Wikipedia
rmwiki
https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala
MediaWiki 1.46.0-wmf.26
first-letter
Multimedia
Spezial
Discussiun
Utilisader
Utilisader discussiun
Wikipedia
Wikipedia discussiun
Datoteca
Datoteca discussiun
MediaWiki
MediaWiki discussiun
Model
Model discussiun
Agid
Agid discussiun
Categoria
Categoria discussiun
TimedText
TimedText talk
Modul
Modul Diskussion
Veranstaltung
Veranstaltung Diskussion
Bondo
0
2935
172294
171117
2026-05-04T08:43:28Z
Horgner
1074
172294
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Bondo
|FILEPATH_CHARTA = Karte Gemeinde Bondo 2007.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = CHE Bondo GR COA.svg
|MALETG = Promontogno.jpg
|descripziun_maletg = Bondo
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Malögia]]
|VISCHNANCA = [[Bregaglia]]
|NP = 7606
|NS = 46/20/00/N
|EW = 09/33/00/E
|AUTEZZA = 823
|SURFATSCHA = 28,28
|ABITANTS = 198
|STAN_ABITANTS = 31 da december 2006
|LINGUA = [[lingua taliana|talian]]
|E-LIR = 155
|}}
'''Bondo''' ([[dialect bregagliot|bregagliot]] ''Bond''<ref>[http://home.datacomm.ch/bregaglia/dizionari/1b.htm Dicziunari dal bregagliot (bustab B)]</ref>; istoric: [[rumantsch]] {{Audio|Roh-putèr-Buond.ogg|Buond}}, [[lingua tudestga|tudestg]] ''Bundth'') è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
L'emprim da schaner 2010 ha Bondo fusiunà cun [[Castasegna]], [[Soglio]], [[Stampa]] e [[Vicosoprano]]; ils lieus furman ussa la nova vischnanca da Bregaglia.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Bondo, Switzerland|Bondo}}
== Funtaunas ==
<references/>
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Categoria:Bregaglia]]
[[Categoria:Val Bregaglia]]
hgbcmwzy9uyhqcvkis7kby175eqkfs1
Braggio
0
2997
172295
170929
2026-05-04T08:44:36Z
Horgner
1074
172295
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu per repassar}}
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Braggio
|FILEPATH_CHARTA =
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_BANDIERA =
|FILEPATH_VOPNA = Braggio wappen.svg
|MALETG = ETH-BIB-Val_Calanca,_Blick_nach_Nordnordosten,_Pizzo_Tambo-LBS_H1-009130-AL.tif
|descripziun_maletg =
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Moesa]]
|VISCHNANCA = [[Calanca]]
|NP =
|NS = 46/18/13.97/N
|EW = 9/07/28.84/E
|AUTEZZA = 1330
|SURFATSCHA =
|ABITANTS =
|STAN_ABITANTS =
|LINGUA =
|WEBSITE =
|E-LIR =
|}}
'''Braggio''' è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
[[Categoria:Calanca]]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Category:Anteriuras vischnancas svizras]]
5uk2oxf1dioz2exlhdatwg2lhq44zd4
Arvigo
0
2998
172292
171014
2026-05-04T08:38:48Z
Horgner
1074
172292
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Arvigo
|FILEPATH_CHARTA = Karte Gemeinde Arvigo 2009.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = Arvigo wappen.svg
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Moesa]]
|VISCHNANCA = [[Calanca]]
|NP = 6543
|NS = 46/18/00/N
|EW = 09/06/00/E
|AUTEZZA = 876
|SURFATSCHA = 17,01
|LINGUA = [[lingua taliana|taliana]]
|WEBSITE = www.arvigo.ch
|}}
'''Arvigo''' è in'anteriura vischnanca politica en il {{chantun|Grischun}} en [[Svizra]].
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
[[Categoria:Calanca]]
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
i3jjx97rayzqhtoxw4d7qrcjn6nl57i
Calantgil
0
3028
172300
171113
2026-05-04T08:51:52Z
Horgner
1074
172300
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Calantgil
|FILEPATH_CHARTA = Karte Gemeinde Innerferrera 2007.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = Innerferrera wappen.svg
|MALETG = Innerferrera.jpg
|DESCRIPZIUN = Calantgil cun la baselgia refurmada
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Viamala]]
|VISCHNANCA = [[Farera]]
|NP = 7445
|NS = 46/31/00/N
|EW = 9/26/00/E
|AUTEZZA = 1'480
|SURFATSCHA = 43,95
|LINGUA = [[lingua tudestga|tudestg]], [[rumantsch]]
|WEBSITE = www.ferrera.ch
|E-LIR = 164
|}}
'''Calantgil''' ([[lingua tudestga|tudestg]] ''Innerferrera'') è ina fracziun da la vischnanca da [[Farera]] en il {{chantun|Grischun}} en [[Svizra]].
Il 1. da schaner 2008 è ella vegnida fusiunada cun la vischnanca da [[Farera (anteriura vischnanca)|Farera]] (tud. ''Ausserferrera'') a la nova vischnanca da [[Farera]] (tud. ''Ferrera'').
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Innerferrera|Calantgil}}
[[Categoria:Farera]]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Val Ferrera]]
hnuttvwuzzujxzk0t33guawxxcntlb5
Almens
0
3060
172288
168728
2026-05-04T08:09:56Z
Horgner
1074
172288
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Almens
|FILEPATH_CHARTA = Karte Gemeinde Almens 2008.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = Almens wappen.svg
|MALETG = Almens Dorf.jpg
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Viamala]]
|VISCHNANCA = [[Tumleastga (vischnanca)]]
|NP = 7416
|NS = 46.737258
|EW = 9.456246
|GRAD_DA_LADEZZA = 46° 43′ 59.99″
|GRAD_DA_LUNGHEZZA = {{0}}9° 26′ 59.99″
|AUTEZZA = 787
|SURFATSCHA = 8.34
|LINGUA = [[lingua tudestga|tudestg]]
|WEBSITE =
|E-LIR = 41
|}}
'''Almens''' (rumantsch, istoric ''Almen'') è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
==Colliaziuns==
{{Commonscat}}
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Tumleastga (vischnanca)]]
pjt8vfpgy22s01tuuqo1tghkx1p0mjs
Beiva
0
3065
172293
168732
2026-05-04T08:42:17Z
Horgner
1074
172293
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Beiva
|FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Bivio.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = CHE Bivio COA.svg
|MALETG = Bivio.jpg
|DESCRIPZIUN = Beiva encunter mezdi
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Alvra]]
|VISCHNANCA = [[Surses]]
|NP = 7457
|NS = 46/28/00/N
|EW = 9/39/00/E
|AUTEZZA = 1'769
|SURFATSCHA = 76.73
|LINGUA = [[Lingua tudestga|tudestg]], [[talian]], [[rumantsch]]
|WEBSITE = www.bivio.ch
|}}
'''Beiva''' ([[lingua taliana|talian]] ''Bivio'') è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
{{Commons|Category:Bivio|Beiva}}
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Category:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Surses]]
nsv3p0tgh62ylvofhqswihthzha2lhb
Brinzauls
0
3072
172299
168766
2026-05-04T08:50:33Z
Horgner
1074
172299
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|surmiran}}
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Brinzauls
|FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Brienz Brinzauls.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = Brienz Brinzauls wappen.svg
|MALETG = Brienz-Brinzauls Dorf.jpg
|DESCRIPZIUN = Brinzauls, vista davent dal vest
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Alvra (vischnanca)]]
|CIRCUL = Belfort
|NP = 7084
|NS = 46/40/00/N
|EW = 9/36/00/E
|AUTEZZA = 1'144
|SURFATSCHA = 13.37
|ABITANTS = 111
|STAN_ABITANTS = 31. December 2006
|LINGUA = [[rumantsch]]
|WEBSITE =
|}}
'''Brinzauls''' (uffizialmein: ''Brienz/Brinzauls'') è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
== Geografia ==
[[File:SRF Wissen - Warum rutscht Brienz ab?.webm|thumb|Pertge sbucca Brinzauls? Video da SRF en tudestg]]
Igl cumegn da Brinzauls consista or dallas dus vischnanchettas Brinzauls ved la veia Lantsch-Tavo ed Vazarouls sper la veia digl Gelgia Lantsch-Casti da vart dretga dalla Val Alvra sen la costa digl Piz Linard (2768 m s.m.) Igl territori sa restrenscha digls binaris dalla viafier tranter Casti e Surava anfignen segl Corn da Lantsch (2906 m s.m.).
Er sen territori digl cumegn sa tgatta la ruigna da Belfort.
La vischnanca Brinzauls e situeida sen “igl Rutsch”, ena costa cun tarratsch instabil tgi sa muainta mintg’onn par en per cm cunter la val.
Sur igl rutsch sa tgattan las aclas da Pigni, Propissi Sot, Propissi Saura, Schautschen, Ruoinas ed Hetta da las Nuarsas
L’Alp Manuir pitescha da mancanza d’ava e so angal gneida cargeda cun nursas. Igl cumegn da Brinzauls posseda er alps ad Altein sen territori da Tein (oz Tavo).
== Istorgia ==
Brinzauls era prubabel gio abito digl taimp digls romans. Menziuno per l’amprema geda anturn igl onn 840.
Lantsch, Brinzauls e Surava furmavan la dartgeira “Belfort dafora”.
Anfignen 1883 tutgeva [[Surava]] politicamantg tar Brinzauls.
La notg digls 30 segls 31 da marz 1874 ò en fia destruia la baselgia ed 24 dallas 37 tgesas.
Lung taimp valeva Vazarouls scu igl “Rütli grischunes”, parchegl tgi las Treis leias seian a co sa uneidas. La scienza moderna sbatta pero chela thesa.
== Populaziun ==
Brinzauls è oz ena vischnanca bilingua. La scola vign pero anc adegna manada an rumantsch, an en consorzi ansemmen cun [[Lantsch]].
Igl dialect da Brinzauls e fitg sumiglant a chel da Lantsch.
Igl surnom digls abitands da Brinzauls è “igls tgirauels”.
== Literatura ==
* Kaspar Egli: ''Die Landschaft Belfort im mittleren Albulatal'', Geographisches Institut der Universität Basel, 1978
== Colliaziuns ==
{{Commons|Category:Brienz/Brinzauls|Brienz/Brinzauls}}
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Alvra]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Surmeir]]
hl3i5yb8u46dekhza82h1tquhz6gzkf
Alvaschagn
0
3080
172290
171176
2026-05-04T08:29:43Z
Horgner
1074
172290
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|surmiran}}
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Alvaschagn
|FILEPATH_CHARTA = Karte Gemeinde Alvaschein 2009.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = CHE Alvaschein COA.svg
|MALETG = Alvaschein Aufsicht.jpg
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Alvra]]
|VISCHNANCA = [[Alvra (vischnanca)]]
|NP = 7451
|NS = 46.675
|EW = 9.549994
|GRAD_DA_LADEZZA = 46° 40′ 0″
|GRAD_DA_LUNGHEZZA = {{0}}9° 33′ 0″
|AUTEZZA = 1'001
|SURFATSCHA = 4,08
|LINGUA = [[lingua tudestga|tudestg]] e [[rumantsch]]
|WEBSITE =
|E-LIR = 45
|}}
'''Alvaschagn''' ([[lingua tudestga|tudestg]] ''Alvaschein'') è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
== Geografia ==
Alvaschagn è la vischnanca oradem la Val Alvra situeida da mang dretga ca. 200 m sur igl Lai da Niselas (lai artifizial). Sper la vischnanca d’Alvaschagn totgan er las curts da Mistail, Pasqual, Valmala e Punt da Solas t’igl cumegn d’Alvaschagn. Remarcabel è tgi Alvaschagn ò nignas aclas ni alps sen sies territori. Siva digl 1400 posseda Alvaschagn pero ena alp ad Altein sen territori digl cumegn da Tein, oz Tavo.
Igls cumegns vischinants en Lantsch, Vaz, Stierva e Casti.
== Istorgia ==
La Val Alvra dafora, e cun chegl er Alvaschagn, è graztga alla impurtanta veia da transit Germania-Coira-Lantsch-Casti- Gelgia/Septimer-Italgia, giò abitada digl taimp preistoric.
Durant igl taimp karolinic tutgeva la Val Alvra e Surses tigl ministerum Impetinis cun la capitala Casti.
Alvaschagn vign per l’amprema geda numno 1154 scu Alvisinis.
La dartgeira da Casti cun Alvaschagn, Casti e Mon òn lour origin an la gronda maiereia digl uestg a Prada, a la quala tutgiva la gronda part digl tarragn e dalla glout an chel conturn.
Siva la crudada dalla clostra a Mistail igl 12-avel tschentaner vign l’antiera dartgeira 1282 an posses digl uestg da Coira. Lez ò sottames la dartgeira agl castellan da Riom.
La dartgeira da Casti furmava ansemmen cun la dartgeira da Surses ena dartgeira ota an la ''Leia da la Tgade'' (Entrada 1367).
Igl 1552 sa compra la dartgeira liber digls dretgs da giurisdicziun. La compra da libertat definitiva suonda 1732.
Ecclesiasticamantg tutgeva Alvaschagn anfignen 1738 alla pleiv da Casti. Gio 1663 è la nova baselgia da Sontg Gisep neida consecrada.
1745 è ena gronda pard dalla vischnanca neida destrueida d’en barschamaint.
Las viglias dartgeiras en gneidas schliedas se 1851. Las vischnancas dalla viglia dartgeira da Casti e da Vaz furman da nov igl cres Alvaschagn.
Igl 1902 è neida biatgeda sen territori da Alvaschein la punt da Solas dalla veiafier Retica.
1905 suonda la construcziun digl lai artifizial da Niselas.
1980 e neida construeida la nova veia cun differents tunnels tras igl Meir/Schin. Siva da lò e Alvaschagn separo digl traffic da transit.
== Mistail ==
La baselgia Son Peder a Mistail schea sen en plateau sur l’Alvra e la curt da Preda.
L’anterioura clostra da mungias è neida fundada igl 8-avel tschentaner prubabel da Tgazzas anor. Numnada vign ella per l’amprema geda igl onn 926 an en document da donaziun digl retg Heinrich I. agl uestg da Coira Waldo.
La clostra è eida an decadenza ed è neida schlieda se 1154. Mistail è ia an possess da la clostra da Sontg Luzi a Coira ed 1282 puspe agl uestg da Coira. Coura tgi la baselgia è eida an possess d’Alvaschagn è betg cler. Anfignen 1679 sa cattava igl santieri d’Alvaschagn a Mistail.
Lung taimp valeva Mistail scu centrum ecclesiastic da Surmeir. Las novas retschertgas sbattan chella tesa a favour da Sontg Ambrosius a Casti.
Documento ègl pero, tgi a Mistail vigneva fatg messa perpetna per tot igls surmirans crudos alla battaglia dalla Tgalavaina.
La baselgia cun treis apsidis è egna dallas pi viglias baselgias dalla Svizzra. I sa tracta d’en bietg digl 8/9-avel tschentaner ple u manc intact.
== Voba ==
Partia an neir ed alv. La clav alva sen fond neir è igl simbol da Son Peder. La sieir neira sen fond alv è igl simbol da Son Gisep. Son Peder e Son Gisep en igls patrungs dallas dus baselgias a Mistail ed Alvaschagn.
== Surnom ==
Igl surnom digls abitands d’Alvaschagn è ''“igls pulots”''. Igl surnom dareiva da Vaz, parchegl tgi chells d’Alvaschagn deian “pulot”, e betg scu Vaz “pluschain”.
== Populaziun ==
Igls abitands d’Alvaschagn viveven tradiziunalmantg da l’agricultura. A l’antschatta digl 20-avel tschentaner egl nia exploto ad Alvaschagn geis. Oz dattigl ena scrinareia ed ena garascha.
Igl lungatg tradiziunal d’Alvaschagn è igl rumantsch, ed anc oz vign la scola manada an rumantsch. Dantand discorra la pluralitad digls abitants tudestg.
Siva digl 1845 dattigl ena scola. La scola primara vign oz manada ansemmen cun igl cumegn da Casti, mintgamai cun ena partiziun an mintga vischnanca. La scola secundara a Casti vign furmada digls cumegns da Stierva, Mon, Casti, Alvaschagn, Brinzauls e Lantsch.
== Literatura ==
* Dr.Martin Bundi, ''Historische Aspekte der Gemeindebildung im Albulatal'', Novitats 19.3.2004
* A.Sonder, ''Kirchen und Kapellen an der Julierroute'', 1984
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Alvaschein|Alvaschagn}}
* [http://www.jumaalva.ch/ Uniun da giuventetna Alvaschagn]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Val d'Alvra]]
3r6ubvq4dqnclemuvbv18j0v6j7jq2x
Alvagni
0
3083
172289
168730
2026-05-04T08:14:13Z
Horgner
1074
172289
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|surmiran}}
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Alvagni
|FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Alvaneu.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = CHE Alvaneu COA.svg
|MALETG = Alvaneu-Dorf.jpg
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Alvra]]
|VISCHNANCA = [[Alvra (vischnanca)]]
|NP = 7492
|GRAD_DA_LADEZZA = 46° 41′
|GRAD_DA_LUNGHEZZA = 9° 39′
|NS = 46.683056
|EW = 9.649722
|AUTEZZA = 1'181
|SURFATSCHA = 35,63
|LINGUA = [[Lingua tudestga|tudestg]]
|WEBSITE = www.alvaneu.ch
|}}
'''Alvagni''' (uffizialmein: ''Alvaneu'') è in'anteriura vischnanca politica [[svizra]] en il {{chantun|Grischun}}.
== Geografia ==
Igl territori dalla vischnanca d’Alvagni sa teira dalla vart dretga da la [[Val Alvra]] vers nord. En pintg territori sa catta er da mang sanester da l’Alvra.
Giudem la val sa catta igl Bogn d’Alvagni cun las funtangas da zolper ed igls fritgevels plangs da Solas e Arvadi, tgi vignen per pard duvro per la plazza da golf.
La vischnanca da Alvagni e situeida sen 1181 m s.m. sen la costa da mang dretg da la Val Alvra.
Direct sur la vischnanca cumainza igl gôt. Sur igl gôt, sen ena terrassa sen 1560 – 1800 m s.m. sa cattan las Aclas d’Alvagni an treis fracziuns: Aclas Davains, Aclas Dafora ed Aclas Seura. Las Aclas en situeidas an en belezza lia cun en grondious panorama sen igl Piz Ela, Corn da Tinizong e Piz Mitgel.
Suraint cattains l’Alp da la Creusch e l’Alp digl Guert.
Igl territori sa stenda agl nord er sur la sparta-avas cun l’Alp Ramoz ed igl Cuolm (Welschtobel). Co el er igl pi ot punct digl cumegn, igl Piz Cotschen (Aroser Rothorn) cun 2980 m s.m.
== Istorgia ==
Oter tgi la Val Alvra dafora, tgi è graztga alla impurtanta veia da transit Germania-Coira-Lantsch-Casti-Gelgia/Septimer-Italgia giò abitada digl taimp preistoric vign la Val Alvra davains cun Alvagni prubabel per colonisada digl taimp otmediaval.
Da chel taimp ègl er nia fundo signeradis feudals scu Belfort e Greifenstein. Igl signours on promovo la colonisaziun tras rumantschs libers dalla val dafora ma er da subdits digl uestg da Coira, pi tard er da gualsers.
L’amprema numnada igl onn 1244 scu Aluenude. Da lez taimp tutgivan er [[Tein]] e [[Farrera]] tar Alvagni.
Igl on 1482 è igl territori nia parti sen las treis vischnancas.
Alvagni tutgeva agl signeradi da Belfort tgi era a mang agls barungs da Vaz. Anturn 1330, siva la mort digl davos barung da Vaz reiva Belfort tras ierta agls conts da Toggenburg, 1436 agls Montforter ed 1466 agl duca da l’Austria.
1436 vign la dartgeira da Belfort commember dalla ''Lia dallas diesch dartgeiras''.
La dartgeira da Belfort ò 1652 sa cumpro liber da tot igls dretgs. Gio 1613 è la dartgeira da Belfort sparteida an ''Belfort Dafora'' cun [[Lantsch]], [[Brinzauls]] inkl. Vazerouls e [[Surava]] ed ''Belfort Davains'' cun Tain, Farrera e la capitala Alvagni.
Las viglias dartgeiras en gneidas schliedas se 1851. Las vischnancas dalla viglia dartgeira da Belfort furman os igl circuit da Belfort cun excepziun da Tain tgi è nia parzi tiers agl circuit da Barvogn.
Las vischnancas en davantadas cumegns politics autonoms.
La fracziun digl Bogn (offizial: Nachbarschaften Alvaneu-Bad und Tschessalunga) veva anavant tscherts dretgs. La „Waldgenossenschaft Alvaneu-Bad“ era an posses digl gôt da mang saniester da l’Alvra. Igl retgav niva duvro pigl mantignamaint da l’infrastructura scu conduct d’ava, rezgia e scola. Igls commembers dalla societat, igls “Badner Bürger” oder “Höfler” on 1846 an en prozess cugl cumegn da Casti survagnia chel gôt. Igl dretg da pascular e l’appartenientscha politica e rastada a Casti. Per 1893 òn ells er survagnia chells dretgs, da l’otra vart on els stuia desister da dretgs da pasculaziun sen l’alp da Casti.
Per 1929 è igl Bogn sa unia er economicamantg cun la vischnanca ed igls dretgs separats en nias annulos ed igl gôt è nia surpiglea digl cumegn.
Igl bogn, tgi e nia numno per l’amprema geda 1474, ò durant tschentaners giuia ena importanta rolla an l’economia da vischnanca. El è nia saro igl 1962.
== Voba ==
La voba mossa sontg Murezza an las calours blo/melen dalla Lia dallas diesch dartgeiras
== Surnom ==
Igl surnom digls abitands d’Alvagni è “igls bitschilos”.
== Populaziun ==
Igl lungatg tradiziunal d’Alvagni è igl rumantsch, i dava pero adegna gio ena minoritad tudestga. Surtot igl Bogn è davanto bod tudestg.
Ad Alvagni vign discurria en dialect digl surmiran, tgi sa differenztgescha digls dialects dallas vischnancas vaschignas. Exaimpel:
Casti: ''Ia va via ad eir ena meir se par en meir''
Lantsch: ''I ve vi ad oir ina moir si par in moir''
Alvagni: ''Eu va viu ad oir ina moir soi par in moir''
Oz discorra la gronda part digls abitants tudestg ed igl rumantsch è ferm periclito. Alvagni furma ansemmen cun Surava e Farrera en consorzi da scola per la scoletta e la scola primara. La scola secundara e reala vign davent digl aton 2010 manada a Casti digl nov consorzi dalla vallada pigl scalem ot.
== Architectura ==
Alvagni è ena vischnanca construeida a mantung, segl our dad ena gronda terrassa. Igl maletg vign domino dalla baselgia ''Naschientscha da Nossadonna''. Ella è neida construeida 1697/8 an stil baroc tras igls caputschins da Casti. Gio 1297 era an chel lia menziuno ena baselgia da sontg Murezza.
An vischnanca catainsa differentas tgesas purilas impusantas tgi demossan l’impurtanza da l’acricultura. Igl comerzi era localiso agl Bogn.
La veia vers Tavo manava prubabel digl taimp mediaval dasper la baselgia ve. Igl 16 avel tschentaner è ella neida spustada agl li dad oz tar la schinumnada “Herrengasse”.
Igl 19avel tschentaner on dus barschamaints destruia parts dalla vischnanca. Igls 25/26 zarcladour 1859 tschintg tgesas e quatter clavos. Igls 4 da november 1873 èn nia destruias seis tgesas e seis clavos.
A caschung dalla melioraziun igls onns 60 digl 20avel tschentaner en versacants menaschis purils nias dislocos an la periferia dalla vischnanca
Nov quartiers cun tgesas da vacanzas cattainsa a Salonder e Tgaplotta.
2004 egl nia daviert agl ost dalla vischnanca la tgesa da vigls “Envia”, dallas vischnancas dalla Val Alvra.
Alvagni-Bogn loancunter è ena vischnanca construeida siva la veia. La baselgia Sontga Trinitad (pi da bod Son Roc) è neida construeida 1630-34 e angrondaneida 1853/54. Igl quartier anturn la baselgia ò nom Tschessalunga.
Las plessas tgesas dareivan digls davos 150 onns.
Alla mesadad digl 19avel tschentaner ò la vischnanchetta fatg grond progress, surtot parveia dalla nova veia 1855-58 ed igl angrondamaint dalla tgesa da cura. Igl Bogn era da lez taimp en lia da comerzi cun fuschigna, gerbra, tanschadeira, dus mulegs, reztgia e ples ustareias.
Igl Bogn era er lia dalla tschantada (anfignen 1967, alternond cun Brinzauls) ed dalla gronda fiera da biestga dalla val.
1902 e neida vetiers la staziun dalla Veiafier Retica.
Igls davos decennis ò igl Bogn pers la sia muntada.
L’antschatta digl 21avel tschentaner egl nia do nova vetta agl Bogn cun eriger ena plazza da golf ed en nov bogn termal.
== Literatura ==
* Kaspar Egli: ''Die Landschaft Belfort im mittleren Albulatal'', Geographisches Institut der Universität Basel, 1978
* Dr. Martin Bundi: ''Historische Aspekte der Gemeindebildung im Albulatal'', Novitats 19.3.2004
== Colliaziuns ==
*[https://web.archive.org/web/20141216185005/http://alvaneu.ch/ Pagina uffiziala da la vischnanca (en rumantsch)]
*{{Commons|Category:Alvaneu|Alvaneu}}
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Val d'Alvra]]
rsjdjxh102d4z9ozjx3detq6xmgoyo6
Bravuogn
0
3086
172296
168761
2026-05-04T08:45:30Z
Horgner
1074
172296
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu per repassar}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Bravuogn
|Tip = Anteriura vischnanca politica
|Vopna = Bergün Bravuogn wappen.svg
|Panorama = Berguen von Crap Sol igl Munts.jpg
|Descripziun = Bravuogn vist dal Crap sot igls Munts
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = GR
|Regiun = Alvra
|Vischnanca = Bravuogn Filisur
|Titel president =
|President =
|Lingua ufficiala =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Bergün Bravuogn 2016.png
|Autezza = 1367
|Surfatscha = 145,65
|Populaziun =
|Data populaziun =
|Spessezza = 3
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
|NS = 46.63
|EW = 9.749999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7482
|Preselecziun = 081
|UST = 3521
|Abitants = Bargunsegner, Bargunsegnra
|Surnum =
|Lingua tradiziunala = [[rumantsch]]
|Dialect = [[bargunsegner]]
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.berguen.ch
|eLIR = 148
}}
'''Bravuogn''' ({{Audio|Roh-putèr-Bravuogn.ogg|[brɐˈvuə̯ɲ]}}, [[bargunsegner]] ''Brauégn'', [[lingua tudestga|tudestg]] ''Bergün'', dapi il 1943 uffizialmain ''Bergün/Bravuogn'') è in'anteriura vischnanca politica en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]].
== Colliaziuns ==
{{Commons|Category:Bergün/Bravuogn|Bergün/Bravuogn}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Categoria:Bravuogn Filisur]]
0n1xtqe1d7dw7c78ohf3fjyicnvop0e
172298
172296
2026-05-04T08:48:13Z
Horgner
1074
172298
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu per repassar}}
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Bravuogn
|Tip =
|Vopna = Bergün Bravuogn wappen.svg
|Panorama = Berguen von Crap Sol igl Munts.jpg
|Descripziun = Bravuogn vist dal Crap sot igls Munts
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = GR
|Regiun = Alvra
|Vischnanca = Bravuogn Filisur
|Titel president =
|President =
|Lingua ufficiala =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Bergün Bravuogn 2016.png
|Autezza = 1367
|Surfatscha = 145,65
|Populaziun =
|Data populaziun =
|Spessezza = 3
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
|NS = 46.63
|EW = 9.749999
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7482
|Preselecziun = 081
|UST = 3521
|Abitants = Bargunsegner, Bargunsegnra
|Surnum =
|Lingua tradiziunala = [[rumantsch]]
|Dialect = [[bargunsegner]]
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.berguen.ch
|eLIR = 148
}}
'''Bravuogn''' ({{Audio|Roh-putèr-Bravuogn.ogg|[brɐˈvuə̯ɲ]}}, [[bargunsegner]] ''Brauégn'', [[lingua tudestga|tudestg]] ''Bergün'', dapi il 1943 uffizialmain ''Bergün/Bravuogn'') è in'anteriura vischnanca politica en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]].
== Colliaziuns ==
{{Commons|Category:Bergün/Bravuogn|Bergün/Bravuogn}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Categoria:Bravuogn Filisur]]
7sxodhlpwcc5jb8b62fqjbz958vist9
Andiast
0
3107
172291
171293
2026-05-04T08:37:36Z
Horgner
1074
172291
wikitext
text/x-wiki
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Andiast
|Tip = Anteriura vischnanca politica
|Vopna = Andiast wappen.svg
|Panorama = Andiast.jpg
|Descripziun = Andiast
|Vischnanca = Breil
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = GR
|Regiun = Surselva
|Titel president =
|President =
|Lingua ufficiala =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Andiast 2016.png
|Autezza = 1178
|Surfatscha = 13,63
|Populaziun =
|Data populaziun =
|Spessezza = 15
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
|NS = 46.783329
|EW = 9.116665
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7159
|Preselecziun = 081
|UST = 3611
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.andiast-gr.ch
|eLIR = 49
|LIS = 1465
}}
'''Andiast''' ({{Audio|roh-sursilvan-Andiast.ogg|[ɐnˈdɪ̯aʃt]}}) è in vitg svizzer en il {{chantun|Grischun}} che appartegna al district da la Surselva, e tutga tar il cumin da Rueun. Il vitget giascha en spunda sid, visavi Sursaissa.
Andiast ha 226 abitiants (stan 31-12-2006) e sa chatta en il territori rumantsch dal chantun Grischun.
== Vopna ==
En la vopna chattan ins S.Giulitta e S.Quiricus en aur sin ina culissa cotschna.
== Istorgia ==
Igl intschess d'Andiast è gia abità dapi il temp da fier. Quai confirman chats da fossa sin in'alp.
Ils 8. da settember 1526 è Andiast vegnì separa da la plaiv da Vuorz.
1943 è il num Andest vegni mida sin Andiast.
<gallery>
image:KircheAndiast.JPG|Baselgia dil vitg catolica
image:KircheAndiastinnen.JPG|Intern dalla baselgia dil vitg
image:Andiast.jpg|Andiast
File:Katholische Pfarrkirche St. Julitta und Quiricus, Andiast (d.j.b.) 20.jpg|Kruzifix.
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20061205053859/http://vuorz-andiast.ch/ La pagina d'internet uffiziala da la vischnanca d'Andiast]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Breil]]
[[Category:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Foppa]]
92ilegxfsgsvs4248x44kw80mjw1ix4
172297
172291
2026-05-04T08:47:13Z
Horgner
1074
172297
wikitext
text/x-wiki
{{Infochascha Unitad d'administraziun svizra
|Num = Andiast
|Tip =
|Vopna = Andiast wappen.svg
|Panorama = Andiast.jpg
|Descripziun = Andiast
|Vischnanca = Breil
<!--- ADMINISTRAZIUN --->
|Chantun = GR
|Regiun = Surselva
|Titel president =
|President =
|Lingua ufficiala =
<!--- TERRITORI --->
|Charta = Karte Gemeinde Andiast 2016.png
|Autezza = 1178
|Surfatscha = 13,63
|Populaziun =
|Data populaziun =
|Spessezza = 15
|Fracziuns =
|Cunfina cun =
|NS = 46.783329
|EW = 9.116665
<!--- AUTRAS INFURMAZIUNS --->
|NP = 7159
|Preselecziun = 081
|UST = 3611
|Abitants =
|Surnum =
|Lingua tradiziunala =
|Dialect =
<!--- INTERNET --->
|Pagina-web = www.andiast-gr.ch
|eLIR = 49
|LIS = 1465
}}
'''Andiast''' ({{Audio|roh-sursilvan-Andiast.ogg|[ɐnˈdɪ̯aʃt]}}) è in vitg svizzer en il {{chantun|Grischun}} che appartegna al district da la Surselva, e tutga tar il cumin da Rueun. Il vitget giascha en spunda sid, visavi Sursaissa.
Andiast ha 226 abitiants (stan 31-12-2006) e sa chatta en il territori rumantsch dal chantun Grischun.
== Vopna ==
En la vopna chattan ins S.Giulitta e S.Quiricus en aur sin ina culissa cotschna.
== Istorgia ==
Igl intschess d'Andiast è gia abità dapi il temp da fier. Quai confirman chats da fossa sin in'alp.
Ils 8. da settember 1526 è Andiast vegnì separa da la plaiv da Vuorz.
1943 è il num Andest vegni mida sin Andiast.
<gallery>
image:KircheAndiast.JPG|Baselgia dil vitg catolica
image:KircheAndiastinnen.JPG|Intern dalla baselgia dil vitg
image:Andiast.jpg|Andiast
File:Katholische Pfarrkirche St. Julitta und Quiricus, Andiast (d.j.b.) 20.jpg|Kruzifix.
</gallery>
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
*[https://web.archive.org/web/20061205053859/http://vuorz-andiast.ch/ La pagina d'internet uffiziala da la vischnanca d'Andiast]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Breil]]
[[Category:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Category:Foppa]]
910k39rwee8xgkdz8w4chp3yl4mgec2
Acla
0
5856
172287
171167
2026-05-04T08:04:24Z
Horgner
1074
172287
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Acla
|MALETG = Acla.jpeg
|descripziun_maletg = Acla l'enviern (2005)
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Surselva]]
|VISCHNANCA = [[Medel/Lucmagn]]
|NP = 7184
|NS = 46/38/07.51/N
|EW = 8/50/43.80/E
|AUTEZZA = 1473
|SURFATSCHA =
|ABITANTS =
|STAN_ABITANTS =
|LINGUA = [[Sursilvan]]
|WEBSITE =
|E-LIR = 31
|}}
'''Acla''' è in vitg che tutga tar la vischnanca da [[Medel/Lucmagn]] en il {{chantun|Grischun}}. Acla giascha sin 1477 meters sur mar. Pervi dal privel da lavinas n'è Acla davent da l'onn 1975 betg pli abità durant l'entir onn. Las chasas ch'èn betg vegnidas destruidas lez onn da la lavina èn ussa chasas da vacanzas.
== Geografia ==
[[Image:Acla-medel-gr.jpg|thumb|230px|left|Acla stad 2006]]
Acla è l'ultim vitg en la [[Val Medel]] avant che cuntanscher il [[Pass dal Lucmagn]]. Il vitg sa chatta da vart sanestra dal Rein Miez. La via chantunala maina da l'autra vart sper il vitg ora.
== Ord l'istorgia ==
Dal vitg dad Acla datti mo paucas infurmaziuns a scrit. Ord ils paucs documents ch'i dat che pertutgan la chaplutta dal vitg san ins concluder ch'il vitg existiva gia avant 1600.
Acla era in vitg da purs. Mintga famiglia aveva in per paucs tiers gronds ni almain intginas chauras u nursas. Mintga zichel prà vegniva tratg a niz.
Enturn l'onn 1850 stueva Acla avair blers abitants. Vischins pli vegls han raquintan ch'il vitg dumbravi 12 fin 13 famiglias cun circa 90 abitants. Da quai eran var 20 uffants da scola. Ins vuleva da quai temp schizunt fundar ina atgna chaplania. L'uvestgieu da [[Cuira]] n'haja però betg lubì quai. Persuenter hajan ils vischins dastgà disfar la chaplutta e bajegiar ina nova. La gronda part da la lavur è vegnida fatga en lavur cumina. Ils custs da la chaplutta nova han muntà a 970 francs.
== Lavina ==
[[File:Acla SLF D A0304 Pos.tif|thumb|La lavina da 6 d'avrigl 1975]]
Ils 6 d'avrigl 1975 è la chaplutta ed il vitg vegnì destruids da lavinas. Trais persunas han pers la vita tar quella catastrofa. Ils abitants d'Acla han stuì bandunar lur vitg e sa chasar da nov a [[Fuorns]], il vitg vischinant. L'atun 1977 han ils abitants pudì entrar en lur novas chasas a Fuorns ed il muvel en ina nova stalla communabla.
Sulettamain duas chasas n'ha la lavina betg destruì. Duas autras chasas han ins puspè sanà. Ellas servan oz sco chasas da vacanzas. Era èsi vegnì bajegià ina nova chaplutta. La chaplutta da Son Giachen che la lavina ha destruì datava tenor vegls documents da l'onn 1850. Dapi l'onn 1979 paradescha en il medem lieu la nova chaplutta cun ina furma moderna. Sin il crest è ella bain vesaivla per mintgin che charrescha tras la val. Sin il mir da la chaplutta stat l'inscripziun «Pertgei temer, sepanzar? La via cun tei va il Christus Signur.»
== Funtauna ==
Cudesch "Val Medel" da Clemens Pally e conauturs
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
[https://www.medel.ch/faq-items/594/ Vischinadi Acla]
[[Category:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Medel/Lucmagn]]
b3egik0xu1i80lsskgo6o5g1yb9a6yc
Campocologno
0
7253
172301
171112
2026-05-04T08:54:01Z
Horgner
1074
172301
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Campocologno
|FILEPATH_CHARTA =
|PIXEL =
|FILEPATH_VOPNA =
|MALETG = 2007 10 Berninabahn 042095.jpg
|DESCRIPZIUN = La staziun da la [[Viafier retica]]
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Bernina]]
|VISCHNANCA = [[Brüsch]
|NP = 7744
|NS = 46/13/59/N
|EW = 10/08/33/E
|AUTEZZA = 553
|SURFATSCHA =
|ABITANTS =
|STAN_ABITANTS =
|LINGUA = [[lingua taliana|talian]]
|E-LIR = 3246
|}}
'''Campocologno''' ([[lingua lumbarda|lumbard]] ''Cunculugn'') è in lieu da cunfin en il sid da la [[Val Puschlav]] en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]].
Campocologno colliescha [[Brüsch]] (Brusio) cun [[Tiraun]] (Tirano) en [[Italia]]. L'aclaun dumbra be var 100 abitants, dispona però d'ina duana, ina baselgia (onns da construcziun: 1910-1914), in implant electric ed ina staziun. Cun in'autezza sur mar da 553 m è Campocologno il lieu situà il pli bass da la Val Puschlav.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Brusio]]
kdmkbz7ws9giwnqvgis0k0v52m5nvmw
172302
172301
2026-05-04T08:54:27Z
Horgner
1074
172302
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Campocologno
|FILEPATH_CHARTA =
|PIXEL =
|FILEPATH_VOPNA =
|MALETG = 2007 10 Berninabahn 042095.jpg
|DESCRIPZIUN = La staziun da la [[Viafier retica]]
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Bernina]]
|VISCHNANCA = [[Brüsch]
|VISCHNANCA = [[Brüsch]
|NP = 7744
|NS = 46/13/59/N
|EW = 10/08/33/E
|AUTEZZA = 553
|SURFATSCHA =
|ABITANTS =
|STAN_ABITANTS =
|LINGUA = [[lingua taliana|talian]]
|E-LIR = 3246
|}}
'''Campocologno''' ([[lingua lumbarda|lumbard]] ''Cunculugn'') è in lieu da cunfin en il sid da la [[Val Puschlav]] en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]].
Campocologno colliescha [[Brüsch]] (Brusio) cun [[Tiraun]] (Tirano) en [[Italia]]. L'aclaun dumbra be var 100 abitants, dispona però d'ina duana, ina baselgia (onns da construcziun: 1910-1914), in implant electric ed ina staziun. Cun in'autezza sur mar da 553 m è Campocologno il lieu situà il pli bass da la Val Puschlav.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Brusio]]
d8x52hcied0ntdzyvwk56659cvwy1gt
172303
172302
2026-05-04T08:55:15Z
Horgner
1074
172303
wikitext
text/x-wiki
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Campocologno
|FILEPATH_CHARTA =
|PIXEL =
|FILEPATH_VOPNA =
|MALETG = 2007 10 Berninabahn 042095.jpg
|DESCRIPZIUN = La staziun da la [[Viafier retica]]
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Bernina]]
|VISCHNANCA = [[Brüsch]]
|NP = 7744
|NS = 46/13/59/N
|EW = 10/08/33/E
|AUTEZZA = 553
|SURFATSCHA =
|ABITANTS =
|STAN_ABITANTS =
|LINGUA = [[lingua taliana|talian]]
|E-LIR = 3246
|}}
'''Campocologno''' ([[lingua lumbarda|lumbard]] ''Cunculugn'') è in lieu da cunfin en il sid da la [[Val Puschlav]] en il [[chantun Grischun]] en [[Svizra]].
Campocologno colliescha [[Brüsch]] (Brusio) cun [[Tiraun]] (Tirano) en [[Italia]]. L'aclaun dumbra be var 100 abitants, dispona però d'ina duana, ina baselgia (onns da construcziun: 1910-1914), in implant electric ed ina staziun. Cun in'autezza sur mar da 553 m è Campocologno il lieu situà il pli bass da la Val Puschlav.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Brusio]]
t0bvvljblzmbqka6s2i3xv4qyi0bzi5
Model:Idiom
10
7878
172267
172147
2026-05-03T16:56:42Z
Albinfo
2471
Fehler behoben: bei rumantsch grischun keine Kategorie anzeigen
172267
wikitext
text/x-wiki
<div id="Model_Repassada">
{| {{Bausteindesign1}}
| style="width: 24px" | [[Datoteca:Write.svg|24px|link={{TALKPAGENAME}}]]
| Questa pagina è scritta en {{{1}}}. {{#if: {{{lemma2|}}} {{{idiom2|}}}|Igl exista er in [[{{{lemma2}}}|artitgel davart il medem tema en {{{idiom2}}}]].}}
|}
</div><includeonly>{{#ifeq:{{{1}}}|nocat||{{#ifeq: {{{1}}} |rumantsch grischun|| [[Categoria:{{#switch: {{{1}}} |sursilvan = Artitgels en sursilvan|sutsilvan = Artetgels an sutsilvan|surmiran = Artetgels an surmiran|vallader = Artichels in rumantsch vallader|puter = Artichels in rumauntsch puter|}}]]}}|}}</includeonly><noinclude>
<noinclude>[[Categoria:Models d'avis|idiom]]</noinclude>
3ze6pn2cjsjgxspmwew7wbaf0zuhxcp
Camuns
0
8844
172304
168781
2026-05-04T08:57:20Z
Horgner
1074
172304
wikitext
text/x-wiki
{{idiom|sursilvan}}
{{Lieu_svizzer
|NUM_LIEU = Camuns
|FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Suraua 2007.png
|PIXEL = 98px
|FILEPATH_VOPNA = Camuns wappen.svg
|MALETG = Camuns-2009-16-05.jpg
|DESCRIPZIUN = Camuns vesì da Falera
|CHANTUN = GR
|DISTRICT = [[Regiun Surselva]]
|VISCHNANCA = [[Lumnezia]]
|NP = 7113
|NS = 46/42/13/N
|EW = 9/11/54/E
|AUTEZZA = 1'176
|SURFATSCHA = n/a
|ABITANTS = 60
|STAN_ABITANTS = 2000
|LINGUA = [[rumantsch]] ([[sursilvan]])
|WEBSITE = www.lumnezia.ch
|E-LIR = 171
|}}
'''Camuns''' ({{Audio|Roh-sursilvan-Camuns.ogg|[kɐˈmʊns]}}) era in'anteriura vischnaunca politica [[svizra]] dil [[chantun Grischun|cantun Grischun]].
== Historia ==
La historia da Camuns ei identica cun quella dall'entira vallada. Il vitg fageva part dalla pleiv Sogn Vintschegn/[[Vella]] ed ei ditg staus en possess dils signurs da Belmont che havevan lur residenza a [[Flem]]. 1371, suenter la mort dil davos signur da Belmont, han ils conts da Sax-Mesauc priu en possess il territori.
All'entschatta dil 16avel tschentaner renunzia Camuns alla pleiv Sogn Vintschegn. Pér egl onn 1691 denton reussescha ei als da Camuns da constituir in'atgna pleiv. Ina grond'influenza sin la historia confessiunala ha la missiun da caputschins retica "de propaganda fide" giu. El num dalla cunterreformaziun ein ils missiunaris stai activs egl entir Grischun. Lur pensum fuva ei da batter encunter [[Refurmaziun|ideas reformatoricas]] che havevan gia contonschiu numerusas regiuns alpinas. Ch'ils missiunaris ein da gliez temps gest vegni a Camuns sco era a [[Cumbel]] ei buca stau casualitad: Ils vitgs vischinonts [[Luven]] e [[Duvin]] eran gia vegni reformai. Ils caputschins ein stai a Camuns entochen 1921, pér 1934 han spirituals seculars saviu s'occupar dalla baslgia parochiala dedicada a Sogn Antoni avat e Sogn Gion evangelist. La baselgia ei dil reminent datada digl onn 1597. Da quella construciun ein denton mo il chor aunc semantenius. 1696 ei ina nova baselgia vegnida baghegiada.
La vischnaunca politica da Camuns secumponeva avon la fusiun cun [[Tersnaus]], [[Uors-Peiden]] e [[Surcasti]] ord las fracziuns Masauns, Sutscheins, Camuns e Runs. La fracziun da Runs, en vegls documents era "Rungs", s'udeva ensemen cun Crestas e Caglia entochen 1903 ad [[Uors]].
Dalla Pala da Tgiern vegn mintg'onn la primavera ina lavina giu encunter il vitg da Camuns. In eveniment tragic ha giu liug igl emprem da mars 1730. La lavina ha satrau ina mumma cun siu affon, ina casa ed in clavau. Tenor la detga hagien ils indigens erigiu ina caplutta cun la crappa dalla casa destruida.
== Colligiaziuns ==
{{commons|Category:Suraua|Suraua}}
[[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]]
[[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]]
[[Categoria:Lumnezia]]
r56f91fjszy8ynrjgukkyxqmpffpzpy
Temp medieval tardiv
0
12156
172238
161775
2026-05-03T13:04:44Z
CommonsDelinker
151
Remplazzà Siegebelgrade.jpg cun [[c:File:Siege_of_Belgrade_(1456),_Ottoman_miniature.jpg|Siege_of_Belgrade_(1456),_Ottoman_miniature.jpg]] (ordinà da [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (me
172238
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:HRR_1400.png|thumb|300px|Il Sontg Imperi roman en il temp medieval tardiv (ca. 1400)]]
Sco '''temp medieval tardiv''' vegn designada l’epoca da l’istorgia europeica che tanscha da la mesadad dal 13avel tschientaner fin la fin dal 15avel u l’entschatta dal 16avel tschientaner (pia ca. 1250 fin 1500). Ella marchescha la fasa finala dal [[temp medieval]], a la quala suonda il [[temp modern tempriv]].
Ina clera lingia da cunfin tranter il temp medieval tardiv e la [[renaschientscha]] na sa lascha betg trair. Quest’ultima vegn numnadamain definida plitgunsch or dals svilups areguard la filosofia culturala e l’istorgia d’art che tenor criteris temporals. Tut tenor quant averts ch’ils scienziads e mecens en ils centers culturals europeics èn sa mussads envers ils novs svilups, è la renaschientschas sa derasada cun differenta spertadad en las differentas regiuns da l’[[Europa]].
En la perscrutaziun pli veglia han ins savens taxà il temp medieval tardiv sco temp da crisa. Quai surtut pervi da tschertas apparientschas en l’art e la cultura, pervi da problems agrars sco er pervi da las midadas politicas entaifer il [[Sontg Imperi roman]]. Questa valitaziun negativa è oravant tut sa fatga valair en la medievistica tudestga; là han ins sutdividì il temp medieval tradiziunalmain en trais fasas, da las qualas la davosa vegniva giuditgada – en spezial pervi da crisas politicas – sco ‹temp da declin›. En l’[[Italia]] u en [[Frantscha]] n’è percunter mai vegnì fatg ina tripartiziun uschè clera. Ed er en la nova perscrutaziun entaifer il territori da lingua tudestga vegn giuditgà a moda bler pli differenziada, e quai tant pervi da novas miras da perscrutaziun sco er a basa da novas observaziuns en las funtaunas sezzas: Malgrà tut ils problems ch’èn sa mussads da quel temp, è il temp medieval tardiv segnà d’ina mobilitad creschenta e d’internaziunalitad, da midaments en divers secturs da la vita e la finala d’ina transiziun fluctuanta vers il temp modern tempriv. En quel senn è la perscrutaziun tudestga dal temp medieval tardiv segnada d’ina midada da paradigma evidenta.<ref>Ulf Dirlmeier, Gerhard Fouquet, Bernd Fuhrmann: ''Europa im Spätmittelalter 1215–1378.'' Minca 2003, p. 153ss. Cf. era Bernd Schneidmüller: ''Konsens – Territorialisierung – Eigennutz. Vom Umgang mit spätmittelalterlicher Geschichte.'' En: ''Frühmittelalterliche Studien'' 39, 2005, colonnas 225–246.</ref>
== Survista ==
[[Datoteca:Beckov_Horne_nadvorie_01.jpg|thumb|170px|Ruinas dal chastè da Beckov (Slovachia)]]
Vers il 1300 èn sa derasadas fominas ed epidemias sco la gronda fomaz dal 1315–1317 e la mort naira dal 1347–1353 ch’han decimà la populaziun sin radund la mesadad. Sullevaziuns socialas e guerras burgaisas han manà en [[Frantscha]] ed en l’[[Engalterra]] a grevas insurrecziuns (''Jacquerie'' e ''Peasants’ Revolt'') e tranter quests dus pajais è prorutta la Guerra da tschient onns. Ultra da quai ha il Schisma da l’Occident fatg stremblir l’unitad da la baselgia. A la fin da las [[cruschadas]] (1095–1291) era l’[[Imperi bizantin]] sa reducì ad ina pussanza regiunala senza pli grond’impurtanza. En rom da l’expansiun islamica è lezza religiun sa derasada fin en l’[[Asia Centrala]] e sur la [[Peninsla Iberica]] ora. Il conflict ch’ha perdurà 200 onns ha midà la strategia da guerra, ma er la societad. Ils perdents da quest’èra èn surtut stads ils signurs feudals ed ils chavaliers. Ma er il papa e l’imperatur han pers autoritad. La totalitad da quests eveniments è savens vegnida numnada ‹la crisa dal temp medieval tardiv›, cumbain che quest model è en il fratemp ordvart contestà.<ref>Walter Buckl (ed.): ''Das 14. Jahrhundert. Krisenzeit.'' Regensburg 1995.</ref> La perscrutaziun moderna ha rendì accessibel novas funtaunas, ha sviluppà novas dumondas ed arriva ad ina valitaziun bundant pli positiva da lez temp.
Il 14avel tschientaner ha era furmà in temp dal progress artistic e scientific. La rescuverta dals texts da la [[Grezia]] e [[Roma]] antica ha instradà la renaschientscha da la vita spiertala antica. Quest svilup aveva gia cumenzà a chaschun dal contact cun ils Arabs ch’era sa dà dal temp da las cruschadas ed è vegnì accelerà cun la conquista da [[Constantinopel]] tras l’[[Imperi osmanic]]. Blers scienziads bizantins èn numnadamain scappads da quel temp en il vest, surtut en l’[[Italia]]. L’invenziun da la stampa da cudeschs ha simplifitgà la derasaziun d’infurmaziuns scrittas e democratisà l’emprender sco impurtanta premissa per la refurmaziun protestanta da la baselgia da pli tard. Cun l’avanzada da l’[[Imperi osmanic]] fin a la conquista da [[Constantinopel]] (1453) eran bain vegnidas interruttas las vias da traffic vers l’ost; ma la scuverta da l’[[America]] tras [[Columbus]] (1492) e la navigaziun da [[Vasco da Gama]] enturn il continent african han avert novas rutas da commerzi. Ils victurs da tut quests svilups èn stads ils commerziants e mastergnants, ils banchiers e cussegliers. Sut la protecziun da las citads, che sa chattavan en cumplain svilup, han questas gruppas socialas pudì manar ina vita che sa splegava a moda adina pli independenta da las autoritads secularas ed ecclesiasticas. La [[refurmaziun]] (1517) e la [[Guerra da purs tudestga]] (1525/26) han mess ad ir il [[temp modern tempriv]].
Tut quests svilups marcheschan la fin dal [[temp medieval]] e l’entschatta dal [[temp modern]]. I resta però d’accentuar che questa divisiun è arbitrara, damai che la savida antica n’era mai svanida dal tuttafatg da la societad europeica. Dapi l’antica classica era sa mantegnida ina tscherta cuntinuitad; ultra da quai existivan grondas differenzas regiunalas. Intgins istoriografs – surtut en l’[[Italia]] – na resguardan betg il temp medieval tardiv sco epoca da transiziun tranter il temp medieval ed il temp modern, mabain attribueschan questa posiziun a la renaschientscha.
== Istorgia politica ==
=== Sontg Imperi roman ===
Suenter la mort da l’imperatur dals [[Staufers]] [[Friedrich II]] ils 13 da december 1250 ha cumenzà en il [[Sontg Imperi roman]] l’interregnum. Quest temp è stà segnà d’instabilitad – cun plirs retgs e cunterretgs – e dueva la finala rinforzar il collegi dals prinzis electurs ch’era londervi da sa furmar definitivamain. L’interregnum è ì a fin il 1273 cun l’elecziun da [[Rudolf von Habsburg]] sco retg.
Cumbain che la propaganda boemiana dueva beffegiar Rudolf sco «pover cont», veseva la realitad or in pau auter. Bain n’appartegneva Rudolf betg al stan dals prinzis imperials; ma cun sias vastas possessiuns en l’[[Argovia]], en la regiun da [[Turitg]], al [[Rain Superiur]], en l’[[Alsazia]] ed en il [[Guaud Nair]] valeva el sco pli impurtant signur territorial en il sidvest da l’Imperi.
Probablamain era il nov retg gia s’obligà avant si’elecziun envers ils prinzis electurs da restituir a l’Imperi ils bains ch’eran ids a perder en il decurs da l’interregnum e da restabilir ils dretgs feudals da quel. Quai ha manà a la confruntaziun cun il retg da la Boemia, [[Přemysl Ottokar II]], ch’era sa patrunà senza legitimaziun suffizienta dals ducadis da l’Austria e da la Stiria. Rudolf al ha battì il 1278 en la [[Battaglia sin il Marchfeld]]. Ils ducadis da l’[[Austria]] e da la [[Stiria]] èn l’emprim vegnids sut administraziun imperiala. Cun consentiment dals prinzis electurs als ha Rudolf pudì surdar l’onn 1282 sco feud imperial ereditar a ses figls. Uschia ha el mess il crap da fundament per l’avanzament da la chasa da Habsburg a la pli impurtanta dinastia entaifer l’Imperi.
Ils successurs da Rudolf, [[Adolf da Nassau]] ed [[Albrecht I]], èn vegnids en conflict cun ils prinzis electurs ch’han elegì il 1308 il [[Luxemburgais]] [[Heinrich VII]] sco retg. Heinrich è sa spruvà da renovar la dignitad imperiala a l’exempel dal temp dals [[Staufers]]. Il 1310 è el sa rendì en l’[[Italia]] ed è vegnì encurunà il zercladur 1312, sco emprim retg roman-tudestg suenter [[Friedrich II]], sco imperatur; el è però mort gia l’avust 1313. Il 1314 hai dà in’elecziun dubla: [[Ludwig il Bavarais]] da la chasa da [[Wittelsbach]] ha concurrenzà cun [[Friedrich il Bel]] da la chasa da [[Habsburg]]. Ludwig ha bain pudì sa metter tras, ma è bainprest vegnì en in grev conflict cun il papat. En l’Imperi han ils [[Luxemburgais]] profità da l’appel dal papa d’eleger in nov retg; il 1346 è [[Karl IV]] da la chasa da Luxemburg vegnì elegì da quatter prinzis electurs sco retg. Tar in cumbat tranter Karl e Ludwig n’èsi betg vegnì, damai che l’ultim è mort pauc pli tard.
[[Datoteca:Goldene_Bulle_Nahaufnahme.jpg|thumb|190px|La Bulla dad aur da Karl IV]]
[[Karl IV]] ha relaschà il 1356 la [[Bulla dad aur]] che dueva furmar ina sort constituziun dal [[Sontg Imperi roman]]. Tras quai è il circul dals prinzis electurs ch’eran admess a l’elecziun dal retg vegnì determinà uffizialmain. Ultra da quai ha Karl fatg ina politica da pussanza dinastica ordvart prosperaivla; a ses figl e successur [[Wenzel]] n’èsi però betg reussì da cuntinuar cun la politica da ses bab; l’onn 1400 al han ils prinzis electurs detronisà e remplazzà tras [[Ruprecht dal Palatinat]]. Quel ha agì a moda premurada, ma la finala senza success pervi da la mancanza da meds finanzials. Cun la mort dal retg [[Sigismund]] il 1437 è la dignitad roiala passada a lunga vista dals Luxemburgais als Habsburgais. L’Imperi è però stà segnà vinavant d’ina fragmentaziun territoriala e grondas parts da la pussanza reala sa chattavan en ils mauns dals signurs territorials seculars ed ecclesiastics resp. en il nord en quels da la [[Hansa]]. L’onn 1495, en rom da la Dieta imperiala a [[Worms]], han ins decidì da metter ad ir ina refurma da l’Imperi. Quella dueva impedir mintga furma da faida (pasch publica eterna), ha concludì che la Dieta imperiala duaja vegnir convocada mintg’onn, ha fixà ina taglia imperiala ed introducì ina dretgira da chombra imperiala independenta dal retg. Tras quai han ins tegnì quint a la pretensiun dals prinzis da participar pli ferm ils stans imperials a la pussanza.
=== Confederaziun svizra ===
L’entschatta d’avust 1291, curt suenter la mort da l’imperatur [[Rudolf von Habsburg]], han las trais valladas dad [[Uri]], [[Sviz]] e [[Sutsilvania]] renovà in contract da pasch pli vegl. Tar quests territoris, situads en il vest dal domini habsburgais, sa tractavi da cumins ch’eran segnads d’ina giurisdicziun e d’in urden economic cuminaivel. Pervi da l’isolaziun topografica da las valladas e las cundiziuns da viver che pretendevan lavur cumina n’eran las differenzas dals stans betg uschè grondas sco utrò. Tar ils manaders politics tutgavan singulas stirpas aristocraticas e ritgas famiglias da purs.
Uri e Sviz eran suttamess dapi il 1231 resp. 1240 directamain a l’Imperi, na suttastevan pia a nagin prinzi u retg. Pir dapi che [[Albrecht I]] e [[Leopold I]] han intensivà ils dretgs da suveranitad habsburgais, è la lia – ch’ins aveva l’emprim concepì be per metter frain a las faidas a l’intern da las valladas – vegnida pli e pli en conflict cun Habsburg. Il 1315, en la [[Battaglia da Morgarten]], hai dà in’emprima confruntaziun militara, la quala ils Confederads han decidì en lur favur. En il patg federal ch’è vegnì renovà il medem onn a Brunnen eran uss cuntegnidas passaschas che sa drizzavan cleramain cunter ils Habsburgais; ed ils success dals Confederads, ma er lur basegn da sa giustifitgar vers anora, han er promovì la furmaziun da legendas: ni Guglielm Tell ni il chastellan habsburgais Gessler èn documentads en las funtaunas istoricas.
Pauc pli tard èn s’alliads [[Lucerna]] (1332), [[Turitg]] (1351), [[Glaruna]] e [[Zug]] (1352) sco er [[Berna]] (1353), uschia ch’è sa furmada la Lia dals otg lieus. Cunter novas emprovas da submissiun da vart dals Habsburgais han els fatg resistenza cun success a chaschun da las [[Battaglias da Sempach]] (1386) e da [[Näfels]] (1388). En il 15avel tschientaner als èsi schizunt reussì d’ir en l’offensiva e da conquistar l’[[Argovia]] (1415) e la [[Turgovia]] (1460). Er en las emprovas d’expansiun dal ducadi da [[Burgogna]] sut [[Carl il Temerari]] èn ils Confederads la finala restads victorius. Medemamain ha l’emprova dal retg [[Maximilian I]] fatg naufragi da sfurzar ils Svizzers en rom da l’uschenumnada [[Guerra svabaisa]] da renconuscher las decisiuns da la [[Dieta imperiala da Worms]] dal 1495. Cun la [[Pasch da Basilea]] (1499) èn ils Confederads facticamain sortids dal Sontg Imperi roman, cumbain che quai è pir vegnì confermà en rom da la [[Pasch Vestfalica]] dal 1648.
=== Frantscha ===
[[Datoteca:Joan of Arc miniature graded.jpg|thumb|150px|Jeanne d’Arc]]
Sut ils Capetins è la [[Frantscha]] sa sviluppada en il 13avel tschientaner a la pli impurtanta pussanza politica en l’Europa dal Vest. Gia vers la fin dal temp dals Staufers aveva la Frantscha pratitgà ina politica d’expansiun en il territori da cunfin vers il Sontg Imperi roman; suenter la mort da [[Friedrich II]] era quella be anc s’intensivada.
Entant che [[Philippe III]] steva anc dal tuttafatg sut l’influenza da ses aug [[Charles d’Anjou]] (cf. sutvart), ha ses figl [[Philippe IV]], numnà il Bel, fatg cler da l’entschatta ennà ch’el na veglia betg sa laschar instrumentalisar per la politica dals Anjou en l’Italia dal Sid. Enstagl ha el empruvà da rebatter ils Englais or da lur possessiuns restantas. En la [[Gascogne]] n’al dueva quai betg reussir ed en la [[Flandra]] – da quel temp ina da las regiuns economicas las pli fermas en l’Europa – ha ses engaschament promovì tendenzas d’independenza. Dapli success ha il retg gì en rom da si’extensiun vers il [[Sontg Imperi roman]]. In’allianza cun il retg [[Albrecht I]] ha stgaffì las premissas per suttametter vers il 1300 al domini franzos la [[Burgogna]] ed ulteriurs territoris da cunfin a la [[Maas]].
Las tentativas d’expensiun han augmentà il basegn finanzial, uschia ch’il retg franzos ha fatg ina politica fiscala rigurusa. Tranter [[Philippe IV]] e papa [[Bonifatius VIII]] è uschia prorut in conflict pervi da l’imposiziun da taglia dal clerus franzos. Suenter la dispita d’investitura cun il [[Sontg Imperi roman]] è questa cuntraversa escalda en in segund cumbat da pussanza tranter la pussanza seculara e l’eclesiastica: Bonifatius ha relaschà la bulla papala Unam Sanctam che postulescha la predominanza absoluta dal papat er en dumondas secularas. A Philippe èsi però reussì da metter en fermanza il papa per in tschert temp. Curt suenter è Bonifatius mort e ses successur [[Benedictus XI]] è stà en uffizi be stgars in onn. Cun l’elecziun dal proxim papa, il Franzos [[Clemens V]], è il conflict sa sviluppà definitivamain a favur da la curuna franzosa. Il nov papa ha decidì il 1309 da transferir sia residenza ad [[Avignon]] ed è uschia sa mess en la sfera d’influenza dal retg franzos. Igl è quai stà il cumenzament da l’uschenumnà Papat dad Avignon u – ord vista dals adversaris – da la «Praschunia babilonica da la baselgia».
L’onn 1328 è la chasa da [[Valois]] suandada a la famiglia dals [[Capetins]] ch’era morta ora en la lingia masculina. Il retg englais [[Edward III Plantagenet]] ha però medemamain fatg valair pretensiuns al tron, quai ch’ha manà a la [[Guerra da tschient onns]] (1337–1453). Las truppas englaisas vegnivan manadas meglier e disponivan dals tiradurs ad artgs lungs temids. Igl è reussì a l’Engalterra da controllar fin il 1360 grondas parts da la Frantscha; ultra da quai pativa la populaziun sut furmaziuns da mercenaris sblundregiantas (armagnacs) ed epidemias (mort naira).
Fin la fin dal 14avel tschientaner èsi reussì als Franzos, cun meds da la guerra strapatschanta, da rebatter ils Englais sin paucs puncts da sustegn a la costa da l’[[Atlantic]] e dal [[Chanal da la Mongia]]. L’onn 1415 ha [[Henry V]] però reprendì la guerra. En la [[Battaglia dad Azincourt]] dals 25 d’october 1415 ha el battì cumplettamain l’armada franzosa. La finala è [[Filip il Bun]], il pussant duca da la [[Burgogna]], passà suenter l’assassinadi da ses bab tras aderents dals [[Valois]] sin la vart da l’Engalterra, cumbain che quest’allianza è puspè vegnida schliada suenter intgins onns. Il 1420 ha il retg franzos [[Charles VI]] renconuschì en il [[Contract da Troyes]] las pretensiuns da Henry. Ma quel è mort suenter curt temp. L’adesiun da la Frantscha a l’Engalterra ch’el aveva gì en mira ha uschia fatg naufragi, cumbain che las truppas fidaivlas als Valois controllavan be pli territoris en il sid da la Frantscha. L’apparientscha da [[Jeanne d’Arc]] ha però vieut il decurs da la guerra a favur da la Frantscha. Ella ha manà il 1429 il [[Dauphin]] [[Charles VII]] a [[Reims]] a l’uncziun sco retg. [[Charles VII]] ha però pudì sa cunvegnir cun il duca da la Burgogna, concedind a quel ina gronda autonomia (che dueva pir vegnir terminada il 1477 sut [[Louis XI]]). Ils Englais sa chattavan uss definitivamain en la defensiva ed èn sa retratgs il 1453. Sulettamain [[Calais]] als è restà sco davosa bastiun sin il continent.
A partir da quel mument è la Frantscha sezza puspè vegnida activa a moda expansiva. Il 1494 è [[Charles VIII]] penetrà en l’Italia, quai ch’ha disturbà decisivamain l’equiliber da las forzas che regiva là. Stgars 30 onns pli tard ha er l’imperatur [[Karl V]] intervegnì en l’Italia; igl ha cumenzà in cumbat da decennis tranter las chasas Valois e Habsburg per la predominanza en l’Europa.
=== Inslas Britannicas ===
[[Datoteca:MK18541_Bannockburn_Robert_the_Bruce.jpg|thumb|150px|Monument che regorda a la Battaglia da Bannockburn]]
Sco in dals emprims pajais ha l’[[Engalterra]] sviluppà en il temp medieval structuras parlamentaras. Ils origins dal parlament englais èn da chattar en l’obligaziun feudala dals vasals da la curuna da betg be prestar al retg sustegn militar, mabain d’al cussegliar en dumondas guvernamentalas. Gia dal temp dals retgs normans è quest’obligaziun sa concretisada en furma da la radunanza dal cussegl (''curia regis''); en quella radunava il retg uvestgs, avats e baruns laics da confidenza. En il decurs dal temp è sa sviluppà sper in gremi pli pitschen permanent in cussegl grond che vegniva convocà tenor basegn; per quest ultim è s’etablì a partir dal 13avel tschientaner la denominaziun ‹parlament›. Gia en la [[Magna Charta]] dal 1215 aveva il retg stuì far concessiuns envers quest gremi. En l’ulteriur decurs dal 13avel e 14avel tschientaner ha il parlament cumpiglià adina dapli er represchentants da las citads, baruns e conts che n’eran betg suttamess directamain a la curuna. En l’ulteriur svilup duevan la finala sa furmar las duas chombras caracteristicas House of Lords e House of Commons. Entant ch’ils Lords sa cumponivan da prelats, earls e baruns tschernids dal retg persunalmain, èn ils Commons sa sviluppads pli e pli ad in gremi da conts, purs libers e burgais sco nova cuminanza d’interess politica.
Vitiers è anc vegnida la revolta da purs dal 1381, chaschunada tras imposiziuns da taglia creschentas e la malcuntentientscha cun ils regents. Suenter che las forzas da lavur eran daventadas stgarsas en consequenza da la mort naira era la conscienza da classa dals purs creschida. Cumbain che la revolta è la finala vegnida abattida, han ils signurs feudals betg pudì sa serrar a lunga vista envers las pretensiuns economicas e socialas che sa chattavan en transfurmaziun. Fin la fin dal temp medieval han ins realisà intginas da las pretensiuns principalas dals revoltants, numnadamain l’aboliziun da la serviladad ed il dretg da far cunvegnas libras areguard la lavur cunter pajament.
Ma betg mo a l’intern dal pajais è uschia vegnì mess successivamain terms a la pussanza roiala. Er la politica d’expansiun ha prendì plaunsieu ina fin. En il nord da l’insla ha la [[Battaglia da Bannockburn]] terminà il 1314 las tentativas englaisas da suttametter la [[Scozia]] ed ha pussibilità als Scots da sviluppar in ferm urden statal sut ils Stuarts. A partir dal 1337 ha l’Engalterra surtut drizzà l’attenziun sin la [[Guerra da tschient onns]] cunter la [[Frantscha]]. Cun la victoria sper Azincourt l’onn 1415 steva [[Henry V]] curt avant unir ils dus reginavels; ses figl [[Henry VI]] ha però sguazzà l’avantatg (cf. survart).
Gist suenter la fin da la guerra il 1453 han cumenzà dispitas dinasticas a l’intern dal pajais, las uschenumnadas [[Guerras da rosas]] (1455–1485). Quellas èn idas a fin cun la successiun al tron da [[Henry VII]] e la ferma forza centrala da la monarchia dals [[Tudor]]. Entant che l’attenziun da l’Engalterra era uschia liada a l’intern, ha l’Irlanda pudì avanzar ad in status quasi independent.
=== Scandinavia ===
Suenter il naufragi da l’uniun tranter la [[Svezia]] e la [[Norvegia]] (1319–1365) èsi vegnì il 1397 sut regina [[Margarete]] a la fundaziun da l’[[Uniun da Calmar]] scandinava. L’onn 1363 aveva Margarete, la figlia dal retg danais [[Waldemar IV Atterdag]], maridà il retg [[Håkon VI]] da la Norvegia. Suenter la mort dals dus retgs (1375 resp. 1380) ha Margarete cuntanschì l’approvaziun da ses figl [[Olaf]] sco regent en uniun persunala. Ella sezza ha manà cun vigur ed inschign diplomatic las fatschentas e suenter la mort prematura dad Olaf l’onn 1387 è ella vegnida renconuschida sco regina dal Danemarc e da la Norvegia. Cura che magnats malcuntents han stgatschà il retg svedais, han las truppas da Margarete occupà la Svezia; suenter in dir cumbat èn quellas la finala er stadas bunas da rumper la resistenza da vart da [[Stockholm]]. A Margarete èsi bain reussì da tegnair quint suffizientamain als basegns divergents dals trais reginavels parzials; ma sut ses successurs duevan las tensiuns crescher cuntinuadamain.
Surtut ils Svedais han mantegnì ina tenuta reservada envers l’Uniun che vegniva dominada dals Danais. Els èn sortids il 1520 suenter la Mazzacra da Stockholm; il 1523 è vegnì elegì [[Gustav Wasa]] sco retg svedais. La Norvegia da sia vart ha pers si’influenza ed è stada unida cun il [[Danemarc]] fin il 1814. La colonia norvegiaisa en la [[Grönlanda]] è morta ora en il 15avel tschientaner, probablamain pervi da las cundiziuns climaticas ch’èn pegiuradas.
=== Spagna e Portugal ===
[[Datoteca:506-Castile_1210.png|thumb|200px|La situaziun en Spagna a l’entschatta dal temp medieval tardiv]]
En il 12avel tschientaner ha il domini castilian en la part centrala da la [[Spagna]] chattà ina culminaziun sut [[Alfonso VII]]. Ulteriuras victorias en rom da la reconquista dals territoris che sa chattavan en ils mauns dals Maurs èn alura però surtut reussidas en il 12avel e 13avel tschientaner da vart dad Aragón. Questa nova pussanza en Spagna era sa furmada en la part occidentala dal pajais ed era s’unida il 1164 cun [[Barcelona]]. Ch’i n’è betg reussì da terminar suenter questas victorias la reconquista, è stà d’attribuir al fatg ch’igl existivan gronds divergenzas tranter Castilia ed Aragón. Pir [[Sancho IV]] (1284–1295) ed [[Alfonso XI]] (1312–1350) da la Castilia han cuntinuà cun la politica da reconquista. Il 1469 èn [[Isabel I da Castilia]] e [[Ferrando II dad Aragón]] maridads ed han uschia furmà il territori da la Spagna moderna. Il 1492 èn ils Maurs vegnids stgatschads da [[Granada]], quai ch’ha pussibilità da terminar la reconquista.
Suenter la fin da la reconquista ha gì lieu ina persecuziun da minoritads religiusas. Ils ‹retgs catolics› Isabel I e Ferrando II na vulevan tolerar en lur sfera da pussanza naginas persunas che n’eran betg catolicas. Muslims e gidieus han ins sfurzà da sa laschar battegiar. L’onn 1478 han ins endrizzà l’inquisiziun spagnola cun l’intent da scuvrir e punir ‹nuncartents› ch’eran be sa convertids exteriuramain e che pratitgavan en il zuppà lur veglia cretta. Ils 31 da mars 1492 han Isabel I e Ferrando II relaschà l’Edict da l’Alhambra; quel ha prescrit che tut ils 300 000 gidieus che n’eran betg pronts da sa laschar battegiar stoppian bandunar la Peninsla Iberica. Da quest’emigraziun è sa furmada entaifer il giudaissem la gruppaziun dals sefardim.
En la regiun da [[Porto]] è sa sviluppà il contadi da [[Portugal]] sco part dal [[Reginavel d’Asturia-Léon]]. En il decurs dal 12avel tschientaner era quest contadi daventà talmain pussant ch’el è vegnì declerà independent ed è s’etablì sco [[Reginavel dal Portugal]]. Enfin il 1250 – sut gronda participaziun da chavaliers d’auters pajais – ha pudì vegnir terminada la reconquista cun occupar l’[[Algarve]].
Il 1383 è la [[chasa burgognaisa]], ch’aveva regì enfin là, morta ora en il Portugal. Sut la segunda dinastia portugaisa, la [[chasa Avis]], è il Portugal daventà la pussanza maritima e commerziala dominanta en l’Europa. [[Hendri il Navigatur]] (1394–1460) ha inizià viadis da scuverta a la costa da l’[[Africa dal Vest]] ed il 1498 ha [[Vasco da Gama]] scuvert la via maritima vers l’India. Ils regents spagnols han reagì sin questa sfida cun sustegnair l’expediziun da [[Columbus]] che tschertgava ina via occidentala vers l’[[India]] – el ha chattà l’[[America]] precis l’onn che [[Granada]] è crudà.
=== Italia ===
En l’[[Italia]] han suverans locals dals Guelfs (‹Welfen›) e Ghibellins (‹Waiblinger›) profità en il 13avel tschientaner dal regress da la pussanza imperiala. Entant ch’ils Ghibellins sa basavan per ordinari pli ferm sin l’aristocrazia, eran ils Guelfs segnads d’ina tscherta vischinanza tar il ‹republicanissem› e vegnivan sustegnids da la baselgia, da la [[Frantscha]] e dals Anjou en lur cumbat cunter l’egemonia dals retgs tudestg-romans. En il diever dal pled dals Guelfs da [[Firenza]] muntava ‹Ghibellin› tant sco ‹monarc›. En emprima lingia serviva il pled però per designar partidas da la citad concurrentas.
En bleras citads talianas dal temp medieval tardiv è la veglia constituziun communala vegnida remplazzada tras la regenza d’in singul pussant (''signore'') e sia famiglia. Quai è succedì per metter fin a las dispitas da partida permanentas. En l’Italia dal Nord ha, sper las pussanzas maritimas [[Venezia]] e [[Genua]], surtut [[Milaun]] enconuschì en il 14avel tschientaner sut la famiglia dals [[Visconti]] in temp da fluriziun.
Il nord era stà dapi il temp dad [[Otto I]] sut il domini dals regents dal [[Sontg Imperi roman]]; suenter la fin dals [[Staufers]] è quest’influenza sa schliada quasi dal tuttafatg. La campagna taliana da [[Heinrich VII]] (1310–1313) è stada la davosa emprova pli gronda da far valair envers las communas, il papa ed il retg d’Italia ils dretgs imperials en l’Italia Mesauna e Superiura. Quai na dueva però betg reussir a Heinrich IV, tranter auter er pervi da sia mort prematura. E [[Ludwig il Bavarais]] e [[Karl IV]] n’èn strusch vegnids activs en l’Italia, entant che [[Ruprecht dal Palatinat]] è vegnì abattì sanguinusamain da [[Gian Galeazzo Visconti]] al pe da las [[Alps]]. La finala è la dinastia dals [[Visconti]] morta ora e [[Venezia]] ha acceptà suenter dirs cumbats ils [[Sforza]] sco ertavels da [[Milaun]]. Il contract correspundent, la Pasch da Lodi dal 1454, vala gia sco eveniment da la renaschientscha e da la transiziun vers il temp modern.
[[Datoteca:Cosimodemedicitheolder.jpg|thumb|160px|Cosimo de Medici]]
Tras fatschentas da finanzas e commerzi èn la finala surtut [[Firenza]] e [[Venezia]] avanzads a republicas citadinas pussantas che duevan dominar sur lung temp la politica en la [[Toscana]] ed en il nord da l’Italia. A Firenza regiva dapi il 1434 la famiglia dals [[Medici]], la quala ha mussà interess per ils arts ed è daventada ina da las promoturas principalas da la renaschientscha. Suenter il return dal papat a [[Roma]] l’onn 1378 è questa citad sa sviluppada in’ulteriura giada ad ina metropola politica e culturala.
En l’Italia dal Sid han papa [[Innocenz IV]] e ses successurs cuntinuà suenter la mort da Friedrich II il cumbat cunter ils [[Staufers]]. Damai ch’els n’èn betg stads buns da far quai or d’atgna forza han els l’emprim vulì installar il figl dal retg englais [[Henry III]] sco cuntraretg. Suenter che quai ha fatg naufragi ha papa [[Urban IV]] clamà en agid [[Charles d’Anjou]], il frar dal retg franzos. Il 1266 è quel ì a riva cun si’armada ed ha victorisà Manfred sper Benevent. Malcuntents cun il reschim despotic da Charles d’Anjou han ins clamà il biadi da Friedrich II, Konrad (numnà Conradino), en il pajais. Ma er quel è vegnì victorisà ed executà. Uss n’era il domini da Charles betg pli en privel ed el ha cumenzà ad extender quel tant en l’Italia Centrala e Superiura sco er vers ost (Albania, restanzas dal reginavel da Jerusalem, Achaia). Alura è el s’allià cun l’ultim imperatur latin [[Balduin II]] cun l’intenziun da derscher [[Michael Palaiologos]] ch’aveva restaurà il 1261 a [[Constantinopel]] l’imperi grec. Ma anc avant che la campagna militara possia cumenzar, è prorutta il 1282 a [[Palermo]] ina sullevaziun (‹Vespras sicilianas›). Quella era vegnida instigada dals Bizantins e dal retg Pedro III dad Aragon ed ha eliminà en terriblas mazzacras il regiment d’occupaziun dals Franzos. Ils Aragòns han acceptà la curuna sco retg da [[Sicilia]] ch’als è vegnida offerta dals revoltants. L’Italia dal Sid è percunter restada franzosa enfin ch’i dueva reussir il 1442 al retg [[Alfons V dad Aragòn]] d’unir la Sicilia e l’Italia Superiura sut ses domini.
Politicamain è l’Italia sa chattada en in stadi desolat dapi la campagna da [[Napoli]] da [[Charles VIII]] (ch’ha empruvà – la finala adumbatten – da far valair ils dretgs d’Anjou en l’Italia dal Sid). Quella marchescha il cumenzament da las guerras per l’egemonia en l’Italia che duevan perdurar fin en il 16avel tschientaner e ch’annunzian la fin definitiva dal temp medieval en questa regiun.<ref>Elke Goez: ''Geschichte Italiens im Mittelalter''. Darmstadt 2010, p. 252s.; Christopher Allmand (ed.): ''New Cambridge Medieval History''. Tom 7, Cambridge 1998, p. 547ss.</ref>
=== Da l’Imperi bizantin a l’Imperi osmanic ===
Dal temp ch’ils cruschaders da l’Occident han installà a [[Bizanz]] l’Imperi latin, han singuls reginavels parzials tgirà vinavant la cultura bizantina tradiziunala, vul dir da tempra greca. Tranter quellas era il Reginavel da [[Nicea]] sut [[Ioannes III Dukas Batatzes]] avanzà en il 13avel tschientaner a la pussanza la pli ferma. Ma pir sut l’imperatur [[Michael VIII Palaiologos]] (1259–1282) èsi reussì d’allontanar l’Imperi latin a [[Constantinopel]]. Sco avugà dal successur al tron [[Ioannes IV Laskaris]] ha quel usurpà la dignitad d’imperatur, ha fatg tschorventar ed impraschunar ses avugadà ed ha uschia fundà la dinastia dals Palaiologs. Il 1259 ha el victorisà il reginavel parzial dad [[Epirus]] che rivalisava cun Nicea per la supremazia. Alura ha el fatg il 1261 in contract cun [[Genua]] per pudair abatter la flotta veneziana che defendeva a Constantinopel il domini latin. A la republica maritima è vegnida garantida per l’agid correspundent la medema posiziun giuridica sco ch’aveva giudì fin qua Vaniescha entaifer l’[[Imperi bizantin]]. Quest contract, ch’ha muntà in’ulteriura greva ipoteca per l’avegnir dal pajais, na fiss però betg stà necessari. Gia paucas emnas pli tard è la citad crudada plitost casualmain e senza agid da [[Genua]] en ils mauns da Michael. Quel ha restabilì l’Imperi bizantin ed ha sa laschà curunar en la [[Hagia Sophia]].
Cun ina suletta excepziun han ils Palaiologs tschentà silsuenter tut ils imperaturs fin la fin da l’Imperi bizantin. Tuttina na duevi betg reussir a questa dinastia, ch’ha tuttavia gidà a stabilisar la pussanza, d’impedir il declin successiv da l’Imperi. Gia avant la crudada da la chapitala l’onn 1453 è quest’anteriura pussanza gronda sa diminuida ad in vasal tributar da l’[[Imperi osmanic]] che consistiva be pli da la citad da Constantinopel e d’intginas enclavas grecas.
L’[[Imperi osmanic]] è sa sviluppà or d’in dals principadis parzials ch’era sa furmà a l’ur occidental dals [[Seldschucs da Rum]]. Davart l’istorgia tempriva dals Osmans è enconuschent be pauc. Probablamain derivavan els, tuttina sco ils Seldschucs, da l’[[Asia Centrala]]; pervi da las attatgas cuntinuantas dals [[Mongols]] aveva Suleyman decidì da s’allocar pli en il vest, en la part orientala da l’Anatolia. Dal biadi guerresc da Suleyman, Osman I Ghasi, duai il nov reginavel avair survegnì il num. A cust dals Bizantins ha Osman extendì ses domini vers vest ed a ses figl Orchan (1326–1359) èsi reussì d’avanzar fin a la [[Mar Egeica]]. En il 14avel tschientaner èn ils Osmans avanzads sin il [[Balcan]], nua che [[Murad I]] ha victorisà il 1389 sur ils pievels slavs ([[Battaglia da Cosovo]]). Vastas parts da la [[Bosnia]], [[Croazia]], [[Serbia]], [[Albania]] e [[Bulgaria]] èn daventadas ina part da l’Imperi osmanic. Suenter in interregnum – pervi da dispitas internas areguard la successiun al tron – èsi reussì als Osmans il 1453 da conquistar [[Constantinopel]]. Cun quai è l’Europa dal Sidost vegnida dal tuttafatg sut la controlla dals Tircs. Quels han cuntinuà cun lur expansiun fin la segunda [[Bloccada da Vienna]] dal 1683, la quala dueva far naufragi, e la [[Battaglia al Kahlenberg]]. Per ils Grecs ha inizià in domini ester ch’ha durà fin il 19avel tschientaner; durant quest temp è la baselgia ortodoxa stada da grond’impurtanza sco punct d’orientaziun religius e cultural.
[[Datoteca:Siege of Belgrade (1456), Ottoman miniature.jpg|thumb|250px|Miniatura osmanica da la Bloccada da Belgrad (1456)]]
Suenter ch’ils Osmans han gì conquistà il 1453 Constantinopel, ha papa [[Calixtus III]] appellà a la cristianadad da far ina cruschada. Entaifer l’armada cristiana ch’ha battì il 1456 ils Osmans en la [[Battaglia sper Belgrad]] sa chattava er in grond dumber da Croats che vegnivan manads dal franciscan [[Johannes Capistranus]]. L’onn 1519 ha papa [[Leo C]] numnà ils Croats cun pleds renconuschents ''Antemurale Christianitatis'' (‹bastiun da la cristianadad›), perquai ch’els avevan fatg resistenza cunter la derasaziun da l’Imperi osmanic vers l’Europa. Suenter che l’armada cristiana è vegnida abattida dals Tircs en la [[Battaglia sper Mohács]] (1526) è er il Reginavel ungarais vegnì sut il domini ester osmanic. Danovamain smanatschavan ils Osmans l’Europa restanta, suenter che las tentativas da defensiun dals Croats avevan manà en il decurs dal 15avel tschientaner a 30 campagnas militaras e 70 citads destruidas.
=== Pologna e Lituania ===
En il nord è creschì da quel temp il Reginavel lituan e pli tard polac-lituan a moda rasanta. La [[Pologna]] vegniva surtut smanatschada da dus stadis vischins: dal Reginavel da la [[Boemia]] che fascheva valair pretensiuns sin la curuna polonaisa e da l’Urden teutonic. Retg [[Kasimir]], il davos dals Piasts ch’avevan fundà il Reginavel da la Pologna en il temp medieval tempriv, è sa stentà da sa cunvegnir cun ils vischins en il vest sin via da la diplomazia. Quai al è reussì tant cun la Boemia, cun l’Urden teutonic sco er cun il retg tudestg. Uschia ha Kasimir pudì drizzar si’egliada vers ost. En ina dispita per la successiun ererditara en la [[Lituania]] ha el pudì sa far valair e gudagnar uschia novs territoris per la Pologna. Ses titel d’onur ‹il Grond› ha Kasimir però surtut d’engraziar a sia politica da l’intern – ch’è stada segnada da vastas mesiras administrativas – ed a la promoziun da l’economia, dal dretg e da la cultura. Ad ina pussanza gronda europeica è la Pologna la finala avanzada grazia a l’uniun cun il gronducadi da la Lituania. Quai è succedì tras maridaglia da l’ertavla dal tron Jadwiga cun il gronduca Jagiello da la Lituania; quel è vegnì battegià ed è daventà en uniun persunala retg da la Pologna (1356).
=== Horda dad aur ===
Il reginavel parzial occidental ch’era sa furmà or da l’ierta dals invasurs mongolics sut Dschingis-Khan vegniva numnada dals Russ ‹Horda dad aur› (tenor in term mongol-tirc che muntava oriundamain simplamain ‹curt/palaz dal khan›). Quest reginavel era resortì da l’ierta parziala da Dschotschi, il figl da Dschingis-Khan ch’è gia mort il 1227. L’emprim cumpigliava el la part occidentala da la Sibiria e la Corasmia cun ils pievels nomads dals Tircs da Kiptschak. Sut Batu Khan, il segund figl da Dschingis-Khan, èn vegnids suttamess ils Bulgars a la [[Volga]] enturn la citad da Bulgar sco er ils principadis russ cun excepziun da [[Nowgorod]]. Il Reginavel s’extendeva uschia da la [[Sibiria]] fin als cunfins da l’[[Ungaria]] e da la [[Pologna]], da la [[Crim]] e dal [[Caucasus]] fin avant [[Nowgorod]]. Ils Mongols èn sa maschadads pli e pli cun la populaziun tirca; ils principadis russ avevan da pajar tribut ed eran obligads al succurs militar, ma han uschiglio pudì conservar ina vasta independenza.
Cun la conversiun dal khan [[Berke]] (1257–66) a l’islam è il reginavel vegnì adina pli ferm sut l’influenza da la cultura islamica; en la politica exteriura è quai s’exprimì en in’avischinaziun fitg stretga al sultanat dals Mamelucs en l’[[Egipta]]. Ils lioms cun ils ulteriurs reginavels mongolics èn percunter sa schluccads. Dapi il 1260 era il reginavel occidental independent dal khan superiur. Silsuenter hai adina puspè dà dispitas commerzialas e conflicts militars cun ils ulteriurs reginavels parzials per la predominanza en la Persia; quai sco er cumbats da pussanza a l’intern han flaivlentà pli e pli il Reginavel. Il 1380 ha la Horda dad aur pers la Battaglia sin il Kulikowo Pole ed ha stuì acceptar la predominanza dal principadi grond da Moscau sco pussanza regiunala, a la quala ha er stuì guntgir la Rus da Kiev ch’era londervi d’ir da rendì. L’onn 1480, suenter la Gronda scuntrada al flum Ugra, ha [[Iwan il Grond]] terminà definitivamain la pussanza mongola en la Russia ed ha tschentà il fundament dal stadi naziunal russ.
== Societad ed economia ==
[[Datoteca:Late Medieval Trade Routes.jpg|thumb|240px|Vias da commerzi dal temp medieval tardiv: Hansa (nair), Venezia (blau), Genua (cotschen), Venezia e Genua (violet), vias terrestras e flums (punctà)]]
Ils 18 da matg 1291 han armadas muslimas conquistà [[Akkon]], la davosa bastiun cristiana en Terra sontga. Quest eveniment ha be pli muntà formalmain la fin da las cruschadas. Gia ditg avant era la posiziun da l’Occident sa midada. Las cruschadas han stgaffì la premissa per contacts culturals ed economics cun Bizanz ed ils territoris islamics situads pli lunsch vers l’ost. Bizanz furmava la plazza da martgà, sin la quala i deva da cumprar praticamain tut e l’Europa ha emprendì a conuscher novas martganzias, sco per exempel taila da saida, spezarias, fritga e spievels or da vaider. La gronda part da questa rauba pudevan be sa prestar Europeans ritgs; ma il commerzi ed il transport eran lavurs ordvart lucrativas. L’economia da finanzas ch’era sa svegliada da nov era anc giuvna. En l’Italia dal Nord èn sa sviluppadas las emprimas ''banche'', vul dir biros da stgomi e da credit, e la finala las grondas cumpagnias da commerzi – societads che finanziavan a l’engronda la producziun ed il commerzi internaziunal e che retschavevan persuenter savens privilegis e monopols statals. Ils pli gronds crediturs finanziavan schizunt las guerras dals regents. Famiglias sco ils [[Fugger]] en Germania, ils [[Medici]] en l’Italia u ils [[de la Poles]] en l’Engalterra han cuntanschì in’enorma pussanza politica ed economica.
Ma l’economia na pudeva betg be sa basar sin ils imports; igl è er sa sviluppà in viv export vers l’ost. Commerziants europeics han tramess en l’Orient entiras chargias da bastiment cun taila da launa, granezza, glin, vin, sal, lain u pellitschas. La [[Mar Mediterrana]] n’era betg suttamessa en medema maniera a la predominanza islamica sco las vias da commerzi sin la terra. Il fatg che la via maritima era uschia per ina buna part liberada da pretensiuns da duana, ha animà ils Europeans da construir flottas da commerzi, e quai malgrà ch’igl als mancava per gronda part l’experientscha correspundenta. A medem temp èn er sa derasadas novas metodas da fabricaziun (tailas, tessids, metals).
Surtut [[Genua]] e [[Venezia]] han d’engraziar lur avanzament al commerzi tranter vest ed ost ch’era da quel temp en plaina fluriziun. Da lur basas da commerzi en la part orientala da la [[Mar Mediterrana]] èn Venezia e Genua penetrads adina pli lunsch vers ost en ils reginavels mongolics. La finamira era quella d’entrar en novs contacts commerzials e d’avrir novs martgads.
En quest connex stattan er ils viadis da la famiglia da commerziants veneziana Polo. Tranter il 1260 ed il 1269 èn ils frars Nicolò e Matteo Polo viagiads fin en la [[Mongolia]]; sco mess uffizials dal papa èn els alura avanzads a partir dal 1271 sin via terrestra fin en la [[China dal Nord]]. Là en els vegnids beneventads dal regent [[Kubilai Khan]]. Surtut [[Marco Polo]], il figl da Nicolò, è sinaquai vegnì incumbensa dal khan cun diversas missiuns ch’al han manà en tut las parts da l’imperi. Il 1295 èn els returnads cun la nav a Venezia, e quai chargiads cun gronds gudogns. Paucs onns pli tard ha Marco Polo dictà ses rapport da viadi; quel è bainspert sa derasà en numerus manuscrits e dueva marcar a moda duraivla il maletg europeic da l’[[Orient Extrem]].
La dumonda economica ha chattà ulteriurs stimuls tras martgads e fieras spezialisadas. Ils signurs feudals han procurà per in andament ordinà da talas occurrenzas; els han garantì la pasch dal martgà ed han retschet persuenter entradas da dazis e taglias da commerzi. Enconuschentas eran da quel temp surtut las fieras en la [[Champagne]] franzosa. Martgadants da l’entira [[Europa]] e dal [[Proxim Orient]] sa rendevan da lieu a lieu, cumpravan e vendevan ed han uschia stgaffì ina rait da commerzi che tanscheva fin en la [[Scozia]] ed en la [[Scandinavia]]. Cun s’unir per pudair transportar lur martganzia a moda pli segira e favuraivla han ils martgadants gudagnà influenza, per exempel cura ch’i sa tractava da sa cunvegnir areguard ils pretschs e dazis sin via pli bunmartgads. La pli pussanta associaziun da partenaris da commerzi che persequitavan ils medems interess ha furmà la Hansa. Quella è naschida sco societad cooperativa dals commerziants a distanza da la Germania Bassa e dal Vest. Da la mesadad dal 12avel tschientaner fin en il 14avel tschientaner dueva ella sa sviluppar en la Mar dal Nord e da l’Ost ad in veritabel imperi.
[[Datoteca:MZK_003_Nr_01_Fig_27_-_Holzwohnhaus_Halberstadt_Aufbau.jpg|thumb|140px|Chasa citadina dal temp medieval tardiv]]
La Hansa represchentava ses commembers envers pussanzas estras, e quai sco atgna persuna giuridica. Ils purtaders da questa cooperativa pratitgavan la medema professiun, eran d’ina provegnientscha professiunala cumparegliabla; malgrà la tempra surregiunala ha ella uschia pudì sviluppar ina cumpactadad surprendenta areguard las finamiras communablas e la realisaziun pratica da quellas. En rom da la muntada creschenta da las citads e da la colonisaziun cuntinuanta en l’ost han las citads tudestgas a la Mar da l’Ost furmà la basa d’operaziun economica da la Hansa. Da qua anora èn ils commerziants da quella sa mesirads cun success cun ils concurrents (surtut da derivanza scandinava). Sustegnids da las autoritads localas è sa sviluppà in imperi da commerzi che cumpigliava contorias da [[Nowgorod]] en l’ost sur [[Bergen]] en il nord fin a [[Brügge]] e [[Londra]] en il vest.
Vers la fin dal 13avel tschientaner ha la citad imperiala da [[Lübeck]] surpiglià la direcziun da la Hansa al lieu da l’associaziun da Gotland. Quai ha mess ad ir in process da midada en il rom dal qual las singulas citads èn sa preschentadas sco mercenaris, uschia che la Hansa da mercenaris è daventada in’associaziun da citads da la Hansa. Envers ils divers regents locals ha la Hansa s’acquistà independenza e pussanza – sche necessari er cun la forza da las armas. Quai è sa mussà en la confruntaziun militara cun il [[Danemarc]] ch’è ida a fin il 1370 a moda ordvart avantagiusa (Pasch da Stalsund). Il declin da la Hansa è vegnì inizià en il 15avel tschientaner cura ch’ils Englais e surtut ils Ollandais èn avanzads adina dapli en il territori da la Mar da l’Ost. La Hansa è sinaquai s’orientada pli ferm ad ina politica da commerzi naziunala e protecziunistica ed ha pers sia muntada sco pussanza gronda economica.
En il decurs dal 15avel tschientaner è tschessada la muntada da las fieras en la [[Champagne]] per il commerzi en direcziun nord-sid. Al lieu da quellas vegniva dà uss la preferenza a la via maritima tranter la [[Flandra]] e l’[[Italia]]. Ultra da quai han adina dapli commerziants da launa englais cumenzà ad exportar vestgadira enstagl da launa, quai ch’ha fatg donn a las manufacturas da ponn en l’[[Ollanda]]. Decisiv è er stà l’impediment dal commerzi cun la [[Levanta]] tras la midada da quel da l’[[Imperi bizantin]] a l’[[Imperi osmanic]]. En vista a tut quests svilups hai gì num d’ir en tschertga da vias da commerzi alternativas – enturn la part meridiunala da l’[[Africa]] vers l’[[India]] e sur l’[[Atlantic]] en l’[[America]].
Questas midadas han er promovì la fundaziun ed il svilup da las citads. Tranter il declin da l’[[Imperi roman]] e ca. l’onn 1000 n’eran strusch vegnidas fundadas novas citads en l’Europa. Las relaziuns commerzialas prosperantas han però clamà suenter novas fieras e suenter la fundaziun da novas citads situadas a las vias da commerzi e da transport. Da ca. 1100 fin il 1250 è il dumber da dretgs da citad s’augmentà en l’Europa per diesch giadas; quest svilup ha l’emprim cuntinuà durant il temp medieval tardiv, è lura però vegnì franà da la catastrofa demografica chaschunada da la pestilenza. Citads sco [[Puntina]], [[Francfurt]], [[Hamburg]], [[Brügge]], [[Gent]] u [[Oxford]] han pir cumenzà a prosperar da quel temp. Ina pitschna citad dumbrava per ordinari radund 2500 abitants, ina citad d’impurtanza radund 20 000. Citads grondas odiernas sco [[Londra]] u [[Genua]] avevan da quel temp 50 000 abitants. Las pli grondas metropolas cun radund 100 000 abitants furmavan [[Paris]], [[Venezia]] e [[Milaun]]. ‹Aria citadina fa ins libers› era il motto dal temp. Nundumbraivels servs e purs depauperisads èn sa rendids en las citads; ina gronda activitad da construcziun ha sustegnì il svilup da quellas. Las citads sezzas han sviluppà ina schientscha politica, èn sa fatgas independentas da la noblezza e dal clerus, han incassà agens dazis e taglias ed han mess ad ir in’atgna giurisdicziun. En l’Italia dal Nord e Centrala han ins installà las emprimas administraziuns communalas, in model ch’è bainprest vegnì imità en tut l’Europa. En las citads èn er sa sviluppadas corporaziuns da mastergnants e commerziants – las mastergnanzas – ch’han gudagnà grond’influenza sin la vita economica.
== Furmaziun ed universitads ==
[[Datoteca:Laurentius_de_Voltolina_001.jpg|thumb|220px|Represchentaziun d’ina lecziun universitara (ca. 1350)]]
En il temp medieval tempriv ed autmedieval aveva be in pitschen circul da persunas access ad ina furmaziun elementara sco leger, scriver e far quint. La gronda massa dal pievel, schizunt da l’aristocrazia, na possedeva nagina u be ina fitg modesta furmaziun. Sulettamain en las scolas claustralas devi la pussaivladad da s’acquistar savida, ma be per quels ch’eran pronts da s’obligar al servetsch en l’urden. A partir da l’onn 1000 hai dà parallelamain al svilup da las citads uschenumnadas scolas da catedrala. Quellas han er furmà figls da nobels e da la burgaisia, gea schizunt servs, e quai senza che quels stuevan sa suttametter a la vita conventuala. Las scolas da catedrala, ch’èn sa sviluppadas surtut en Frantscha, han reducì la materia d’instrucziun als set ‹arts libers› che vegnivan gia emprendids en la Roma antica dals burgais libers e che sa cumponan dal trivium (grammatica, logica e retorica) e dal quadrivium (aritmetica, astronomia, geometria e musica). Legids vegnivan be in pitschen dumber da scripturs renconuschids da l’antica tardiva e dal temp medieval tempriv sco [[Boethius]], [[Cassiodor]] u [[Isidor da Sevilla]].
Cun las cruschadas è l’Occident cristian vegnì en contact cun il mund spiertal da l’[[islam]]. Blers Europeans interessads a la furmaziun han emprendì a conuscher la matematica, astronomia, medischina e filosofia araba; ed en las bibliotecas da l’Orient han els legì per l’emprima giada classichers grecs (sco [[Aristoteles]] che vegniva numnà en il temp medieval ‹il filosof›) en versiun originala. Er sur la part da la [[Spagna]] ch’era occupada dals muslims èn arrivads blers impuls en l’Europa cristiana, surtut en [[Frantscha]]. Il sistem da furmaziun exemplaric dal mund islam è medemamain vegnì recepì cun interess. Pervi da las regulaziuns ed ils plans d’instrucziun severs han las scolas claustralas e scolas da catedrala però mussà difficultads d’integrar ils novs cuntegns.
A quest punct na sa laschava il svilup d’universitads libras betg pli retegnair, e quai cumbain che [[Petrus Abaelardus]], in dals piuniers da quest svilup, era anc stà expost a la persecuziun tras la baselgia (surtut tras [[Bernard da Clairvaux]]). Ensemen cun la creschientscha ed il success da las metropolas da commerzi èn er sa furmadas a partir da la mesadad dal 13avel tschientaner las universitads: [[Bologna]], [[Padua]], [[Paris]], [[Orléans]], [[Montpellier]], [[Cambridge]] ed [[Oxford]], per numnar be intginas da las fundaziuns da quel temp. Gia bainbaud èsi vegnì en moda che mintga citad bainstanta deva suttetg ad enconuschents scienziads ed alloschava in grond dumber da students.
Las emprimas universitads dal temp medieval tardiv na disponivan da nagins agens edifizis u da stanzas da prelecziuns. Tut tenor situaziun faschev’ins diever da lieus publics per las prelecziuns: en l’[[Italia]] eran quai savens plazzas da la citad, en [[Frantscha]] claustrigls ed en l’[[Engalterra]] avevan las prelecziuns magari simplamain lieu a l’ur da la via. Pir pli tard han magisters ch’avevan success e che vegnivan pajads directamain dals students che frequentavan lur prelecziuns prendì en locaziun localitads per lur prelecziuns. E gia baud hai dà las emprimas revoltas da students: cumbain ch’ina universitad furmava la luschezza d’ina citad, hai tuttina dà vaira savens dispitas cun las organisaziuns da students pervi da pretschs memia auts per alloschi e dunsena e critica pervi da vias memia tschuffas u ustiers ch’engianavan. A [[Paris]] è il conflict escalà il 1229 talmain che l’universitad ha smanatschà suenter la mort violenta da plirs students da dischlocar en in’autra citad. Papa [[Gregor IX]] ha sinaquai relaschà ina bulla ch’ha garantì l’independenza da l’Universitad da Paris. Da qua davent èn las universitads daventadas adina pli autonomas ed han relaschà lur atgnas perscripziuns.
[[Datoteca:Sughrat.jpg|thumb|170px|Manuscrit arab dal 13avel tschientaner]]
Il filosof [[William of Ockham]], ch’è enconuschent pervi dal princip dal cuntè da far la barba dad Ockham, ed il nominalissem han inizià la fin da las debattas scolasticas fitg teoreticas ed han fullà via a la scienza empirica ed experimentala. Tenor Ockham dueva la filosofia be s’occupar da chaussas, davart las qualas sa laschava gudagnar savida per propi (princip da la spargnusadad, englais ''parsimony''). Precursurs medievals da la perscrutaziun experimentala pon ins gia fastizar en la rescuverta dad [[Aristoteles]] ed en l’ovra da [[Roger Bacon]]. A moda spezialmain critica envers ils scolastichers è s’exprimì [[Nikolaus von Kues]]. Per motivs da princip è el er sa drizzà cunter ina posiziun centrala da la Terra entaifer l’univers ed ha uschia anticipà il maletg heliocentric da [[Nikolaus Copernicus]].
Curt avant e suenter la crudada da [[Constantinopel]] è er in grond dumber da scienziads bizantins arrivà en l’Europa (sco p.ex. [[Basilius Bessarion]]). E gia avant eran codices bizantins arrivads en l’Occident (p.ex. tras [[Giovanni Aurispa]]).
La gronda part da las novaziuns tecnicas dal 14avel e 15avel tschientaner n’èn betg provegnidas da l’[[Europa]], mabain da la [[China]] e da l’[[Arabia]]. L’effect revoluziunar n’è savens betg resultà da las invenziuns sezzas, mabain da las novas furmas da las applitgar. Uschia era per exempel la pulvra da sajettar gia enconuschenta dapi daditg als Chinais; ma pir ils Europeans han realisà il potenzial militar da quella e l’han applitgà a chaschun da lur conquistas e colonisaziuns. En quest connex èn er stads centrals ils progress sin il sectur da la navigaziun. Il cumpass, l’astrolab ed il sextant han lubì – ensemen cun il progress en la construcziun da bastiments – da viagiar sur l’auta mar. La stampa da cudeschs da [[Gutenberg]] n’ha betg be pussibilità la refurmaziun protestanta, mabain ha gidà en general a derasar la savida ed ha uschia contribuì ad ina societad cun ina pli auta cumpart da persunas ch’eran ablas da leger.
== Clima ed agricultura ==
Vers il 1300–1350 ha gì lieu la transiziun en il pitschen temp da glatsch ch’è suandà ad ina fasa climatica relativamain miaivla. Il clima pli fraid ha reducì las racoltas; igl èn suandadas fominas, epidemias e guerras burgaisas. Ils pli impurtants eveniments èn stads la gronda fomina dal 1315–1317, la mort naira e la [[Guerra da tschient onns]]. Suenter che la populaziun da l’Europa era sa reducida sin la mesadad, han ils survivents gì a disposiziun bler terren ed en consequenza da quai è la lavur daventada pli chara. Emprovas dals possessurs da terren da limitar las pajas cun agid da leschas – per exempel en furma dal ''Statute of Labourers'' englais dal 1351 – han fatg naufragi. Facticamain ha quest svilup instradà la fin da la serviladad en vastas parts da l’Europa. En l’Europa da l’Ost percunter devi be paucas citads grondas cun ina burgaisia ferma avunda per pudair tegnair pitg envers ils gronds proprietaris da terren. Perquai èsi reussì a quests ultims da sfurzar la populaziun rurala en ina dependenza anc pli gronda.
== Mort naira ==
La gronda pestilenza, numnada pli tard mort naira, è stada la pli gronda catastrofa ch’ha insumma tutgà insacura la populaziun en l’[[Europa]]. Almain 25 %, forsa schizunt in terz da l’entira populaziun è daventada unfrenda da quella; e las epidemias successuras han gì per consequenza ch’il trend negativ areguard il dumber da la populaziun ha cuntinuà fin la fin dal 15avel tschientaner.
L’epidemia è vegnida importada nà da l’[[Asia]] ed è sa derasada en ils onns 1347 fin 1351 en tut l’Europa. Ord vista medicinala sa tracti d’ina malsogna d’animals ruiders (ratuns) che vegn chaschunada d’ina bacteria e che po vegnir transmessa tras plugls sin l’uman. Las relaziuns igienicas insuffizientas da quel temp han promovì la derasaziun da l’epidemia; pertutgadas èn surtut stadas las classas socialas inferiuras, vul dir persunas povras e flaivlentadas tras in nutriment manglus.
Las consequenzas da questa catastrofa èn sa manifestadas en tut ils secturs da la vita. Igl èn sa derasadas metodas popularas per sa defender cunter l’epidemia (autoflagellaziun, amulets, vuts), ma er excess violents cunter minoritads (surtut gidieus) ch’ins fascheva responsablas per l’epidemia. La mort en massa ha manà ad ina mancanza drastica da forzas da lavur; per part èsi reussì als purs da profitar da questa situaziun, sco en l’Engalterra nua che la serviladad è vegnida schliada fin la fin dal temp medieval. Ultra da quai ha la diminuziun da la populaziun gì per consequenza ch’entiras regiuns èn vegnidas bandunadas e che la populaziun è ida a star pli e pli en las citads. En quellas èn creschidas las tensiuns tranter ils sesents ed ils novarrivads.
== Religiun ==
[[Datoteca:Façade_du_Palais_des_Papes.jpg|thumb|200px|Palaz papal ad Avignon]]
L’atmosfera apocaliptica che regiva per part – ma tuttavia betg generalmain – ha sveglià en blers il giavisch d’intensivar lur exercizi da la religiun. Il studi da la Bibla intermediava als umans la moda da viver simpla da [[Jesus Cristus]] e dals apostels. A quest exempel correspundeva la pratica entaifer la baselgia existenta adina pli pauc, quai tant pli ch’il papat residiava dapi il 1309 ad [[Avignon]] e s’allontanava adina pli fitg dals umans. Vitiers è anc vegnì il Schisma da l’Occident dal 1378 ch’ha pir pudì vegnir terminà tras il conciliarissem ([[Concil da Constanza]]). Pervi da questa crisa da cretta èn naschids adina dapli urdens mendicants e cuminanzas apostolicas che vulevan sa deditgar a la vita simpla. Blers da quels ha la baselgia persequità pervi d’eresia, uschia per exempel ils valdais, ils cathars u ils frars dal liber spiert. Per motivs cumparegliabels han gì lieu en il decurs dal temp medieval tardiv en l’entira Europa persecuziuns dals gidieus; blers dad els èn emigrads en la part occidentala da l’Europa Centrala.
=== Il Schisma da l’Occident ===
Dapi l’entschatta dal 14avel tschientaner è il papat vegnì adina pli fitg sut l’influenza da la curuna franzosa. Quest svilup dueva culminar en la dischlocaziun da sia sedia ad [[Avignon]] l’onn 1309. Cura ch’il papa ha decidì il 1377 da returnar a [[Roma]], han ins elegì ad Avignon e Roma differents papas, quai ch’ha manà a l’uschenumnà (Grond) Schisma da l’Occident (1378–1417). Quest schisma ha furmà tant in affar religius sco er politic: entant che l’[[Engalterra]] sustegneva il papa a Roma, èn ils adversaris da guerra [[Frantscha]] e [[Scozia]] sa mess sin la vart dal papa ad Avignon. L’Italia ed oravant tut Roma han fatg valair che la veglia sedia da l’Imperi saja il lieu legitim per dar suttetg a la baselgia da Jesus Cristus. Ma pervi dal cumbat per il tron latent eran ils [[Anjou]] a [[Napoli]] da la vart dad [[Avignon]] ed er [[Milaun]] sut ils [[Visconti]] aveva ina tenuta variabla pervi da las relaziuns cun la [[Frantscha]].
Il [[Concil da Constanza]] (1414–1418) ha puspè unì il papat a [[Roma]]. Silsuenter dueva l’unitad da la baselgia dal vest bain anc perdurar tschient onns e la Sontga Sedia accumular ina facultad pli gronda che mai; ma il Schisma da l’Occident aveva tuttina chaschunà donns ch’èn sa mussads sco irreparabels. Il conflict a l’intern da la baselgia ha promovì l’anticlericalissem tant tar ils regents sco er tar ils subdits; e la spartiziun a l’intern ha purschì spazi a moviments da refurma ch’han la finala manà ad ina vieuta radicala.
=== Moviments da refurma ===
[[Datoteca:Jan_Hus_at_the_Stake.jpg|thumb|150px|Jan Hus sin il stgandler]]
==== John Wyclif ====
Cumbain che la baselgia dal vest ha battì sur lung temp cunter moviments eretics, hai tuttina dà durant il temp medieval tardiv tendenzas refurmatoricas a l’intern da la baselgia. L’emprima da quellas ha preschentà [[John Wyclif]] ch’era professer ad [[Oxford]]. Wyclif ha proponì da resguardar sulet la Bibla sco autoritad areguard dumondas religiusas; el è s’exprimì cunter la transsubstanziaziun, il celibat ed ils perduns. Medemamain ha el translatà la Bibla en englais. Cumbain che Wyclif disponiva entaifer l’aristocrazia englaisa d’amis d’influenza, sco per exempel [[John of Gaunt]], è sia partida, ils lollards, la finala vegnida supprimida.
==== Jan Hus ====
Las ductrinas dal spiritual boemian [[Jan Hus]] sa basavan cun paucas excepziuns sin quellas da [[John Wyclif]]. Tuttina èsi reussì a ses aderents, ils hussits, da cuntanscher bler pli grond’influenza ch’ils lollards. Hus aveva chattà en la Boemia in grond dumber d’aderents e cura ch’el è vegnì brischà il 1415 pervi d’eresia ha quai chaschunà ina revolta. Las Guerras dals hussits ch’èn suandadas n’han bain betg manà a l’independenza religiusa e naziunala da la [[Boemia]], ma ellas han indeblì l’influenza ecclesiastica e tudestga.
==== Martin Luther ====
Sin l’axa cronologica na fa il temp da la refurmaziun bain betg pli part dal temp medieval tardiv. Ma ella ha manà a fin l’unitad da la baselgia dal vest ch’aveva furmà ina da las atgnadads centralas dal temp medieval.
[[Martin Luther]], in muntg tudestg, ha mess ad ir la refurmaziun cun prender posiziun envers bleras dumondas teologicas a moda differenta da la baselgia uffiziala (surtut areguard il commerzi cun perduns e la penetienza). La basa sociala da quest moviment han furmà lavurers, students e giuvenils. In’impurtanta staziun è stada la distribuziun da 95 tesas a ses collegas docents (tenor la legenda duai el er avair fermà quellas vi da la baselgia dal chastè da [[Wittenberg]]). Papa [[Leo X]] aveva renovà il 1514 il commerzi cun perduns per finanziar la construcziun dal nov Dom da s. Peder. La Dieta imperiala a [[Worms]] (1521) ha cumandà a Luther da revocar sias ideas ch’eran vegnidas condemnadas sco eresia. Refusond Luther da far quest pass, è el vegnì embannì tras [[Karl V]]. Sut la protecziun da [[Friedrich il Sabi]] da la Saxonia ha el pudì sa retrair e scriver tranter auter ina translaziun tudestga dal tuttafatg nova dal Nov Testament; il 1534 ha el cumplettà quella tras ina nova translaziun dal Vegl Testament.
Per blers prinzis seculars ha la refurmaziun furmà ina chaschun bainvegnida per augmentar lur possess e lur influenza; ed er la burgaisia citadina ed ils purs pudevan profitar. Cunter la refurmaziun è sa drizzada la cuntrarefurmaziun catolica. L’Europa era uss dividida en ina part settentriunala protestanta ed ina part meridiunala catolica; quai dueva furmar la basa per las guerras da religiun dal 16avel e 17avel tschientaner.
== Cultura ==
[[Datoteca:Annunciation - Jan van Eyck - 1434 - NG Wash DC.jpg|thumb|130px|Annunziaziun – maletg da Jan van Eyck (1434–1436)]]
=== Art ===
Da l’entschatta dal 14avel tschientaner derivan las ovras da [[Giotto]] che mussan gia vers la renaschientscha. En la pictura discurr’ins d’ina renaschientscha dal nord cun il center en ils [[Pajais Bass]] e da la renaschientscha taliana cun [[Firenza]] sco punct central. Entant che l’art dal nord s’orientava pli ferm a musters e surfatschas – sco per exempel l’art da [[Jan van Eyck]] –, han ils picturs talians er perscrutà champs sco l’anatomia e la geometria. La scuverta da la perspectiva dal punct da projecziun che vegn attribuida a [[Brunelleschi]] ha furmà in impurtant pass vers ina represchentaziun realistica. La renaschientscha taliana ha cuntanschì sia culminaziun en l’art da [[Leonardo da Vinci]], [[Michelangelo]] e [[Raffael]].
=== Architectura ===
Entant che las catedralas goticas èn restadas en moda en ils pajais da l’Europa dal Nord, n’ha quest stil architectonic mai propi pudì fitgar pe en l’Italia. Qua han ils architects da la renaschientscha sa laschà inspirar d’edifizis classics. Sco capodovra da quel temp vala il dom Santa Maria del Fiore a Firenza ch’è vegni concepì da [[Brunelleschi]].
=== Litteratura ===
Il pli impurtant svilup entaifer la litteratura dal temp medieval tardiv è stà il diever creschent da las linguas dal pievel al lieu dal latin. Populars eran romans, ils quals tractavan savens la legenda dal Sontg Graal.
L’autur ch’ha annunzià pli fitg che tut ils auters la vegnida d’in temp nov, è stà [[Dante Alighieri]]. Sia ‹Divina Commedia›, scritta per talian, descriva bain il maletg dal mund religius-medieval en il qual er el era francà; ma l’autur fa diever per quest intent d’in stil che sa basa sin models da l’antica. Ulteriurs promoturs dal talian èn stads [[Francesco Petrarca]] ch’ha scrit cun ses ‹Canzoniere› las emprimas poesias modernas e [[Giovanni Boccaccio]] cun ses ‹Decamerone›. En l’Engalterra ha [[Geoffrey Chaucer]] contribuì cun sias ‹Canterbury Tales› ad etablir l’englais sco lingua litterara. Tuttina sco Boccaccio è er Chaucer s’occupà plitost da la vita da mintgadi che da temas religius u mitologics. Ed en Germania dueva la translaziun da la Bibla da [[Martin Luther]] furmar il fundament da la lingua da scrittira tudestga.
== Annotaziuns ==
<references />
== Litteratura ==
* ''The New Cambridge Medieval History''. Ed. da David Abulafia, Christopher Allmand, Michael Jones e.a., toms 5–7, Cambridge 1998–2000.
* Ulf Dirlmeier/Gerhard Fouquet/Bernd Fuhrmann: ''Europa im Spätmittelalter 1215–1378'' (= ''Oldenbourg Grundriss der Geschichte 8''). Oldenbourg, Minca 2003, ISBN 978-3-486-48831-9.
* Johan Huizinga: ''Herbst des Mittelalters''. Stuttgart 1975.
* Peter Moraw: ''Von offener Verfassung zu gestalteter Verdichtung. Das Reich im späten Mittelalter 1250 bis 1490.'' Propyläen Verlag, Berlin 1985, ISBN 3-549-05813-6.
* Malte Prietzel: ''Das Heilige Römische Reich im Spätmittelalter'' (= ''Geschichte kompakt''). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2004, ISBN 3-534-15131-3.
* Hans-Friedrich e Hellmut Rosenfeld: ''Deutsche Kultur im Spätmittelalter 1250–1500'' (= ''Handbuch der Kulturgeschichte, I''). Wiesbaden 1978, ISBN 3-7997-0713-1.
* Bernd Schneidmüller: ''Grenzerfahrung und monarchische Ordnung: Europa 1200–1500''. Beck, Minca 2011, ISBN 978-3-406-61357-9.
* John Watts: ''The Making of Polities: Europe, 1300–1500 (Cambridge Medieval Textbooks)''. Cambridge 2009.
== Colliaziuns ==
{{Commonscat|Late Middle Ages|Temp medieval tardiv}}
[[Categoria:Artitgels recumandads (Istorgia mundiala)]]
[[Categoria:Temp medieval]]
i55do7rt537w4o0ut4c05w6dtpwv5bb
Premi grischun da litteratura
0
14226
172244
170258
2026-05-03T13:30:25Z
Bild-Sprache
22665
/* Auturas premiadas ed auturs premiads[3] */
172244
wikitext
text/x-wiki
La '''Fundaziun Premi grischun da litteratura''', ch'è vegnida fundada da la soroptimista Milly Enderlin da Cuira, attribuescha mintg'onn ses premi dotà cun CHF 10'000.00 per prestaziuns extraordinarias per la litteratura dal Grischun.<ref>https://web.archive.org/web/20220223091616/http://www.soroptimist-chur.ch/buendner-literaturpreis/index.html</ref>
Auturas ed auturs che vivan en Grischun u han il dretg da burgais grischun ubain auturas ed auturs tar ils quals lur ovras stattan en stretg connex cun il Grischun, pon vegnir onuradas per lur lavur litterara en rumantsch, talian u tudestg cun il Premi grischun da litteratura / Premio letterario grigione / Bündner Literaturpreis.
Il cussegl da fundaziun sa cumpona da Köbi Gantenbein (Fläsch, president), Rita Schmid (Vals, vicepresidenta), Arianna Nussio (Brusio, Andeer), Elisabeth Flury (Lai) e Rico Valär (Zuoz, Zürich).<ref>https://www.suedostschweiz.ch/kultur-musik/2021-01-28/rettung-in-letzter-minute</ref>
== Auturas premiadas ed auturs premiads<ref>https://www.suedostschweiz.ch/kultur-musik/2021-04-07/drei-preise-fuers-buendner-literaturschaffen</ref> ==
* 2026: Begoña Feijoo Fariña, Poschiavo<ref>https://ilbernina.ch/notizie/cultura/premio-letterario-grigione-2026-per-begona-feijoo-farina</ref>
* 2025: [[Flurina Badel]], Ftan<ref>https://www.rtr.ch/novitads/grischun/per-ses-roman-tschiera-flurina-badel-survegn-premi-grischun-da-litteratura</ref>
* 2024: [[Jessica Zuan]], Barcelona/Segl Maria<ref>https://www.rtr.ch/cultura/launa-da-pavagls-jessica-zuan-survegn-premi-grischun-da-litteratura-2024</ref>
* 2023: Joachim B. Schmidt, Reykyavik/Mantogna
* 2022: [[Gion Mathias Cavelty]], Cuira/Turitg<ref>https://www.rtr.ch/cultura/cultura/premi-da-litteratura-grischun-gion-mathias-cavelty-survegn-il-premi-2022</ref>
* 2021: Asa S. Hendry; Luca Maurizio; Ursina Trautmann
* 2020: Romana Ganzoni, Schlarigna
* 2019: Andri Perl, Cuira
* 2018: Melitta Breznik
* 2017: Massimo Lardi
* 2016: Mariella Mehr
* 2015: Angelika Overath, Sent
* 2014: [[Oscar Peer]], Cuira/Lavin
* 2013: Silvio Huonder, Schwielowsee (b. Berlin)/Cuira
* 2012: Andrea Paganini, Cuira/Poschiavo
* 2011: Leta Semadeni, Lavin
* 2010: Peter Michael-Caflisch, Arezen
* 2009: [[Leo Tuor]], Surrein
* 2008: Margrit Sprecher, Turitg-Cuira
* 2007: [[Benedetto Vigne]], Turitg-Salouf
* 2006: Andrea Bellasi und Ursula Riederer, Tusaun
* 2005: Vincenzo Todisco, Razén
* 2004: Cesare Santi, Soazza-Chiasso
* 2003: Bernadette Lerjen-Sarbach, Zizers
* 2002: Robert Vieli, Cuira
* 2001: Rut Plouda, Ftan
* 2000: Kurt Wanner, Splügen
* 1999: Cathomas/Fischbacher/Jecklin
== Annotaziuns ==
<references/>
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
7fhqvki74rwvgzdfylwoba3xjmd0tnt
Wikipedia:La pinta
4
14561
172266
172146
2026-05-03T16:26:58Z
Albinfo
2471
/* Was machen? */ Antwort
172266
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-La Pinta}}
</div>
== Mes cisalpin ==
Bon dì, ve scrivi in milanes che tant se capissom benon.
Volevi invitàv al "Mes cisalpin": l'ann passad hem fad un'editathon dedicada ai lengue gall-italeghe (con la Wikipedia piemontesa, lombarda, ligurina e emiliana-romagnoeula) e quell marz chi volevom fàlla pussee granda, a meter dent tute i lengue de la banda cisalpina!
In quella editathon chi se scrivaria di sgent, sit e storia lombarda, piemontesa, romancia, ladina, ligurina, emiliana, romagnoeula, veneta e furlana. Volii sgiontàv? [[Utilisader:Sciking|Sciking]] ([[Utilisader discussiun:Sciking|talk]]) 16:27, 26. schan 2024 (CET)
== IMPORTANT: Admin activity review ==
Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[metawiki:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[metawiki:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[metawiki:Admin activity review|admin activity review]].
We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):
# [[Special:Contributions/Andreas|Andreas]] (administrator)
These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.
However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[metawiki:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki.
Thanks, [[Utilisader:Superpes15|Superpes15]] ([[Utilisader discussiun:Superpes15|talk]]) 23:54, 7. favr 2024 (CET)
== Lavuratori a Mustér: 19-22 da favrer 2026 ==
Cordiala invitaziun ad in luvratori da scriver!
Wikimedia CH vul denter auter explicit promover artechels rumantschs da tuts idioms. Quei cun in luvratori en collaboraziun culla claustra da Mustér, dils 19 entochen ils 22 da fevrer 2026 a Mustér.
La finamira ei da haver entuorn 20 auturas ed auturs svizzers e digl exteriur che possedan gia experientscha cun scriver contribuziuns per Wikipedia - ni era buc. Beinvegnidas ein numnadamein era novas persunas interessadas da scriver artechels: «Specialmein vulein nus plidentar auturas ed auturs che derivan digl entir spazi linguistic romontsch», scriva Wikimedia CH en ina communicaziun allas medias. Auturas ed auturs che scrivan per rumantsch, talian u tudestg ein cordialmein beinvegni da s'annunziar.
Infos, program ed annunzia sut:
https://meta.wikimedia.org/wiki/GLAM-on-Tour/Disentis_2026/Kloster
Cordialmein, @[[Utilisader:Cayne Wolf|Cayne Wolf]] 17:59, 9. oct 2025 (CET)
== Wikipedia 25: cercasi volontari per registrare un benvenuto sonoro ==
<div lang="en" dir="ltr">
<div lang="it" dir="ltr">
[[File:Work-in-progress sketch of the Confetti mascot easter egg.jpg|frameless|250px|right]]
{{int:please-translate}}
{{int:Hello}},
scusate se scrivo in italiano!
Per il [[:m:Wikipedia 25|25° compleanno di Wikipedia]] e per creare delle [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|sorpresine per i lettori]] come proposto dalla Wikimedia Foundation, sto invitando i volontari delle varie Wikipedie dell'area italiana a registrare la frase "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella loro lingua regionale.
Il messaggio audio comparirà "a sorpresa" sulla Wikipedia in italiano e sulle altre wikipedie aderenti al progetto degli [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|Ester eggs experiments]]. Farà parte di una raccolta di suoni che include tutte le registrazioni di "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nelle varie lingue registrate, più alcuni altri suoni provenienti da Commons. Quando un utente cliccerà sulla mascotte del Globetto (Baby Globe) che suona con un sintetizzatore, verrà riprodotto un suono casuale da questa raccolta. Quindi, la frase nella tua lingua non verrà riprodotta ogni volta, ma solo alcune volte e in modo casuale.
'''Briefing su come registrare il benvenuto sonoro su Wikipedia''' ([[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#c-CDekock-WMF-20251209155700-Song_Ng%C6%B0-20251201160400|da qui]]):
#la registrazione audio deve essere più corta di 10 secondi, e consistere solo nella frase "Benvenuti su Wikipedia" o "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella tua lingua regionale;
#il file va caricato su [[:commons:Special:UploadWizard|Wikimedia Commons]] e bisogna chiederne la protezione da parte di un admin di modo da impedire che sia vandalizzato o spostato;
#condividi il link del file su Commons [[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#Are_there_ideas_or_elements_that_you_would_love_to_see_implemented_on_your_language_Wikipedia?|qui]] notificando l'utente CDekock-WMF;
#'''deadline''' per fornire i link agli audio su Commons dei "Benvenuti su Wikipedia": '''mercoledi 21 gennaio 2026'''.
Registriamo più audio possibile. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[User:Una tantum|Una tantum]] ([[User talk:Una tantum|talk]])
</div>
</div>
16:44, 14. schan 2026 (CET)
== Rapport d'ün inscunter da vichipediaunas rumauntschas e vichipediauns rumauntschs ==
A la reuniun dals vichipediauns ed vichipediaunas aunt la clostra da Mustér – '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/GLAM-on-Tour/Disentis_2026 GLAM on tour clostra Mustér in favrer 2026]''' – d' eiran traunter oter eir trais vichipediauns ed üna vichipediauna chi discuorran rumauntsch. Ils quels haun fundo üna pitschna gruppa – cumünaunza – per promouver l' activited aint illa vichipedia rumauntscha cun l'ideja d'ün concept per inscunters in avenir per interessentas ed interessents chi discuorran u imprendan rumauntsch ed haun già ün nivel per scriver simpels artichels.
'''L'ideja d'ün concept per inscunters in avenir'''
Ils vichipediauns e la vichipediauna chi d' eiran a la reuniun, haun elavuro idejas traunter se: «Nus pudessans scriver artichels simpels, ma da quels, chi haun da fer qualchosa cun la regiun rumauntscha. Scu ideja pudessans scriver biografias da persunas, chi sun relevantas per la regiun, sur cultura chi' d es impurtainta per ils rumauntschs, ma eir artechels sur vschninaunchas ed oter pü.»
L'ideja da la pitschna cumünaunza rumauntscha es eir cha artichels nu sun uschè complichos scu per exaimpel aint illa vichipedia tudas-cha, uschè cha eir scolaras e scolars paun incler bain a quels ed üser daperse.
La Vichipedia Rumauntscha sto per se svess ed as pudess profiler cun ün concept egen, scu üna vichipedia unica, chi nun es üna copcha da la Vichipedia Tudas-cha, Taliauna, Francesa u Inglaisa, perche cha las rumauntschas ed ils rumauntschs saun püssas linguas e pudessan ler artichels eir in otras linguas. Per quist ho la pitschna cumünaunza creo l'ideja d'ün concept egen per pussibels inscunters, inua ch'as po cultiver la lingua e la cultura rumauntscha eir in cumpagnia da vichipediaunas e vichipediauns.
La pitschna cumünaunza rumauntscha vuless organiser inscunters per interessentas ed interessents in Engiadina, Surselva ed eir a Cuira, per musser e der scoula scu cha's scriva artichels da wikipedia (infurmaziuns, maxima, reglas, tecnica), ma eir per cultiver la lingua, la cultura ed il dialog traunter se. Ed uschè as pudess sviluper cul temp ün spiert da cumünaunza eir traunter las vichipediaunas rumauntschas ed ils vichipediauns rumauntschs cun quels, chi sun rumauntschs, ma eir cun quels, chi haun imprais u imprendan rumauntsch. Uschè pudess la cumünaunza integrer persunas da la bassa u oters in sieu circul.
'''Bger agüd dalla Vichipedia Tudas-cha per la Vichipedia Rumauntscha'''
Vichipediauns da la Vichipedia Tudas-cha haun do bger agüd in tecnica ed ideas per la wikipedia rumauntscha. Els haun per exaimpel optimo models (boxas d'infurmaziun per l'ös). L'interess e l'agüd da las vichipediaunas tudas-chas e dals vichipediauns tudas-chs es fich grand, servizaivel ed ütil. La cumünaunza nun es in isolaziun, ella es part d'ün grand muond da vichipediaunas ed vichipediauns. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:16, 2. mars 2026 (CET)
<gallery>
Datoteca:Disentis, Winter - Rhätische Bahn.jpg|
Datoteca:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7140.jpg|
Datoteca:Kloster-disentis-roman-bibliothek-2.jpg|
Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - Zeitungen 2.jpg|
Datoteca:Sagenhafte Survelva 20260219 1926.jpg|
Datoteca:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto La Pendenta 1K4A5934.jpg|
Datoteca:Wikifanten im Schnee-4.jpeg|
</gallery>
== Keine Google-Indexierung? ==
Ist das normal, dass Google neue Seite nur selten aufnimmt? In anderen Wikipedia-Sprachen ist das ja meist eine Sache von Minuten. Aber die letzte neue Seite, die über Google zu finden ist, stammt vom 14. Februar: [[Timon Peter]].
Ist das ein neues Problem oder schon länger so? [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 20:02, 4. mars 2026 (CET)
:@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]: kürzlich musste ich feststellen, dass es ein solche Problem auch in en.WP gibt. Und zwar nicht aufgrund eines Fehlers von Google (wie ich zuerst meinte), sondern erwünscht von WP, siehe https://wikipediaservices.com/wikipedia-page-not-indexed-on-google . Den Artikel [https://www.google.com/search?q=Ursina+Giger+%28*+1985+a+Must%C3%A9r%29+ei+ina+cantadura+svizra+da+jazz%2C+cumponista+e+musicista+da+studio.+ Ursina Giger] von 22. Feb. findet Google aktuell. [[Utilisader:Hadi|Hadi]] ([[Utilisader discussiun:Hadi|talk]]) 20:21, 5. mars 2026 (CET)
::Ja, zwischenzeitlich hat Google etwas nachgeholt – aber hinkt immer noch hinterher.
::Danke jedenfalls für den Hinweis auf den Artikel. Da scheint es sich aber eher um "ungesichtete" Artikel zu handeln. Ich konnte jedenfalls kein "noindex" finden im Code. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 22:00, 5. mars 2026 (CET)
:::Es stockt schon und Google verhält sich nicht immer logisch. Wenn ich nach "Pastiziers grischunais" suche, finde ich [[Tuorta da nuschs]], wenn ich nach "tuorta da nuschs" oder https://rm.wikipedia.org/wiki/Tuorta_da_nuschs suche, kriege ich den Artikel nicht angezeigt.
:::Geduld gefragt … [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 21:31, 2. avr 2026 (CEST)
== Was machen? ==
Sali mitenand,
leider nicht in rätoromanisch... @[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]], @[[Utilisader:Hadi|Hadi]], @[[Utilisader:Terfili|Terfili]]
Ich wollte die bemitleidenswerten Artikel die ich auf meiner Unterseite [[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch]] zusammen gestellt habe, wahrscheinlich gibt es noch weitere, durchgehen und aufmotzen. Dabei bin ich mir nun nicht mehr sicher ob das in vielen Fällen Sinn macht [[Monthey]], [[Mase]], [[Täsch]], [[Erschmatt]], [[Ayent]], [[Grafschaft]] sind da gute Beispiele. Ich mache hier mal den Vorschlag, dass man solche Leichen die nur aus einem Satz, Kategorien und einer Navileiste bestehen löschen sollte, falls der Ort nicht im Kanton Graubünden liegt. Für Orte im Kanton Graubünden oder wo etwas mehr Arbeit schon reingesteckt wurde, würde ich meine Aufmotzaktion durchziehen. Löschen würde ich deshalb weil sogar die Sätze und Navileisten teilweise nicht mehr stimmen wegen den Gemeindefusionen. Was ist eure Meinung? --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:33, 31. mars 2026 (CEST)
:'''«Grazcha fich per il lavur!»''' – was so viel bedetuet, wie «vielen Dank für die Arbeit» (Idiom Puter). Albinfo und ich haben die Ortsartikel, die nur mit einem Satz angelegt sind, angeschaut. Sie sind nicht im Idiom Puter, weshalb ich sie nicht ausbauen kann. Zu diesem Thema habe ich generell eine Frage und einen Vorschlag an die Rätoromanen unter uns:
:'''«Nischi, nus nu pudains scriver qualchosa tiers ad ün artichel, chi'd es scrit in ün oter idiom, uschigliö fains ün battibuogl cun nossa lingua. Sur quist problem cun üna proposta per üna soluziun scriv eau in ün artichel separet sün La Pinta.»'''
:Jetzt wieder auf der Sprache der '''«Bassa»''', so bezeichnen die Bündnerromanen die Deutschschweiz: Viele dieser Artikel wurden vor langer Zeit angelegt und möglich, dass es sich um Wikipedianer handelt, die kein Rätoromanisch sprechen. Meiner Ansicht nach würde es Sinn machen, Artikel solcher Art zu löschen, wenn die Autoren schon länger nicht mehr aktiv in der Vichipedia Rumauntscha waren. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 18:26, 2. avr 2026 (CEST)
::@[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]]: Grazcha fich per tia lavur: [https://rm.wikipedia.org/wiki/Spezial:Neue_Seiten?namespace=all&tagfilter=&username=&size-mode=min&size=&wpFormIdentifier=newpagesform 18 artigels nouvs] il mais passo!
::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]]: Da sind wir bei der Diskussion, was in rmWP rein soll. Meines Erachtens ist hier weniger mehr! Nicht einfach möglichst viele Artikel, die keinen Mehrwert bieten. Insofern unterstütze ich den Löschantrag.
::Meines Erachtens sollte rmWP den Fokus legen auf Bündner Themen und rätoromanische Kultur – Lemma, die auch über eine Suchmaschine gefunden werden können und so von Rätoromanen eingegeben werden könnten. Wenn jemand einen guten rätoromanischen Artikel über eine brasilianische Band schreiben möchte: von mir aus. Aber Gebastel und Stubs von Fremdsprachigen (wie mir) ohne Mehrwert gehören meines Erachterns gelöscht. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:15, 2. avr 2026 (CEST)
:::@[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]], @[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]:Da gehe ich mit euch voll einig. Ich sehe mich zwar als Inklusionist, aber der Ansatz das jede Sprachversion, auch die vom Sprachraum und Anzahl Sprechern eher Kleinen, ist zwar gut gemeint aber in der Realität undurchführbar, wie das Beispiel hier und auch in der Alemannischen Wikipedia zeigt. Die Artikel auf meinem Arbeitstisch haben sich seit die 2015 nicht mehr bewegt, nicht mal per Bot. Wahrscheinlich liessen sich in anderen Themengebieten ähnliche löschenswerte Beispiel finden. Um es aber ganz klar zu stellen es steht mir fern, der Community hier vorzuschreiben zu welchen Themen sie arbeiten kann oder soll. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:13, 3. avr 2026 (CEST)
::::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]]: Ich sehe es wie ihr: solche 1-Satz-Artikel bringen niemandem etwas und es wird sie wohl kaum jemand ausbauen. Falls übrigens jemand nach der Löschung diese Artikel doch noch sehen will, die Nationalbibliothek hat die schweizbezogenen WP-Artikel 2023 auch aus der rm.WP archiviert, siehe Beispiel [https://pywb.e-helvetica.nb.admin.ch/eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJhdWQiOiJweXdiIiwic3ViIjoid2lraXBlZGlhLyoiLCJleHAiOjE3NzUyMjc1MDB9.poHwV-LIurcPKo2fp7HTllAEHTyOlYC-tJl3Q97AD0k/wikipedia/20230606123819/https://rm.wikipedia.org/wiki/Erschmatt Erschmatt]. [[Utilisader:Hadi|Hadi]] ([[Utilisader discussiun:Hadi|talk]]) 16:01, 3. avr 2026 (CEST)
:::::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]], bei den kleinen Dörfern würde ich aber eher [[Model:Infobox Lieu en Svizra]] verwenden und nicht [[Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra]]. [[Acla]] ist keine Verwaltungsenheit. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 11:46, 4. avr 2026 (CEST)
::::::@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]: Also nach dem Muster der kleinen Dörfern [[Turitg]], [[Basilea]], [[Genevra]] :-). Ist einfach ein Wildwuchs mit ungefähr gleicher Verteilung. Petscan gibt für Lieu Swizzer 394, Infobox Lieu en Swizra 417 und für Infochascha Unitad d'administraziun svizra 357 Treffer. Weil im Kanton GR meist die rote Box verwendet wird, verwende ich lieber diese. Wie die Box heisst, ob sie mal jemand nur für Gemeinden und höher gedacht hat, ist nicht so wichtig. Der Leser sieht das eh nicht und weiter müsste die Box konsequenterweise bei einer Fusion auch ausgetauscht werden. :-(( --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:17, 5. avr 2026 (CEST)
:::::::In Graubünden war ja früher praktisch jedes Dorf eine eigene Gemeinde, also machte die Infobox Verwaltungseinheit (rot) fast überall Sinn.[[Model:Infobox Lieu en Svizra]], das rätoromanische Pendent zu [[:de:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz]], ist schon viel älter als [[Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra]], was erklärt, weshalb vielleicht gewisse Gemeinden grau sind. In Graubünden wurden die grauen Boxen bei Gemeinden auch einigermassen konsequent ersetzt: [https://rm.wikipedia.org/w/index.php?title=Medel/Lucmagn&diff=prev&oldid=147544]. Dörfer, die 2013 keine eigene Gemeinde waren, blieben hingegen grau: [[Flond]], [[Surcuolm]]. Die roten Infoboxen sollten gemäss Beschreibung verwendet werden für Kantone, Bezirke, Kreise und politische Gemeinden. Es gibt auch kleine, aber feine Unterschiede wie Geografia anstatt Territori.
:::::::Ich finde, dass wir es richtig machen sollten, wenn wir es schon neu machen. Aber [[Model:Infobox Lieu en Svizra]] hat definitiv auch noch etwas Verbesserungsbedarf. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:50, 5. avr 2026 (CEST)
::::::::Dann willst du also die Infoboxen in etwa 330 ([[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch5]]) Schweizer Gemeinden tauschen, wobei vielleicht noch wenige Bündner Orte dazu stossen. Daneben alle Kantone und vermutlich alle Bezirksartikel die nicht im Graubünden liegen. Falls es noch Kantone mit Kreisen gibt, dann die wohl auch. Gibt einiges an Arbeit. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:57, 6. avr 2026 (CEST)
:::::::::Das war wohl die Absicht derjenigen, die die Infobox erstellt haben. Zumindest dort, wo neue Infoboxen integriert werden, sollten wir die richtige nehmen. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 21:17, 7. avr 2026 (CEST)
Entschuldigung, war die letzten Wochen wenig online und habe die Diskussion bisher verschlafen. Es hat schon zweimal solche "Aufräumaktionen" gegeben (siehe [[Wikipedia:La_pinta/Archiv/2012#Proposta]] und [[Wikipedia:La_pinta/Archiv/2016#Artechels_cuorts_e_mals]] für die Diskussionen/Ankündigungen dazu). Damals wurden Schweizer Gemeindeartikel noch verschont. Ich finde es allerdings ok, wenn die ganz kurzen, die inzwischen dann gar nicht mehr stimmen/als Gemeinden existieren, jetzt gelöscht werden. Der Wartungsaufwand lohnt sich da nicht. Die oben von Horgner aufgelisteten Beispiele stammen übrigens alle von Felix Portier, der damals ohne signifikante Romanischkenntnisse allerlei Artikel dieser Sorte erstellt hat. Ich glaube, das Vorlagenchaos stammt auch noch daher. Räumt da ruhig ordentlich auf. Die Vorlage [[Model:Stub stidar]] ist für sehr kurze Artikel gedacht und [[Model:Stizzar]] für sonstige Löschanträge. --[[Utilisader:Terfili|Terfili]] ([[Utilisader discussiun:Terfili|talk]]) 16:20, 14. avr 2026 (CEST)
:Ich werde mich gemäss der Liste [[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch2]] dahinter machen, weil in der Liste die Bündner Orte nicht drin sind. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 16:35, 14. avr 2026 (CEST)
::Der Arbeitstisch ist soweit abgearbeitet und die Anträge gem. [[Model:Stub stidar]] gesetzt. Der Arbeitstisch wird mittlerweile anderweitig benutzt. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 22:31, 29. avr 2026 (CEST)
:::Grazcha fichun (vielen Dank)! Was hast du denn als nächstes vor, mit «Arbeitstisch wird anderweitig benutzt?» Brauchst du hierzu Hilfe? [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 22:58, 29. avr 2026 (CEST)
::::Ich meinte damit, dass ich meine Unterseite anders benutzen werde und sie darum einen anderen Inhalt hat. Was ich machen werden? Das ist eher schwierig zu sagen. Mit meinen sehr begrenzten Sprachkenntnissen, kann ich nicht einmal im Einleitungssatz, je nach Idiom, zweifelsfrei beurteilen ob er in der Vergangenheitsform oder der Gegenwart steht. Darum habe ich mal die Navigationsleisten der Regionen aufgegleist und kontrolliere nächstens die Infoboxen, zunächst diejenigen der aktuellen Gemeinden. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 07:57, 30. avr 2026 (CEST)
:::::Grazche fichun per tia diligenza - Danke für deinen Fleiss! Ich helfe gelegentlich die Liste von Albinfo abzuarbeiten und habe gesehen, dass du die fusionierten Gemeinden in den Kästchen teils schon bearbeitet hast. Mega cool! Ich spreche und schreibe in Rumauntsch Puter und mit dem Aufarbeiten lerne ich grad Rumantsch Grischun – denn die Texte sind in dem Romanisch. Albinfo hat hierzu Vorlagen herausgeschrieben, so dass ich nachprüfen kann, wenn ich nicht sicher bin. Macht Spass mit euch! [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:21, 30. avr 2026 (CEST)
:::::: Die Artikel zu den Bezirken ([[:Categoria:Districts dal chantun Grischun]]) könnte man wohl auch ohne Sprachkenntnisse aktualisieren – falls du Lust hast. Die sind auch auf meinem Arbeitstisch aufgeführt.
:::::[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 18:26, 3. matg 2026 (CEST)
=== Fusiuns da vischnancas ===
Ich habe auch mal einen Arbeitstisch erstellt: [[Utilisader:Albinfo/Fusiuns da vischnancas]]
Jede Hilfe bei der Abarbeitung der veralteten Gemeindeartikel ist willkommen. Einfach in der Liste mitarbeiten.
Und es wäre schöner, wenn nicht überall stünde, dass XY eine Gemeinde war, sondern dass es ein Dorf in der Gemeinde YZ ist. Kategorien und Infobox haben meist auch bei aktuellen Artikeln noch Verbesserungsbedarf. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:28, 3. avr 2026 (CEST)
:Habe mal die Regiun Naviboxen richtig aufgesetzt, in den Gemeinden eingetragen und die Tabellen in Regiun Artikel auf die aktuelle Situation gebracht. Kontrolliere im Augenblick alle Infoboxen der Gemeinden und binde die neuen Karten ein. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 10:59, 1. matg 2026 (CEST)
== Soluziun per ün tema «interrumantsch» scu proposta ==
[[File:Pinus cembra20080705.jpg|thumb|Dschember u schiember u schember]]
Ün bun artichel sur il bös-ch d'aguoglias (puter e vallader: «Dschember». Sursilvan: «Schiember». Sutsilvan, surmiran e rumantsch grischun: «Schember») exista già in ''rumantsch grischun'' in lung ed in larg.
Actuelmaing scriv eau artichels sur la cultura engiadinaisa in ''rumauntsch puter'', inua cha quist bös-ch ho üna rolla principela. Aunz ch'eau scriv però ün artichel, guard eau, scha quist exista già in ün oter idiom.
Perche cha quist bös-ch es fich important in l'Engiadina e cuntschaint scu ''dschember'' e na scu ''schember'', d'heja creo ün nouv artichel cuort cun infurmaziuns in pü sur la rolla dal ''dschember'' in Engiadina. A la fin da l'artichel – suot il titel «Guarda eir» – d'heja fat la notizcha, cha que do dapü infurmaziuns sur quist bös-ch in ''rumantsch grischun'' e d'he collio l'artichel cun quel in rumantsch grischun.
Albinfo, ün vichipediaun da la ''vichipedia tudas-cha'', ho installo üna chaschetta sur il artichel «Questa pagina è scritta en Puter. Igl exista eir in artitgel savant il medem tema en rumantsch grischun».
'''Uschè vain fat l'installaziun da la chaschetta:'''
* Ir sün la functiun «+»
* tscherner «Vorlage»
* Der aint «idiom»
* A la schnestra marker tuot ils trais quadrats.
* In «1» scriver il nom dal idiom egen.
* In «lemma2» scriver il nom dal artichel (quel in l'oter idiom).
* In «idiom2» scriver il nom dal idiom da l'artichel, chi es scrit in l'oter idiom.
Quist scu ideja ed exaimpel per üna soluziun e collavuraziun in ''vichipedia rumantscha'' traunter ils idioms: https://rm.wikipedia.org/wiki/Dschember [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 20:03, 2. avr 2026 (CEST)
== [[Pugaus]] ==
Gibts da mehr, wirklich was ausser einem Flurnamen und wo wäre das dann konkret. Swisstopo findet da nur Arpagaus in Breil 726'872.15, 183'116.04 da scheint einiges nicht ganz zu passen. Das Bild jedenfalls ist nicht von dort und die Geschichte soweit ich sie verstehe um so ausführlicher. -- [[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 09:45, 4. avr 2026 (CEST)
:Für mich passt das.
:: Pugaus = Arpagaus = um ca. 1800 aufgegeben Siedlung ''(anteriur vitg)'' = [[:de:Wüstung]]
:Heute stehen da nur noch ein paar Weiler und die [[Caplutta da Sontgaclau|Kapelle Sontga Clau]].
:vgl. auch
:* [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/008110/2004-03-18/ Dardin in HLS]
:* [[:de:Caplutta Sontga Clau#Geschichte]]
:* https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Pugaus&language=rm¶ms=46.759503_N_9.032253_E_region:CH-GR_type:landmark
:Meines Erachtens passt alles: Bild ist von dort und auch sonst konnte ich beim Überfliegen keine Fehler finden. Zwar ein kurzer Artikel, aber meines Erachtens ein schönes Beispiel für einen Artikel über ein regional historisch bedeutendes Fleckchen, gerade weil E-LIR da Lücken hat! [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 18:06, 16. avr 2026 (CEST)
== La püvalur da la Vichipedia Rumantscha (Mehrwert der rätoromanischen Wikipedia) ==
[[File:Romansh Language Banner.jpg|thumb|Banner]]
'''Rumauntsch Puter:''' Ils artichels da las Vichipedias tudas-cha e taliauna, chi includan ün grand territori linguistic, infurman in ün context generel. Exact in quist punct as chatta la püvalur da las vichipedias cun ün territori linguistic pü pitschen, scu la Vichipedia rumantscha, lombardia, alemana u tudas-cha bass. Ellas haun la pussibilited da documenter evenimaints locels u il context istoric, culturel da lur territori linguistic, cha nu's chatta in las Vichipedias cun ün territori linguistic pü grand. Uschè po eir la Vichipedia rumantscha inricher cun infurmaziuns ed artichels egens.
'''Deutsch:''' In der deutsch- oder italienischsprachigen Wikipedia sind Informationen zu übergeordneten Themen meist allgemein gehalten. Dadurch gehen oft regional relevante Details verloren. Genau hier liegt der Mehrwert kleinerer Sprachversionen wie der rätoromanischen, lombardischen, alemannischen oder auch der plattdeutschen Wikipedia: sie ermöglichen es, lokal bedeutsame Ereignisse, sowie regionale Besonderheiten und historische Zusammenhänge ihres Sprachraums detaillierter zu dokumentieren oder durch zusätzliche Artikel zu ergänzen. Auf diese Weise kann wertvolles und zusätzliches Wissen über die Wikipedia bewahrt und gezielt weitergegeben werden. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:28, 15. avr 2026 (CEST)
== [[Domat]], [[Domat (sursilvan)]] ==
@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]], @[[Utilisader:Terfili|Terfili]]:
Ist das die Zukunft der rm-Wikipedia? Dann müsste das besser im Lemma abgebildet werden. Es dürfte dann das Lemma ohne Idiom Zusatz nicht geben, sonst ist das sehr verwirrlich und kann auch in Wikidata schlecht abgebildet werden, aber eigentlich dürfte es ja m. E. in einer Enzyklopädie nicht zwei Lemma für den selben Gegenstand geben und deshalb müsste [[Domat (sursilvan)]] gelöscht werden, denke ich. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 14:02, 22. avr 2026 (CEST)
:Hallo Horgner,
:ich denke, wenn prinzipiell alle regionalen Standardvarietäten (die Idiome) neben Rumantsch Grischun akzeptiert werden sollen (und das war, denke ich, schon immer Konsenz), lassen sich mehrere Lemma zum gleichen Gegenstand nicht vermeiden. Wenn das für Wikidata ein Problem ist, sollte Wikidata sich der sprachlichen Vielfalt anpassen und nicht die Vielfalt Wikidata. Eigentlich sollte jeder Artikel, der nicht in Rumantsch Grischun geschrieben ist, das Idiom in Klammern dahinter haben, sowie eine Vorlage, die das Idiom anzeigt (ist aber sicher nicht bei jedem Artikel so umgesetzt). Was für mich keine ganz zufriedenstellende Lösung ist; vielleicht gibt es ja eine technisch elegantere Möglichkeit. Lösungen wie auf der deutschen oder englischen Wikipedia, wo innerhalb eines Artikels die nationale Standardvarietät konsequent einheitlich sein sollte, sind beim Romanischen nicht möglich. Die Idiome unterscheiden eben nicht nur in ein paar Details, sondern auch ein Rätoromane muss ein anderes Idiom quasi als Fremdsprache lernen, um darin schreiben zu können.
:Eine andere Wikipedia, die in einer ähnlichen Situation ist, ist die [[:frr:Wikipedia:Hoodsid|nordfriesische]]. Dort scheint es so zu sein, dass Artikel, bei denen sich die nordfriesischen Dialekte schon im Lemma unterscheiden, einfach so mehrfach existieren. Beispiel: [[:frr:Nuurđfriislön]] - [[:frr:Nuurdfresklun]] - [[:frr:Nuurdfresklun]] - [[:frr:Nordfraschlönj]] - [[:frr:Nuurđfriislön]] - [[:frr:Noordfräisklönj]] - [[:frr:Noordfreeschloun]]. Wenn das Wort aber identisch ist, wird ein Kürzel hinter das Lemma gestellt. Beispiel: [[:frr:Berlin/sö]] - [[:frr:Berlin/mo]]. Was jetzt aber auch praktisch die gleiche Lösung wie hier ist. Vielleicht weiss @[[Utilisader:Holder|Holder]] noch von anderen Wikipedias, die vor der Frage stehen? [[Utilisader:Terfili|Terfili]] ([[Utilisader discussiun:Terfili|talk]]) 08:57, 24. avr 2026 (CEST)
::Spannend wie das mit den nordfriesischen Dialekten gemacht wird, aber auch das ist nicht so ganz im Sinne des Erfinders und macht vor allem in Wikidata Probleme. Wikidata geht davon aus, dass es nicht in einer Wikipedia mehrere Idiomversionen vom selben Gegenstand gibt. Wenn wir das sauber innerhalb der rm-Wikipedia abhandeln wollen müssten alle/alle betroffenen Lemmata, als Hauptlemma entweder Begriffsklärung sein oder im Kopf auf eine Weiterleitung verweisen. Bin gespannt was Holder vorschlägt. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 09:46, 25. avr 2026 (CEST)
:::Habe das Thema bezüglich Wikidata bereits mit Wikimedia CH besprochen, es angekündigt und vielleicht gibt es hierzu mit der Zeit eine Lösung. Ich werde informieren, wenn es soweit ist. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:26, 30. avr 2026 (CEST)
== Noviteds - ALAS, nov program da KI ==
'''Rumantsch Grischun:''' Ensemen cun l'Universitad da Turitg ha la Lia Rumantscha sviluppà in nov program da KI «alas» che po translater ils 5 idioms rumantschs - quai è extraordinari per ina lingua cun diversitad che nè strusch registrada dal sistem da KI. (Text: Translaziun da puter en grischun tra KI «alas»)
'''Puter:''' Insembel cun l'Universited da Turich ho la Lia Rumantscha sviluppo ün nouv program da KI «alas», chi po tradüir ils 5 idioms rumauntschs - quist es extraordinari per üna lingua cun multifarited, chi nun es bod na registreda dal sistem da KI. (Text originel)
'''Vallader:''' Insembel cull'Universited da Turich ha la Lia Rumantscha sviluppà ün nouv program da KI «alas» chi po tradüer ils 5 idioms rumantschs – quai es extraordinari per üna lingua cun multifarità chi nun es bod na registrada dal sistem da KI. (Traducziun da puter in vallader tra Ki «alas»)
'''Sursilvan:''' Ensemen cull'Universitad da Turitg ha la Lia Rumantscha sviluppau in niev programm da KI «alas» che sa translatar ils 5 idioms romontschs – quei ei extraordinari per în lungatg cun diversitad ch'ei strusch registraus dil sistem da KI. (Translaziun da puter in sursilvan tra KI «alas»)
'''Surmiran:''' Ansemen cun l'Universitad da Turitg ò la Lia Rumantscha sviluppo en nov program da KI «alas», cgi so translatar igls 5 idioms rumantschs – chegl è extraordinari per en lungatg cun diversitad, thi è prest beta registro aint igl sistem da KI. (Translaziun da puter in surmiran tra KI «alas»)
'''Sutsilvan:''' Anzemel cun l'Universitad da Turitg â la Lia Rumantscha sviluppo egn nov programm da KI «alas» ca sa translatar igls 5 idioms rumàntschs – quegl e extraordinari par egn lungatg cun multifaritad, c'e strusch registro digo sistem da KI. (Translaziùn da puter an sutsilvan tra KI «alas»).
'''Deutsch:''' Zusammen mit der Universität Zürich hat die Lia Rumantscha ein neues KI-Tool «alas» entwickelt, das alle fünf Idiome des Rätoromanischen übersetzen kann - das ist aussergewöhnlich für eine Sprache mit einer solchen Vielfalt, die bisher kaum von KI-Systemen erfasst wurde.
'''→ [https://alas.liarumantscha.ch alas.liarumantscha.ch]'''
[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 22:59, 1. matg 2026 (CEST)
mfim6lv07rojfhkz1c3yn7p32gn2s0o
172268
172266
2026-05-03T17:01:43Z
Albinfo
2471
/* Domat, Domat (sursilvan) */ Antwort
172268
wikitext
text/x-wiki
__NEWSECTIONLINK__
<div style="margin-right: 14em;">
{{Wikipedia-La Pinta}}
</div>
== Mes cisalpin ==
Bon dì, ve scrivi in milanes che tant se capissom benon.
Volevi invitàv al "Mes cisalpin": l'ann passad hem fad un'editathon dedicada ai lengue gall-italeghe (con la Wikipedia piemontesa, lombarda, ligurina e emiliana-romagnoeula) e quell marz chi volevom fàlla pussee granda, a meter dent tute i lengue de la banda cisalpina!
In quella editathon chi se scrivaria di sgent, sit e storia lombarda, piemontesa, romancia, ladina, ligurina, emiliana, romagnoeula, veneta e furlana. Volii sgiontàv? [[Utilisader:Sciking|Sciking]] ([[Utilisader discussiun:Sciking|talk]]) 16:27, 26. schan 2024 (CET)
== IMPORTANT: Admin activity review ==
Hello. A policy regarding the removal of "advanced rights" (administrator, bureaucrat, interface administrator, etc.) was adopted by [[metawiki:Requests for comment/Activity levels of advanced administrative rights holders|global community consensus]] in 2013. According to this policy, the [[metawiki:stewards|stewards]] are reviewing administrators' activity on all Wikimedia Foundation wikis with no inactivity policy. To the best of our knowledge, your wiki does not have a formal process for removing "advanced rights" from inactive accounts. This means that the stewards will take care of this according to the [[metawiki:Admin activity review|admin activity review]].
We have determined that the following users meet the inactivity criteria (no edits and no logged actions for more than 2 years):
# [[Special:Contributions/Andreas|Andreas]] (administrator)
These users will receive a notification soon, asking them to start a community discussion if they want to retain some or all of their rights. If the users do not respond, then their advanced rights will be removed by the stewards.
However, if you as a community would like to create your own activity review process superseding the global one, want to make another decision about these inactive rights holders, or already have a policy that we missed, then please notify the [[metawiki:Stewards' noticeboard|stewards on Meta-Wiki]] so that we know not to proceed with the rights review on your wiki.
Thanks, [[Utilisader:Superpes15|Superpes15]] ([[Utilisader discussiun:Superpes15|talk]]) 23:54, 7. favr 2024 (CET)
== Lavuratori a Mustér: 19-22 da favrer 2026 ==
Cordiala invitaziun ad in luvratori da scriver!
Wikimedia CH vul denter auter explicit promover artechels rumantschs da tuts idioms. Quei cun in luvratori en collaboraziun culla claustra da Mustér, dils 19 entochen ils 22 da fevrer 2026 a Mustér.
La finamira ei da haver entuorn 20 auturas ed auturs svizzers e digl exteriur che possedan gia experientscha cun scriver contribuziuns per Wikipedia - ni era buc. Beinvegnidas ein numnadamein era novas persunas interessadas da scriver artechels: «Specialmein vulein nus plidentar auturas ed auturs che derivan digl entir spazi linguistic romontsch», scriva Wikimedia CH en ina communicaziun allas medias. Auturas ed auturs che scrivan per rumantsch, talian u tudestg ein cordialmein beinvegni da s'annunziar.
Infos, program ed annunzia sut:
https://meta.wikimedia.org/wiki/GLAM-on-Tour/Disentis_2026/Kloster
Cordialmein, @[[Utilisader:Cayne Wolf|Cayne Wolf]] 17:59, 9. oct 2025 (CET)
== Wikipedia 25: cercasi volontari per registrare un benvenuto sonoro ==
<div lang="en" dir="ltr">
<div lang="it" dir="ltr">
[[File:Work-in-progress sketch of the Confetti mascot easter egg.jpg|frameless|250px|right]]
{{int:please-translate}}
{{int:Hello}},
scusate se scrivo in italiano!
Per il [[:m:Wikipedia 25|25° compleanno di Wikipedia]] e per creare delle [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|sorpresine per i lettori]] come proposto dalla Wikimedia Foundation, sto invitando i volontari delle varie Wikipedie dell'area italiana a registrare la frase "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella loro lingua regionale.
Il messaggio audio comparirà "a sorpresa" sulla Wikipedia in italiano e sulle altre wikipedie aderenti al progetto degli [[:m:Wikipedia 25/Easter egg experiments|Ester eggs experiments]]. Farà parte di una raccolta di suoni che include tutte le registrazioni di "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nelle varie lingue registrate, più alcuni altri suoni provenienti da Commons. Quando un utente cliccerà sulla mascotte del Globetto (Baby Globe) che suona con un sintetizzatore, verrà riprodotto un suono casuale da questa raccolta. Quindi, la frase nella tua lingua non verrà riprodotta ogni volta, ma solo alcune volte e in modo casuale.
'''Briefing su come registrare il benvenuto sonoro su Wikipedia''' ([[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#c-CDekock-WMF-20251209155700-Song_Ng%C6%B0-20251201160400|da qui]]):
#la registrazione audio deve essere più corta di 10 secondi, e consistere solo nella frase "Benvenuti su Wikipedia" o "Ti diamo il benvenuto su Wikipedia" nella tua lingua regionale;
#il file va caricato su [[:commons:Special:UploadWizard|Wikimedia Commons]] e bisogna chiederne la protezione da parte di un admin di modo da impedire che sia vandalizzato o spostato;
#condividi il link del file su Commons [[:m:Talk:Wikipedia_25/Easter_egg_experiments#Are_there_ideas_or_elements_that_you_would_love_to_see_implemented_on_your_language_Wikipedia?|qui]] notificando l'utente CDekock-WMF;
#'''deadline''' per fornire i link agli audio su Commons dei "Benvenuti su Wikipedia": '''mercoledi 21 gennaio 2026'''.
Registriamo più audio possibile. {{Int:Feedback-thanks-title}} --[[User:Una tantum|Una tantum]] ([[User talk:Una tantum|talk]])
</div>
</div>
16:44, 14. schan 2026 (CET)
== Rapport d'ün inscunter da vichipediaunas rumauntschas e vichipediauns rumauntschs ==
A la reuniun dals vichipediauns ed vichipediaunas aunt la clostra da Mustér – '''[https://meta.wikimedia.org/wiki/GLAM-on-Tour/Disentis_2026 GLAM on tour clostra Mustér in favrer 2026]''' – d' eiran traunter oter eir trais vichipediauns ed üna vichipediauna chi discuorran rumauntsch. Ils quels haun fundo üna pitschna gruppa – cumünaunza – per promouver l' activited aint illa vichipedia rumauntscha cun l'ideja d'ün concept per inscunters in avenir per interessentas ed interessents chi discuorran u imprendan rumauntsch ed haun già ün nivel per scriver simpels artichels.
'''L'ideja d'ün concept per inscunters in avenir'''
Ils vichipediauns e la vichipediauna chi d' eiran a la reuniun, haun elavuro idejas traunter se: «Nus pudessans scriver artichels simpels, ma da quels, chi haun da fer qualchosa cun la regiun rumauntscha. Scu ideja pudessans scriver biografias da persunas, chi sun relevantas per la regiun, sur cultura chi' d es impurtainta per ils rumauntschs, ma eir artechels sur vschninaunchas ed oter pü.»
L'ideja da la pitschna cumünaunza rumauntscha es eir cha artichels nu sun uschè complichos scu per exaimpel aint illa vichipedia tudas-cha, uschè cha eir scolaras e scolars paun incler bain a quels ed üser daperse.
La Vichipedia Rumauntscha sto per se svess ed as pudess profiler cun ün concept egen, scu üna vichipedia unica, chi nun es üna copcha da la Vichipedia Tudas-cha, Taliauna, Francesa u Inglaisa, perche cha las rumauntschas ed ils rumauntschs saun püssas linguas e pudessan ler artichels eir in otras linguas. Per quist ho la pitschna cumünaunza creo l'ideja d'ün concept egen per pussibels inscunters, inua ch'as po cultiver la lingua e la cultura rumauntscha eir in cumpagnia da vichipediaunas e vichipediauns.
La pitschna cumünaunza rumauntscha vuless organiser inscunters per interessentas ed interessents in Engiadina, Surselva ed eir a Cuira, per musser e der scoula scu cha's scriva artichels da wikipedia (infurmaziuns, maxima, reglas, tecnica), ma eir per cultiver la lingua, la cultura ed il dialog traunter se. Ed uschè as pudess sviluper cul temp ün spiert da cumünaunza eir traunter las vichipediaunas rumauntschas ed ils vichipediauns rumauntschs cun quels, chi sun rumauntschs, ma eir cun quels, chi haun imprais u imprendan rumauntsch. Uschè pudess la cumünaunza integrer persunas da la bassa u oters in sieu circul.
'''Bger agüd dalla Vichipedia Tudas-cha per la Vichipedia Rumauntscha'''
Vichipediauns da la Vichipedia Tudas-cha haun do bger agüd in tecnica ed ideas per la wikipedia rumauntscha. Els haun per exaimpel optimo models (boxas d'infurmaziun per l'ös). L'interess e l'agüd da las vichipediaunas tudas-chas e dals vichipediauns tudas-chs es fich grand, servizaivel ed ütil. La cumünaunza nun es in isolaziun, ella es part d'ün grand muond da vichipediaunas ed vichipediauns. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:16, 2. mars 2026 (CET)
<gallery>
Datoteca:Disentis, Winter - Rhätische Bahn.jpg|
Datoteca:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto 1K4A7140.jpg|
Datoteca:Kloster-disentis-roman-bibliothek-2.jpg|
Datoteca:Kloster Disentis Romanische Bibliothek - Zeitungen 2.jpg|
Datoteca:Sagenhafte Survelva 20260219 1926.jpg|
Datoteca:Disentis GLAM 2026 Gruppenfoto La Pendenta 1K4A5934.jpg|
Datoteca:Wikifanten im Schnee-4.jpeg|
</gallery>
== Keine Google-Indexierung? ==
Ist das normal, dass Google neue Seite nur selten aufnimmt? In anderen Wikipedia-Sprachen ist das ja meist eine Sache von Minuten. Aber die letzte neue Seite, die über Google zu finden ist, stammt vom 14. Februar: [[Timon Peter]].
Ist das ein neues Problem oder schon länger so? [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 20:02, 4. mars 2026 (CET)
:@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]: kürzlich musste ich feststellen, dass es ein solche Problem auch in en.WP gibt. Und zwar nicht aufgrund eines Fehlers von Google (wie ich zuerst meinte), sondern erwünscht von WP, siehe https://wikipediaservices.com/wikipedia-page-not-indexed-on-google . Den Artikel [https://www.google.com/search?q=Ursina+Giger+%28*+1985+a+Must%C3%A9r%29+ei+ina+cantadura+svizra+da+jazz%2C+cumponista+e+musicista+da+studio.+ Ursina Giger] von 22. Feb. findet Google aktuell. [[Utilisader:Hadi|Hadi]] ([[Utilisader discussiun:Hadi|talk]]) 20:21, 5. mars 2026 (CET)
::Ja, zwischenzeitlich hat Google etwas nachgeholt – aber hinkt immer noch hinterher.
::Danke jedenfalls für den Hinweis auf den Artikel. Da scheint es sich aber eher um "ungesichtete" Artikel zu handeln. Ich konnte jedenfalls kein "noindex" finden im Code. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 22:00, 5. mars 2026 (CET)
:::Es stockt schon und Google verhält sich nicht immer logisch. Wenn ich nach "Pastiziers grischunais" suche, finde ich [[Tuorta da nuschs]], wenn ich nach "tuorta da nuschs" oder https://rm.wikipedia.org/wiki/Tuorta_da_nuschs suche, kriege ich den Artikel nicht angezeigt.
:::Geduld gefragt … [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 21:31, 2. avr 2026 (CEST)
== Was machen? ==
Sali mitenand,
leider nicht in rätoromanisch... @[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]], @[[Utilisader:Hadi|Hadi]], @[[Utilisader:Terfili|Terfili]]
Ich wollte die bemitleidenswerten Artikel die ich auf meiner Unterseite [[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch]] zusammen gestellt habe, wahrscheinlich gibt es noch weitere, durchgehen und aufmotzen. Dabei bin ich mir nun nicht mehr sicher ob das in vielen Fällen Sinn macht [[Monthey]], [[Mase]], [[Täsch]], [[Erschmatt]], [[Ayent]], [[Grafschaft]] sind da gute Beispiele. Ich mache hier mal den Vorschlag, dass man solche Leichen die nur aus einem Satz, Kategorien und einer Navileiste bestehen löschen sollte, falls der Ort nicht im Kanton Graubünden liegt. Für Orte im Kanton Graubünden oder wo etwas mehr Arbeit schon reingesteckt wurde, würde ich meine Aufmotzaktion durchziehen. Löschen würde ich deshalb weil sogar die Sätze und Navileisten teilweise nicht mehr stimmen wegen den Gemeindefusionen. Was ist eure Meinung? --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:33, 31. mars 2026 (CEST)
:'''«Grazcha fich per il lavur!»''' – was so viel bedetuet, wie «vielen Dank für die Arbeit» (Idiom Puter). Albinfo und ich haben die Ortsartikel, die nur mit einem Satz angelegt sind, angeschaut. Sie sind nicht im Idiom Puter, weshalb ich sie nicht ausbauen kann. Zu diesem Thema habe ich generell eine Frage und einen Vorschlag an die Rätoromanen unter uns:
:'''«Nischi, nus nu pudains scriver qualchosa tiers ad ün artichel, chi'd es scrit in ün oter idiom, uschigliö fains ün battibuogl cun nossa lingua. Sur quist problem cun üna proposta per üna soluziun scriv eau in ün artichel separet sün La Pinta.»'''
:Jetzt wieder auf der Sprache der '''«Bassa»''', so bezeichnen die Bündnerromanen die Deutschschweiz: Viele dieser Artikel wurden vor langer Zeit angelegt und möglich, dass es sich um Wikipedianer handelt, die kein Rätoromanisch sprechen. Meiner Ansicht nach würde es Sinn machen, Artikel solcher Art zu löschen, wenn die Autoren schon länger nicht mehr aktiv in der Vichipedia Rumauntscha waren. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 18:26, 2. avr 2026 (CEST)
::@[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]]: Grazcha fich per tia lavur: [https://rm.wikipedia.org/wiki/Spezial:Neue_Seiten?namespace=all&tagfilter=&username=&size-mode=min&size=&wpFormIdentifier=newpagesform 18 artigels nouvs] il mais passo!
::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]]: Da sind wir bei der Diskussion, was in rmWP rein soll. Meines Erachtens ist hier weniger mehr! Nicht einfach möglichst viele Artikel, die keinen Mehrwert bieten. Insofern unterstütze ich den Löschantrag.
::Meines Erachtens sollte rmWP den Fokus legen auf Bündner Themen und rätoromanische Kultur – Lemma, die auch über eine Suchmaschine gefunden werden können und so von Rätoromanen eingegeben werden könnten. Wenn jemand einen guten rätoromanischen Artikel über eine brasilianische Band schreiben möchte: von mir aus. Aber Gebastel und Stubs von Fremdsprachigen (wie mir) ohne Mehrwert gehören meines Erachterns gelöscht. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:15, 2. avr 2026 (CEST)
:::@[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]], @[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]:Da gehe ich mit euch voll einig. Ich sehe mich zwar als Inklusionist, aber der Ansatz das jede Sprachversion, auch die vom Sprachraum und Anzahl Sprechern eher Kleinen, ist zwar gut gemeint aber in der Realität undurchführbar, wie das Beispiel hier und auch in der Alemannischen Wikipedia zeigt. Die Artikel auf meinem Arbeitstisch haben sich seit die 2015 nicht mehr bewegt, nicht mal per Bot. Wahrscheinlich liessen sich in anderen Themengebieten ähnliche löschenswerte Beispiel finden. Um es aber ganz klar zu stellen es steht mir fern, der Community hier vorzuschreiben zu welchen Themen sie arbeiten kann oder soll. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:13, 3. avr 2026 (CEST)
::::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]]: Ich sehe es wie ihr: solche 1-Satz-Artikel bringen niemandem etwas und es wird sie wohl kaum jemand ausbauen. Falls übrigens jemand nach der Löschung diese Artikel doch noch sehen will, die Nationalbibliothek hat die schweizbezogenen WP-Artikel 2023 auch aus der rm.WP archiviert, siehe Beispiel [https://pywb.e-helvetica.nb.admin.ch/eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJhdWQiOiJweXdiIiwic3ViIjoid2lraXBlZGlhLyoiLCJleHAiOjE3NzUyMjc1MDB9.poHwV-LIurcPKo2fp7HTllAEHTyOlYC-tJl3Q97AD0k/wikipedia/20230606123819/https://rm.wikipedia.org/wiki/Erschmatt Erschmatt]. [[Utilisader:Hadi|Hadi]] ([[Utilisader discussiun:Hadi|talk]]) 16:01, 3. avr 2026 (CEST)
:::::@[[Utilisader:Horgner|Horgner]], bei den kleinen Dörfern würde ich aber eher [[Model:Infobox Lieu en Svizra]] verwenden und nicht [[Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra]]. [[Acla]] ist keine Verwaltungsenheit. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 11:46, 4. avr 2026 (CEST)
::::::@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]]: Also nach dem Muster der kleinen Dörfern [[Turitg]], [[Basilea]], [[Genevra]] :-). Ist einfach ein Wildwuchs mit ungefähr gleicher Verteilung. Petscan gibt für Lieu Swizzer 394, Infobox Lieu en Swizra 417 und für Infochascha Unitad d'administraziun svizra 357 Treffer. Weil im Kanton GR meist die rote Box verwendet wird, verwende ich lieber diese. Wie die Box heisst, ob sie mal jemand nur für Gemeinden und höher gedacht hat, ist nicht so wichtig. Der Leser sieht das eh nicht und weiter müsste die Box konsequenterweise bei einer Fusion auch ausgetauscht werden. :-(( --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:17, 5. avr 2026 (CEST)
:::::::In Graubünden war ja früher praktisch jedes Dorf eine eigene Gemeinde, also machte die Infobox Verwaltungseinheit (rot) fast überall Sinn.[[Model:Infobox Lieu en Svizra]], das rätoromanische Pendent zu [[:de:Vorlage:Infobox Ort in der Schweiz]], ist schon viel älter als [[Model:Infochascha Unitad d'administraziun svizra]], was erklärt, weshalb vielleicht gewisse Gemeinden grau sind. In Graubünden wurden die grauen Boxen bei Gemeinden auch einigermassen konsequent ersetzt: [https://rm.wikipedia.org/w/index.php?title=Medel/Lucmagn&diff=prev&oldid=147544]. Dörfer, die 2013 keine eigene Gemeinde waren, blieben hingegen grau: [[Flond]], [[Surcuolm]]. Die roten Infoboxen sollten gemäss Beschreibung verwendet werden für Kantone, Bezirke, Kreise und politische Gemeinden. Es gibt auch kleine, aber feine Unterschiede wie Geografia anstatt Territori.
:::::::Ich finde, dass wir es richtig machen sollten, wenn wir es schon neu machen. Aber [[Model:Infobox Lieu en Svizra]] hat definitiv auch noch etwas Verbesserungsbedarf. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:50, 5. avr 2026 (CEST)
::::::::Dann willst du also die Infoboxen in etwa 330 ([[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch5]]) Schweizer Gemeinden tauschen, wobei vielleicht noch wenige Bündner Orte dazu stossen. Daneben alle Kantone und vermutlich alle Bezirksartikel die nicht im Graubünden liegen. Falls es noch Kantone mit Kreisen gibt, dann die wohl auch. Gibt einiges an Arbeit. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 08:57, 6. avr 2026 (CEST)
:::::::::Das war wohl die Absicht derjenigen, die die Infobox erstellt haben. Zumindest dort, wo neue Infoboxen integriert werden, sollten wir die richtige nehmen. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 21:17, 7. avr 2026 (CEST)
Entschuldigung, war die letzten Wochen wenig online und habe die Diskussion bisher verschlafen. Es hat schon zweimal solche "Aufräumaktionen" gegeben (siehe [[Wikipedia:La_pinta/Archiv/2012#Proposta]] und [[Wikipedia:La_pinta/Archiv/2016#Artechels_cuorts_e_mals]] für die Diskussionen/Ankündigungen dazu). Damals wurden Schweizer Gemeindeartikel noch verschont. Ich finde es allerdings ok, wenn die ganz kurzen, die inzwischen dann gar nicht mehr stimmen/als Gemeinden existieren, jetzt gelöscht werden. Der Wartungsaufwand lohnt sich da nicht. Die oben von Horgner aufgelisteten Beispiele stammen übrigens alle von Felix Portier, der damals ohne signifikante Romanischkenntnisse allerlei Artikel dieser Sorte erstellt hat. Ich glaube, das Vorlagenchaos stammt auch noch daher. Räumt da ruhig ordentlich auf. Die Vorlage [[Model:Stub stidar]] ist für sehr kurze Artikel gedacht und [[Model:Stizzar]] für sonstige Löschanträge. --[[Utilisader:Terfili|Terfili]] ([[Utilisader discussiun:Terfili|talk]]) 16:20, 14. avr 2026 (CEST)
:Ich werde mich gemäss der Liste [[Utilisader:Horgner/Arbeitstisch2]] dahinter machen, weil in der Liste die Bündner Orte nicht drin sind. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 16:35, 14. avr 2026 (CEST)
::Der Arbeitstisch ist soweit abgearbeitet und die Anträge gem. [[Model:Stub stidar]] gesetzt. Der Arbeitstisch wird mittlerweile anderweitig benutzt. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 22:31, 29. avr 2026 (CEST)
:::Grazcha fichun (vielen Dank)! Was hast du denn als nächstes vor, mit «Arbeitstisch wird anderweitig benutzt?» Brauchst du hierzu Hilfe? [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 22:58, 29. avr 2026 (CEST)
::::Ich meinte damit, dass ich meine Unterseite anders benutzen werde und sie darum einen anderen Inhalt hat. Was ich machen werden? Das ist eher schwierig zu sagen. Mit meinen sehr begrenzten Sprachkenntnissen, kann ich nicht einmal im Einleitungssatz, je nach Idiom, zweifelsfrei beurteilen ob er in der Vergangenheitsform oder der Gegenwart steht. Darum habe ich mal die Navigationsleisten der Regionen aufgegleist und kontrolliere nächstens die Infoboxen, zunächst diejenigen der aktuellen Gemeinden. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 07:57, 30. avr 2026 (CEST)
:::::Grazche fichun per tia diligenza - Danke für deinen Fleiss! Ich helfe gelegentlich die Liste von Albinfo abzuarbeiten und habe gesehen, dass du die fusionierten Gemeinden in den Kästchen teils schon bearbeitet hast. Mega cool! Ich spreche und schreibe in Rumauntsch Puter und mit dem Aufarbeiten lerne ich grad Rumantsch Grischun – denn die Texte sind in dem Romanisch. Albinfo hat hierzu Vorlagen herausgeschrieben, so dass ich nachprüfen kann, wenn ich nicht sicher bin. Macht Spass mit euch! [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:21, 30. avr 2026 (CEST)
:::::: Die Artikel zu den Bezirken ([[:Categoria:Districts dal chantun Grischun]]) könnte man wohl auch ohne Sprachkenntnisse aktualisieren – falls du Lust hast. Die sind auch auf meinem Arbeitstisch aufgeführt.
:::::[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 18:26, 3. matg 2026 (CEST)
=== Fusiuns da vischnancas ===
Ich habe auch mal einen Arbeitstisch erstellt: [[Utilisader:Albinfo/Fusiuns da vischnancas]]
Jede Hilfe bei der Abarbeitung der veralteten Gemeindeartikel ist willkommen. Einfach in der Liste mitarbeiten.
Und es wäre schöner, wenn nicht überall stünde, dass XY eine Gemeinde war, sondern dass es ein Dorf in der Gemeinde YZ ist. Kategorien und Infobox haben meist auch bei aktuellen Artikeln noch Verbesserungsbedarf. [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 13:28, 3. avr 2026 (CEST)
:Habe mal die Regiun Naviboxen richtig aufgesetzt, in den Gemeinden eingetragen und die Tabellen in Regiun Artikel auf die aktuelle Situation gebracht. Kontrolliere im Augenblick alle Infoboxen der Gemeinden und binde die neuen Karten ein. ----[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 10:59, 1. matg 2026 (CEST)
== Soluziun per ün tema «interrumantsch» scu proposta ==
[[File:Pinus cembra20080705.jpg|thumb|Dschember u schiember u schember]]
Ün bun artichel sur il bös-ch d'aguoglias (puter e vallader: «Dschember». Sursilvan: «Schiember». Sutsilvan, surmiran e rumantsch grischun: «Schember») exista già in ''rumantsch grischun'' in lung ed in larg.
Actuelmaing scriv eau artichels sur la cultura engiadinaisa in ''rumauntsch puter'', inua cha quist bös-ch ho üna rolla principela. Aunz ch'eau scriv però ün artichel, guard eau, scha quist exista già in ün oter idiom.
Perche cha quist bös-ch es fich important in l'Engiadina e cuntschaint scu ''dschember'' e na scu ''schember'', d'heja creo ün nouv artichel cuort cun infurmaziuns in pü sur la rolla dal ''dschember'' in Engiadina. A la fin da l'artichel – suot il titel «Guarda eir» – d'heja fat la notizcha, cha que do dapü infurmaziuns sur quist bös-ch in ''rumantsch grischun'' e d'he collio l'artichel cun quel in rumantsch grischun.
Albinfo, ün vichipediaun da la ''vichipedia tudas-cha'', ho installo üna chaschetta sur il artichel «Questa pagina è scritta en Puter. Igl exista eir in artitgel savant il medem tema en rumantsch grischun».
'''Uschè vain fat l'installaziun da la chaschetta:'''
* Ir sün la functiun «+»
* tscherner «Vorlage»
* Der aint «idiom»
* A la schnestra marker tuot ils trais quadrats.
* In «1» scriver il nom dal idiom egen.
* In «lemma2» scriver il nom dal artichel (quel in l'oter idiom).
* In «idiom2» scriver il nom dal idiom da l'artichel, chi es scrit in l'oter idiom.
Quist scu ideja ed exaimpel per üna soluziun e collavuraziun in ''vichipedia rumantscha'' traunter ils idioms: https://rm.wikipedia.org/wiki/Dschember [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 20:03, 2. avr 2026 (CEST)
== [[Pugaus]] ==
Gibts da mehr, wirklich was ausser einem Flurnamen und wo wäre das dann konkret. Swisstopo findet da nur Arpagaus in Breil 726'872.15, 183'116.04 da scheint einiges nicht ganz zu passen. Das Bild jedenfalls ist nicht von dort und die Geschichte soweit ich sie verstehe um so ausführlicher. -- [[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 09:45, 4. avr 2026 (CEST)
:Für mich passt das.
:: Pugaus = Arpagaus = um ca. 1800 aufgegeben Siedlung ''(anteriur vitg)'' = [[:de:Wüstung]]
:Heute stehen da nur noch ein paar Weiler und die [[Caplutta da Sontgaclau|Kapelle Sontga Clau]].
:vgl. auch
:* [https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/008110/2004-03-18/ Dardin in HLS]
:* [[:de:Caplutta Sontga Clau#Geschichte]]
:* https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Pugaus&language=rm¶ms=46.759503_N_9.032253_E_region:CH-GR_type:landmark
:Meines Erachtens passt alles: Bild ist von dort und auch sonst konnte ich beim Überfliegen keine Fehler finden. Zwar ein kurzer Artikel, aber meines Erachtens ein schönes Beispiel für einen Artikel über ein regional historisch bedeutendes Fleckchen, gerade weil E-LIR da Lücken hat! [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 18:06, 16. avr 2026 (CEST)
== La püvalur da la Vichipedia Rumantscha (Mehrwert der rätoromanischen Wikipedia) ==
[[File:Romansh Language Banner.jpg|thumb|Banner]]
'''Rumauntsch Puter:''' Ils artichels da las Vichipedias tudas-cha e taliauna, chi includan ün grand territori linguistic, infurman in ün context generel. Exact in quist punct as chatta la püvalur da las vichipedias cun ün territori linguistic pü pitschen, scu la Vichipedia rumantscha, lombardia, alemana u tudas-cha bass. Ellas haun la pussibilited da documenter evenimaints locels u il context istoric, culturel da lur territori linguistic, cha nu's chatta in las Vichipedias cun ün territori linguistic pü grand. Uschè po eir la Vichipedia rumantscha inricher cun infurmaziuns ed artichels egens.
'''Deutsch:''' In der deutsch- oder italienischsprachigen Wikipedia sind Informationen zu übergeordneten Themen meist allgemein gehalten. Dadurch gehen oft regional relevante Details verloren. Genau hier liegt der Mehrwert kleinerer Sprachversionen wie der rätoromanischen, lombardischen, alemannischen oder auch der plattdeutschen Wikipedia: sie ermöglichen es, lokal bedeutsame Ereignisse, sowie regionale Besonderheiten und historische Zusammenhänge ihres Sprachraums detaillierter zu dokumentieren oder durch zusätzliche Artikel zu ergänzen. Auf diese Weise kann wertvolles und zusätzliches Wissen über die Wikipedia bewahrt und gezielt weitergegeben werden. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:28, 15. avr 2026 (CEST)
== [[Domat]], [[Domat (sursilvan)]] ==
@[[Utilisader:Albinfo|Albinfo]], @[[Utilisader:Terfili|Terfili]]:
Ist das die Zukunft der rm-Wikipedia? Dann müsste das besser im Lemma abgebildet werden. Es dürfte dann das Lemma ohne Idiom Zusatz nicht geben, sonst ist das sehr verwirrlich und kann auch in Wikidata schlecht abgebildet werden, aber eigentlich dürfte es ja m. E. in einer Enzyklopädie nicht zwei Lemma für den selben Gegenstand geben und deshalb müsste [[Domat (sursilvan)]] gelöscht werden, denke ich. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 14:02, 22. avr 2026 (CEST)
:Hallo Horgner,
:ich denke, wenn prinzipiell alle regionalen Standardvarietäten (die Idiome) neben Rumantsch Grischun akzeptiert werden sollen (und das war, denke ich, schon immer Konsenz), lassen sich mehrere Lemma zum gleichen Gegenstand nicht vermeiden. Wenn das für Wikidata ein Problem ist, sollte Wikidata sich der sprachlichen Vielfalt anpassen und nicht die Vielfalt Wikidata. Eigentlich sollte jeder Artikel, der nicht in Rumantsch Grischun geschrieben ist, das Idiom in Klammern dahinter haben, sowie eine Vorlage, die das Idiom anzeigt (ist aber sicher nicht bei jedem Artikel so umgesetzt). Was für mich keine ganz zufriedenstellende Lösung ist; vielleicht gibt es ja eine technisch elegantere Möglichkeit. Lösungen wie auf der deutschen oder englischen Wikipedia, wo innerhalb eines Artikels die nationale Standardvarietät konsequent einheitlich sein sollte, sind beim Romanischen nicht möglich. Die Idiome unterscheiden eben nicht nur in ein paar Details, sondern auch ein Rätoromane muss ein anderes Idiom quasi als Fremdsprache lernen, um darin schreiben zu können.
:Eine andere Wikipedia, die in einer ähnlichen Situation ist, ist die [[:frr:Wikipedia:Hoodsid|nordfriesische]]. Dort scheint es so zu sein, dass Artikel, bei denen sich die nordfriesischen Dialekte schon im Lemma unterscheiden, einfach so mehrfach existieren. Beispiel: [[:frr:Nuurđfriislön]] - [[:frr:Nuurdfresklun]] - [[:frr:Nuurdfresklun]] - [[:frr:Nordfraschlönj]] - [[:frr:Nuurđfriislön]] - [[:frr:Noordfräisklönj]] - [[:frr:Noordfreeschloun]]. Wenn das Wort aber identisch ist, wird ein Kürzel hinter das Lemma gestellt. Beispiel: [[:frr:Berlin/sö]] - [[:frr:Berlin/mo]]. Was jetzt aber auch praktisch die gleiche Lösung wie hier ist. Vielleicht weiss @[[Utilisader:Holder|Holder]] noch von anderen Wikipedias, die vor der Frage stehen? [[Utilisader:Terfili|Terfili]] ([[Utilisader discussiun:Terfili|talk]]) 08:57, 24. avr 2026 (CEST)
::Spannend wie das mit den nordfriesischen Dialekten gemacht wird, aber auch das ist nicht so ganz im Sinne des Erfinders und macht vor allem in Wikidata Probleme. Wikidata geht davon aus, dass es nicht in einer Wikipedia mehrere Idiomversionen vom selben Gegenstand gibt. Wenn wir das sauber innerhalb der rm-Wikipedia abhandeln wollen müssten alle/alle betroffenen Lemmata, als Hauptlemma entweder Begriffsklärung sein oder im Kopf auf eine Weiterleitung verweisen. Bin gespannt was Holder vorschlägt. --[[Utilisader:Horgner|Horgner]] ([[Utilisader discussiun:Horgner|talk]]) 09:46, 25. avr 2026 (CEST)
:::Habe das Thema bezüglich Wikidata bereits mit Wikimedia CH besprochen, es angekündigt und vielleicht gibt es hierzu mit der Zeit eine Lösung. Ich werde informieren, wenn es soweit ist. [[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 14:26, 30. avr 2026 (CEST)
::::Ich bin mit der Lösung auch nicht happy. Ein Idiom-Wechsel im gleichen Lemma wie zum Beispiel der Schriftwechsel von Kyrillisch in Lateinische Schrift in der serbischen Wikipedia (siehe [[:sr:Мост Морачица]]) fände ich für rmWP durchaus praktisch. Andererseits gibt es auch Lemma, die je nach Idiom komplett anders geschrieben werden – Weiterleitungen sind da nur halbwegs eine Lösung.
::::In Wikidata ist das wirklich sehr unbefriedigend. Und gemäss Vortrag der Lia Rumantscha in Disentis ist auch die Chance, dass die ISO-Norm entsprechend angepasst wird, eher gering.
::::Ich möchte mich jedenfalls in Paris schlau machen, ob noch andere kleine Sprachen ähnliche Probleme haben (Dialekte grösserer Sprachen haben oft eigene ISO-Codes ([[:de:ISO 639-3]]) wie <code>als</code> für Toskisch und <code>aln</code> für Gegisch). Und ob es irgendwo praktische Lösungen gäbe. Allenfalls auch etwas, was man mit Wikidata-Leuten besprechen könnte.
::::Wie andere Defizite in der rmWP (fehlende Übersetzungen) denke ich auch, dass hier Wikimedia CH unterstützen könnte.
::::Den Fehler in der Vorlage [[:Model:Idiom]] habe ich zumindest mal behoben.
::::@[[Utilisader:Terfili|Terfili]]: Du hast geschrieben: ''«Eigentlich sollte jeder Artikel, der nicht in Rumantsch Grischun geschrieben ist, das Idiom in Klammern dahinter haben.»'' Wenn ich [[:Categoria:Artitgels en sursilvan]] und die anderen Idiom-Kategorien anschaue, scheint das keine Regel zu sein, die sich durchgesetzt hat. Ist dieser Konsenz irgendwo festgehalten? [[Utilisader:Albinfo|Albinfo]] ([[Utilisader discussiun:Albinfo|talk]]) 19:01, 3. matg 2026 (CEST)
== Noviteds - ALAS, nov program da KI ==
'''Rumantsch Grischun:''' Ensemen cun l'Universitad da Turitg ha la Lia Rumantscha sviluppà in nov program da KI «alas» che po translater ils 5 idioms rumantschs - quai è extraordinari per ina lingua cun diversitad che nè strusch registrada dal sistem da KI. (Text: Translaziun da puter en grischun tra KI «alas»)
'''Puter:''' Insembel cun l'Universited da Turich ho la Lia Rumantscha sviluppo ün nouv program da KI «alas», chi po tradüir ils 5 idioms rumauntschs - quist es extraordinari per üna lingua cun multifarited, chi nun es bod na registreda dal sistem da KI. (Text originel)
'''Vallader:''' Insembel cull'Universited da Turich ha la Lia Rumantscha sviluppà ün nouv program da KI «alas» chi po tradüer ils 5 idioms rumantschs – quai es extraordinari per üna lingua cun multifarità chi nun es bod na registrada dal sistem da KI. (Traducziun da puter in vallader tra Ki «alas»)
'''Sursilvan:''' Ensemen cull'Universitad da Turitg ha la Lia Rumantscha sviluppau in niev programm da KI «alas» che sa translatar ils 5 idioms romontschs – quei ei extraordinari per în lungatg cun diversitad ch'ei strusch registraus dil sistem da KI. (Translaziun da puter in sursilvan tra KI «alas»)
'''Surmiran:''' Ansemen cun l'Universitad da Turitg ò la Lia Rumantscha sviluppo en nov program da KI «alas», cgi so translatar igls 5 idioms rumantschs – chegl è extraordinari per en lungatg cun diversitad, thi è prest beta registro aint igl sistem da KI. (Translaziun da puter in surmiran tra KI «alas»)
'''Sutsilvan:''' Anzemel cun l'Universitad da Turitg â la Lia Rumantscha sviluppo egn nov programm da KI «alas» ca sa translatar igls 5 idioms rumàntschs – quegl e extraordinari par egn lungatg cun multifaritad, c'e strusch registro digo sistem da KI. (Translaziùn da puter an sutsilvan tra KI «alas»).
'''Deutsch:''' Zusammen mit der Universität Zürich hat die Lia Rumantscha ein neues KI-Tool «alas» entwickelt, das alle fünf Idiome des Rätoromanischen übersetzen kann - das ist aussergewöhnlich für eine Sprache mit einer solchen Vielfalt, die bisher kaum von KI-Systemen erfasst wurde.
'''→ [https://alas.liarumantscha.ch alas.liarumantscha.ch]'''
[[Utilisader:Bild-Sprache|Bild-Sprache]] ([[Utilisader discussiun:Bild-Sprache|talk]]) 22:59, 1. matg 2026 (CEST)
i8apb9g9ynmit1c9kwrfozz3zijouhw
Istorgia da la musica Clostra da Mustér
0
14811
172262
170491
2026-05-03T14:47:45Z
Bild-Sprache
22665
/* La Musica da la scoula da la Clostra da Mustér */
172262
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:DisentisEmpore.JPG|miniatura|Orgel illa baselgia dalla clostra da Mustér Sench Martin]]
'''La Clostra da Mustér''' d’eira ün center spirituel e culturel per las regiuns catolicas dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] ed ho influenzo la musica e la cultura da la regiun.
== Istorgia ==
Fingià vers l’an 800 chantaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz,<ref>''[https://www.kloster-disentis.ch/ora/gemeinschaft/gesang Gesang].'' In: ''Benediktiner Kloster Disentis.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> inua cha pled e melodia fuorman ün’unitded spirituela.<ref>''[https://www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/musik/artikel/gregorianischer-choral Gregorianischer Choral.]'' In: ''Schülerlexikon | Lernhelfer.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla importanta: quistas chanzuns d’eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita da minchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun, sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la [[Claustra da Mustér|Clostra da Mustér]], chi’s svilupaiva tra ün center da musical e culturel.
[[Datoteca:Consulaziun.jpg|miniatura|Consolaziun (1690)]]
Our dals quatter cudeschs da chant – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch – manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ouvra, la ''[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]'', il cudesch il pü important da chant dal Grischun catolic. La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’an 1690 illa stamparia da la Clostra da [[Mustér]], chi d’eira installeda illa baselgia da pelegrinedi ''Nossadunna dalla Glisch'' a [[Trun]].
=== La Musica da la scoula da la Clostra da Mustér ===
L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicela obligatorica. Üna manuscritta da l'an 1632 documenta instrucziuns d’instrumaints ([[Violina|gïa]] e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel.
Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrela es dvanteda ün ''theatrum sacrum'' cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’an 1812, es naschieu our da la cultivaziun musicela la ''Musica Militaris'' dals students claustrels – in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la [[Svizra]] e cura l’identited naziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes.
Actuelmaing chantan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’internat da la Clostra da Mustér. Id'es ün dals pü cuntschaints cors da scoulas in Svizra<ref name=":0">''[https://gymnasium-disentis.ch/angebot/musik-und-kultur/ Musik und Kultur.]'' In: ''Gymnasium & Internat Kloster Disentis.'' Consulte ils 28. favrer 2026.</ref> ed es gnieu incuruno per sieu proget ''Ut unum sint'' cul premi ''Lily Wackerlin 2015'', il premi per giuventüna e musica.<ref>''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lily-waeckerlin-preis-geht-nach-disentis Lily-Waeckerlin-Preis geht nach Disentis].'' In: ''Südostschweiz.'' Ils 30 settember 2014. Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper turneas da chor a Mustér e [[Cuira]] fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas.<ref name=":0" />
=== Aint il ram dal rock rumantsch ===
In consequenza dal muvimaint 1968 sviluppaiva eir in Europa üna scena da musica alternativa chi interpretaiva da nouv la musica populera. Ils ans 1970 s'avaiva sviluppo intuorn [[Benedetto Vigne]], ün scolar da la scoula da la clostra, üna pitschna scena da rock traunter ils gimnasiasts.
La mited da'ls ans 1980 caracterisaiva ün'atmosfera da partenza la scena, per exaimpel cun il festival «Festival dalla musica romontscha» a Mustèr (a partir da l'an 1980) cun rapreschantaziuns eir in chesa.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019, <nowiki>ISBN 978-3-0340-1501-1</nowiki>, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361].
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Claustra]]
[[Categoria:Surselva]]
[[Categoria:Musica sacrala]]
l9sltucjchaan389r3qtgs0zc1mjc97
172263
172262
2026-05-03T14:52:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Aint il ram dal rock rumantsch */
172263
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:DisentisEmpore.JPG|miniatura|Orgel illa baselgia dalla clostra da Mustér Sench Martin]]
'''La Clostra da Mustér''' d’eira ün center spirituel e culturel per las regiuns catolicas dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] ed ho influenzo la musica e la cultura da la regiun.
== Istorgia ==
Fingià vers l’an 800 chantaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz,<ref>''[https://www.kloster-disentis.ch/ora/gemeinschaft/gesang Gesang].'' In: ''Benediktiner Kloster Disentis.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> inua cha pled e melodia fuorman ün’unitded spirituela.<ref>''[https://www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/musik/artikel/gregorianischer-choral Gregorianischer Choral.]'' In: ''Schülerlexikon | Lernhelfer.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla importanta: quistas chanzuns d’eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita da minchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun, sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la [[Claustra da Mustér|Clostra da Mustér]], chi’s svilupaiva tra ün center da musical e culturel.
[[Datoteca:Consulaziun.jpg|miniatura|Consolaziun (1690)]]
Our dals quatter cudeschs da chant – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch – manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ouvra, la ''[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]'', il cudesch il pü important da chant dal Grischun catolic. La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’an 1690 illa stamparia da la Clostra da [[Mustér]], chi d’eira installeda illa baselgia da pelegrinedi ''Nossadunna dalla Glisch'' a [[Trun]].
=== La Musica da la scoula da la Clostra da Mustér ===
L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicela obligatorica. Üna manuscritta da l'an 1632 documenta instrucziuns d’instrumaints ([[Violina|gïa]] e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel.
Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrela es dvanteda ün ''theatrum sacrum'' cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’an 1812, es naschieu our da la cultivaziun musicela la ''Musica Militaris'' dals students claustrels – in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la [[Svizra]] e cura l’identited naziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes.
Actuelmaing chantan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’internat da la Clostra da Mustér. Id'es ün dals pü cuntschaints cors da scoulas in Svizra<ref name=":0">''[https://gymnasium-disentis.ch/angebot/musik-und-kultur/ Musik und Kultur.]'' In: ''Gymnasium & Internat Kloster Disentis.'' Consulte ils 28. favrer 2026.</ref> ed es gnieu incuruno per sieu proget ''Ut unum sint'' cul premi ''Lily Wackerlin 2015'', il premi per giuventüna e musica.<ref>''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lily-waeckerlin-preis-geht-nach-disentis Lily-Waeckerlin-Preis geht nach Disentis].'' In: ''Südostschweiz.'' Ils 30 settember 2014. Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper turneas da chor a Mustér e [[Cuira]] fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas.<ref name=":0" />
=== Aint il ram dal rock rumantsch ===
In consequenza dal muvimaint 1968 sviluppaiva eir in Europa üna scena da musica alternativa chi interpretaiva da nouv la musica populera. Ils ans 1970 s'avaiva sviluppo intuorn [[Benedetto Vigne]], ün scolar da la scoula da la clostra, üna pitschna scena da rock traunter ils gimnasiasts.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Ediziun Chronos, Turich 2019. Pagina: 365 e Pagina: 379. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
La mited da'ls ans 1980 caracterisaiva ün'atmosfera da partenza la scena, per exaimpel cun il festival «Festival dalla musica romontscha» a Mustèr (a partir da l'an 1980) cun rapreschantaziuns eir in chesa.<ref>Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019, <nowiki>ISBN 978-3-0340-1501-1</nowiki>, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361].
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Claustra]]
[[Categoria:Surselva]]
[[Categoria:Musica sacrala]]
m4z84wjylowzwol8p7yx6kcud234c2m
172264
172263
2026-05-03T14:53:18Z
Bild-Sprache
22665
/* Aint il ram dal rock rumantsch */
172264
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:DisentisEmpore.JPG|miniatura|Orgel illa baselgia dalla clostra da Mustér Sench Martin]]
'''La Clostra da Mustér''' d’eira ün center spirituel e culturel per las regiuns catolicas dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] ed ho influenzo la musica e la cultura da la regiun.
== Istorgia ==
Fingià vers l’an 800 chantaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz,<ref>''[https://www.kloster-disentis.ch/ora/gemeinschaft/gesang Gesang].'' In: ''Benediktiner Kloster Disentis.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> inua cha pled e melodia fuorman ün’unitded spirituela.<ref>''[https://www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/musik/artikel/gregorianischer-choral Gregorianischer Choral.]'' In: ''Schülerlexikon | Lernhelfer.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla importanta: quistas chanzuns d’eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita da minchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun, sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la [[Claustra da Mustér|Clostra da Mustér]], chi’s svilupaiva tra ün center da musical e culturel.
[[Datoteca:Consulaziun.jpg|miniatura|Consolaziun (1690)]]
Our dals quatter cudeschs da chant – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch – manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ouvra, la ''[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]'', il cudesch il pü important da chant dal Grischun catolic. La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’an 1690 illa stamparia da la Clostra da [[Mustér]], chi d’eira installeda illa baselgia da pelegrinedi ''Nossadunna dalla Glisch'' a [[Trun]].
=== Aint il ram dal rock rumantsch ===
In consequenza dal muvimaint 1968 sviluppaiva eir in Europa üna scena da musica alternativa chi interpretaiva da nouv la musica populera. Ils ans 1970 s'avaiva sviluppo intuorn [[Benedetto Vigne]], ün scolar da la scoula da la clostra, üna pitschna scena da rock traunter ils gimnasiasts.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Ediziun Chronos, Turich 2019. Pagina: 365 e Pagina: 379. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
La mited da'ls ans 1980 caracterisaiva ün'atmosfera da partenza la scena, per exaimpel cun il festival «Festival dalla musica romontscha» a Mustèr (a partir da l'an 1980) cun rapreschantaziuns eir in chesa.<ref>Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
=== La Musica da la scoula da la Clostra da Mustér ===
L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicela obligatorica. Üna manuscritta da l'an 1632 documenta instrucziuns d’instrumaints ([[Violina|gïa]] e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel.
Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrela es dvanteda ün ''theatrum sacrum'' cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’an 1812, es naschieu our da la cultivaziun musicela la ''Musica Militaris'' dals students claustrels – in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la [[Svizra]] e cura l’identited naziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes.
Actuelmaing chantan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’internat da la Clostra da Mustér. Id'es ün dals pü cuntschaints cors da scoulas in Svizra<ref name=":0">''[https://gymnasium-disentis.ch/angebot/musik-und-kultur/ Musik und Kultur.]'' In: ''Gymnasium & Internat Kloster Disentis.'' Consulte ils 28. favrer 2026.</ref> ed es gnieu incuruno per sieu proget ''Ut unum sint'' cul premi ''Lily Wackerlin 2015'', il premi per giuventüna e musica.<ref>''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lily-waeckerlin-preis-geht-nach-disentis Lily-Waeckerlin-Preis geht nach Disentis].'' In: ''Südostschweiz.'' Ils 30 settember 2014. Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper turneas da chor a Mustér e [[Cuira]] fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas.<ref name=":0" />
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019, <nowiki>ISBN 978-3-0340-1501-1</nowiki>, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361].
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Claustra]]
[[Categoria:Surselva]]
[[Categoria:Musica sacrala]]
rzlqjz1nx5r1ayy9mbnbgwj94kt3d6s
172265
172264
2026-05-03T14:54:02Z
Bild-Sprache
22665
/* La Musica da la scoula da la Clostra da Mustér */
172265
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
[[Datoteca:DisentisEmpore.JPG|miniatura|Orgel illa baselgia dalla clostra da Mustér Sench Martin]]
'''La Clostra da Mustér''' d’eira ün center spirituel e culturel per las regiuns catolicas dal chantun [[Chantun Grischun|Grischun]] ed ho influenzo la musica e la cultura da la regiun.
== Istorgia ==
Fingià vers l’an 800 chantaivan ils muongs chanzuns gregoriaunas – üna tradiziun chi vain cultiveda fin hoz,<ref>''[https://www.kloster-disentis.ch/ora/gemeinschaft/gesang Gesang].'' In: ''Benediktiner Kloster Disentis.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> inua cha pled e melodia fuorman ün’unitded spirituela.<ref>''[https://www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/musik/artikel/gregorianischer-choral Gregorianischer Choral.]'' In: ''Schülerlexikon | Lernhelfer.'' Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper il coral liturgic giovan eir las chanzuns spirituelas dal pövel üna rolla importanta: quistas chanzuns d’eiran part da l’ecclesiastic ed haun accumagnio la glieud eir illa vita da minchadi ed al lavur. Il 17evel tschienter, al temp da la re-catolisaziun, sun las chanzuns gnidas promüvedas dals muongs franziscauns ed eir da la [[Claustra da Mustér|Clostra da Mustér]], chi’s svilupaiva tra ün center da musical e culturel.
[[Datoteca:Consulaziun.jpg|miniatura|Consolaziun (1690)]]
Our dals quatter cudeschs da chant – duos in rumauntsch e duos in tudas-ch – manuscrits e fögls vulaints chi d’eiran intuorn a la fin dal 17evel tschienter, es naschida ulteriurmaing ün’ouvra, la ''[[Consolaziun dell'olma devoziusa|Consolaziun]]'', il cudesch il pü important da chant dal Grischun catolic. La prüm’ ediziun es gnida stampeda l’an 1690 illa stamparia da la Clostra da [[Mustér]], chi d’eira installeda illa baselgia da pelegrinedi ''Nossadunna dalla Glisch'' a [[Trun]].
=== Aint il ram dal rock rumantsch ===
In consequenza dal muvimaint 1968 sviluppaiva eir in Europa üna scena da musica alternativa chi interpretaiva da nouv la musica populera. Ils ans 1970 s'avaiva sviluppo intuorn [[Benedetto Vigne]], ün scolar da la scoula da la clostra, üna pitschna scena da rock traunter ils gimnasiasts.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Ediziun Chronos, Turich 2019. Pagina: 365 e Pagina: 379. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
La mited da'ls ans 1980 caracterisaiva ün'atmosfera da partenza la scena, per exaimpel cun il festival «Festival dalla musica romontscha» a Mustèr (a partir da l'an 1980) cun rapreschantaziuns eir in chesa.<ref>Laura Decurtins: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Ediziun Chronos, Turich 2019. ISBN: 978-3-0340-1501-1</ref>
=== La Musica da la scoula clostra da Mustér ===
L’avat Augustin Stöcklin (1631–1641) avaiva fundo üna scoula clostrela cun instrucziun musicela obligatorica. Üna manuscritta da l'an 1632 documenta instrucziuns d’instrumaints ([[Violina|gïa]] e lauta). In quist temp es eir naschieu ün cor claustrel.
Pü tard, suot l’avat Frank von Frankenberg (1742–1763), ho la clostra passanto ün ulteriur temp da fluraziun: la baselgia claustrela es dvanteda ün ''theatrum sacrum'' cun messas festivas, operas e rapreschantaziuns da teater dals scolars da la clostra. I’an 1812, es naschieu our da la cultivaziun musicela la ''Musica Militaris'' dals students claustrels – in ün temp, inua ils Grischuns sun gnieus part da la [[Svizra]] e cura l’identited naziunela gniva impurtainta tres istorgias da cumbazas, victorias ed eroes.
Actuelmaing chantan dapü scolaras e scolars aint il cor dal gimnasi e da l’internat da la Clostra da Mustér. Id'es ün dals pü cuntschaints cors da scoulas in Svizra<ref name=":0">''[https://gymnasium-disentis.ch/angebot/musik-und-kultur/ Musik und Kultur.]'' In: ''Gymnasium & Internat Kloster Disentis.'' Consulte ils 28. favrer 2026.</ref> ed es gnieu incuruno per sieu proget ''Ut unum sint'' cul premi ''Lily Wackerlin 2015'', il premi per giuventüna e musica.<ref>''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/lily-waeckerlin-preis-geht-nach-disentis Lily-Waeckerlin-Preis geht nach Disentis].'' In: ''Südostschweiz.'' Ils 30 settember 2014. Consulte ils 28 favrer 2026.</ref> Sper turneas da chor a Mustér e [[Cuira]] fo’l part da sias incumbenzas prinzipelas eir la concepziun festiva da survetschs divinas.<ref name=":0" />
== Litteratura ==
* Laura Decurtins. In: ''Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens''. Stamparia Chronos, Turich 2019, <nowiki>ISBN 978-3-0340-1501-1</nowiki>, [https://www.zora.uzh.ch/entities/publication/c72b2ae8-ef6d-4d8f-9d5e-711eac3479e7 doi:10.5167/uzh-207361].
== Indicaziun da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Claustra]]
[[Categoria:Surselva]]
[[Categoria:Musica sacrala]]
m90bfsz7wccvno4wbuxqdfh6zt2fzkr
Paulin Nuotclà
0
14843
172270
170640
2026-05-03T19:26:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Comics, scraffitis e pittüras */
172270
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l' art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d' eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffitis e pittüras ===
Già scu giuvenil avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comic sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d' eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittureder d'art.<ref name=":1" />
Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava (Val Müstair). Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulte ils 3 da meg 2026. </ref>
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
bderpdbyh5o9sa2h3i2046b8zaz6r51
172271
172270
2026-05-03T19:26:57Z
Bild-Sprache
22665
172271
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l'art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d' eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffitis e pittüras ===
Già scu giuvenil avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comic sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d' eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittureder d'art.<ref name=":1" />
Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava (Val Müstair). Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulte ils 3 da meg 2026. </ref>
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
7jxfriloob8qb0a9pppi33caj44t1v9
172272
172271
2026-05-03T19:29:42Z
Bild-Sprache
22665
172272
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l'art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d'eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffitis e pittüras ===
Già scu giuven avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comics sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d'eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittur artist.<ref name=":1" />
Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava (Val Müstair). Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulte ils 3 da meg 2026. </ref>
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
822ms2tpo1yumxvzod05txtzuhw8s2i
172275
172272
2026-05-03T19:54:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Comics, scraffitis e pittüras */
172275
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}
'''Paulin Nuotclà''' (naschieu 1952 a [[Scuol|Scuol)]] es ün chantautur, ün autur da chansuns, cumponist, pittur artist, creatur da comics, specialist da sgrafit e restauratur. El es ün pionier dal rock rumauntsch, il prüm creatur da comics in rumauntsch ed el viva e lavura per l'art e la cultura [[Engiadina|engiadinaisa]].<ref>''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818zaexfza9q9ykyzrd4sff Paulin Nuotclà – üna vita]''. In: nossaistargia.ch. Pubblico da: RTR, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha, intuorn l'an 2000.Consulte ils 15 marz 2026</ref>
== Biografia ==
Paulin Nuotclà es creschieu sü a [[Samedan]]<ref name=":0">''[https://chasaeditura.ch/de/paulin-nuotcla/ Paulin Nuotclà.]'' In: Chasa editura rumantscha. </ref>, in üna «societed burgaisa, inua cha nu d'eira lö per l'art», scu ch'el s'ho exprimo invers [[RTR]], chi ho filmo ün purtret da Paulin Nuotclà.<ref name=":1">Braida Janett: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-paulin-nuotcla Rätoromanische Musik – Paulin Nuotclà]''. rtr.ch ils 20 da schner 2025. Consulte ils 15 marz 2026</ref> Zieva l'examen finel a la scoula d'art a [[Basilea]], ho Paulin Nuotclà düraunt tuot ils ans cultivo la lingua rumauntscha tra differentas perspectivas e medias d'art.<ref name=":0" /> Aint ils ans 1980 lavuraiva'l scu restauratur e specialist da sgraffiti.<ref name=":2">''[https://cinzia.info/wp-content/uploads/2024/04/Musical-a-scuol-flyer.pdf Eu sun stat rebel e n'ha scrit musica sincera]''. In: Musical a Scuol. Consulte ils 15 marz 2026. </ref>
=== Comics, scraffits e pittüras ===
Già scu giuven avaiva'l gugent comics, chi nu existaivan però in sia lingua materna, perche ch'el cumanzaiva d'ils creer svess.<ref name=":1" /> Il temp traunter ils ans 1977 fin 1989 ho'l creo mincha mais ün nouv comic. Il sieus comics sun dvantos bainsvelt cult.<ref name=":0" /> El ho eir tgnieu ün refarat sur ils comics ad üna conferenza Ladina dals magisters.<ref name=":2" /> Per sieu prüma platta da gramofon ''che fain hoz?'' ho'l fat l' illustraziun.<ref name=":0" /> Zieva sia pensium d'eira darcho temp per fer que ch'el vulaiva fer già da cumanzamaint: esser pittur artist.<ref name=":1" />
Scu spezialist da sgrafit d'eira Paulin Nuotclà per exaimpel part dal proget per decorer las fatschedas da l'hotel Central in la Valchava (Val Müstair). Suot la direcziun da Paulin Nuotclà haun quatter sgrafiturs ed üna sgrafitura – Paulin Nuotclà, Duri Fasser, Laura Bott, Otmar Derungs e Linard Andri – pittüro las grandas surfatschas da l'hotel. Mincha per dis lavuraivani la saira cun glüm da reflectuors, uschè cha la glieud pudaiva guarder tiers e perfin eir ir sün la pantunera per vzair las dimensiuns impressiunantas da las conzeptiuns.<ref>Raphael Briner: ''[https://www.smgv.ch/documents/05_applica_archiv/archiv/2015/06-15_gestaltung-von-fassaden_smgv_so-kommt-das-heu-an-die-fassade.pdf So kommt das Heu an die Fassade]''. In: Applications 6, 2015. Consulte ils 3 da meg 2026. </ref>
=== Carriera scu Chantautur ===
Aint ils temps da sia giuvenüna nu d'avia que üna coula da musica. Paulin Nuotclà ho imprais da ler accords d'ün suneder d'armonica ed in consequenza da que ho'l imprais a suner gitarra in möd autodidactic. Il sieu viedi scu chantautur cumanzaiva'l cun la musica populera.<ref name=":2" />
Al cumanzamaint dals ans 1970 ho il student d'art, Paulin Nuotclà, scuvrieu la musica nouva dal rock e pop ed eira fascino da quella, chi nu existaiva in rumauntsch. Uschè ho'l decido da gnir activ e da scriver chanzuns da rock e pop in sia lingua materna.<ref name=":1" />El sunaiva eir las chanzuns da [[Men Rauch]], chi d'eira activ in la protecziun da la natüra. La revoluziun dal rock offriva però la pussiblited da piglier influenza sül penser da la societed.
L'an 1974 pigliaiva la radio rumauntscha sü las sias chanzuns, chi haun fat populera il rock per la giuventüna engiadinaisa da quel temp.<ref name=":1" /> Cun ils chavels lungs e sia barba d'eira'l modern ed es dvanto ün star da musica per la giuventüna engiadinaisa e cun sia musica da rock rumauntsch ho Paulin Nuotclà fat cler, cha la lingua materna es eir ün instrumaint per ils temas dal spiert dal temp e per la vusch dals giuvens. Paulin Nuotclà inspiraiva cun sias chanzuns – ''Il prüm milliun'', ''La corda e la sua,'' ''La muntogna da glatsch'' – da fer rock rumauntsch.<ref name=":1" />
Il studio da musica ''Sunrise'' da San Gal, ün studio renumno in quel temp, invitaiva Paulin Nuotclà per registrer sia proget da musica ''che fain hoz?'' – cun success, uschè cha'd es gnida publiceda già bainbod la prossma platta da grammofon cun il titel ''Sgurdibel.'' Ils ans 1980 as preschentaiva Paulin Nuotclà scu chantautur al ''Festival dalla musica romontscha'' a Mustér e zieva quist as pudaiva udir las sias chanzuns adüna darcho illa emischiun ''Battaporta'', chi d'eira fatta per la giuventüna. Uschè es el gnieu a glüsch dapertuot in grischun rumauntsch. Sieu ami, [[Cla Biert]], ho scrit, cha las chanzuns simplas, cha's po chanter sainza dirigent, d'éiran importantas per Paulin Nuotclà. Eir hozindi chauntan ils engiadinais las chanzuns da Paulin Nuotclà,<ref name=":1" /> chi ho scrit intuorn 80 da quellas.<ref name=":2" />
=== In confrontaziun cun la societed burgaisa e l'influainza tra portatuns ===
Na tuots da la societed burgaisa d'eiran fö e flamma per la musica da rock rumauntscha. Ün per da quels haun critiso a Paulin Nuotclà, chi ho do üna resposta cun sia chanzun ''Sgurdibe''l. Il stil da la chanzun inculda elements da blues, boogie-woogie e rock'n'roll ed il text quinta da 100 persunas cun 100 idejas e scha nu's po fer dret a tuots. Ün magister commentaiva la prüma platta da grammofon ''che fain hoz?'': «Quel nun es degn dal rumantsch». Pü tard ho il quist però dit «s-chüsa» a Paulin Nuotclà.<ref name=":2" />
Curaschus d'eira Paulin Nuotclà, cur ch'el ho chanto ''Lingua materna'' cun la melodia afroamericauna ''When The Saints Go Marching In'' – quist' acziun d'eira s-chandalusa, perche cha ''Lingua materna'' significhaiva ün'imna per ils vegls rumauntschs.
In sieu prüm hit ''Talking-gronda-cità-blues'' es il tema üna satira, chi quinta d'ün gof muntagnard in cited. In basa d'üna chanzun anti-militaria cul titel ''Qua vast darcheu'', haun las autoriteds classificho Paulin Nuotclà scu socialist.
In quist temp haun ils giuvens musicists derasto lur musica in lingua materna tra portatuns, chi d'eira üna rarited.
== Litteratura ==
* Laura Decurtins: ''Chantai Rumantsch! – Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens.'' Ediziun Chronos, Turich 2019, p. 351–353 e 356–358, ISBN 978-3-0340-1501-1.
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Musica]]
[[Categoria:Musica (Svizra)]]
[[Categoria:Musica rumantscha]]
[[Categoria:Cultura ed art]]
[[Categoria:Cultura dal chantun Grischun]]
[[Categoria:Cultura rumantscha]]
[[Categoria:Cultura (Svizra)]]
4vlgzp32j6acqdh6hgk2ghmoubk6rpo
Nuorsa Engiadinaisa
0
14858
172274
170549
2026-05-03T19:35:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziuns da funtaunas */
172274
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Engadinerschafgruppe auf der Alp Gamsboden, Schweiz.jpg|miniatura|Scossa da ''Nuorsas Engiadinaisas'', ''Alp Gamsboden'' (chantun Uri). ]]
La '''Nuorsa Engiadinaisa''' (''Engadinerschaf'') es üna razza da bês-cha domesticeda originela da l'Engiadina.<ref name=":1">''[https://www.prospecierara.ch/tiere/rassenporträts/schafe/engadinerschaf Engadinerschaf]''. In: Pro Specie Rara. Consulte ils 4 avrigl 2026</ref> In l'Engiadina Bassa ho l'allevamaint da bês-cha üna löncha tradiziun<ref name=":2">''[https://butiadabesch.ch/#projekt Projekt]''. In: Butia da besch, Ardez. Consulte ils 4 avrigl 2026</ref> e pervi da sia chappa ho'la il surnom «besch da pader».<ref name=":0">''[https://engadinerschaf.ch/engadinerschaf/#1 Schaf der Ostalpen]''. In: Schweizerischer Engadinerschaf-Zuchtverein (SEZ). Consulte ils 4 avrigl 2026</ref>
== Istorgia ==
A la fin dal temp medievel alpagiaivan düraunt l'ested, pesters taliauns in schuma cun lur bês-chas sün las alps grischunas. Las grandas ''Nuorsas Bergamascas'' dals pesters taliauns as bastandaivan cun las razzas dal lö – ''Nuorsa da la grippa'' (Steinschaf) – e landrour es dvanto üna spezcha egna, la ''Nuorsa Engiadinaisa''. Quista as adattaiva spezielmaing bain a las condiziuns crüjas da las alps.<ref name=":0" />
Düraunt tschienters d'eira La ''Nuorsa Engiadinaisa'' inrischeda in la regiun. Ma in seguit da la «repasseda da la razza» a partir da l'an 1938 es la ''Nuorsa Engiadinaisa'' adüna dapü gnida rimplazzeda tra la ''Nuorsa Alpina Alva'', uschè cha la ''Nuorsa Engiadinaisa'' d'eira in prievel da svanir per adüna. Grazcha a la protecziun tra la fundaziun ''Pro Specie Rara'' as pudaiva l'existenza da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' al cumanzamaint dal 20evel stabiliser.<ref name=":1" /> Cun la fundaziun da la cocieted d'allevamaint ''Schweizerischer Engadinerschaf-Verein'' l'an 1992 es il numer da l'existenza da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' ingrado darcho.<ref name=":0" />
== Allevamaint ==
La ''Nuorsa Engiadinaisa'' nun ho cornas. Ello ho uraglias chi pendan giò, ün nes chi do in ögl ed il sia pel es per solit brün cotschnaint, ma i do eir ''Nuorsas Engiadinaisas'' cun ün pel brün s-chür u nair. In conguel cun otras razzas es la ''Nuorsa Engiadinaisa'' üna razza granda. Ella ho ün caracter fidel ed es a la buna. Lur unglas sun fich resistentas, uschè cha maladias u unglas marschas nu ho'la quasi mê.<ref name=":1" />
La ''Nuorsa Engiadinaisa'' es fich früttaivla: Üna agnella po metter sül muond fin trais agnèls per an ed il temp traunter las naschentschas es fich court, nempe be 7–8 mais. Dimema d'ho la ''Nuorsa Engiadinaisa'' bger lat. L'intenziun da'ls allevaturs e las allevaturas da bês-cha d'hozindi nun es però il lat, la producziun da chaschöl da bês-cha ed oters prodots da lat, invezza da que l'affer da la delicatessa, la charn d'agnè, chi'd es povra in grass e fina.<ref name=":1" />
=== Muaglia chi pasculescha ===
[[Datoteca:Engadinerschaf in den zwei Farbschlägen Braun und Schwarz, Schweiz.jpg|miniatura|''Nuorsas Engiadinaisas'', ''Alp Gamsboden'' (chantun Uri). ]]
L'agn verd piglia il suramaun sur ils pros da las alps, uschè cha nu's po pü svilupper ün god. Eir la bioversited svanischa rigurus pervi da l'agn verd, chi crescha aint dapertuot. Daspö l'an 2017 vain stadageda la muaglia – ''Nuorsas Engiadinaisas'' – in la Val d'Usern (Andermatt, chantun Uri), e pasculan l'agn verd, uschè cha quist es dvanto chatscho bain inavous. La ''Nuorsa Engiadinaisa'' güda in quist möd da d'equillibrer las varieteds da plauntas in las alps.<ref name=":0" />
=== Launa e prodots da launa ===
L'an 2009 ho ün ravuogl da 12 duonnas in l'Engiadina Bassa, ad Ardez, fundieu la societed ''butia da besch'' cun ün proget da laina fileda in collavuraziun cun la ''filleria Vetsch'' a Jenaz (Partenz). Quist cul böt, da tgnair in vita la misteraunza textila locela ed ultra da que cun l'intenziun da la svilupper inavaunt.<ref name=":2" />
La testa da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' as preschenta scu logo da la moda da s-chaglia ''Anita Campel – moda da lana fatta a man''. Qiusts vstieus sun fats our da la launa – chi vain eir fileda in la ''filleria Vetsch'' a Jenaz – our da la pel da la ''Nuorsa Engiadinaisa'' ed eir otras razzas da bês-chas, chi vivan in Engiadina.<ref>''[https://anitacampell.ch/deutsch/ Verarbeitung]''. In: Strickmode Anita Campell. Moda da lana fatta a man. Consulte ils 6 avrigl 2026</ref>
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Animals]]
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Engiadina Bassa]]
sbeih61fo8c3twxtluxncs8kkknyp4e
Iva (licör)
0
14870
172273
170804
2026-05-03T19:34:16Z
Bild-Sprache
22665
/* Iva in l'economia da marcho */
172273
wikitext
text/x-wiki
{{Puter}}[[Datoteca:Iva (Likör).jpg|miniatura|Iva]]
'''Iva''' es ün licör d’ervas, chi vain fat our da la plaunta cun il listess nom ([[Iva (plaunta)|Iva]]). Il licör vain fat e baivieu in [[chantun Grischun]], spezielmaing in l’[[Engiadina]]<ref name=":0">''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva-Schnaps/Iva, Iva-Likör]''. In: Patrimoine culinaire suisse. Consulte ils 10 avrigl 2026</ref> e vela scu relasch culinaric svizzer.<ref name=":2">Patrimoine culinaire suisse. ''[https://www.patrimoineculinaire.ch/Produkte?text=Iva&canton=&categorie=#263 Iva-Schnaps / Iva. Iva-Likör]''. Consulte ils 10 avrigl 2026</ref>
== Iva (licör) ==
=== Istorgia ===
Oriund as avaiva fat Iva per la consümaziun privata.<ref name=":0" /> Hozindi faun aunch’adüna bgeras persunas lur egna Iva e mincha famiglia ho sia recetta speziela.<ref name=":1" /> Uschè do üna famiglia per exaimpel il tip, da cler giò las flurs da l'Iva al zievamezdi per ün gust dultsch.<ref name=":3">Stephanie Schnydrig: ''[https://www.sac-cas.ch/de/die-alpen/iva-schnaps-gegen-bloedigkeit-und-blaehungen-23652/ Iva-Schnaps gegen Blödigkeit und Blähungen]''. In: Schweizer Alpen-Club SAC. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Prüm da fer licör, as cugnuoschaiva l’Iva scu plaunta medicinela per fer masdinas, scu per exaimpel tè u licör amar.<ref name=":1">''[https://www.rosenfluh.ch/media/doxmedical/2013/02/Iva__der_Geist_der_wilden_Fraulein.pdf Haini Hofmann: Wie ein Medikament zum Genussmittel mutierte. Iva – der Geist der «wilden Fräulein»]''. In: Do X-Kultur. Consulte ils 9 avrigl 2026</ref> Almain daspö l’an 1782 es l’Iva dateda scu licör: Il ravarenda Gjuan scrivet sur l’Iva, cha in l'Engiadina vain fat daspö bgers ans ün licör agreabel our da la plaunta d’Iva e seguond il Dicziunari Grischun avaivan ils [[pastiziers grischunais]] aint il 18evel tschienter raffino la recetta per exporter e vender l’Iva our d’pajais. Da que quintan eir bgers rapports da viedis.<ref name=":0" />
=== Iva in l'economia da marcho ===
Samuel Bernhard, ün apoteker e cugnuschidur d’ervas medicinelas, avaiva aviert l’an 1854 üna apoteca a [[Samedan]]. Ün per ans pü tard, l’an 1860, avaiva’l cumanzo cun la producziun d’Iva scu licör, prüm in sia apoteca, zieva ün temp in sia fabrica güst in fatscha da l’Hotel Bernina a Samedan. Sia licör d’Iva d’eira ün grand success ed a l’exposition naziunela l’an 1887 a [[Turitg|Turich]] as ludaiva il licör d’Iva da Samuel Bernhard scu ün da’ls püss excellents licörs in [[Svizra]], chi d’eira eir cuntschaint our d’pajais. Samuel Bernhard vendaiva l’Iva scu masdinas «Ivabitter» ed «Iva vin», ma eir scu delicatessas da licör «Crême d’Iva» e «Fleur d’Iva».<ref name=":1" />
L’an 1880 es sia fabrica ida in bancarutta<ref name=":1" /> ed 42 ans pü tart (1922) – ho qualchün oter registro la marca cun la notizcha, cha l’invenziun deriva da Samuel Bernhard<ref name=":0" />, chi d’eira già mort intaunt. L’etiquetta d’Iva, our dal temp da Samuel Bernhard, es gnida surpiglieda e muossa üna mattetta cun fluors aint ils chavels, chi racolta la plaunta d’Iva in las [[Alps]]. Quist licör d’Iva d’eira scu prüm gnieu produit a [[Cuira]], es ziev'ün temp es la producziun passeda a [[Tavau|Tavo]] ed [[Aschera]], inua ün affer da famiglia ho fat e vendieu l’Iva fin aint ils ans 1990.<ref name=":1" />
Hozinidi, aint ils ans 2020, es la producziun d'Iva gnida surpiglieda d'üna nouva generation da Tschlin, chi preschainta l'Iva cun ün logo modern e metta in scena il licör in ün nouv möd e cun diversas recettas da fer bevrandas cun l'Iva.<ref name=":2" />
=== Iva licör ===
L'Iva vain fat our da la plaunta Iva, da la part, chi crescha sur la terra (sainza rischs). Scu prüm as stu las Ivas ramassedas ardantscher, manizzer e metter aint in ün cuntgniröl our da vaider ed imlpir quist cun alcohol. Il cuntgniröl vain serro e lascho ster quatter eivnas. Zieva quatter eivnas as couscha zücher cun ova in proporziun 1:1. L'alcohol cun las Ivas as fo uossa giò tres il crivel, uschè cha resta be l'alcohol cun l'aroma d'Iva. Quist as po maschder cun l'ova da zücher – la quantited da l'ova da zücher dipenda tuot seguond al gust individuel. A la fin as imbutiglia l'Iva.<ref name=":3" />
== Indicaziuns da funtaunas ==
<references />
[[Categoria:Engiadina]]
[[Categoria:Cuschina]]
[[Categoria:Cuschina grischuna]]
[[Categoria:Cuschina svizra]]
sma6yzchqlweu624jceasnflnzkmha1
Utilisader:Bild-Sprache/Benedetto Vigne
2
14890
172234
172233
2026-05-03T12:06:26Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da las funtaunas */
172234
wikitext
text/x-wiki
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]]) sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas. Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
6wt4j05wvtb5m674c136zti7x5yvs0x
172235
172234
2026-05-03T12:34:23Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils onns 1980 */
172235
wikitext
text/x-wiki
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]]) sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas. Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera. Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]]. Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'', ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun, èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
i3dkt36mjubn7x71avhi74ion9kaui9
172236
172235
2026-05-03T12:53:19Z
Bild-Sprache
22665
/* Indicaziun da las funtaunas */
172236
wikitext
text/x-wiki
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]]) sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas. Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera. Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]]. Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'', ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun, èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
lkfz8l2ye8r11s0og2imbjeg40fr8fc
172237
172236
2026-05-03T12:55:04Z
Bild-Sprache
22665
172237
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]]) sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas. Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera. Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]]. Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'', ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun, èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
dwqw78eelt3gsw547o4tjof0wirdfzc
172239
172237
2026-05-03T13:09:07Z
Bild-Sprache
22665
172239
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]]. Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'', ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun, èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
583m2pdiexxaaxzg08gk85o65esdrlm
172240
172239
2026-05-03T13:17:36Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils onns 1990 e 2000 */
172240
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
omcus2zlgjs4y5bqt1ci6t3byczz5cm
172241
172240
2026-05-03T13:20:09Z
Bild-Sprache
22665
/* Intermediaziun da cultura l'onns 2020 */
172241
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
*
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
iquv81tomf7x33gkqe8ym9dvx2ox15v
172242
172241
2026-05-03T13:29:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Ovras */
172242
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* Premi grischun da litteratura (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
oyz0c7394od7z05iohwwpcjs4k1qcfq
172243
172242
2026-05-03T13:29:55Z
Bild-Sprache
22665
/* Premis */
172243
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
5ihhjbw6m9nfk40ees2zqgoj0v3o5l9
172245
172243
2026-05-03T13:32:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Premis */
172245
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, [[Ediziun Apart]], 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
d1at0vtxzqf7yuh18jx5vpjumoo9y5g
172246
172245
2026-05-03T13:33:58Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils onns 1990 e 2000 */
172246
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist Gion Fry ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, [[Ediziun Apart]], 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
k2r16cqs9cgt4pwjfj96ci0gof4xtmt
172247
172246
2026-05-03T13:34:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils onns 1990 e 2000 */
172247
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, [[Ediziun Apart]], 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
ekdujfc752fh0pkbscg5cd0pxi4hsve
172248
172247
2026-05-03T13:34:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Cudeschs */
172248
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
b4qger04ag0p5ht9en8duel1fn38s90
172249
172248
2026-05-03T13:38:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Premis */
172249
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>Benedetto Vigne. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
lo6kmd2zkr8qllwcu3acn4jwxybt9ra
172250
172249
2026-05-03T13:42:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
172250
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
2g3xopstg3ds4fucopow7no9syq9mpc
172251
172250
2026-05-03T13:45:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Intermediaziun da cultura l'onns 2020 */
172251
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
qlfpmjz7vzihne83m6fh8tejeo0fnlx
172252
172251
2026-05-03T14:00:53Z
Bild-Sprache
22665
/* Cudeschs */
172252
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
comks1jvd8frltuzfgf974zreg7ibco
172253
172252
2026-05-03T14:04:34Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172253
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. Consultà ils 3 da metg 2026. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976)
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR ils 8 d'october 1995. (Vagabunts en il Danilo Savognin en l'émission Cuntrasts, 1995). Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
pqyy1pkdntf96cev3zh4dfjj0ti05st
172254
172253
2026-05-03T14:05:49Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172254
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. Consultà ils 3 da metg 2026. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976)
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR Cunrasts, ils 8 d'october 1995. (Vagabunts en il Danilo Savognin en l'émission Cuntrasts, 1995). Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
j11crhjygaiwh8tcof2yfol1ww3fvmb
172255
172254
2026-05-03T14:07:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172255
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) .Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
ivllv4jg083rlqagx75yfg8gqzss19p
172256
172255
2026-05-03T14:10:38Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172256
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) .Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
pbafyvj7aw2apx468qim1nok76f77on
172257
172256
2026-05-03T14:13:30Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172257
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
278kvj17ciz66358095w4tgded3gycc
172258
172257
2026-05-03T14:15:46Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172258
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
mbxcc78bxnb2ykz33uffxo4wdp0qycx
172259
172258
2026-05-03T14:23:07Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
172259
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'istorgia da musica da la claustra da Mustèr – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
603oa7ngvugeq6il60n6pfiij2yh9g6
172260
172259
2026-05-03T14:23:50Z
Bild-Sprache
22665
/* Vita e lavur */
172260
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] ed [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
o4cannn4uh0mueodfrmnilzjf1btw3g
172261
172260
2026-05-03T14:25:37Z
Bild-Sprache
22665
/* Ils onns 1990 e 2000 */
172261
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Dapi 2012 suna Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona s'è la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
8atwmuomimyvpgmyilairv480nd33oq
172269
172261
2026-05-03T17:02:42Z
Bild-Sprache
22665
/* Cudeschs */
172269
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: La glior da Pasca – Benedetto Vigne sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
tjdq4xux5uqyzibk4stzu6t7he0tlzo
172276
172269
2026-05-03T20:03:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Weblinks */
172276
wikitext
text/x-wiki
[[Datoteca:Benedetto Vigne.jpg|miniatura|Benedetto «Benni» Vigne, ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026]]
'''Benedetto «Benni» Vigne''', naschì ils 18 da septembre 1951 a Belluno ([[Italia]]), creschì a [[Salouf]]/Surses<ref>''Benedetto Vigne''. In: [https://www.ediziun-apart.ch/auturs-as/ Ediziun Apart]. Consultà ils 23 d'avrigl 2026</ref>, sesent dapi 1973 a [[Turitg]], autur, rockadur/chantautur, schurnalist e redactur da radio. El vala sco in dals pioniers dal rock rumantsch.<ref>Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. In: Ediziun Chronos, Turitg 2019, ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> El ha però er sa profilà sco literat, sco recensent e sco initiant dad events da tuttas culurs. Consequentamain scriva il [[surmiran]] – danor sias chanzuns – ses texts per [[rumantsch grischun]].<ref name=":0">''Benedetto Vigne''. In: [https://www.viceversaliteratur.ch/author/17933 viceversa litteratura], 2018. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>
== Vita e lavur ==
Gia durant ses temp da gimnasiast (a la scola claustrala da [[Mustér|Mustèr]])<ref name=":0" /> – nua ch'el ha contribuì ils onns 1970 e 1980 a l'[[Istorgia da la musica Clostra da Mustér|istorgia da musica da la claustra da Mustèr]] – sunava e chantava il ghitarrist autodidact en diversas gruppas da saut u divertiment. Il december 1971 ha el participatie cun ils ''News Commons'' – ina pura gruppa da rock – ad in Festival da Pop a Cuira. En lur repertori figurava la chanzun ''Puranchel'', cumponida da Benedetto tenor ina poesia da Pader Alexander Lozza. Rock per rumantsch – il novum.
Spender in pèr ons pli calms a [[Turitg]], deditgads a studis e lavurs occasiunalas, è Benedetto Vigne, animà da [[Paulin Nuotclà]], sa rendì l'atun 1977 cun amis ed amias musicistas en il studio Sunrise a Kirchberg SG per registrar là ses emprim album, la LP ''carezzas''. Il gieu da pleds en il num dals interprets benni & others reflectava la maschaida da chanzuns englaisas e surmiranas.<ref>Dominic Pohle: ''[https://www.rtr.ch/cultura/musica/raetoromanische-musik-benedetto-vigne Purtret Benedetto Vigne]''. In: Rätoromanischen Musik, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 23 d'avrigl 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref> Subsequentamain è naschida la gruppa cun medem num, ina band ch'ha savì sa nudar en la scena da punk turitgaisa, malgrà ses stil pulitamain different.
=== Ils onns 1980 ===
L'onn 1985 ha la [[televisiun rumantscha]] decidì da producir in emprim videoclip rumantsch. Tschernì per quel intent ha il reschissur [[Elmar Deflorin]] la chanzun ''La glioir da Pasca'' da Benni Vigne ch'era gist lez mument senza atgna gruppa. Er quai damai ina premiera.<ref name=":1">Laura Decurtins: Chantai rumantsch! Zur musikalischen Selbst(er)findung Romanischbündens. Paginas: 365–369 e paginas: 378–379 e paginas: 385–389. Ediziun Chronos, Turitg 2019. ISBN 978-3-0340-1501-1</ref> Ils onns sequents ha Benedetto organisà ensemen cun [[Marco Capeder]] pliras Notgs da Rock Eifer las miraglias nivas dal Casti da Riom, preschentond ina giada schizunt ils Züri West, da lezs dis quasi anc nunenconuschents. 1988 én ''benni & others'' vegnids reactivads, adaptond cun il temp il nov num ''Vagabunts''.<ref name=":1" />
=== Ils onns 1990 e 2000 ===
Ensemen cun [[Flurin Spescha]] e Clo [[Duri Bezzola]] ha Benedetto Vigne fundà l'onn ils [[Dis da litteratura Domat|Dis da Litteratura]] a [[Domat]], in pitschen festival ch'è bainspert daventà ina da las pli impurtantas occurenzas culturalas da la [[Rumantschia]].<ref name=":0" /> Benedetto era savens respunsabel per spectachels, uschia er 2001 per las ''Prisas-Reprisas-Surprisas'',<ref>Lain fabular – ils Beatles per rumantsch. In: Südostschweiz. Ils 14 da settember 2014. Consultà ils 3 da matg 2026.</ref> ina revue da hits internatiunals tuts translatads per rumantsch ed interpretads da la cuminanza rumantscha da rock, pop e folk, davent da Paulin Nuotclà fin tar [[Mario Pacchioli]]. In mez onn pli tard è quella parada ida a sa preschentar a la Expo.02 a [[Bienna]].
Or dal ravugl da las Prisas è naschì in dals pli temeraris projects da Benedetto Vigne, l'album dubel Lain Fabular – ils Beatels per Rumantsch, cumparì l'onn 2005 cun l'agid da l'editur e graficist [[Gion Fry]] en il rom da la chasa [[Ediziun Apart]]. 27 chanzuns dal famus quartet, tuttas translatadas da Benedetto en rumantsch grischun,<ref>''[https://www.e-newspaperarchives.ch/?a=d&d=EDP20040701-01.2.27&e=-------de-20--1--img-txIN--------0----- Beatles per rumauntsch]''. In: e-Newspaper Archives.ch. Engadiner Post, ils 1 da fanadur 2004. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref> èn vegnidas interpretadas en differents stils da numerus musicists e musicistas, tranter quels er intgins betg rumantschs, per exempel Stephan Eicher, ch'ha chantà la Elena Ratti (Eleanor Rigby), accompagna dals [[Ils Fränzlis da Tschlin|Fränzlis da Tschlin]].
Gia l'onn 1991 era Benedetto Vigne vegnì engaschà sco collavuratur da [[RTR]], respectiv dal radio rumantsch<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Benedetto Vigne]''. In: Nossa Litteratura, RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref>, l'emprim sco redactor da musica, pli tard er anc sco moderatur. Cun il temp ha el sviluppà atgnas emissiuns u rubricas sco ''Las Perlas'' e ''La Truvaglia''. Er è el stà coach da la retscha ''Top Pop Rumantsch'', chanzuns modernas producidas aposta per il radio. Per quel intent ha el scrit intgninas chanzuns, uschia il text da ''Dus pass cun me per Olivia Spinatsch'' u l'entira ''cumposiziun da Tgei?'' per Thomas «Tartaruga» Cathomen. L'onn 2011 ha Benedetto producì in agen Top Pop (Trubadur) en duett cun Paulin Nuotclà, a chaschun da lur 60avel anniversari.
Da 2012 fin 2026 ha Benedetto «Benni» Vigne bass en la band da ses ami e collega [[Elmar Deflorin]] (Ex-[[Hades]] & cumparsa prominenta en la seria ''L'ultim Rumantsch''). Suenter Corona era la gruppa reducida ad in pur trio da rock rumantsch (cun [[Thomas Gloor]] e la ghitarra) cun num ''El Mar Treis''.
==== Cudeschs ====
Er sche Benedetto aveva gia publitgà dapi onns divers texts en gasettas u revistas e scrit Impuls (curtas rubricas litteraturas) per RTR – ses emprim vair cudesch cumpara pir l'onn 2006: ''Istorgias da Trantertemp'', ina rimnada da apunta tals Impuls. I suondan pli tard ina collecziun da ''heiku'' (poesias curtischmas tenor tradiziun giapunaisa) e lura il romanet ''Ils ventganov da settember''. Er ses ultim portatun ''Melodias da mi'tatta'' è accumpagnà d'in cudesch, in'autobiografia musicala da l'autur.<ref>''[https://www.rtr.ch/cultura/nossa-litteratura-benedetto-vigne Nossa litteratura – Benedetto Vigne]''. In: RTR (Radio Televisiun Rumantsch), ils 14 da schaner 2015, actualisà ils 9 da november 2015. Consultà ils 3 da metg 2026.</ref>
=== Intermediaziun da cultura l'onns 2020 ===
L'onn 2025 puspè in project temerari: Benedetto lantscha, cun agid da plirs commembers u simpatisants da l'uniun ''CRB (Cultura Rumantscha en la Bassa)'', il ''Festivalet'' – dus dis da cultura rumantscha enamez la citad da Turitg. Ina premiera er quest grondius eveniment. In onn pli tard ha Bendetto concipì, en num dal comité dal ''Festivalet'', il program da cultura grischuna e chaschun dal ''Sechseläuten'' a Turitg, l'onn 2026.<ref>''[https://www.festivalet.ch/ueber-uns Über uns]''. In: festivalet.ch. Consultà ils 20 d'avrigl 2026</ref><ref>''[https://gastkanton-graubuenden.ch/programm/ Sechsilüüta 2026 – Programm–Übersicht]''. Ils 10 da december 2025. Consultà ils 20 d'avrigl 2026.</ref>
=== Persunalias ===
Dapi 1994 è Benedetto Vigne maridà cun la oriunda romanda Rachel Fichmann, ch'el aveva emprendì a conuscher gia 12 onns avant.
== Ovras ==
=== Portatuns ===
* Benni & others: Carezzas (LP, Sunrise, 1978)
* Benni Vigne: Or da schlers e baraccas (cassetta, U.R.S., 1985)
* Vagabunts: 11 polaroids (CD, Corazoo, 1995)
* (div. int.) Lain fabular – ils Beatles per rumantsch (2 CDs, Ediziun Apart, 2005)
* Benni & otras: Melodias da mi'tatta (CD & cudesch, Ediziun Apart, 2023)
=== Cudeschs ===
* Camminando, camminando (biografia intervistica dal cantautore Pippo Pollina – facteon, 1997, tudestg).
* Istorgias da Trantertemp (texts curts, Ediziun Apart, 2006)
* Diari giapunais (haiku, Ediziun Apart, 2016)
* Ils ventganov da settember (roman, Ediziun Apart, 2018)
* Melodias da mi'tatta (autobio musicala & CD, Ediziun Apart, 2023)
=== Translaziuns ===
* Il president da Valdei (libretto da l'opera da chombra da Robert Grossmann, tenor Gian Fontana, CD, Jecklin + Co. AG, 3-413750-01-9, 1988)
* La calamita (comic, tenor L'aimant da Lucas Harari, Ediziun Apart, 2019)
* Gabriel de Gabrieli ed il Gabrielor (graphic novel, tenor Gianni Bertossa, Ediziun Apart, 2001)
== Premis ==
* Premi Term Bal (per il text Presumablamain (2001)
* Premi da rencouschientscha dal Chantun Grischun (2002)
* [[Premi grischun da litteratura]] (2007)
== Weblinks ==
* RTR Musica: ''[https://www.youtube.com/watch?v=c9dgFzeKC3g&list=RDMMc9dgFzeKC3g&start_radio=1 La glior da Pasca – Benedetto Vigne]'' sin youtube, ils 17 d'avrigl 2022. (Emprim videoclip da musica rumantscha grischun)
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818rn0re2r9n8sr24jnyjyf Valanavot – rock surmiran ils 18 da settember 1976]''. In: nossa istorgia, RTR. (Benedetto Vigne cun la gruppa Lemming cun il toc Vagabund a chaschun da l'emissiun televisiva rumantscha ''Nos talents'', 1976) . Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/benedetto-vigne?urn=urn:rtr:video:2e31e2c5-f1c8-4713-b9a6-09798ee4effc Benedetto Vigne]''. In: RTR, emissiun ''Cuntrasts'', ils 8 d'october 1995. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://nossaistorgia.ch/documents/01k818qkthtfckh5wh73kygfrk La chanzun da Ballade rumantscha: Balla balla balla]''. In: nossa istorgia, RTR, ils 20 da metg 2008. Consultà ils 3 da metg 2026.
* ''[https://www.rtr.ch/play/tv/cuntrasts/video/co-en-ils-dis-da-litteratura-a-domat-sa-sviluppads-ils-ultims-25-onns?urn=urn:rtr:video:8731daa9-0fee-4544-a8f0-6fb4f95821bf Co èn ils Dis da litteratura a Domat sa sviluppads ils ultims 25 onns?]'', ils 8 da november 2015. In: RTR, emissiun Cuntrasts. Consultà ils 3 da metg 2026.
* Flurin Badel: ''[https://www.rtr.ch/audio/impuls/fotografia-purtret-da-famiglia-da-benedetto-vigne?id=AUDI20250120_NR_0003 «Fotografia – purtret da famiglia» da Benedetto Vigne].'' In: RTR, ils 20 da schaner 2025. Consultà ils 3 da metg 2026.
== Indicaziun da las funtaunas ==
<references />
4k6fiq5jp3frwm731xqd8x17u9kfx2n
Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da ponn Trun
2
14891
172277
2026-05-03T20:19:18Z
Bild-Sprache
22665
Creà la pagina cun "La fabrica da ponn da Trun era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra. == Historia == La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912 sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da…"
172277
wikitext
text/x-wiki
La fabrica da ponn da Trun era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912 sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs. Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida. La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila
ez4lifp9sjfapjincujiz3lm79xzlhc
172278
172277
2026-05-03T20:29:01Z
Bild-Sprache
22665
/* Historia */
172278
wikitext
text/x-wiki
La fabrica da ponn da Trun era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912 sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs. Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida. La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61. En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.
== Products ed imurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna. Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada. Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.
oyw237jkmkbn26jlbhj2gdyxniibb0o
172279
172278
2026-05-03T20:29:13Z
Bild-Sprache
22665
/* Products ed imurtonza dalla fabrica */
172279
wikitext
text/x-wiki
La fabrica da ponn da Trun era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912 sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs. Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida. La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61. En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna. Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada. Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.
n9s0bu2loxuzqeb22n53tcgnjkrj9uo
172280
172279
2026-05-03T20:33:54Z
Bild-Sprache
22665
/* Products ed impurtonza dalla fabrica */
172280
wikitext
text/x-wiki
La fabrica da ponn da Trun era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912 sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs. Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida. La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61. En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna. Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada. Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962''. Cronica d'ovra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung''. Inedieu manuscret, Archiv communal, Trun.
3oh5l4t6xir690r3iisln43pwgerfm0
172281
172280
2026-05-03T20:40:28Z
Bild-Sprache
22665
/* Litteratura */
172281
wikitext
text/x-wiki
La fabrica da ponn da Trun era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912<ref>''[https://hls-dhs-dss.ch/articles/001619/2014-01-07/ Trun]''. Consultau ils 18 da fevrer 2026</ref> sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs.<ref>[https://trun.ch/de/gemeinde/portraet/geschichte/ ''Geschichte der Gemeinde'' ''Trun'']. Vischnaunca da Trun. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref> Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida. La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61. En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna. Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada. Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962''. Cronica d'ovra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung''. Inedieu manuscret, Archiv communal, Trun.
== Indicaziun da fontaunas ==
<references />
n56tkxam2si5gnq16o8fb7m4xypmeyu
172282
172281
2026-05-03T20:40:58Z
Bild-Sprache
22665
172282
wikitext
text/x-wiki
'''La fabrica da ponn Trun''' era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912<ref>''[https://hls-dhs-dss.ch/articles/001619/2014-01-07/ Trun]''. Consultau ils 18 da fevrer 2026</ref> sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs.<ref>[https://trun.ch/de/gemeinde/portraet/geschichte/ ''Geschichte der Gemeinde'' ''Trun'']. Vischnaunca da Trun. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref> Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida. La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61. En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna. Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada. Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962''. Cronica d'ovra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung''. Inedieu manuscret, Archiv communal, Trun.
== Indicaziun da fontaunas ==
<references />
9fx49fi5ygyjwak3q8r54h3vxit5bz8
172283
172282
2026-05-03T20:48:44Z
Bild-Sprache
22665
/* Historia */
172283
wikitext
text/x-wiki
'''La fabrica da ponn Trun''' era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912<ref>''[https://hls-dhs-dss.ch/articles/001619/2014-01-07/ Trun]''. Consultau ils 18 da fevrer 2026</ref> sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs.<ref name=":0">[https://trun.ch/de/gemeinde/portraet/geschichte/ ''Geschichte der Gemeinde'' ''Trun'']. Vischnaunca da Trun. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref> Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida.<ref name=":1">''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/die-tuchfabrik-truns-war-alles-fuer-mich Die Tuchfabrik Truns war alles für mich]''. In: Südostschweiz. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61.<ref>''[https://grfocus.wordpress.com/2012/02/15/eine-kurze-geschichte-der-tuchfabrik-truns-in-trun/ Eine kurze Geschichte der Tuchfabrik Truns]''. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna.<ref>''[https://buendnertuch.ch/pages/ueber-uns Über das Bündnertuch]''. Teila grischuna, consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada.<ref name=":0" />
Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.<ref>''[https://www.surselva.info/content/search?SearchText=Architektur+und+Geschichte+in+Trun Architektur & Geschichte in Trun]''. Surselva turissem. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962''. Cronica d'ovra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung''. Inedieu manuscret, Archiv communal, Trun.
== Indicaziun da fontaunas ==
<references />
4wp1m9w90qduopo299ffn7qp647u8ih
172284
172283
2026-05-03T20:51:28Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da Bonn Trun]] a [[Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da ponn Trun]]
172283
wikitext
text/x-wiki
'''La fabrica da ponn Trun''' era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppadan el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912<ref>''[https://hls-dhs-dss.ch/articles/001619/2014-01-07/ Trun]''. Consultau ils 18 da fevrer 2026</ref> sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs.<ref name=":0">[https://trun.ch/de/gemeinde/portraet/geschichte/ ''Geschichte der Gemeinde'' ''Trun'']. Vischnaunca da Trun. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref> Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida.<ref name=":1">''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/die-tuchfabrik-truns-war-alles-fuer-mich Die Tuchfabrik Truns war alles für mich]''. In: Südostschweiz. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61.<ref>''[https://grfocus.wordpress.com/2012/02/15/eine-kurze-geschichte-der-tuchfabrik-truns-in-trun/ Eine kurze Geschichte der Tuchfabrik Truns]''. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna.<ref>''[https://buendnertuch.ch/pages/ueber-uns Über das Bündnertuch]''. Teila grischuna, consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada.<ref name=":0" />
Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.<ref>''[https://www.surselva.info/content/search?SearchText=Architektur+und+Geschichte+in+Trun Architektur & Geschichte in Trun]''. Surselva turissem. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962''. Cronica d'ovra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung''. Inedieu manuscret, Archiv communal, Trun.
== Indicaziun da fontaunas ==
<references />
4wp1m9w90qduopo299ffn7qp647u8ih
172286
172284
2026-05-03T20:54:53Z
Bild-Sprache
22665
172286
wikitext
text/x-wiki
'''La fabrica da ponn Trun''' era ina fatschenta da tessidas a Trun. Ella ei sesviluppada el 20avel tschentaner ad in dils pli impurtonts menaschis industrials dalla Surselva e per certs temps ad in dils pli gronds patruns dalla regiun. Denter ils products ils pli enconuschents eran duront decenis las tuaglias da launa per l'armada svizra.
== Historia ==
La fabrica da ponn ei vegnida fundada da Fidel Tuor igl onn 1912<ref>''[https://hls-dhs-dss.ch/articles/001619/2014-01-07/ Trun]''. Consultau ils 18 da fevrer 2026</ref> sil territori, nua ch'ei era in'emprema fabrica da pupi. Avon la fundaziun era la lingia dalla viafer retica, denter Glion e Mustèr, vegnida construida, aschia ch'igl import da materias primas ed igl export dils products eran speditivs.<ref name=":0">[https://trun.ch/de/gemeinde/portraet/geschichte/ ''Geschichte der Gemeinde'' ''Trun'']. Vischnaunca da Trun. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref> Gia in onn suenter la fundaziun ei la fabrica ida en flommas, mo spert puspei vegnida reconstruida.<ref name=":1">''[https://www.suedostschweiz.ch/zeitung/die-tuchfabrik-truns-war-alles-fuer-mich Die Tuchfabrik Truns war alles für mich]''. In: Südostschweiz. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
La prducziun da teila ei sesminuida duront las uiaras mundialas; en quei temps deva ei basegns da teilas solidas e resistentas per las uniformas e da teila preziusa per rauba militara. Duront ils onns 1940 e 1950 ei la fabrica vegnida engrondida e cumpletada cun ina nova filiera (1949), ina cantina (1955) ed il davos cun ina halla da deponia (1957). La culminaziun ei denton stada l'investiziun en in niev baghetg da fabrica ch'era vegnius construius 1960/61.<ref>''[https://grfocus.wordpress.com/2012/02/15/eine-kurze-geschichte-der-tuchfabrik-truns-in-trun/ Eine kurze Geschichte der Tuchfabrik Truns]''. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
En siu meglier temps occupava la fabrica da ponn dapli che 400 collaboraturs e collaboraturas e menava stizuns en differents marcaus sco Cuera, Turitg, Sogn Gagl, Berna, Winterthur, Bienna e Soloturn. Mo cun la concurrenza internaziunala ed ils cuosts pendents cunzun ils onns 1990 han fatg pressiun aschia che la fabrica da ponn da Trun ei vegnida serrada igl onn 2001.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== Products ed impurtonza dalla fabrica ==
La fabrica produciva teilas da launa d'aulta qualitad, denter quellas la teila da Truns (Trunser Tuch), ina teila spessa e resistenta per vestgadira da lavur, uniformas e vestgadira tradiziunala grischuna.<ref>''[https://buendnertuch.ch/pages/ueber-uns Über das Bündnertuch]''. Teila grischuna, consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
Duront decennis ei l'industria da ponn stada in factur economic central dalla Surselva ed ha purtau cheutras industrialisaziun ella val ch'era schiglioc agrara. Cul svilup dalla fabrica da ponn ei la populaziun da Trun s'augmentada.<ref name=":0" />
Ozildi vegnan parts digl areal dall'anteriura fabrica duvradas per la cultura, denter auter sco spazi d'exposiziun en connex cull'ovra da Matias Spescha.<ref>''[https://www.surselva.info/content/search?SearchText=Architektur+und+Geschichte+in+Trun Architektur & Geschichte in Trun]''. Surselva turissem. Consultau ils 16 da fevrer 2026</ref>
== Litteratura ==
* ''50 Jahre Tuchfabrik Truns 1912–1962''. Cronica d'ovra, Trun 1962.
* Hanspeter Demund: ''Geschichte der Tuchfabrik Truns unter spezieller Berücksichtigung der Bevölkerungsbewegung''. Inedieu manuscret, Archiv communal, Trun.
== Indicaziun da fontaunas ==
<references />
k0ikljje21foeoe5grwt8v7sj5f9orv
Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da Bonn Trun
2
14892
172285
2026-05-03T20:51:28Z
Bild-Sprache
22665
Bild-Sprache ha spustà la pagina [[Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da Bonn Trun]] a [[Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da ponn Trun]]
172285
wikitext
text/x-wiki
#RENVIAMENT [[Utilisader:Bild-Sprache/Fabrica da ponn Trun]]
mr8n5k5dxt4r86dyt4va1f9opgaj1bf