2017
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Sgraffito}}
* '''[https://de.wiktionary.org/wiki/Sgraffito Wiktionary: Sgraffito]''' – Bedeutungserklärungen, Wortherkunft, Synonyme, Übersetzungen
[[Categoria:Architectura]]
5mqw88oahe4aicqw7g2m7qkz33c705t
Utilisader:Bild-Sprache
2
14805
170678
170630
2026-04-09T14:16:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
170678
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dalla Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa illa Vichipedia rumauntscha scu eir illa Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
avc2gvijn88g1p9j89r38dk4vh1rhxd
170731
170678
2026-04-09T17:43:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Artichels */
170731
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dalla Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa illa Vichipedia rumauntscha scu eir illa Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
6hnjbxdpti38y1x1que3gvodozqa63k
170736
170731
2026-04-09T18:06:46Z
Bild-Sprache
22665
170736
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma dal la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
474h2p3v3pf4wqzh27ccoevpcncoeyd
170738
170736
2026-04-09T18:13:26Z
Bild-Sprache
22665
170738
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha.<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
r8461vyy5o2rpvwjgdjlf38eo67jq06
170739
170738
2026-04-09T21:54:51Z
Bild-Sprache
22665
170739
wikitext
text/x-wiki
Eau sun ida a scoula a Samedan, inua ch'eau d'he imprais rumauntsch puter. Scu figlia da genituors our da culturas differentas – la mamma da la Bassa ed il bap dal Puschlev – suni creschida sü traunter trais culturas, che haun promouvo mieus interess per quellas. Scu vichipediauna suni activa in la Vichipedia rumauntscha scu eir in la Vichipedia tudas-cha (https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Bild-Sprache#Themenschwerpunkt_Re-Form)<gallery mode="packed" heights="160">
Datoteca:Samedan as seen from Crasta Mora.jpg|Engiadin'Ota
Datoteca:Kirche Samedan 4.JPG|Samedan
</gallery>
== Artichels ==
'''Pastiziers e specialitedas engiadinaisas'''
* [[Pastiziers grischunais]]
* [[Tuorta da nuschs]]
* [[Tuorta Engiadinaisa]]
* [[Fuatscha grassa]]
* [[Grassins]]
'''Musica'''
* [[Fränzli Waser]]
* [[Ils Fränzlis da Tschlin]]
* [[Paulin Nuotclà]]
* [[Chapella Open Air]]
* [[Istorgia da musica dalla Clostra da Mustér|Istorgia da la musica Clostra da Mustér]]
'''Scripturas e scripturs'''
* [[Jessica Zuan]]
* [[Elisabeth Bardill]]
* [[Margarita Uffer]]
'''Films, cineastas e cineasts'''
* [[Susanna Fanzun]]
'''Chesamaints'''
* [[Sgrafit in Engiadina]]
'''Instituziuns'''
* [[Archiv culturel da duonnas dal Grischun]]
* [[Biblioteca da l'abazia benedictina Clostra da Mustér|Biblioteca da l'abazia benedictina Colstra da Mustèr]]
* [[Fundaziun grischuna per la fotografia]]
* [[Fabrica da stoffa Trun]]
'''Natüra ed animels'''
* [[Nuorsa Engiadinaisa]]
* [[Nuorsa Sursilvauna]]
* [[Dschember]]
'''Sport'''
* [[Maraton da skis engiadinais]]
<small>→ [[Utilisader:Bild-Sprache/Nouv artechel]]</small>
t7xqoih1qtua1ofs64m2ejhrqz2vubb
Sgrafit in Engiadina
0
14864
170641
170639
2026-04-09T12:02:08Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170641
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
kl2f7lhmsnc2wo109o29g4384c1ijsj
170642
170641
2026-04-09T12:02:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170642
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
Que es ....
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
e0qj0nveqlgy0ot6hs8j0hepxnxbj2p
170643
170642
2026-04-09T12:24:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170643
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils simbos engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
tcrcojw00og46p2xuhcnr2uhn0hz9q6
170644
170643
2026-04-09T12:24:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170644
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbos engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
fxdhrucfoe57sj2tr9851il5ehij8qp
170645
170644
2026-04-09T12:24:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170645
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
9zorox6c5p0sh7rzr3nfrq2o1qoxvuq
170646
170645
2026-04-09T12:32:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170646
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
evgdzw0wrqzq9fslyu61kwod5fe3mev
170647
170646
2026-04-09T12:33:22Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170647
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
4l7myijjva9dasr6hmix2997m47x4jd
170648
170647
2026-04-09T12:35:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170648
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la simbolica d'art decorativa in Engiadina. Ils [[simbols engiadinais]] sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
gzj5ogh14q6jujsozet5te7oeacv4ke
170649
170648
2026-04-09T12:36:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170649
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas as preschaintaivan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
qju6d7a7s5z0uaxerzw52tiwbgqb292
170650
170649
2026-04-09T12:37:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170650
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas scu il chaun curraint as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
30ctoujk08s7f14s2u86soq4hherbdp
170651
170650
2026-04-09T12:38:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170651
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. I do da simbols, chi vegnan our d'pajais ed haun fat viedi eir in temp in Engiadina. Uschè per exaimpel la crusch simmetrica, ün simbol da la Grecia antica. Qualchedüns motivs da sgrafits as chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas da la regiun. Bgers segns vegnan our da'l pajanissem. Cul temp sun quels gnieus integros in culturas seguaintas, scu il cristianissem, uschè cha quels s'avaivan transformos. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas scu il chaun curraint as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Düraunt il temp sun eir adüna darcho gnieus tiers nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
3mrvd5p281egslyv155fehf3y9kosvs
170652
170651
2026-04-09T12:49:05Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170652
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafiti riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
i11jtm2pgx6cphi36udsbauwuxjo18c
170653
170652
2026-04-09T12:50:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Derasaziun */
170653
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafitis – cun ornamaints da'l temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafiti es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafitis inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafitis our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafitis mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafitis, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culadischas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
3mqbpwf1fqfobo4v7d4xt43r5lnqey2
170654
170653
2026-04-09T12:53:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Derasaziun */
170654
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurieu cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fatta svelta, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, vain la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur. Ils haun svilupo avaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
291nepp04p6v1xzumwhltv3xmeq0sd8
170655
170654
2026-04-09T12:56:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Tecnica */
170655
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da grafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
2c5rd86hlik5xjblfnjqbwmkoxdo1dr
170656
170655
2026-04-09T12:56:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170656
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da grafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a Valchava'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da grafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservatiun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
3szrdfl0nfdnxfyz8enbojtts33tcc8
170657
170656
2026-04-09T12:58:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170657
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler Laura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
iha2j7he9iugna5uq4dm9gmg0pzj9px
170658
170657
2026-04-09T12:59:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170658
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisants da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
rk7f0liin9x5su2ti0ymd2qaj5403m5
170659
170658
2026-04-09T12:59:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi */
170659
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels naürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comparer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
s39ohzms3cntev9sf9rvfjp7m89hnja
170660
170659
2026-04-09T13:00:47Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170660
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da Müstair es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da Susch gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da Sent, chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da Strada es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da Guarda. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
siwynf2tzzchwq76wetckjsmtjw3jmv
170661
170660
2026-04-09T13:02:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170661
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ils ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
rd8wxtc3y51lgo84f467z90heny9t84
170662
170661
2026-04-09T13:02:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170662
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Ils ans da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas scu eir figuras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Ed eir artists da sgrafit haun düraunt il temp adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
c1bymkjj5imy8uzxdbj6gm3j0nmra31
170663
170662
2026-04-09T13:05:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170663
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafitis in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
67tppw3d1ln6dt7g1i27wbnehdl7sr0
170664
170663
2026-04-09T13:09:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Derivanza */
170664
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafitis d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
5gzvqvdgpc4vjmaon1weffpc2gv50l0
170665
170664
2026-04-09T13:10:17Z
Bild-Sprache
22665
170665
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafiti d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
mhlvy9kezqmvbiyunif28h84jxoo8fs
170666
170665
2026-04-09T13:10:39Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafit in Engiadina */
170666
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
fk5p4q7n9lt2g739aqtcxeycfezc4it
170667
170666
2026-04-09T13:11:43Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
170667
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a Turich.<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'Antica. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
986kaetfduv6yoq0rut9vonqs16gvez
170668
170667
2026-04-09T13:12:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Familia Chönz (Könz) da Guarda: */
170668
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan ils prüms sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
9vwsr9mfwb1xjgwv0cngqp2m11cgqf8
170669
170668
2026-04-09T13:59:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Derivanza */
170669
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter. Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
jeojghx3sokos85pe0hl1ipkb70jzfp
170670
170669
2026-04-09T14:04:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Derivanza */
170670
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref>Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
8kmht1uexmtyd0rkpbygdpk9dnwhsls
170671
170670
2026-04-09T14:08:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170671
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: xxxxxxxxxx. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
duxuoleteyt0gkwbf44ajghsxcx3009
170672
170671
2026-04-09T14:11:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
170672
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
pbkc8f538mav43cmeyc1k30gwvbp9jn
170673
170672
2026-04-09T14:13:07Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Sgrafitis]] a [[Sgrafit in Engiadina]]
170672
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
pbkc8f538mav43cmeyc1k30gwvbp9jn
170675
170673
2026-04-09T14:14:02Z
Bild-Sprache
22665
170675
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
Commons
31b0ahz25j78zlu79s3dbbr5nbj34vr
170676
170675
2026-04-09T14:14:11Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
170676
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
4tki71v89pgquvs8ujkn5sbrpwtq9by
170677
170676
2026-04-09T14:15:40Z
Bild-Sprache
22665
170677
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da sgrafit es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
4rweosb0qbymspnr1lwh8hyowt8mn11
170679
170677
2026-04-09T14:17:27Z
Bild-Sprache
22665
/* Sgrafit in Engiadina */
170679
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv ''Chaun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
o6nt8uv0sngvzen61nxmtzvmdh74et1
170737
170679
2026-04-09T18:08:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170737
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
[[Ulrich Vital]] da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
7fghwccmvo0asnrd5ohlhnqhtv1tnr4
170740
170737
2026-04-09T21:59:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170740
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa da S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
ofayklw9vrgkwynajdu7o2kwsnpobc9
170741
170740
2026-04-09T21:59:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170741
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
dyovvesd0a1n2bjxjmz65ewckhcwvna
170742
170741
2026-04-09T22:01:43Z
Bild-Sprache
22665
/* Ornamaints */
170742
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Woning in Vnà, Pedval. 16-09-2023. (actm.) 12.jpg|miniatura|Sgrafits d'üna chesa a Vnà.]]
'''Sgrafiti''' (in nom deriva dal pled taliaun ''graffire'' = sgratter) es ün artisant chi vain druvo per orner fatschedas da chesamaints. In [[Chantun Grischun|chantan Grischun]] – [[Engiadina]], [[Bregaglia]], [[Val Müstair]], [[Mesocco|Mesoc]], [[Val Schons]], [[Surselva (district)|Surselva]] – sun las fatschedas da chesamaints decoredas cun divers ornamaints, chi sun fich tipic per las chesas engiadinaisas tradiziunelas.
== Istorgia ==
=== Derivanza ===
In [[Europa]] as chattan sgrafits in süd da la [[Spagna]], chi sun datos al 12evel tschienter.<ref>Rafael Ruiz Alonso: ''Esgrafiado. Materiales, técnicas y aplicaciones. In: Corrientes nacionales e internacionales del esgrafiado''. Tom 1. ''Instituto de la cultura tradicional segoviana Manuel Gonzales Herrero'', Segovia 2015, ISBN 978-84-86789-84-8, Pagina 114–118, 203–209.</ref> Intuorn l'an 1300 es la tecnica da sgrafiti cumpruvabla a [[Firenza]]; düraunt il [[Temp da renaschimaint]] ho'la survgnia ün grand svilup ed in conseguenza da que as ho'la deraseda a la fin da'l 15evel tschienter eir al nord da las [[alps]].<ref name=":1" />
=== Derasaziun ===
Vers la fin da'l 16evel tschienter es la tecnica da sgrafit riveda in [[Svizra]], fich prubabel tres ils meisters da fabrica taliauns. In chantun Grischun sun naschieus ils prüms sgrafits – cun ornamaints da'l Temp da renaschimaint – a [[Visavraun]] (Bergiaglia) ed ad [[Andeer]] (Val Schons), in l'Engiadina intuorn l'an 1600 a [[Segl]].
=== Sgrafit in Engiadina ===
[[Datoteca:Bergtocht van Guarda via Ardez en Ftan naar Scuol. 20-09-2019. (d.j.b) 09.jpg|miniatura|Sgrafit d'üna chesa a Guarda]]
La tecnica da [[sgrafit]] es gnida surpiglieda da misteraunts indigens, chi svilupaivan ils sgrafits inavaunt. Cun la [[Guerra da trent'onns|Guerra da trent'ans]], chi avaiva destrüt quasi tuot las chesas in l'Engiadina Bassa, es il svilup da'ls sgrafitis gnieu fermo. Al cumanzamaint dal 17evel tschienter però sun ils sgrafitis dvantos darcho populers in l'Engiadina, uschè cha quels haun gia ün temp da renaschimaint. Ils motivs our da las differentas goticas, chi sun d'utrò, as haun cun il temp supplementos cun motivs populers our da la regiun e cun creaziuns egnas. Las liadüras da chesas sun adüna darcho gnidas cumplemettedas cun ornamaints.
A la fin da'l 18evel tschienter svanischaivan bgers sgrafits our da las fatschedas da las chesas in basa da renovaziuns, müdamaints da fabrica, sbudamaints e pervi da retuschas – ma eir our da la temma da leders, perche cha chesas, chi d'eiran decoredas cun bgers sgrafits mussaivan richezza.
Düraunt il [[Temp dal neoclassicissem|Temp da neoclassicissem]] – seguonda mited da'l 19evel tschienter – sun ils sgrafitis darcho gnieus in moda. Tres renovaziuns da bgeras chesas in la seguonda mited da'l 20evel tschienter sun gnieus a glüsch vegls sgrafits, chi d'eiran zuppos suot duos fin trais culaditschas pü nouvas.
== Tecnica ==
[[Datoteca:Plaster on earthbag.jpg|miniatura|Liadüra da basa]]
Scu fundamaint vain do sü üna liadüra da basa our da sablun e chütschina, chi egualisescha il mür. Sün quist segua üna liadüra s-chüra da chütschin, chi’d es culurida cun sablun u pigments. Fintaunt cha la molta es ümida, vain sbiacheda üna culaditscha clera da chütschin, sün quista ils maisters sgriflan lur ornamaints. Per sgrifler fuormas geometricas lavuran ils maisters cun circul e lingers. La lavur vain fat svelt, taunt cha la liadüra es fras-cha – «al fresco» – perche intaunt la chaltschina süja, s'indür'la. Pervi da que vain, scha que fo dabsögn, la fatscheda da'l chesamaint cuvrida cun sachets ümids da juta.
== Maisters ed artists da sgrafit in Engiadina e Val Müstair ==
Da temp vegl ornaivan maisters da sgrafit ambulants ils chesamaints e survgnaivan pensiun ed allogi. Plaun a plaun surpiglaivan ils indigens quist lavur, chi haun svilupo ils sgrafits inavaunt e faun quist aunch'adüna.
=== Maisters ed artists da sgrafit d'hozindi ===
Cuntschaints scu artists da sgrafit in Engiadina sun:
* '''[[Paulin Nuotclà]]''' (eir chantautur, illustratur, restauratur) es ün artist da sgrafit ed ün pittur artist. Ün da sieus progets d'eira la direcziun per la concepziun da las fatschedas da l'''hotel Central a [[Valchava]]'' (Val Müstair), chi sun gnidas pittüredas tra tschinch artists, taunter oter eir Duri Fasser.<ref name=":0" />
* '''Duri Fasser''' da [[Müstair]] es ün pittur artist, artist da sgrafit e chüreder da monumaints. Per il proget da l'hotel Central a Valchava (Val Müstair) ho'l pittüro üna da las fatschedas cun il motiv d'ün hom vegl, chi chargia fain. Scu model serviva üna fotografia da quist hom. Duri Fasser ho pittüro uschè precis, cha la glieud in la Valchava recugnuoschan darcho a quist.<ref name=":0">Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: ccccc. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Giuliano Pedretti''' (1924–2012, mort a [[Samedan]]) avaiva fat surtuot sculpturas, ma el ornaiva eir divers chesamaints scu per exaimpel la fatscheda da la scoula cumünela a Samedan. El s'ingaschaiva per la conservaziun da la cultura rumauntscha e piglaiva part a la fundaziun da l'[[Archiv culturel d’Engiadin’ Ota|Archiv culturel d'Engiadin'Ota]].<ref>''[https://portacultura.gr.ch/records/AVGR5477 Giuliano Pedretti]''. In: porta cultura. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
* '''Josin Neuhäusler''' da [[Susch]] gestiuna sieu mister ed affer in terza generaziun ed offra dad ans cuors da praticher scu's fo sgrafit. Minch'an frequentan intuorn 800 interessents la scolaziun, traunter oter turists, giarsuns e classas. Josin Neuhäusler lavura eir insembel cun la Butia Schlerin, chi metta aint ornamaints da sgrafit scu muosters in sia artisanat.<ref>Joan Neuhäusler: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/?page_id=6 Engadiner Sgraffito aus eigener Hand]''. In: Josin Sgraffito. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Butia Schlerin''' es ün affer da [[Sent]], chi ho lantscho l'an 2016 ün nouv prodot, nempe la marca ''Sgrafit Engiadinais'', artisanats da ceramica e design our da stoffa Jacquard. Ils muosters da quista marca sun sgrafits engiadinais.<ref>''[https://schlerin.ch/ueber-uns/ Baingnü a Sent]''. In: Butia Schlerin. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Joannes Wetzel''' da [[Strada en Engiadina|Strada]] es artist da sgrafit, müreder, specialist da chütschina e producent da culurs. El lavura cun materiels natürels e druva materiel da fabrica chi vain our da la regiun. Sias culurs sun fats our da pigmaints da craps our da la regiun, uschè cha las liadüras spievlan las culurs da la cuntredgia. Joannes Wetzel prodüscha ils culurs in sieu atelier<ref>Joannes Wetzel: ''[https://www.kalkkunst.ch Kalkkunst - natürliches Bauen und Gestalten mit Kalk]''. In: Kalkkunst. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> e da quists as po eir comprer scu s-chaclas da culurs. L'an 2017 d'eira gnida, suot la direcziun da Joannes Wetzel, reconstruida e darcho piglieda in funcziun la calcina a Sent.<ref>''[https://www.calcina.ch/de/Kalkbrand_in_S_charl.html Calcina]''. In: Fachverband für Kalk. Consulte ils 9 avrigl 206</ref>
==== Familia Chönz (Könz) da Guarda: ====
* '''Ulrich Chönz''' (1899–1980) d'eira ün architect, restauratur e chüreder da monumaints da [[Guarda]]. Traunter ils ans 1939 fin 1945 aviva'l restauro intuorn trenta chesamaints a Guarda per incumbenza da la chüra grischunaisa da la patria.
* '''Constantin Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e lavura per granda part cun ornamaints geometrics. Cun ils sieus sgrafits decoraiva'l divers chesamaints moderns.
* '''Stefan Liun Chönz''' es il figl da Ulrich Könz e la sia seguonda duonna [[Selina Chönz]] (autura d'Uorsin). El decoraiva divers chesamaints cun creaturas da fablas scu draguns, peschs, nixas ed es eir cuntschaint our per la val. Uschè ho'l per exaimpel fat il sgrafiti per la chesa «Haus zum kleinen Pelikan a [[Turitg|Turich]].<ref name=":1">Katrin Brunner: ''[https://blog.nationalmuseum.ch/2021/11/sgraffiti-im-graubuenden/ Die Kunst des Kratzens]''. In: Blog. Museum Naziunel Svizzer. Consulte ils 8 avrigl 2026</ref>
* '''Mazina Schmiedlin Chönz''' es üna pittüra artista ed artista da sgrafit in terza generatiun da la famiglia Chönz. Ella sviluppa ornamaints tradiziunels cun expressiuns da l'art contemporauna: ün exaimpel da sia lavur muossan ils sgrafits da la Chesa Sura a [[Tavau|Tavo]].<ref>''[https://www.baublatt.ch/baupraxis/sgraffito-kuenstlerin-mazina-schmidlin-im-portraet-sprechende-singende-haeuser-24174 Sgraffito-Künstlerin Mazina Schmidlin im Portrait: Sprechende, singende Häuser]''. In: Baublatt. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref><ref>Tina Cieslik: ''[https://www.espazium.ch/de/aktuelles/haeuser-sollen-kommunizieren Häuser sollen kommunizieren - zeitgenössische Sgraffito]''. In: Espazium Magazin. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref>
== Ornamaints ==
[[Datoteca:S-chanf 1995 17.jpg|miniatura|Motiv c''haun curraint'' (ornamaint sur) d'üna chesa a S-chanf]]
Ulrich Vital da Sent (1913–2012) s'occupaiva cun ils motivs da'ls sgrafits sün las chesas engiadinaisas e cun la [[simbolica d'art decorativa in Engiadina]]. Ils simbols engiadinais sun però ün tema per se. Que do simbols, chi vegnan our d'pajais e sun fich vegls scu exaimpel la crusch simmetrica, chi'd es ün simbol, chi deriva da l'[[Antica]]. Qualchedüns simbols aș chattan eir aint ils mitus ed üsaunzas. Bgers simbols derivan our da'l pajanissem. Qualchedüns da quels haun culturas seguaintas, scu il cristianissem, piglio sü e sviluppo inavaunt, uschè cha quels s'avaivan transformos cul temp. Creatüras da fabla, scu draguns e nixas ed figüras geometricas, per exaimpal il chaun curraint, as preschaintan sün vegls e nouvs sgrafits.<ref>Ulrich Vital: Prolog. In: ''[https://josin-sgraffito.ch/wp/wp-content/uploads/2016/09/Kunsthandwerk_Sgraffito_Symbole_und_Bedeutung.pdf Simbols populars e lur misteri]''. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Adüna darcho as vezza versins sün las chesas engiadinaisas. Eir artists da sgrafit haun adüna darcho creo nouvs motivs.<ref name=":1" />
== Litteratura ==
** Silvia Conzett: ''Sgraffito'', in: ''Lebendige Traditionen''. Consulte ils 6 avrigl 2026
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
== Weblinks ==
[[Categoria:Architectura]]
[[Categoria:Architectura en Svizra]]
[[Categoria:Engiadina]]
5h8nmra6idcang4qn6ocw6qz04k7djy
Utilisader:Bild-Sprache/Sgrafitis
2
14865
170674
2026-04-09T14:13:07Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Sgrafitis]] a [[Sgrafit in Engiadina]]
170674
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Sgrafit in Engiadina]]
batvkr8nxphr0vshus7nhuboblgi2p4
Susanna Fanzun
0
14866
170681
2026-04-09T15:04:22Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi == Vita e lavur == Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ...."
170681
wikitext
text/x-wiki
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
hnbtyl7tnaezaf4jf1ygyt8ndtcx1i0
170682
170681
2026-04-09T15:05:56Z
Bild-Sprache
22665
170682
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
hy4snjqxtievwu7fu9eztvxi5tmb7gw
170683
170682
2026-04-09T15:11:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170683
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
== Ouvras – üna selecziun ==
jm8nvmn4iqcobeekl4dbpgp4dn8jlp4
170684
170683
2026-04-09T15:12:32Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras – üna selecziun */
170684
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Regie (Auswahl) ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Drehbuch & Produzentin ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
dg5xjbkweadarim9pbxjwvco08o7gol
170685
170684
2026-04-09T15:13:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Regie (Auswahl) */
170685
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Regie – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Drehbuch & Produzentin ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
ct2jra3ibw90ih6j26r9mw15fmvy34p
170686
170685
2026-04-09T15:14:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras – üna selecziun */
170686
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e producenta da film rumauntsch. In sia lavur cinematografica as concentresch'la sün sia regiun d'origin in las alps e sün temas globals scu eir temas da minchadi
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
j6iea1yb7z8k35tda8z02v1skshwf77
170687
170686
2026-04-09T15:31:18Z
Bild-Sprache
22665
170687
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun es creschida sü a Tarasp ed ho fat la scolaziun ....
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
gl436u1jc5fv9yxfvc2z5y0cr3xqiaj
170688
170687
2026-04-09T15:34:18Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170688
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ....
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
9varc7nrdnrkalenrw8981p3atkxiw0
170689
170688
2026-04-09T15:39:51Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170689
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp, ho absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara ed in seguir cummanzo cun sia carriera professiunela in schurnalischem, perche ch'ella s'ho scollega scu schurnalista da radio e televisiun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
ancnksb358deg4c9uvw6a7d9teqpoji
170690
170689
2026-04-09T15:42:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170690
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
chqntp07l9qejt1zyz3nx92n047g9ns
170691
170690
2026-04-09T15:45:02Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170691
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ed absolvaiva divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
hzvfkj9aitwx0eobst5u3i4sawuanzw
170692
170691
2026-04-09T15:45:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170692
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ed absolvaiva divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
paqr3rwrxovd8ut4586zadwpewcml2b
170693
170692
2026-04-09T15:46:13Z
Bild-Sprache
22665
170693
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha ed absolvaiva divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
jereqvzy1bdean8gampzbioi8keum06
170694
170693
2026-04-09T15:47:35Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170694
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiva divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
69t6gseo9r7dx9u4yz4tmievunx91l5
170695
170694
2026-04-09T15:48:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170695
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvia üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiva divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
ru4da28wkbvjcjx2lkxodlicsmw979d
170696
170695
2026-04-09T15:48:30Z
Bild-Sprache
22665
170696
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiva divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
69t6gseo9r7dx9u4yz4tmievunx91l5
170697
170696
2026-04-09T15:49:08Z
Bild-Sprache
22665
170697
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiv'la divers perfecziunamaints.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
a8o15exq54oz581xuqz3tmkc1kicgco
170698
170697
2026-04-09T15:50:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170698
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiv'la divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
emom6ikk1u2xaqrcrcmo313alwwex8v
170699
170698
2026-04-09T15:52:48Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170699
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed avaiva scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra per scoula primara. In seguit da que ho la cummanzo cun sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 fin 2013 lavuraiv'la tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e parallel da sieu lavur absolvaiv'la divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997,
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
lvgnbmq1h5q910ff5y1yw6j1xgljglj
170700
170699
2026-04-09T15:57:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170700
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch ella cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüma absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997,
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
abhw6xkqp3ff1bgkyu2j6c6enm60kdv
170701
170700
2026-04-09T15:59:36Z
Bild-Sprache
22665
170701
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüma absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997,
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
16ejx2w2jmibswa2e1dnsn7x97uscp7
170702
170701
2026-04-09T16:00:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170702
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Il prüm documentari ho'la fat l'an 1997,
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
ch4trp255hp5ydd886pp6va6rjpj2fe
170703
170702
2026-04-09T16:03:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170703
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sia prüm documentari ho'la realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
grfvhl2772djhws3k54a3bh0qax3az6
170704
170703
2026-04-09T16:03:57Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170704
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e, parallel a sia lavur, ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sia prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
hk4k9u54mny4uyb849j0yu1li3ofc9a
170705
170704
2026-04-09T16:05:00Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170705
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sia prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
1zwroh0t8885pemm1j4ok8qh3jpf8mr
170706
170705
2026-04-09T16:05:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170706
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
5c6zqajxvekzfowg792qwhb8ibtivcc
170707
170706
2026-04-09T16:13:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170707
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss documentaris. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films –
sün quel seguaivan oters. L'an 2012 ho Susanna Fanzun fundia la firma da produziu Pisoc Pictures, inua ch'ella lavura dapü lura scu cineasta independenta e sviluppa e produca films documentary. Intaunt ho Susanna Fanzine realiso pü da 30 films docuementars.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
kz4icj7dz7uob8nklin5zmp3w12hncq
170708
170707
2026-04-09T16:16:40Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170708
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss documentaris. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
jf87l3qppu2ksp86c8x01cubue2jmu6
170709
170708
2026-04-09T16:18:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170709
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss documentaris. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
29y82e2mrkzfuic6vkztv3hubijgqvb
170710
170709
2026-04-09T16:19:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170710
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
qjjiqmwvjdjpxeb3fs6x357fp85llue
170711
170710
2026-04-09T16:28:06Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170711
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artista, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni cun lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
5lk048xun814ad42e1xr2qft0znjxuv
170712
170711
2026-04-09T16:31:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170712
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artista, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni cun lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retscherchas, chi düraiva desch ans. Il documentari avaiva la premiera als dis da Film a Soloturn (Solothurner Filmtage) l'an 2023 e d'eira il documentari il pü success da l'an.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
1saba1rbcxbaifvd7by0zjg3d6aoglx
170713
170712
2026-04-09T16:36:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170713
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retscherchas, chi düraiva desch ans. La prüma rapreschantaziun d'eira l'an 2023 a Soloturn, dis da film (Solothurner Filmtage) e d'eira il pü success da la Svizra.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
c6ahl67sv4vsfaz91es646cy3sd02h7
170714
170713
2026-04-09T16:40:36Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170714
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü success in Svizra.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
ac1g0zaokwcaez2hnucejzzrgnqqqjh
170715
170714
2026-04-09T16:40:52Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170715
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü grand success in Svizra.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
rep652naldshtw6ng9svlmh49mrvnvs
170716
170715
2026-04-09T16:54:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170716
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö, inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
j0rz3od0bec1u2gkiqgzjz0nin3l4ny
170717
170716
2026-04-09T16:55:12Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170717
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto d'eira il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
0356rj271j613k1prlvirb8o70liq0w
170718
170717
2026-04-09T17:01:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Sczenari e producenta */
170718
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela
04l2zykqmnpmqrh3zs8sbh114v7on7v
170719
170718
2026-04-09T17:03:43Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170719
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. Daspö l'an 2017 es Susanna Fanzun commembra da la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR)
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela
ss2i0tsvjl9prqrg3venewidrcfga2e
170720
170719
2026-04-09T17:07:31Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170720
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela
a55oqgtvf3ap8gf4ekuku4l1mab93fh
170721
170720
2026-04-09T17:13:20Z
Bild-Sprache
22665
/* Premis */
170721
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
goosk5rzdmski6h0r79s8up41t6sgvf
170722
170721
2026-04-09T17:18:15Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
170722
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[[Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
pq7o5lh1ibdoh0pogvfvg5yzpbfietq
170723
170722
2026-04-09T17:19:04Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
170723
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels. L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage) ed es sto il pü grand success in Svizra.
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
qh44l7cm4j6ztfc7mau77jzyxazi2oh
170724
170723
2026-04-09T17:26:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170724
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref>''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref>''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
mpt43wfidxg1fw5i5rvhg94oe4lccei
170725
170724
2026-04-09T17:27:17Z
Bild-Sprache
22665
/* Cinematografia */
170725
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
6w6xu6d1h8un693x8hinamr884boae6
170726
170725
2026-04-09T17:28:00Z
Bild-Sprache
22665
170726
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
d8ht6xje35ejll6jeysnufl0svymi0o
170727
170726
2026-04-09T17:31:08Z
Bild-Sprache
22665
170727
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a Scuol) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a Tarasp<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la Radiotelevisiun Svizra Rumantscha e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''Pisoc Pictures'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la Bergiaglia, üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in Svizra.<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il chastè da Tarasp, il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
jxullydwd5z8cf1wmh3e5o22bxg6sz7
170728
170727
2026-04-09T17:34:34Z
Bild-Sprache
22665
170728
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
2gk83zsd6nx0vsl3006039fmna9zptr
170729
170728
2026-04-09T17:34:52Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Susanna Fanzun]] a [[Susanna Fanzun]]
170728
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
2gk83zsd6nx0vsl3006039fmna9zptr
170732
170729
2026-04-09T17:45:10Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
170732
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
{{Commonscat}}
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
4s05cjgyq6siz3bq2yuryoo2xpyp40b
170733
170732
2026-04-09T17:47:18Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
170733
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschidsa sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
08z5j86xf13g0fzcua6osg1hchleasj
170735
170733
2026-04-09T18:05:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Ouvras – üna selecziun */
170735
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Susanna Fanzun 2017.JPG|miniatura|Susanna Fanzun, 2017 a Scuol ]]
'''Susanna Fanzun''' (naschida ils 24 lügl 1963 a [[Scuol]]) es üna documentarista, reschissura e cineasta da films rumauntschs. In sia cinematografia s'occupesch'la cun sia regiun, ma eir cun tematicas globelas u affers da minchadi.<ref>''[https://www.swissfilms.ch/de/person/susanna-fanzun/af5fc65a6a8f444fa6e2abed472aa42a Susanna Fanzun]''. In: swissfilms.ch. Swiss Films, consulte ils 25 marz 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Susanna Fanzun ho passanto l'infanzia a [[Tarasp]]<ref>''[https://www.rtr.ch/emissiuns/decodar-nossa-cultura/unterwegs-sport/ein-bittersuesses-maerchen-die-fabelhafte-geschichte-des-schloss-taraspDie fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp Die fabelhafte Geschichte des Schloss Tarasp]''. In: RTR, ils 31 da marz 2026. Consulte ils 7 avrigl 2026</ref> ed ho scu prüm absolvo üna scolaziun scu magistra da scoula primara. In seguit ho'la cummanzo sia carriera professiunela scu schurnalista, perche ch'ella as ho lascho inscoler scu schurnalista da radio e televisiun. Ils ans traunter 1986 e 2013 ho'la lavuro per la [[Radiotelevisiun Svizra Rumantscha]] e – parallel a sia lavur – ho'la absolvo divers perfecziunamaints. L'an 2009 es Susanna Fanzun entreda scu commembra tiers la federaziun ''[[Cineasts Independents Rumantschs]]'' (CIR) e daspö l'an 2017 es ella la presidenta da la federaziun.<ref name=":0" />
=== Cinematografia ===
Sieu prüm documentari ho Susanna Fanzun realiso l'an 1997 e zieva quist ho la fat püss da quels.<ref name=":0">''[https://www.locarnofestival.ch/festival/program/person.html?pid=5b78369a-7c00-4eb4-83e1-4aad290f85e1Susanne Fanzun Susanne Fanzun]''. In: locarnofestival.ch. Festival da Film Locarno. Consulte ils 25 marz 2026</ref> L'an 2012 ho la fundia ''[[Pisoc Pictures]]'' – firma per producziun da films – e lavura daspö alura scu cineasta independenta. Ella sviluppa e prodüscha documentaris ed ho intaunt realiso intuorn 30 da quists.
Scu cineasta as interess'la impustüt per la famiglia Giacometti da la [[Bregaglia|Bergiaglia]], üna famiglia artistica, cun ils genituors Anetta Stampa e Giovanni e lur iffaunts Alberto, Diego, Ottilia e Bruno Giacometti. Per creer il documentari sur la famiglia Giacometti ho Susanna Fanzun fat ün grand lavur da retschercha, chi ho düro desch ans. La prüma rapreschantaziun ho gia lö l'an 2023 a Soloturn, als Dis da film (Solothurner Filmtage)<ref>''[https://arsenalfilm.de/die-giacomettis/regie.htm Die Giacomettis]''. In: Arsenal. Consulte ils 25 da marz 2025</ref> ed es sto il pü grand success in [[Svizra]].<ref name=":1">''[https://srgostschweiz.srgd.ch/radio-und-fernsehpreis-der-ostschweiz/2025-susanna-fanzun/ Susanna Fanzun erhält Radio- und Fernsehpreis der Ostschweiz 2025]''. In: SRG Svizra Orientela, SRG 2025. Consulte ils 25 da marz 2026</ref>
Ün oter documentari ch'ella ho realiso cun granda paschiun d'eira quel sur il [[chastè da Tarasp]], il lö inua ella es creschida sü. Sieu bap d'eira nempe l'administratur dal chastè da Tarasp e l'ouvra da Susanna Fanzun – il documentari sur il chaste da Tarasp – quinta l'istorgia varieda e turbulenta intuorn il chesamaint e do eir ün cuc in l'istoria da la famiglia Fanzun.<ref name=":1" />
== Ouvras – üna selecziun ==
=== Redschia – üna selecziun ===
* 1997: Verstummt, verstaubt, wiederbelebt – Orgeln in Spanien. 25 min.
* 1998: Der lange Weg zum Licht – 4 Jahreszeiten mit den Nonnen von Müstair. 25 min.
* 1998: Die Bräute Jesu. 50 min.
* 2000: El Dorado Samnaun – Ein Märchen von Zwergen und Riesen.
* 2001: Nos Alberto – Unser Alberto Giacometti. 25 min.
* 2003: Eine wundervolle Reise. 100 Jahre Albulabahn. 24 min.
* 2005: Wunschtraum Kinder – Albtraum Adoption. 50 min.
* 2005: Dumeng Raffainer – constructer da models. 37 min.
* 2007: La duonna culla corna – ün üert a New York. 25 min.
* 2008: Visita tar Erica Pedretti cun Esther Krättli. 25 min.
* 2011: Guarda – Oz sun jau qua da chasa. 25 min.
* 2012: Pur forever – Carl Jenal, il pli vegl pur svizzer. 25 min.
* 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder. Dokumentarfilm, 93 min
* 2016: Lana, Dokumentarfilm über den Rohstoff Wolle. 24 min.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell. Kinodokumentarfilm, 104 min.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte. (mit Oliver Conrad), 60 min.
=== Sczenari e producenta ===
* 2015: 2015: Kühe, Käse und 3 Kinder.
* 2023: I Giacometti, eine außergewöhnliche Familie aus dem Bergell.
* 2025: Nos chastè – Das Schloss Tarasp und seine märchenhafte Geschichte.
== Premis ==
* 2023: ''I Giacometti – eine ausserordentliche Familie aus dem Bergell'' d'eira il documentari cun il pü grand success in Svizra e in Austria, Radstadt, ho'l guadagno il premi public (Publikumspreis) al festival da film Radstadt.
* 2025: Premi da radio e televisiun Svizra Orientela.
== Weblinks ==
* [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1089431139 Literattura da e sur Susanna Fanzun]. In: Catalog da la Biblioteca Baziunela Tudas-cha.
* [https://www.imdb.com/de/name/nm8381889/ Susanna Fanzun] tar IMDb
* [https://www.pisocpictures.com/ueber-uns/susanna-fanzun Pagina-web ufficiela] da la firma da producziun ''Pisoc Pictures''
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Dunnas]]
[[Categoria:Film]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
[[Categoria:Televisiun]]
[[Categoria:Chantun Grischun]]
[[Categoria:Persunas dal 20avel tschientaner]]
[[Categoria:Persunas grischunas]]
[[Categoria:Persunas svizras]]
jig5yy1qokflbzo5czwpr6baf4vif3l
Utilisader:Bild-Sprache/Susanna Fanzun
2
14867
170730
2026-04-09T17:34:52Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Susanna Fanzun]] a [[Susanna Fanzun]]
170730
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Susanna Fanzun]]
fcu6gigsp9guecrtrrt19nzxvhznawv