Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.46.0-wmf.23
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Iva (plaunta)
0
14868
170752
2026-04-12T11:25:56Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "[[Datoteca:2017-07-15 (095) Unidentified Achillea in Prägraten am Großvenediger.jpg|miniatura|Iva, eir ''plaunta d'iva'' u ''flur d'iva'' ]] La Plaunta '''Iva''' (''Achillea moschata'') es üna spezcha d’achilleas (''Achillea''), chi tucha tiers tar la famiglia ''asteracea''. Il nom ''Iva'' deriva da la lingua latina ''abigere'' e managia aborter. Già daspö tschienters vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunte…"
170752
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:2017-07-15 (095) Unidentified Achillea in Prägraten am Großvenediger.jpg|miniatura|Iva, eir ''plaunta d'iva'' u ''flur d'iva'' ]]
La Plaunta '''Iva''' (''Achillea moschata'') es üna spezcha d’achilleas (''Achillea''), chi tucha tiers tar la famiglia ''asteracea''. Il nom ''Iva'' deriva da la lingua latina ''abigere'' e managia aborter. Già daspö tschienters vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunter manchaunza d’appetit u cumplicaziuns da stomi e bögl.
74qaecd0szzz13u383asj4o2i2rcw49
170753
170752
2026-04-12T11:31:13Z
Bild-Sprache
22665
170753
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:2017-07-15 (095) Unidentified Achillea in Prägraten am Großvenediger.jpg|miniatura|Iva, eir ''plaunta d'iva'' u ''flur d'iva'' ]]
La Plaunta '''Iva''' (''Achillea moschata'') es üna spezcha d’achilleas (''Achillea''), chi tucha tiers tar la famiglia ''asteracea''. Il nom ''Iva'' deriva da la lingua latina ''abigere'' e managia aborter. Già daspö tschienters vala la substanza amara e las substanzas activas da l’öli eteric scu mastina chi güda cunter manchaunza d’appetit u cumplicaziuns da stomi e bögl.
== Iva ==
L’iva es derasada in la regiun da las Alps orientels e lur existenza es rara in las regiuns da chaltschina. Ella crescha pustüt sün territoris, chi cuntegnan ardschiglia, surtuot in zonas da greva, per solit daspera vadrets. As chatta l’iva – chi dvainta 5 fin 20 zentimeters ota – eir süls pros ed in ün otezza traunter 1500 fin 3400 m s. m. Lur temp da fluraziun es a partir da lügl ed avuost.
In chantun Grischun ho l’iva seguond differentas regiuns eir differents noms. In rumauntsch es que L’Iva. In vallader as discuorra eir da la flur d’iva, invezza in puter da la plaunta d’iva. In Grischun taliaun as disch «erba Iva» ed in Grischun tudas-ch as clamma las föglias da l’Iva «Wildfräuli-Chrut» (erva da giunfra sulvedi), las fluors «Wildmännli-Chrut» (erva d’homin sulvedi) e quist sulvedis sun ün segn per ils spierts in muntagna.
=== Plaunta medicinela ===
L’Iva scu masdina es dateda bger pü inavous scu la bevranda alcoholica «Iva». Già il 16evel tschienter nottet '''xy''' in sieu cudesch medicinel «Hortus Germaniae» sur l’effet medicinel da la plaunta. Pü tard, l’an 1768, avaiva il natüralist e meidi da Turich, Conrad Haller, scrit, cha’ls abitants in muntagnas preparan ün tè d’iva, per la sandet da la digestiun.
=== La ramassa d'iva in Bergiaglia ===
In Bergiaglia ho la ramassa da l’iva üna luncha tradiziun, inua l’iva dvantaiva ramasseda e vendida fin ils ans 1970 in mantuns. Quist d’eira bsögnaivel scu guadagn suraint per ils purs e las puras da la muntagna. Il temp da ramassa cumanzaiva avaunt cha’s alpagiaiva la muaglia ed apaina cha quista d’eira sü’ls pros, as cuntinuaiva la ramassa in ot.
Las reglas per la ramassa dvantaivan discutos traunter ils pü vegls da la cumünaunza ed ils proprietaris da las pas-chüras; uschè d’eiran ils lös ed eir la perioda da ramassa fixos. Ils vegls scoulaivan ils giuvens: per exaimpel scu cha’s clegia la plaunta. Scha quella es fras-cha, as stu cler giò las fluors cun precauziun, uschè cha nu’s s-charpa our las rischs. I d’eiran nempe ils giuvens, chi’d haun ramasso l’iva, chi pudaiva dürer püss dis, impustüt in otezzas e minchataunt d’eira il viedi uschè lunch, cha’ls passaivan il cunfin da la Svizra.
[[Datoteca:Nuove bottiglie Braulio.jpg|miniatura|Braulino cun las nouvas eticettas.]]
D’üna vart as ramassaiva l’Iva per vender las ramass zieva la stagiun a’ls commerziants per la produciziun da’l «Braulino». Quist es ün licör tradiziunel da Bormio, chi vain fat cun ervas sechedas e chi madüra duos ans in butschins da ruver. La recetta originela per Braulino es gnida sviluppeda l’an 1875 tra Franceso Peloni, ün botaniker.
D’otra vart as ramassaiva l’Iva per fer tè cun flurs d’iva, chi dvantaivan sechedas, per der ün aroma a’l grappa cun flurs d’iva fres-chas, per fer licörs chasaun – Iva e licör amar, ma minchataunt eir per metter aint scu spezcha in spaisas da charn.
sz225ilg18sgbilhve2teda82osu7or