Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Etiopia 0 1683 172631 164474 2026-06-18T00:21:32Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172631 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+10}}{{idiom|puter}} {{Infobox terra |NUM = [[Datoteca:የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ.svg|200px|የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ]] (amaric)<br /> <span style="font-size:1.4em">yä-Ityoṗṗya Fädäralawi Dimokrasiyawi Ripäblik</span> (Transliteration)<br /> Republica federala democrata da l'Etiopia |MALETG-BANDIERA = Flag of Ethiopia.svg |ARTITGEL-BANDIERA = |MALETG-VOPNA = Coat_of_arms_of_Ethiopia.svg |ARTITGEL-VOPNA = |PAROLA = |LINGUA-UFFIZIALA = [[Lingua amarica|amaric]] |CHAPITALA = [[Addis Abeba]] |FURMA-DA-STADI = Republica federala democrata da l'Etiopia |FURMA-DA-REGENZA = |SCHEF-DA-STADI = President <br /> Mulatu Teshome Wirtu (dapi 2013) |SCHEF-DA-REGENZA = primminister <br /> Haile Mariam Desalegn |SURFATSCHA = 1'104'300 |ABITANTS = ca. 102'374'044 (zercladur 2016) |SPESSEZZA-DA-LA-POPULAZIUN = 93 |MUNAIDA = 1 [[Birr etiopic]] = 100 [[Santim]] |INDEPENDENZA = |IMNI-NAZIUNAL = ''Wädäfit Gäsgeshi Wudd Ennate Ityop’ya'' |ZONA-D-URARI = UTC+3 |NUMER-DA-L-AUTO = ETH |INTERNET-TLD = .et |PRESELECZIUN-TELEFON = +251 |MALETG-POSIZIUN = Ethiopia in its region.svg |MALETG1 = et-map.png }} '''Etiopia''' ([[lingua amarica|amaric]] ኢትዮጵያ ''Ityop̣p̣əya'', [[lingua greca|grec]] Αἰθιοπία) - da pü bod eir numno '''Abessinia''' (insè ün term cultur-historic chi descriva be las regiuns pü otas dal pajais) - es ün stedi i'l ost da l'[[Africa]]. El ho cunfins cun [[Eritrea]], il [[Sudan]], [[Kenia]], [[Somalia]] e [[Dschibuti]]. La festa naziunela es ils [[18 da meg]], di da la victoria cunter la regenza dictatorica da [[Mengistu Haile Mariam]] (1991). == Geografia == === Cunfins politics === Cunfins in tuot: 5328 km * [[Dschibuti]] 349 km * [[Eritrea]] 912 km * [[Kenia]] 861 km * [[Somalia]] 1600 km * [[Sudan]] 1606 km Daspö l'independenza da l'[[Eritrea]] dal 1993 nu ho l'Etiopia pü üngün acces direct ni al mer neir ad ün port. === Geologia === La pü granda part da l'Etiopia es domineda dal plateau da l'Abessinia cun il Ras Daschen scu pü ota muntagna (4'620 m); in quista vasta regiun da muntagnas as chatta eir la chapitela dal pajais: [[Addis Abeba]] (2'370 m). Oters pizs chi surpassan 4'000 meters sun il Talo (4'413 m), il Guma Terara (4'231 m) ed il [[Guge]] (4'203 m). Tres la mited dal stedi as extenda dal nordost vers südvest il uschènumno [[Rift Valley]]. Da sieu vart südvest vo que inavaunt cul plateau da Somali cul piz Batu (4'307 m). Las parts las pü bassas dal pajais as rechattan illa depressiun da Koba, na lönch dal cunfin cun l'Eritrea (116 m suot la mer). * ''Vzair eir'': [[Glista dals Vulcans in Etiopia]] === Clima === Illa zona choda tropicala (fin 1'800 m) es la temperatura in media da 27 gros, cun üna quauntited totela da plövigia da 500 mm per meter quadrat ed an. La zona choda tempereda (1.'00 fin 2'500 m) esa 22 gros cun 500 fin 1'500 mm plövgia. Illa zona da muntagnas (a partir da 2.500 m) esa be pü 16 gros e la quauntited da plövgia vo sü fin 1'800 mm. La granda stagiun da plövgia düra da mited gün fin la mited september, ed a do aunch'üna pitschna stagiun da plövgia traunter favrer e marz. === Lejs === Il pü grand lej es il [[Lej da Tana]]. Aint il [[Rift Valley]] do que bgers lejs vulcanics. Il [[Lej da Shala]] es il pü grand lej da crater ed eir il pü profuond dal pajais. Pervi da sieu cuntgnieu ordvart ot da soda es il [[Lej da Langano]] ün dals pochs lejs i'ls quêls as po pigler bagn, perche ch'el nun es infecziuno cun [[bilharziosa]]. [[Datoteca:Ethiopia surface.jpg|thumb|300px|L'Etiopia no dal spazi]] === Flüms === Il flüms ils pü importants da l'Etiopia sun l'[[Akobo]], l'[[Awash]], il [[Nil Blouv]], il [[Genale]], l'[[Omo]] ed il [[Tekeze]]. === Flora e fauna === Pervi da sia topografia varieda cun sias diversas rasedas geologicas et las cundiziuns climaticas ter differentas es l'Etiopia la patria dad ün enorm muond da plantas e da bes-chas. L'Etiopia es ün dals och [[center genetic|centers genetics]] da la terra. La flora etiopiauna cumpiglia var 7000 plantas, 12 pertschient da quêlas sun endemicas. L'Etiopia es il pajais d'origin dal [[café]] e da diversas sortas da cereals scu [[teff]] u [[enset]] (ventricosum Ensete). Pü cu 20 differentas plantas da culura vegnan da quist pajais. Traunter las bgeras sortas da bes-chas as chattan 30 mammels (12 % endemicas) (traunter oter il luf etiopiaun, la gazella Sömmerring, 16 sortas dad utschèls (2,5 %), 3 reptilias (3,9 %) e 17 amfibias. === Citeds === Las pü grandas citeds sun (1. 1. 2005): [[Addis Abeba]] 2'757'807 avdaunts, [[Dire Dawa]] 252'347 avdaunts, [[Nazret]] 214'034 avdaunts, [[Bahir Dar]] 168'929 avdaunts, [[Gonder]] 153'942 avdaunts e [[Mek'ele]] 151'752 avdaunts. <!-- --> == Populaziun == [[Datoteca:Ethiopia demography.png|thumb|left|Svilup da la populaziun 1961-2003]] L'Etiopia vela scu pajais multi-etnic. Cumbain cha geograficamaing üna part da l'Africa al süd da la Sahara es la cultura scu eir la populaziun etiopiauna profuondamaing caracteriseda dad ün'influenza arabica e semitica. === Gruppas etnicas === [[Datoteca:A labourer of agame colour.jpg|thumb|Ein Arbeiter aus Agame (um 1845)]] Fin i'l vainchevel tschientaner d'eiran ils [[Amhara]]s il pövel da stedi. Cumbain ch'els rivan be fin tar 20 u 30 % da la populaziun, es l'[[amharic]] dvanto la lingua naziunela e vain druveda scu lingua da traffic almain da la populaziun urbana da tuot il pajais. Insembel cun ils [[Tigray]] chi correspuondan ad arduond 10 % da la populaziun da l'Etiopia, ils Amharas vivan tradiziunelmaing scu purs illas planüras otas dal nord, i'l center historic da l'imperi etiopiaun. Ils duos pövels Amharas e Tigray, chi discuorran linguas strettamaing paraintas (semiticas), paun eir gnir resümos suot il pled ''Habesha''. In lur granda magiurited sune aderents da la "baselgia etiopiauna-orthodoxa", ma a do traunter els eir minuriteds da muslims, protestants e da catolics. Daspö ils ans nonaunta es la pitschna minurited güdeva bod cumplettamaing emigreda vers [[Israel]]. [[Datoteca:A lancer of Tigre colour.jpg|thumb|left|Purteder da launtscha dal Tigray (ca. 1845)]] Tuottüna sun tenor las statisticas ils [[Oromo]]s la pü grand'[[etnia]], chi discuorra üna lingua cuschitica scu per exempel eir ils [[Somali]]s (la veglia denominaziun ''Galla'', chi vain da l'amharic e chi'd as referescha pü generelmaing eir ad oters pövels cuschitics e minchataunt perfin omotics, stuvess vela scu blatsmeda e stuvess esser s-chivida). Ils Oromos ragiundschan pü cu 40 % da la populaziun etiopiauna ed els sun suvenz Muslims, cumbain cha que detta eir bgers ortodoxs etiopiauns. Lur territori etnic as concentrescha sün la mited dal süd dal pajais. La populaziun islamica da la cited da [[Harar]] ho nom [[Aderi]] e posseda our da ragiuns historicas ün'egna identited linguistica e culturela; lur lingua es semitica. La pü importantas ulteriuras etnias da l'Etiopia sun: [[Somali]]s (6 %), [[Shankella]] (6 %) [[Afar]] (4 %), [[Gurage]] (3 %), [[Sidama]] (9 %) ed [[Agaw]] (1 %). Illas regiuns dal vest e dal südvest dal pajais vivan aunch'adüna bgeras etnias niloticas ed omoticas, chi'd haun suvenz preservo lur stil da vita tradiziunel. Las pü cuntschaintas sun ils [[Mursi]], ils [[Hamer]], ils [[Ometo]] ed ils [[Nuer]]. Varqauntas da quistas etnias sun vivan per part eir i'ls pajais chantunais. === Linguas === Pü cu 80 linguas vegnan discurridas in Etiopia. Sper la lingua ufficiela, l'[[Lingua amharica|amharic]], es l'[[oromo]] la lingua la pü deraseda. L'[[Lingua englaisa|englais]] es la lingua da l'educaziun superiura e vain druvo scu lingua d'instrucziun illas scoulas secundaras ed illas universiteds. Las linguas etiopiaunas paun gnir spartidas linguisticamaing in quatter famiglias da linguas: Las linguas [[semitic]]as domineschan i'l nord ed i'l center dal pajais ([[amharic]], [[tigrinya]]), la famiglia [[omotic]]a as rechatta i'l südvest, las linguas [[cuschitic]]as vegnan discurridas i'l süd e la gruppa [[nilo-saharanic]]a es deraseda i'l vest. === Religiuns === La cumposiziun religiusa da l'Etiopia es taunt heterogena scu la cumposiziun etnica: Las cumünaunzas las pü importantas sun la [[baselgia etiopiaun-ortodoxa]] (ouravaunt tuot persunas chi discuorran amharic u tigrinya, ma na be) ed ils [[muslims]] [[sunnits]] (la magiurited dals [[Oromo]]s). Impü do que auncha la [[baselgia etiopiaun-catolica]], la [[baselgia etiopiaun-evangelica]], bgers adherents da religiuns da natüra scu eir [[Hindus]] e [[Sikhs]]. Üna rolla speciela haun ils [[Falaschas]] chi sun üna cumünanza da güdevs etiopiaus e pera dad avair origins pü veglias cu il [[Talmud]]. Cun üna punt aviatica vaiva Israel evacuo dal 1984 pü cu 25.000 Falaschas our da las regiuns muntagnardas traunter [[Gondar]] ed [[Aksum]] vers la Terra Saincha. Hoz vivan be pü var 3.800 Falaschas in Etiopia. ==== Baselgia etiopiauna-ortodoxa ==== [[Datoteca:Ethiopian Religious.jpg|thumb|left|Ün spirituel ortodox cun cruschs tipicas da l'Etiopia]] Il cristianissem etiopiaun-ortodox es istoricamaing la pü importanta religiun dal pajais. Zieva l'Armenia, l'Etiopa vela sco il seguond pü vegl stedi oriundamaing cristiaun dal muond inter. Las practicas religiusas haun conservo ün caracter orientel fich tradiziunel ed as differenzcheschan profuondamaing da quels da las baselgias catolicas e evangelicas. ==== Baselgias protestantas ==== Daspö 1830 do que missiunaris evangelics in Etiopia; dal 1855 fin 1868 s'ho ingascho la missiun [[St. Chrischona]] da Basilea, in collavuraziun cul uvas-ch anglican da Jerusalem, e da quist ingaschamaint es naschieu traunter oter ün muvimaint protestant traunter ils Falaschas. Las staintas missiunarias dvantaivant alura viepü intensivas, ma ouravaunt tuot illas regiuns cun religiuns tradiziunelas africaunas; ils muvimaints ils pü importants gnivan da la [[Svecia]], da la [[Norvegia]], dals Stedis Unieus e dal [[Danemarc]]. Hozindi existan in Etiopia las seguaintas baselgias protestantas: * [[baselgia Mekane-Yesus]] * [[baselgia Kale-Heywat]] * [[baselgia Meserete-Kristos]] * [[baselgia Mulu-Wengel]] ==== Baselgia catolica ==== [[baselgia catolica da l'Etiopia]] ==== Islam ==== Tenor las pü nouvas estimaziuns, l'[[Islam]] pêra dad esser la pü granda religiun dal pajais, cumbain cha's chatta aunch'adüna veglias infuormaziuns cha la dictatura da Mengistu vaiva manipulo in favur dals cristiauns. Congualo culs pajais dal Golf percunter es l'Islam etiopiaun pü liberel. La cited da [[Harar]] es ün lö sainch pels muslims dal pajais. == Politica == === Sistem politic === ==== aunz 1974 ==== ==== Dal 1974 fin 1991 ==== ==== A partir dal 1991 ==== === Scumpartiziun administrativa === [[Datoteca:Ethiopia_regions_numbered.png|300px|right|Verwaltungsgliederung]] * [[Afar (Region)|Afar]] (''Danakil'') ([[Afar (Volk)|Afar]])(2) * [[Amhara]] ([[Amharen]])(3) * [[Benishangul-Gumuz]] ([[Berta]], [[Gumuz]], [[Shinasha]])(4) * [[Gambela]] ([[Nuer]], [[Anywak]])(6) * [[Harar (Region)]] (''Harer'') ([[Aderi]])(7) * [[Oromiyaa]] ([[Oromo]] veraltet: ''Galla'')(8) * [[Ogaden|Somali Region]] (Provinz ''Ogaden'') ([[Somali]])(9) * [[Southern Peoples, Nations & Nationalities]] ([[Gurage]], [[Sidama]])(10) * [[Tigray (Provinz)|Tigray]] ([[Tigray (Volk)|Tigray]])(11) === Commembraunza in organisaziuns internaziunelas === == Istorgia == <!--[[Bild:Ethiopiya.png|thumb|]]--> ''Hauptartikel: [[Geschichte Äthiopiens]]'' [[Datoteca:Lucy Mexico.jpg|thumb|right|Das Skelett '''Lucy''', ein ''[[Australopithecus afarensis]]'']] [[Datoteca:UpperNubiaAndAbyssinia1891map.jpg|thumb|left|300px|<center>Karte um 1891: Nubien und Abessinien<center>]] * ''Siehe auch:'' [[Liste der Kaiser von Äthiopien]] == Economia == === Agricultura === == Infrastructura == == Turissem == === Parcs naziunels === [[Nationalparks in Äthiopien]] === Lös historics === == Cultura == [[Datoteca:Bet Giyorgis church Lalibela 01.jpg|thumb|right|Die [[Felsenkirche]] Bet Gyiorgis na dalöntsch da [[Lalibela]] ]] {| border="1" ! [[Amharisch]] !! [[Oromo (Sprache)|Oromo]] !! [[Koptische Sprache|Koptisch]] !! Anfang !! |- |Maskaram || Fulbaana || Tut || [[11. September]] || |- ||Teqemt || Onkoloolessa || Babah || [[11. Oktober]] || |- ||Hehdar || Sadassa || Hatur || [[10. November]] || |- |Tahsas || Mudde || Kiyahk || [[10. Dezember]] || |- |Ter || Amajii || Tubah || [[9. Januar]] || |- |Yakatit || Gurraandhale || Amshir || [[8. Februar]] || |- |Magabit || Bitootessa || Baramhat || [[10. März]] || |- |Miyazya || Ebla || Baramundah || [[9. April]] || |- |Genbot || Caamsaa || Bashans || [[9. Mai]] || |- |Sane || Waxabajii || Ba'unah || [[8. Juni]] || |- |Hamle || Adoolessa || Abib || [[8. Juli]] || |- |Nehase || Hagyya || Misra || [[7. August]] || |- |Paguemen || Cammee || Nasi || [[6. September]] || |} === Art === [[Datoteca:Ethiopian Painting 2005 SeanMcClean.jpg|thumb|left|Äthiopische Malerei]] * [[Afewerk Tekle]] (auch: Afework Tekle, * 22. September 1932 in [[Ankober]]) === Musica === ==== Musica tradiziunela ==== ==== Musica moderna ==== == Sport == === Sport tradiziunel === [[Datoteca:Osaka07 D1A Tirunesh Dibaba Victory.jpg|thumb|right|[[Tirunesh Dibaba]]]] * [[Genna (Sport)|Genna]] * [[Gugs]] === Atlets cuntschaints === * [[Abebe Bikila]] * [[Haile Gebrselassie]] * [[Kenenisa Bekele]] * [[Gezahegne Abera]] * [[Meseret Defar]] * [[Ejagayehu Dibaba]] * [[Tirunesh Dibaba]] * [[Fatuma Roba]] * [[Derartu Tulu]] * [[Gete Wami]] * [[Demisse Wolde]] * [[Millon Wolde]] * [[Miruts Yifter]] == Vzair eir == * [[Armut#Armut weltweit|Tabelle: Die höchste Armut weltweit]] * [[Asfa-Wossen Asserate]] * [[Wikipedia:WikiProjekt Äthiopien]] == Litteratura == * [[Adolph Freiherr Knigge]]: ''Benjamin Noldmann's Geschichte der Aufklärung in Abyssinien oder Nachricht von seinem und seines Herrn Vetters Aufenthalte an dem Hofe des großen Negus, oder Priesters Johannes'' ([http://gutenberg.spiegel.de/knigge/noldmann/noldmann.htm Volltext]) * [[Gerhard Rohlfs]]: ''Im Auftrage Sr. Majestät des Königs von Preussen mit dem Englischen Expeditionscorps nach Abessinien'' ([http://gutenberg.spiegel.de/rohlfs/abessin/toc.htm Volltext]) * Gerd Gräber, Angelika Gräber, Berhanu Berhe: ''Äthiopien, ein Reiseführer''. Kasparek, Heidelberg 1997, ISBN 3-925064-21-4 * Walter Raunig (Hrsg.): ''Das christliche Äthiopien. Geschichte, Architektur, Kunst''. Schnell & Steiner, Regensburg 2005, ISBN 3-7954-1541-1 == Films == * ''Äthiopien, Kaiserreich zwischen Gestern und Morgen'' Ein Film von [[Manfred Purzer]] und [[Makonnen Desta]], BRD 1956 * ''Alfred Ilg - Der weiße Abessinier'' Ein Film von [[Christoph Kühn]], Schweiz 2003 * ''Kezkaza Wolafen'' Ein Film von [[Tewodros Teshome]], 2003, in amharischer Sprache mit engl. Untertiteln * ''Adwa: An African Victory'' Ein Film von [[Haile Garima]], 1999, in englischer Sprache == Weblinks == * [https://web.archive.org/web/20120611084222/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/ettoc.html Ethiopia - A Country Study] [[Gemeinfreiheit|gemeinfreie]] Online-Ausgabe eines Buchs der "Federal Research Division" der US-[[Library of Congress]] von 1991 * [https://web.archive.org/web/20060111035635/http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/et.html CIA - The World Factbook - Ethiopia] (englisch) * [https://web.archive.org/web/20080424112646/http://www.inwent.org/v-ez/lis/aethiop/index.htm Landeskundlichen Informationsseiten (LIS)] * [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=Ethiopia Sprachen Äthiopiens ] (englisch) * [https://web.archive.org/web/20060112202322/http://perljam.net/google-satellite-maps/country/Ethiopia Google sightseeing] * [https://web.archive.org/web/20060103210856/http://www.rrz.uni-hamburg.de/EAE/indexnf.html ENCYCLOPAEDIA AETHIOPICA (Projekt der Uni Hamburg)] {{Navigaziun Stadis da l'Africa}} [[Categoria:Stadis da l'Africa]] i4qdt56paztxvbmhfzeitx4gyna3dak Saint-Dié-des-Vosges 0 2046 172635 167128 2026-06-18T00:52:35Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172635 wikitext text/x-wiki [[File:Blason ville fr Saint-Die-des-Vosges (88).svg|left|70 px]] [[File:Saint-Dié-des-Vosges-Musée1.JPG|230 px|thumb|Museum Pierre-Noël|right]] '''Saint-Dié-des-Vosges''' è ina citad de la [[Frantscha]]. == Geografia == [[File:Saint-Dié-des-Vosges-Location.png|right|70 px]] Saint-Dié-des-Vosges se plazza en l'ost dal pajais, tranter 310 e 901 meters dal guliv da la mar. Ses surfatcha cuvrescha 46,15 km2. La populaziun è da 22'569 habitants ([[1999]]). == Istorgia == [[1507]] : charta ''Universalis Cosmographia '' e cudesch ''Cosmographiae Introductio'' ([[Martin Waldseemüller]]) == Cultura e turissem == * Basegia Sench Martin * Museum Pierre-Noël * Fabrica Claude e Duval ([[Le Corbusier]]) == Fuormaziun e stüdis superiuors == Institut universitaire de technologie : * [[Electronic]] * [[Scienza dals computers]] * [[Communicaziun]] == Persunalidads == * [[Vautrin Lud]] (1448-1527) * [[Jacques Augustin]] (1759-1832) * [[Jules Ferry]] (1832-1893) * [[Ferdinand Brunot]] (1860-1938) linguist * [[Fernand Baldensperger]] (1871-1958), scolast * [[Ivan Goll]] (1891-1950), scriptur * [[Jacques Brenner]] (1922-2001), scriptur == Liatura exteriura == * [https://web.archive.org/web/20041126114414/http://www.ville-saintdie.fr/ Pagina uffiziala da la cidad] ( en [[Lingua franzosa|franzos]]) * [https://web.archive.org/web/20100314214141/http://www.iutsd.uhp-nancy.fr/ Institut universitaire de technologie] (Universitad) [[Category:Frantscha]] {{stub}} s6kx3fasrayufmpmgc9ertnofpwhcrc Karl Marx 0 2155 172632 168081 2026-06-18T00:37:35Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172632 wikitext text/x-wiki {{Artitgel 1000|+30}} [[Datoteca:Karl_Marx_001.jpg|thumb|240px|Karl Marx (1875; fotografia da John Mayall jun.)]] [[Datoteca:Karl_Marx_Signature.svg|frameless|right|Signatura da Marx]] '''Karl Marx''' (* 5 da matg 1818 a Trier; † 14 da mars 1883 a Londra) è stà in filosof, econom, teoreticher da la societad, schurnalist politic, protagonist dal moviment da lavurants e criticher da la societad burgaisa e da la religiun. Ensemen cun [[Friedrich Engels]] è el daventà entaifer il socialissem e communissem il teoreticher cun la pli grond’influenza. Sias teorias vegnan discutadas enfin oz a moda cuntraversa. == Vita == === Giuventetgna e cumenzaments politics (1818–1843) === [[Datoteca:Trier_BW_2014-06-21_11-11-49.jpg|thumb|210px|Chasa natala da Karl Marx a Trier]] Karl Marx è naschì il 1818 a [[Trier]] sco terz da nov uffants da l’advocat Heinrich (Heschel) Marx (1777–1838) e da Henriette Marx.<ref>Heinz Monz: ''Karl Marx: Grundlagen der Entwicklung zu Leben und Werk.'' NCO-Verlag Neu, Trier 1973, p.&nbsp;217 e 221.</ref> Da vart da la mamma era Karl Marx in basrin dal poet tudestg Heinrich Heine che derivava medemamain d’ina famiglia gidieua e cun il qual Marx ha tgirà in stretg contact durant ses temp a [[Paris]]. In cusrin da Karl Marx è stà [[Frederik Philips]] (1830–1900) ch’ha fundà il 1891 cun ses figl Gerard il concern d’electrica Philips. Heinrich Marx derivava tant da vart dal bab sco er da vart da la mamma d’ina famiglia da rabins pussanta. Ils onns 1811–1813 è el stà activ sco interpret giudizial e translatur ad [[Osnabrück]] (che fascheva da quel temp part da la [[Frantscha]]). Il 1812 è el s’associà a la loscha da framassuns ‹L’Etoile Hanséatique›. Tranter il 1816 ed il 1822 è el sa convertì al protestantissem; sco gidieu n’avess el numnadamain betg pudì cuntinuar sut la regenza prussiana cun ses uffizi d’advocat ch’el aveva surpiglià dal temp da Napoleun. Ils 26 d’avust 1824 èn ils uffants Sophia, Hermann, Henriette, Louise, Emilie, Caroline ed er Karl vegnids battegiads en l’abitaziun dals geniturs. La mamma però ha pir fatg quest pass bundant in onn pli tard, damai ch’ella aveva tema che sia famiglia, surtut ses bab, dischapprovassan quest pass. Dal 1830 fin il 1835 ha Karl Marx frequentà il gimnasi a [[Trier]]; cun 17 onns ha el fatg ensemen cun ses ami e quinà da pli tard Edgar von Westphalen l’abitur, e quai cun ina media da las notas da 2,4.<ref>Heinz Monz: ''Karl Marx: Grundlagen der Entwicklung zu Leben und Werk.'' NCO-Verlag Neu, Trier 1973, p.&nbsp;315.</ref> Speziala affecziun ha Marx resentì da quel temp envers il directur Johann Hugo Wyttenbach. Tranter ses magisters èn stads Vitus Loers e Johann Abraham Küpper. In da ses magisters è er stà Johannes Steininger, in scienzià da la natira e geolog da renum internaziunal. Steininger era in aderent dad [[Alexander von Humboldt]]. L’onn 1836 è Marx sa spusà a Trier cun la sora dad Edgar, Jenny von Westphalen (1814–1881). L’onn 1835 è Marx ì a [[Bonn]] a studegiar giurisprudenza e cameralistica.<ref>Latiers Ingrid Bodsch (ed.): ''Dr. Karl Marx. Vom Studium zur Promotion – Bonn, Berlin, Jena''. Verlag des StadtMuseum Bonn, Bonn 2013, ISBN 978-3-931878-36-8, p.&nbsp;9–28.</ref> Schebain el ha fatg part là da la ‹Landsmannschaft der Treveraner› na sa lascha betg cumprovar. En tutta cas è el però vegnì sentenzià pervi da «far canera da notg e sturnadad» ed ins ha investigà encunter el per avair purtà in sabel. A Bonn ha el visità prelecziuns giuridicas tar Ferdinand Walter, Eduard Puggé ed ulteriuras prelecziuns tar Friedrich Gottlieb Welcker ed [[August Wilhelm Schlegel]]. Tenor indicaziuns da Moriz Carrière duai Marx er avair appartegnì ad in circul litterar, dal qual faschevan part Carrière, Marx, Emanuel Geibel, Karl Grün, Karl Ludwig Bernays, Theodor Creizenach e Heinrich Bernhard Oppenheim. In onn pli tard ha Marx midà a l’Universitad da Friedrich-Wilhelm a [[Berlin]] (oz Universitad da Humboldt), nua ch’el ha visità prelecziuns giuridicas tar Eduard Gans (dretg criminal e dretg territorial prussian), [[Friedrich Carl von Savigny]] (dretg roman), Henrich Steffens (antropologia), August Wilhelm Heffter (dretg ecclesiastic, procedura civila tudestga), Georg Andreas Gabler (logica), Carl Ritter (geografia generala), Adolf August Friedrich Rudorff (dretg d’ierta), Bruno Bauer (Jesaja) e Carl Eduard Geppert (Euripides). L’accent principal da ses studis è bainspert sa spustà da la giurisprudenza vers la filosofia e l’istorgia. Qua è Marx vegnì en contact cun il circul dals giuvens hegelians u hegelians da sanestra, dal qual ils frars Bruno ed Edgar Bauer han furmà ils represchentants ils pli impurtants. Da quel temp ha el er fatg amicizia cun Karl Friedrich Köppen e cun Adolf Friedrich Rutenberg. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], ch’è mort il 1831, ha gì da ses temp ina grond’influenza sin la vita spiertala en Germania. L’establishment hegelian (er enconuschent sco vegls hegelians u hegelians da dretga) resguardava il stadi prussian sco terminaziun d’ina seria da svilups dialectics, segnada d’ina birocrazia effizienta, da bunas universitads, da l’industrialisaziun e d’in aut grad d’occupaziun. Ils hegelians da sanestra, als quals appartegneva Marx, han percunter fatg quint cun in ulteriur svilup dialectic; problems betg schliads furmavan per els la povradad, la censura statala e la discriminaziun dals umans che na sa decleravan betg sco luterans. Suenter la mort da ses bab Heinrich Marx ils 10 da matg 1838 ha Marx survegnì sco avugà uffizial Johann Heinrich Schlink, damai ch’el daventava pir maioren cun 25 onns. Ils 14 d’avrigl 1841 è Marx vegnì promovì ''in absentia'' a l’Universitad da Jena al docter da la filosofia, e quai cun ina lavur davart la differenza tranter la filosofia da la natira da Democrit ed Epicur. Sperond sin ina professura è Marx sinaquai ì a star a [[Bonn]]; ma la politica da la regenza prussiana al ha sclaus da la carriera academica – tuttina sco [[Ludwig Feuerbach]], [[Bruno Bauer]] ed auters –, valeva el gea sco in dals manaders dals hegelians da sanestra opposiziunals. Sut ses num ha el publitgà il schaner 1841 en la revista dals giuvens hegelians ‹Athenäum› duas poesias sut il titel ‹Wilde Lieder›.<ref>''Marx-Engels-Gesamtausgabe''. Partiziun I, tom 1, Berlin 1975, p.&nbsp;768–770.</ref> Da quel temp han burgais liberals fundà a [[Cologna]] la ‹Rheinische Zeitung für Politik, Handel und Gewerbe› sco organ communabel da las differentas direcziuns opposiziunalas, da monarchists liberals fin a democrats radicals. Marx è daventà in dals collavuraturs principals dal fegl. L’october 1842 ha el surpiglià la redacziun da la gasetta, la quala ha represchentà da qua davent in puntg da vista opposiziunal anc pli radical. Marx, Arnold Ruge e Georg Herwegh han gì da quel temp ina divergenza d’opiniuns cun il circul enturn lur correspundent da Berlin Bruno Bauer; a quel ha Marx fatg la reproscha da duvrar la gasetta «surtut sco vehichel per propaganda teologica ed ateissem etc. enstagl per discussiun politica ed acziun»<ref>Friedrich Engels a Franz Mehring, la fin avrigl 1895 (''Marx-Engels-Werke'', tom 39, p.&nbsp;475).</ref>. Cura che [[Friedrich Engels]], che valeva sco ami ed adherent dals hegelians da sanestra da Berlin, ha visità ils 16 da november 1842 la redacziun a Cologna, è quest emprim inscunter cun Marx perquai plitost stà reservà.<ref>Gustav Mayer: ''Friedrich Engels. Eine Biographie.'' Julius Springer, Berlin 1920, p.&nbsp;123.</ref> Pervi dals Decrets da Karlsbad era l’entira pressa suttamessa a la censura. Areguard la ‹Rheinische Zeitung› era quella spezialmain severa. Las autoritads prussianas han l’emprim tramess in censur spezial da Berlin. Vesend che quai na tanscheva betg, stueva mintga ediziun vegnir suttamessa en segunda instanza al president da la regenza da Cologna. Damai che la redacziun da Marx guntgiva regularmain questa censura dubla, è la gasetta vegnida scumandada per il prim d’avrigl 1843. Marx è sa retratg ils 17 da mars sco collavuratur e redactur, perquai ch’ils possessurs speravan da pudair cuntanscher ch’il scumond vegnia annullà sch’els midian la tendenza da la gasetta.<ref>MEGA<sup>2</sup>, tom 1, 1975, p.&nbsp;1124.</ref> === Passagi al communissem (1843–1849) === [[Datoteca:Jenny_Marx_1880.jpg|thumb|180px|La dunna da Marx Jenny ch’è medemamain stada activa en il moviment da lavurants (fotografia dal 1880)]] Il 1843 ha Marx maridà a [[Kreuznach]] sia spusa Jenny von Westphalen. Da la lètg èn resortids set uffants, dals quals be las trais figlias Jenny, Laura ed Eleanor han survivì l’uffanza. Ils 11 u 12 d’october 1843 èn Marx e sia dunna arrivads a [[Paris]], nua ch’els han abità a la Rue Vanneau.<ref>Jacques Grandjonc: ''Zu Marx’ Aufenthalt in Paris: 12. Oktober 1843 bis 1. Februar 1845''. En: ''Studien zu Marx’ erstem Paris-Aufenthalt und zur Entstehung der ‹Deutschen Ideologie›''. Trier 1990. (''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus Trier'', carnet 43), p.&nbsp;163–212.</ref> Ensemen cun Arnold Ruge ha Marx cumenzà là ad edir la revista ‹Deutsch-Französische Jahrbücher›. Il 1843 ha el emprendì a conuscher a Paris German Mäurer. En connex cun si’activitad per la revista ha er cumenzà la correspundenza cun [[Friedrich Engels]] ch’aveva contribuì dus artitgels. Da la revista è però mo cumparì in numer dubel e quel er be en lingua tudestga, damai che Louis Blanc e Proudhon n’avevan furnì nagins artitgels. La cuntinuaziun da la revista ha fatg naufragi per differents motivs: Julius Fröbel na la vuleva betg pli finanziar, ina gronda part da l’ediziun è vegnida confiscada al cunfin e tranter ils dus redacturs èn bainprest sa mussadas differenzas da princip.<ref>''Marx-Engels Gesamtausgabe''. Partiziun I, tom&nbsp;2, Berlin 1982, p.&nbsp;541–553.</ref> Ruge è restà obligà a la filosofia da Hegel ed a la democrazia burgaisa; Marx ha cumenzà a sa fatschentar cun economia politica ed a sviluppar in agen puntg da vista (surtut or da la critica envers ils socialists franzos). La fin 1843 ha Marx emprendì a conuscher a Paris il poet tudestg [[Heinrich Heine]], cun il qual el era parentà da lunsch. Per vita duranta èn els stads colliads amicablamain. Ils ‹Ökonomisch-philosophische Manuskripte› da l’onn 1844 furman l’emprima emprova da Marx da stgaffir in sistem economic e rendan a medem temp visibel en tge direcziun filosofica che l’autur sa mova. Marx sviluppa qua per l’emprima giada sia teoria da la «lavur alienada», la quala s’orientescha a Hegel. Marx n’ha però betg terminà quests uschenumnads ‹Manuscrits da Paris›, mabain ha scrit curt suenter – en rom da la culminaziun da la discussiun contemporana areguard ils giuvens hegelians – ensemen cun Friedrich Engels l’ovra ‹Die heilige Familie›. Da lur lavur communabla vi dals ‹Deutsch-Französische Jahrbücher› era sa sviluppà cun Engels – il qual al aveva er visità il settember 1844 per intgins dis – ina viva correspundenza; quella dueva la finala manar ad in’amicizia per vita duranta ed ad ina stretga collavuraziun politica e publicistica. L’emprim resultat da quella, ‹Die heilige Familie›, è stà in pamflet drizzà «cunter B.[runo] Bauer e ses cumpogns»; la cumpart dad Engels vi da quella sa restrenscha però a diesch paginas. Marx polemisescha qua cunter ils giuvens hegelians da Berlin enturn ses anteriur mentur Bruno Bauer. In impurtant commember da questa gruppa na menziunescha el a l’entschatta però betg: Max Stirner. L’october 1844 aveva quel publitgà ses cudesch ‹Der Einzige und sein Eigentum›, il qual Engels aveva l’emprim valità a moda pli u main positiva (en ina brev dals 19 da november drizzada a Marx). Marx ha giuditgà il cudesch a moda pli critica che Engels ed è vegnì da persvader quel en sia resposta da sia tenuta. Malgrà quai para el d’avair surpiglià per part la critica da Stirner envers Feuerbach ed ha scrit la primavaira 1845 sias famusas ‹Thesen über Feuerbach› ch’èn però pir cumparidas postum. Pir l’atun 1845, suenter avair prendì enconuschientscha da la reacziun da Feuerbach sin la critica da Stirner sco er da la replica da Stirner sin quella, è el sa decidì da scriver sez ina critica da l’ovra da Stirner. El ha fatg quai il 1845–1846 en furma dal chapitel ‹Sankt Max› en la scrittira communabla da Marx ed Engels ‹Die deutsche Ideologie›, il qual è però pir vegnì edì suenter la mort da Marx. En l’emprim chapitel, deditgà a la critica da religiun dal giuven hegelian [[Ludwig Feuerbach]], sviluppan Marx ed Engels en furma da model in «process dal svilup pratic» da l’istorgia umana. Cuntrari als hegelians na vesan els quella betg sco svilup dal spiert, mabain sco istorgia da la pratica umana e da las relaziuns socialas: «Nus partin d’umans e lur occupaziun per propi e represchentain a basa dal decurs real da lur vita er il svilup dals reflexs ideologics ed ecos da quest process.»<ref>MEW, tom 3, p. 26.</ref> Attenziun speziala laschan els prevegnir a la partiziun da la lavur ch’els resguardan sco factur decisiv entaifer il svilup istoric. A Feuerbach, ch’argumentescha medemamain a moda materialistica, reproschan els d’avair chapì l’uman sco esser abstract, ma betg sco subject en si’activitad sensitiva e pratica. Ils auters chapitels da la ‹Deutsche Ideologie› cumpiglian ina ferma critica dals ulteriurs giuvens hegelians sco represchentants d’ina critica da la societad che saja, uschia Marx ed Engels, oravant tut idealistica. Er als represchentants da l’uschenumnà «vair socialissem» (surtut Karl Grün) è deditgà in chapitel. Dal temp da vita da Marx han però diversas emprovas da publitgar l’ovra fatg naufragi, uschia ch’el ha la finala be pudì edir il chapitel davart Karl Grün (il 1847 en la revista ‹Das Westphälische Dampfboot›). L’ovra cumplessiva è pir cumparida il 1932 en rom da la ‹Marx-Engels-Gesamtausgabe› (MEGA). Ils fundaments d’in «materialissem istoric» che Marx ed Engels han sviluppà sa distanziond da las direcziuns socialisticas e giuven hegelianas da quel temp, accentueschan las forzas motoricas socialas e materialas da l’istorgia e furman uschia in precursur direct da la sociologia. Daspera era Marx sa participà a la redacziun da la gasetta da l’emna tudestga ‹Vorwärts!› che cumpareva a Paris. Quella attatgava l’absolutissem dals pajais tudestgs – surtut da la Prussia –, e quai sut Marx bainprest cun in’orientaziun socialistica. Pervi da quai ha la regenza prussiana mess tras si’expulsiun da la Frantscha. Uschia ha Marx stuì dischlocar l’entschatta 1845 a [[Brüssel]], nua ch’era Engels al è suandà. A chaschun d’in viadi da studi communabel en l’Engalterra la stad 1845 èn els entrads en relaziun cun l’ala revoluziunara dals chartists. Marx ha disditg il december 1845 la naziunalitad prussiana, suenter ch’el era vegnì a savair che la regenza prussiana vuleva chatschar tras tar la regenza beltga si’expulsiun. Uschia è Marx daventà ina persuna senza naziunalitad<ref>Hubert Schiel: ''Die Umwelt des jungen Karl Marx. Ein unbekanntes Auswanderungsgesuch von Karl Marx''. Trier 1954, p.&nbsp;29ss.</ref>; emprovas da pli tard da puspè restituir quella (il 1848 e 1861) n’han gì nagin success. A Brüssel ha Marx publitgà il 1847 la scrittira ‹Misère de la philosophie. Réponse à la philosophie de la misère de M. Proudhon›. I sa tracta d’ina critica da la teoria economica da [[Pierre-Joseph Proudhon]] ed ultra da quai da la societad chapitalistica sco tala. En pli ha el scrit da temp en temp artitgels per la ‹Deutsche-Brüsseler-Zeitung›. L’entschatta 1846 han Marx ed Engels fundà a Brüssel il ‹Kommunistisches Korrespondenz-Komitee›. L’intent da quel era d’unifitgar las finamiras e d’unir organisatoricamain ils communists revoluziunars e lavurants en Germania ed en auters pajais. Uschia vulevan els preparar il terren per furmar ina partida proletaria. La finala èn Marx ed Engels sa mess en contact cun il ‹Bund der Gerechten› socialistic da Wilhelm Weitling ed èn daventads commembers da quel il 1847. Anc il medem onn èsi reussì a Marx da transfurmar quest’organisaziun en la Lia dals communists (‹Bund der Kommunisten›) ed el ha survegnì l’incumbensa da scriver il manifest da quella. Quel è vegnì publitgà l’onn da la revoluziun 1848 ed è daventà famus sco ‹[[Manifest da la Partida communistica]]› u simplamain ‹Manifest communistic›<span class="noprint"> (cf. la [[Wikipedia:Cudeschs/Manifest_da_la_Partida_communistica|versiun rumantscha]])</span>. Ils 15 settember 1850 ha Marx tschentà la dumonda da transferir l’autoritad centrala a Cologna e da furmar a Londra dus circuls da la Lia. Questa proposta è vegnida acceptada cun la suletta cuntravusch da Karl Schapper.<ref>''Der Bund der Kommunisten'', tom&nbsp;2, Berlin 1982, p.&nbsp;266ss.</ref> Ils 17 da settember èn Marx, Engels, Liebknecht ed auters extrads dal ‹Londoner Arbeiterbildungsverein›. Pauc pli tard ha la Revoluziun da favrer franzosa dal 1848 manà en tut l’Europa a stremblidas politicas. Cuntanschend quellas Brüssel, è Marx vegnì arrestà e bandegià da la Belgia. Sin invit da la nova regenza provisorica da la Republica franzosa è el returnà a Paris. E suenter ch’è proruta la Revoluziun da mars tudestga è Marx ì a Cologna. Là è el stà in dals manaders dal moviment revoluziunar en la provinza renana da la Prussia ed editur da la ‹Neue Rheinische Zeitung. Organ der Demokratie›. En quella è tranter auter vegnida publitgada la scrittira ‹Lohnarbeit und Kapital› che dueva restar nunfinida. La gasetta è cumparida l’ultima giada ils 19 da matg 1849 ed è alura vegnida scumandada da la reacziun prussiana. === Exil a Londra (1849–1864) === <div class="noprint">[[Datoteca:Marx%2BFamily_and_Engels.jpg|thumb|200px|Friedrich Engels e Karl Marx; davantvart las trais figlas da Marx Laura, Eleanor e Jenny (avant il zercladur 1864)]]</div> Marx è l’emprim returnà a [[Paris]]. Ma gia suenter paucs mais ha el stuì sa decider da vegnir internà en la Bretagna ubain da bandunar il pajais. Marx è sinaquai ì cun sia famiglia en l’exil a [[Londra]], nua ch’el ha l’emprim vivì en relaziuns simplas da la lavur schurnalistica sco er dal sustegn finanzial da ses cumpogns da cumbat – surtut da vart dad Engels, il qual al è suandà en l’Engalterra. Politicamain è Marx sa fatschentà cun l’agitaziun internaziunala a favur dal communissem, teoreticamain ha el sviluppà elements essenzials da si’analisa e critica dal chapitalissem. A Londra è cumparì sco emprim l’ovra da Marx ‹Klassenkämpfe in Frankreich 1848 bis 1850› (il 1859 sco retscha d’artitgels en la ‹Neue Rheinische Zeitung. Politisch-ökonomische Revue›); e sa basond sin quai ‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852) areguard la praisa da la pussanza da [[Napoleun III]]. Dal settember 1850 fin il 1853 ha Wilhelm Pieper sustegnì Marx sco ses secretari privat cun translaziuns e contribuziuns per la pressa da chartists en l’Engalterra. Fin il 1853, cura ch’el ha pers questa plazza per esser sa preschentà publicamain cunter il process da communists da Cologna, aveva la famiglia Rothschild engaschà Pieper sco magister privat per il figl Alfred. A chaschun d’in viadi sin il continent ha Pieper tschertgà il contact cun aderents da la Lia ed ha rimnà a Francfurt per incumbensa dad Engels publicaziuns d’istorgia militara.<ref>''Marx-Engels-Jahrbuch 2011'', p. 210.</ref> A partir dal 1852 è Marx stà il correspundent da Londra da la ‹New York Daily Tribune› e sur blers onns er il correspundent per l’Europa continentala. Tar ils artitgels na sa tracti betg da rapports ordinaris, mabain d’analisas cumplessivas davart la situaziun politica ed economica da singuls pajais europeics, savens en furma d’entiras retschas d’artitgels. Il 1853 ha Marx publitgà en la ‹New York Daily Tribune› ed en l’Engalterra en il ‹People’s Paper› la seria d’artitgels pli lunga ‹The Story of the Life of Lord Palmerston›. Ils onns 1855/56 è quest text vegnì restampà a Londra en la ‹Free Press› da David Urquhart, in anteriur diplomat britannic a [[Constantinopel]] che s’engaschava en l’Engalterra per l’Imperi osmanic e cunter la politica da la Russia. La collavuraziun cun David Urquhart è sa dada perquai che quel manava ina champagna pli gronda cunter il politicher britannic Lord Palmerston che persequitava en il zuppà interess russ. La collavuraziun da Marx vi da la ‹Tribune› è ida a fin il mars 1862 cura che Charles Anderson Dana ha desditg quella pervi d’affars a l’intern da l’America. L’onn 1859 ha Marx scrit divers artitgels per la gasetta da lavurants ‹Das Volk›. A medem temp è el daventà correspundent da la ‹Wiener Presse› ed è s’approfundà en il studi da l’economia politica. Il 1861 ha Marx empruvà da recuperar la naziunalitad prussiana, e quai er cun meds giuridics e sustegnì da [[Ferdinand Lassalle]]. Ma la regenza prussiana ha refusà tuttas stentas. Durant la sullevaziun dal schaner 1863 ha Marx tschertgà il contact tar ils revoltants en Pologna ed ha procurà per il sustegn da la Pologna da vart dal ‹Deutscher Arbeiterbildungsverein› a Londra. === Lavur vi dal ‹Kapital› e l’Internaziunala === En il decurs dals proxims onns ha Marx scrit sias capodovras economicas. Sco emprima descripziun sistematica da sias ideas fundamentalas areguard l’economia è cumparì il 1859 ‹Zur Kritik der politischen Ökonomie›. Quest tractat era oriundamain concepì sco emprim carnet al qual duevan suandar ulteriurs. Ma Marx n’era betg anc cuntent cun la realisaziun en detagl dal plan general ed ha perquai cumenzà sia lavur da nov. Pir il 1867 è cumparì l’emprim da trais toms da si’ovra principala ‹Das Kapital›. Il medem onn è Marx sa trategnì l’avrigl ed il matg a [[Hannover]] sco giast dal medi Louis Kugelmann. Qua ha Friedrich Karl Wunder fatg intgins dals numerus purtrets fotografics da Marx ch’èn sa mantegnids. Durant elavurar ‹Das Kapital› è puspè sa purschida la chaschun da s’engaschar en la pratica a favur dal moviment dals lavurants: Il 1864 è Marx sa participà sco in dals responsabels a la fundaziun da l’Associaziun internaziunala da lavurants (curt Emprima Internaziunala). El dueva er manar quella fin la dissoluziun factica l’onn 1872 (cun dischlocar la centrala en ils Stadis Unids; la decisiun da dissoluziun formala è suandada il 1876). Marx ha formulà ils statuts ed il program general da quella, l’‹Adressa inaugurala da l’Associaziun internaziunala da lavurants›. L’organisaziun enserrava secziuns uschè disparatas sco communists tudestgs, sindicalists englais, anarchists svizzers e proudhonists franzos. A basa da dus referats ch’el ha tegnì il 1865 a chaschun da sesidas dal cussegl general ha sia figlia Eleanor publitgà il 1898 la scrittira ‹Lohn, Preis und Profit›. Entaifer ils stadis tudestgs è Marx l’emprim sa stentà vinavant da stgaffir ina partida socialistica revoluziunara. El ha fatg quai sa distanziond sapientivamain dal curs refurmatoric da l’‹Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein› da ses anteriur scolar Ferdinand Lassalle. En contact cun Marx ed Engels steva er Wilhelm Liebknecht, quai dapi ch’el era ì a star il 1862 a Berlin. Omadus al han sustegnì en furma da contribuziuns en las gasettas ‹Demokratisches Wochenblatt› e ‹Der Volksstaat›. Il 1869 è [[Wilhelm Liebknecht]] stà cunfundatur da la ‹Sozialdemokratische Arbeiterpartei›; quella è s’unida il 1875 cun ils aderents da Lassalle a la ‹Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands›, la ‹Sozialdemokratischen Partei Deutschlands› (SPD) da pli tard. Er suenter la dissoluziun da l’Emprima Internaziunala è Marx restà en contact cun prest tut las impurtantas persunas dal moviment da lavurants europeic ed american; savens èn quels er sa conferids persunalmain cun el. Il zercladur 1869 è Marx vegnì elegì sco commember da la ‹Royal Society for the Encouragement of Arts, Manufactures & Commerce›. === Londra (1872–1883) === Marx ha cuntinuà a lavurar vi da sias scrittiras economicas, è però vegnì retegnì pli e pli tras sia malsanitschadad. Ils onns 1862 fin 1874 ha el patì d’ina malsogna da la pel, la quala al ha impedì fermamain. Ils onns 1874, 1875 e 1876 ha Marx fatg segiurns da cura a Karlsbad ed il 1877 a Neuenahr. Per pudair viagiar segiramain sin il continent, ha Marx dumandà l’avust 1874 da pudair daventar burgais da la Gronda Britannia. Ma quai al è vegnì refusà cun far valair ch’el saja «a notorius agitator, the head of the International Society, and an advocate of Communistic principles. This man has not been loyal to his own King and Country». L’entschatta 1879 ha sir Mountstuart Elphinstone Grant Duff tschertgà il contact tar Karl Marx per incumbensa da Victoria, la figlia la pli veglia da la regina da l’Engalterra. Da quai ha el rapportà a si’incumbensadra il prim da favrer 1879. [[Datoteca:Grave_of_Karl_Marx_Highgate_Cemetery_in_London_2016_(10).jpg|thumb|240px|Fossa da Karl Marx sin il Highgate Cemetery a Londra]] Ils 2 da december 1881 è morta sia dunna Jenny Marx, ils 11 da schaner 1883 la figlia Jenny. Marx sez è mort ils 14 da mars 1883 en la vegliadetgna da 64 onns a Londra ed è vegnì sepulì ils 17 da mars sin il Highgate Cemetery. Friedrich Engels ha tegnì il pled funeral. Las prestaziuns scientificas da Karl Marx ha Engels resumà en ses pled punctuond duas scuvertas essenzialas: «Sco che Darwin ha scuvert la lescha dal svilup da la natira organica, uschia ha Marx scuvert la lescha dal svilup da l’istorgia umana (...); numnadamain che la producziun concreta dals meds da viver materials e tras quai il stadi da svilup economic da mintga pievel u da mintga epoca istorica furman la basa sin la quala èn sa sviluppadas las structuras statalas, las concepziuns giuridicas, l’art e schizunt las imaginaziuns religiusas dals umans respectivs; tut quests champs ston perquai vegnir explitgads nà da quest fundament e betg – sco quai ch’igl è vegnì fatg fin qua – viceversa. Ma quai n’è betg tut. Marx ha er sviluppà la lescha da moviment speziala da la moda da producziun chapitalistica dad oz sco er da la societad burgaisa ch’è vegnida stgaffida tras quella. Cun la scuverta da la plivalur èn quests connexs vegnids sclerids (...).»<ref>Friedrich Engels: ''Das Begräbnis von Karl Marx'', MEW, tom 19, p. 335–339.</ref> A la fossa stevan Eleanor Marx, Carl Schorlemmer, Ray Lankester, Horatio Bryan Donkin, Wilhelm Liebknecht, Charles Longuet, Paul Lafargue, Friedrich Leßner, Georg Lochner, Edward Aveling, Helena Demuth e Gottfried Lembke.<ref>''Ihre Namen leben durch die Jahrhunderte fort''. Berlin 1983, p. 9s.</ref> Marx sez aveva giavischà che la participaziun a la sepultura sa restrenschia a la famiglia ed ils amis ils pli intims. A quai èn sias figlias Laura ed Eleanor sco er Friedrich Engels sa tegnids. L’onn 1954 ha la partida communistica da la [[Gronda Britannia]] incumbensà Laurence Bradshaw da stgaffir ina mesa statua per la fossa da Marx. Il november 1954 han ins l’emprim spustà la fossa per intgins meters en in lieu pli adattà. Il mars 1956 è alura vegnì inaugurà il bist cun il purtret da Marx e l’inscripziun «WORKERS OF ALL LANDS UNITE» or dal ‹Manifest communistic› e la 11avla tesa davart Feuerbach: «THE PHILOSOPHERS HAVE ONLY INTERPRETED THE WORLD IN VARIOUS WAYS – THE POINT HOWEVER IS TO CHANGE IT».<ref>Asa Briggs: ''Marx in London. An illustrated guide''. British Broadcasting Corporation, Londra 1982, ISBN 0-563-20076-6, p.&nbsp;80.</ref> === Descendenza === Ensemen cun sia dunna Jenny ha Karl Marx gì set uffants: * Jenny Caroline (1844–1883) * Jenny Laura (1845–1911) * Charles Louis Henri Edgar (1847–1855) * Heinrich Edward Guy (1849–1850) * Jenny Eveline Francis (1851–1852) * Jenny Julia Eleanor (1855–1898) * N.N. (1857–1857) Marx è er stà il bab dal figl illegitim Frederick Lewis Demuth da sia chasarina Helena Demuth che derivava da la Germania; quel è vegnì dà en ina famiglia da tgira. Quatter dals uffants da Marx èn morts en la vegliadetgna d’uffant; Jenny Caroline è morta il 1883 en la vegliadetgna da 38 onns, dus mais avant ses bab. Las duas figlias ch’al han survivì han omaduas terminà lur vita tras suicidi. Tuttina sco lur geniturs èn er las trais figlias Jenny, Laura ed Eleanor stadas activas en il moviment socialistic. Laura ha maridà il 1868 Paul Lafargue, Jenny il 1872 Charles Longuet, Eleanor ha vivì a partir dal 1884 ensemen cun Edward Aveling; tut ils trais schenders da Marx èn s’engaschads sco agitaturs socialistics, ils emprims dus en Frantscha, il terz en la Gronda Britannia. == Survista da la teoria da Marx == Karl Marx vala sco il teoreticher dal communissem cun la pli gronda influenza insumma. Sias scrittiras han marcà il moviment da lavurants dal 19avel e 20avel tschientaner en tut il mund – dals moviments socialistic-communistics da la [[Russia]] e da la [[Germania]] fin a quels en l’America Latina ed Asia da l’Ost – cumbain a moda fitg differenta. En rom da l’economia publica moderna vegn Marx attribuì als economs naziunals. Er la filosofia ed autras scienzas umanas sco er las scienzas socialas han recepì Marx. Savens èsi usità da resumar ils aderents da sias teorias, independentamain da la disciplina, sut il term dal marxissem. Sco blers filosofs dal 19avel tschientaner ha Marx sviluppà fitg ferm sias ideas s’occupond cun la filosofia da Hegel. Hegel, che vegn resguardà sco in dals filosofs dal temp modern cun la pli gronda influenza insumma, ha represchentà ina filosofia da l’istorgia idealistica, teleologica. Ils scolars da Hegel èn sa dividids en hegelians da sanestra e hegelians da dretga. Quests ultims consideravan il process istoric sco cumplenì e terminà en furma da la societad burgaisa; ils hegelians da sanestra percunter eran da l’avis che l’accumpliment da l’istorgia haja pir lieu en l’avegnir. La posiziun da Marx è surtut sa sviluppada en rom da las intensivas debattas ch’èn vegnidas manadas entaifer ils hegelians da sanestra; da quellas èn tranter auter sa participads [[Ludwig Feuerbach]], [[Bruno Bauer]] e [[Max Stirner]], ma er [[Michail Bakunin]]. Marx surpiglia da Hegel il model da reflexiun da la dialectica e l’idea che l’istorgia sa sviluppia tenor regularitads cun caracter da lescha. Quellas na maina el, cuntrari a Hegel, però betg enavos sin in «spiert dal mund», mabain sin relaziuns e confruntaziuns materialas e socialas entaifer la societad. Qua vegn visibel il segund grond concept filosofic ch’ha influenzà Marx: il materialissem, surtut en la furma sco ch’al ha sviluppà Feuerbach. Uschia emprova Marx da colliar la dialectica da Hegel cun il materialissem en furma d’in «materialissem didactic» e da metter uschia quella «dal chau sin ils pes»: «Mia metoda dialectica na sa differenziescha betg be da quella da Hegel, mabain furma precis il cuntrari da quella. Per Hegel è il process cognitiv – il qual el transfurma schizunt sut la noziun da l’‹idea› en in agen subject – il Demiurg che metta ad ir la realitad, la quala n’è nagut auter che si’apparientscha exteriura. Tar mai percunter è tut l’ideal nagut auter che cumparsa materiala ch’è vegnida transponida e translatada en il chau da l’uman.»<ref>2. ediziun da ‹Das Kapital› (epilog), MEW 23, p. 27.</ref> La forza motorica centrala entaifer il svilup istoric da la societad umana d’enfin qua vesa Marx – sper la confruntaziun cun la natira – en il cumbat da classas: «L’istorgia da tut las societads d’enfin qua è l’istorgia da cumbats da classa.»<ref> MEW 4, p. 462.</ref> Ina rolla tut speziala giogan en quest connex vieutas revoluziunaras: «Las revoluziuns èn las locomotivas da l’istorgia.»<ref>MEW 7, p. 85.</ref> Cun manar enavos en questa moda l’istorgia sin sias premissas materialas, tschenta Marx al lieu da l’idealissem da Hegel in «materialissem istoric». In enconuschent element teoretic da quel furma il schema da la basa e da la surstructura. Tenor quella èn las instituziuns da la societad (stadi, giustia, cultura, ideas da las valurs) da resguardar sco ina «surstructura» situada sur ina «basa» che sa cumpona da cundiziuns da producziun economicas (ed a medem temp da relaziuns da classa e da domini) sco er da forzas productivas; e malgrà lur independenza apparenta sajan las singulas parts da quest model unidas ina cun l’autra e dependentas da las caracteristicas specificas da quel. Uschia dovria per exempel la moda da producziun chapitalistica in tschert urden da dretg che lubeschia a possessurs da martganzias da stgamiar lur products al martgà. Quest ultim sto da sia vart vegnir protegì d’ina forza statala superiura etc. Surtut la furmaziun da la basa economica respectiva, uschia Marx, saja stada fin uss – sper il cumbat da classas – la pli impurtanta forza areguard il svilup da las relaziuns socialas. Il schema ‹basa-surstructura› è savens vegnì malchapì sco model fix cun l’intent da reducir tut ils fenomens politics ed ideologics sin categorias economicas. L’enconuschenta formulaziun da Marx che l’existenza determineschia la schientscha ha be anc promovì questa malchapientscha. En realitad ha Marx percunter accentuà explicitamain la dialectica da l’interacziun reciproca tranter existenza e schientscha. Er la schientscha po midar l’existenza – gist la pussaivladad da far revoluziuns sa basa gea sin questa libertad da l’uman da transfurmar sapientivamain las relaziuns vertentas, enstagl da sa laschar dominar da quellas. Cumbain ch’ella n’è betg libra da tendenzas correspundents, na sa chapescha la filosofia da l’istorgia da Marx betg sco determinissem mecanic, mabain sco emprova da realisar la libertad umana. Ma sco che Marx accentuescha, è questa libertad adina liada a ses conturn material e social. === Critica da l’economia politica === [[Datoteca:Leipzig_Gedenktafel_Erstausgabendruck_Das_Kapital_2009_02_25.jpg|thumb|200px|Tavla commemorativa che regorda a l’emprim’ediziun da ‹Das Kapital›]] Durant tut sia vita è Marx sa stentà da furnir in’analisa economica profunda da la societad chapitalistica. Per l’ina vuleva el pertschaiver uschia las premissas, pussaivladads e la moda d’agir adequata dal moviment communistic; per l’autra dueva questa lavur scientifica porscher ils arguments adequats per pudair crititgar las relaziuns existentas e cumbatter meglier quellas. Ses capodovra ‹Das Kapital› (tom 1: 1867, toms 2 e 3 postum) cumpiglia en tut 2200 paginas; en quel suttametta Marx l’economia politica ad ina critica cumplessiva. D’ina vart ha el analisà las furmas dals products, la valur, il chapital e las cundiziuns da producziun e da distribuziun chapitalisticas, en las qualas è entretschada la producziun da la facultad tenor la societad chapitalistica e burgaisa. Da l’autra vart cumpiglia la critica da l’economia burgaisa er la critica da ses teoretichers sco [[Adam Smith]] u [[David Ricardo]], ils quals Marx attatga per part a moda polemica. Ina da las tesas centralas da la teoria marxistica dal chapitalissem è quella dal cuntrast da classas tranter proletariat e bourgeoisia, sin il qual sa basia l’antagonissem insuperabel da la societad chapitalistica. Questa sutdivisiun da la societad en chapitalists e lavurants è per Marx d’ina vart ina da las premissas per la furma da producziun chapitalistica insumma – i dovra ina classa da lavurants ch’è sfurzada da vender sia forza da lavur als possessurs dals meds da producziun. Da l’autra vart è la spartiziun da la societad en duas classas er in dals resultats inevitabels d’ina moda da producziun che sa basa sin la producziun da rauba e sin la vendita da la forza da lavur sco rauba. En cuntrast cun Proudhon ed auters accentuescha Marx perquai che la sfruttaziun d’ina part da la societad ed il domini da l’autra sa laschian be surmuntar cun midar las categorias economicas fundamentalas dal chapitalissem. Pertge che quellas mainian – er independentamain da la voluntad dals singuls acturs (chapitalists, lavurants), pia quasi ‹davos lur dies› – a sfruttaziun e domini da classa. «L’autra via fiss sco da dismetter il papa e laschar exister vinavant il catolicissem.»<ref>''Das Kapital'', MEW 23, p. 102, ann. 48.</ref> Marx ed Engels han influenzà a moda decisiva las noziuns da la ‹moda da producziun chapitalistica› resp. dal ‹chapitalissem›, las qualas vegnan preschentadas il pli sistematic en l’ovra principala da Marx ‹Das Kapital›. Sco chapitalissem defineschan els in urden economic ch’è segnà da la pussaivladad d’acquistar meds da producziun en furma da possess privat, da la producziun per in martgà che decida davart il pretsch, dal sa stentar d’in cuntin da maximar il profit e da la cuntradicziun tranter lavur cunter pajament e chapital. Tenor Marx sa mida la furma da producziun da la societad bain a moda decisiva cun la transiziun dal feudalissem al chapitalissem; ma ella mantegna ses caracter da classa. Marx descriva la societad chapitalistica sco societad da la miseria, dal sfruttament e da l’alienaziun. Partind da las teorias dals represchentants da l’economia naziunala classica, surtut Adam Smith e David Ricardo, interpretescha Marx da nov la teoria da la valur da la lavur e transfurma quella en in instrument cun agid dal qual el emprova da descriver l’explotaziun dal proletariat tras il chapital. ==== Il chapitalissem sco societad da classa ==== Marx definescha duas classas principalas da la societad: * Per l’ina la bourgeoisia resp. la classa dals chapitalists, ils quals possedan ils meds da producziun (terren, fabritgas, maschinas etc.) ch’èn necessaris per la producziun. Sco «classa regenta» structurescha quella tenor Marx er ils interess da la societad e sias ideas domineschan l’opiniun ed ideologia publica: «Las ideas ch’han dominà in’epoca èn adina be stadas las ideas da la classa dominanta.»<ref>MEW 4, p. 480.</ref> * Per l’autra il proletariat, vul dir la classa dals lavurants che na disponan da nagins agens meds da producziun ed èn perquai sfurzads da prestar lavur pajada per cuntentar lur basegns elementars. Er emploiads tutgan en quest senn tar la classa dals lavurants cunter pajament. Questa paja saja calculada uschia ch’il lavurant possia «reproducir» sia forza da lavur (mangiar, abitar, recreaziun), ma betg acquistar sez meds da producziun; uschia restia el dependent da la lavur pajada. Marx numna la lavur pajada perquai savens er ina furma zuppentada da «lavur sfurzada». * Ina terza classa furma la burgaisia pitschna, vul dir la classa dals impressaris pitschens ed independents. Quella vegnia però stuschada adina dapli a l’ur tras la bourgeoisia e la finala ad ir si en il proletariat. Ultra da quai existia in subproletariat u proletariat da lumpas che sa cumpona da persunas senza tetg, murdieus e schurnaliers. Tuttina sco la burgaisia pitschna n’ha er questa gruppa tenor Marx nagina muntada sociala u schizunt revoluziunara. Formalmain èn tut ils commembers da la societad burgaisa libers ed eguals tenor il dretg. De facto, uschia Marx, pon ils proletaris però be eleger a tgi ch’els vendan lur forza da lavur, vul dir da tge chadainas ch’els vulan sa laschar enchadanar. Uschè ditg ch’igl existia in dretg burgais che permettia da posseder meds da producziun en furma da possess privat, muntia egualitad giuridica necessariamain inegualitad sociala; e cun renconuscher l’urden burgais ed il stadi burgais vegnia quella be anc reproducida e mantegnida vinavant. ==== Cuntradicziun sociala e crisa ==== Entaifer il chapitalissem succedia l’accumulaziun da la ritgezza sociala pia adina be tras explotaziun da forza da lavur estra en furma da lavur pajada. Il chapitalist paja però al lavurant be ina part da la valur effectiva da quai ch’el haja prestà entaifer il process da producziun – la plivalur reala da la lavur che vegnia prestada da la societad na giaja pia betg a favur da l’entira societad, mabain vegnia accumulada a moda privata. Questa appropriaziun privata da la plivalur, ma er da la forza da lavur creativa da l’individi insumma, condemnescha Marx sco sfruttament. Ma la rata da profits dals chapitalists sa sbassia tenor Marx adina dapli. Quai saja per l’ina d’attribuir a la muntada creschenta da las maschinas; pertge che tenor la teoria da la valur da la lavur creeschia be la forza da lavur umana ina valur agiuntada e sa sbassia quella cuntinuadamain cun remplazzar umans tras maschinas (chapital fix vs. chapital variabel). Da l’autra vart sa sbassian las ratas da profit er pervi da la concurrenza tranter ils chapitalists sezs, ils quals stoppian adina offrir ad in pretsch pli bass per pudair sa mantegnair sin il martgà. Las entradas sbassantas sforzian il chapitalist da reducir las expensas, e quai surtut cun sbassar ils custs da producziun, vul dir tras pajas pli pitschnas, prolungaziun dal temp da lavur u cun auzar la productivitad da lavur. Questa constellaziun mainia ad ina cuntradicziun inevitabla tranter ils interess d’explotaziun dal chapital ed ils basegns dal proletariat. Da qua derivia il caracter antagonistic da la moda da producziun chapitalistica, il qual saja il motiv per las crisas regularas dal chapitalissem ed il qual stoppia la finala er manar a la sullevaziun revoluziunara dals lavurants. Il chapital produceschia uschia ses agens «chavafossas» e vegnia ad ir a frusta il mument da la revoluziun communistica. ==== Alienaziun da la lavur ==== [[Datoteca:Karl-Marx-Allee_Frankfurter_Tor_Turm_Schild.jpg|thumb|180px|Alea da Karl Marx a Berlin]] Il problem dal chapitalissem consista tenor Marx betg be en l’explotaziun dal lavurant ed en in cuntrast insuperabel dals interess da classa. L’entira existenza da l’uman, ses esser uman sez, vesa el alienà da sasez e supprimì tras las relaziuns chapitalisticas. Il tratg essenzial da l’existenza umana giascha per Marx – sa referind a Hegel e Feuerbach – en l’abilitad da l’uman da furmar ses ambient a moda creativa e libra. L’element central da la filosofia da Marx è perquai la lavur, la quala Marx definescha sco «metabolissem tranter uman e natira».<ref>MEW 23, p. 57.</ref> En il chapitalissem saja la lavur però alienada e pervertida a moda fundamentala. Pertge che qua na vegnia la lavur betg fatga per stgaffir products da diever ed anc bler main cun l’intent da realisar la forza creativa, mabain sulettamain per acquistar valurs da stgomi. Il lavurant na possia betg disponer libramain da sia forza da lavur, mabain stoppia impunder quella a favur da las finamiras dal chapitalist, per il qual el lavura. Ils bains ch’el producescha en questa moda na resenta il lavurant betg pli sco ses agens, mabain sco esters; el na possia betg pli enconuscher sasez en ils resultats da si’atgna activitad. Quest process designescha Marx, er qua puspè analog a Hegel, sco «alienaziun».<ref>''Ökonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844'', MEW tom supplementar I, p. 514.</ref> Schebain la categoria da l’«alienaziun» saja er anc d’impurtanza pli tard entaifer l’ovra da Marx, surtut en sias scrittiras economicas, ubain sch’el haja laschà crudar cun il temp ses concept oriund da l’«alienaziun», è ina dumonda che marxists discuteschan a moda fitg cuntraversa. In fatg èsi che Marx na discurra suenter il 1845 betg pli da l’«essenza» umana, mabain ch’el sbitta explicitamain sco svilup sbaglià da l’idealissem tudestg da vulair tractar l’uman sut l’aspect da noziuns genericas generalas.<ref>Marx / Engels: ''Die deutsche Ideologie'', MEW 3, p. 218.</ref> ==== Il caracter da fetisch da la rauba ==== Al lieu dal term da l’alienaziun (il qual è ritg da supposiziuns filosoficas ed implitgescha l’idea d’ina lavur betg alienada) dovra Marx pli tard il term dal «fetischissem da la rauba», il qual el ha sviluppà en l’emprim tom da ‹Das Kapital› en il famus chapitel davart «il caracter da fetisch da la rauba e ses misteris». Cun questa noziun manegia el la dissimulaziun da la lavur umana prestada, la quala n’è betg pli visibla vi d’in product final che circulescha sco rauba commerziala. Er qua sa tracti d’ina furma d’alienaziun, ma en il context dal chapital na serva questa metafra main a tschiffar la miseria dal lavurant, mabain plitost a chapir la structura ideologica da la societad chapitalistica. Per [[Georg Lukács]], il teoreticher marxistic ch’è sa fatschentà da rudent cun questa tematica, cuntegna il chapitel davart il caracter da fetisch da la rauba l’entir materialissem istoric. El ha elavurà quest cuntegn ‹zuppà› en ses tractat dal 1923 ‹Die Verdinglichung und das Bewusstsein des Proletariats› che vegn adina puspè cità.<ref>Georg Lukács: ''Geschichte und Klassenbewusstsein. Studien über marxistische Dialektik.'' Malik, Berlin 1923, p. 186.</ref> Pli pauc ch’ils umans enconuschan sasezs en ils products da lur lavur e pon percepir quels sco products fatgs dad els sezs, e pli agens che quests products als cumparan. Surtut en furma dals daners e dal chapital – che furman nagut auter che rauba accumulada en furma abstracta – cumparan ils products da la lavur umana sco «subjects automatics»<ref>MEW 23, p. 169.</ref>, daventads independents. La transfurmaziun da daners en adina dapli daners, sin il qual princip sa basia il chapitalissem, cumparia sco agen moviment dals daners (p.ex. en furma dal tschains che para d’esser sez activ), e betg sco resultat da la lavur umana. Tras quai, uschia concluda Marx, daventian chaussas subjects ed ils subjects umans sa transfurmian en objects impussants. Ils producents da rauba vegnian dominads da lur products: «Lur agen moviment entaifer la societad posseda per els la furma d’in moviment da rauba che controllescha els enstagl da vegnir controllada dad els.»<ref>MEW 23, p. 89.</ref> La societad chapitalistica sa basa en quest senn sin in straviament fundamental dals fatgs, ella stat quasi sin il chau. Uschia daventian ils products fetischs, vul dir rauba ch’è apparentamain magica. Ma malgrà questa parita e malgrà che la lavur na vegnia betg pli percepida, restia ella suletta l’instanza da creaziun da valur e la causa da tut moviment. Il caracter da fetisch da la rauba saja in engion, però in che na derivia betg d’in’errur, mabain ch’haja in origin pratic: la spartiziun da la societad en persunas che lavuran ed en persunas che laschan lavurar, vul dir en persunas che produceschan ils products ed en autras che possedan quests products. Questa transfurmaziun da la rauba en in fetisch analisescha Marx er sco in modus da socialisaziun ch’ha quasi lieu davos il dies dals umans. En rom da quel vegnan lavurs concretas transfurmadas en valurs pecuniaras abstractas che pussibiliteschan insumma pir la producziun da rauba betg privata, vul dir distatgada da l’individi. === Critica da la religiun === La critica da la religiun da Marx è vegnida influenzada da [[Ludwig Feuerbach]]. Sco quel s’avischina er Marx a la religiun d’ina perspectiva filosofica che va a finir en critica sociala. Ils filosofs descriva Marx en general sco producents d’ideas e vesa lur incumbensa principala en surmuntar la filosofia, vul dir en lur realisaziun pratica: «Ils filosofs han be interpretà il mund a moda differenta; quai che quinta però è d’al transfurmar.»<ref>''Thesen über Feuerbach'', MEGA partiziun IV, tom 3, p. 21.</ref> En quest senn crititgescha Marx tut las furmas d’ina filosofia idealistica e surtut la religiun; quella serva tenor el a render l’existenza dals umans pli supportabla cun siemis e confiert en l’auter mund ed uschia facticamain a legitimar la miseria en quest mund. En in famus citad designescha Marx perquai la religiun sco «opium dal pievel»<ref name>''Einleitung zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'', MEW 1, p. 378.</ref>. La religiun na saja betg abla d’explitgar la miseria, mabain saja in’expressiun da quella ch’engionia cun fantasias ed ideas absurdas. Ella na saja pia nagut auter ch’ina faussa schientscha, ch’ina pura ideologia d’umans alienads da sasezs: «L’uman fa la religiun, la religiun na fa betg l’uman.»<ref>''Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'', ''Marx-Engels-Gesamtausgabe''. Partiziun I, tom 2, p. 170.</ref> A la perversiun da las relaziuns praticas correspunda tenor Marx la faussa schientscha da la religiun; quella na saja nagut auter che la ‹dretga› (vul dir adequata) expressiun d’ina faussa societad. La religiun saja la «mistificaziun»<ref>MEW 23, p. 838.</ref> d’in mund che portia sez quasi tratgs mistics. Per surmuntar las fantastarias religiusas na bastia critica teoretica però betg; i dovria ina midada fundamentala da las relaziuns materialas che fetschian insumma necessaria la religiun sco «suspir da la creatira turmentada»<ref>''Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'' (introducziun), MEW 1, p. 379.</ref>: «La pretensiun da dar si las illusiuns davart sia situaziun [v.d. da l’uman, red.], è la pretensiun da dar si ina situaziun che basegna illusiuns.»<ref>''Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'' (introducziun), ''Marx-Engels-Gesamtausgabe''. Partiziun I, tom 2, p. 171.</ref> Perquai che religiun e societad èn colliadas per el uschè stretgamain ina cun l’autra, attribuescha Marx a la critica da la religiun ina rolla ordvart centrala: «La critica da la religiun è la premissa da tutta critica.»<ref>''Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'' (introducziun), MEW 1, p. 378.</ref> Da crititgar questa faussa schientscha servia però be ad enconuscher il motiv per l’errur, sinaquai ch’ins daventia conscient da la pussaivladad da schliar quella a moda pratica. Schientscha da classa munta en quest senn per Marx da percepir las relaziuns socialas a moda ‹objectiva› e da vegnir conscient e crititgar che l’uman participescha a la reproducziun dal domini chapitalistic. Questa critica filosofica stoppia tschentar al lieu da la mistificaziun e da las «fantastarias»<ref>MEW 23, p. 94.</ref> religiusas ils basegns dals umans sezs, per ils basegns dals quals ella haja da cumbatter. La filosofia stoppia sa transfurmar en ina «pratica revoluziunara».<ref>MEW 3, p. 7.</ref> «L’arma da la critica na po però betg remplazzar la critica da las armas; la forza materiala sto vegnir cupitgada tras forza materiala. Ma er la teoria daventa forza materiala, numnadamain en quel mument ch’ella tschiffa las massas. La teoria è abla d’entusiasmar las massas cura ch’ella demonstrescha ''ad hominem'', ed ella demonstrescha ''ad hominem'' en quel mument ch’ella daventa radicala. Esser radical munta da prender a maun insatge per las ragischs. La ragisch per l’uman è però l’uman sez.»<ref>''Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'' (introducziun), Marx-Engels-Gesamtausgabe. Partiziun I, tom 2, p. 177.</ref> === Filosofia da l’istorgia === [[Datoteca:Chemnitz-Marxmonument-gp.jpg|thumb|180px|Monument da Marx a Chiemnitz]] La filosofia da l’istorgia marxistica è vegnida enconuschenta sco materialissem istoric. Sco element central che fa ir il mund na resguarda quel betg las ideas, mabain las relaziuns materialas che precedan e determineschan il svilup da las ideas. «Betg la schientscha dals umans determinescha lur esser, mabain l’esser da la societad determinescha lur schientscha.»<ref>''Kritik der politischen Ökonomie'' (prefaziun), MEW 13, p. 9.</ref> Ideas filosoficas na sajan perquai betg atemporalas e valaivlas per adina, mabain hajan in origin material-istoric. Uschespert che quest fundament sa midia, sa midian er las ideas. Las ideas filosoficas predominantas correspundian perquai en mintga epoca a las ideas da la classa dominanta; quella definescha Marx sco la classa ch’ha la pussanza da disponer davart ils meds da lavur materials. Tuttina sco che las relaziuns materialas influenzeschan las furmas da domini, uschia s’effectueschan er questas ultimas sin las relaziuns materialas. Il materialissem istoric na descriva perquai nagin determinissem da vart da l’aspect material, mabain ina relaziun reciproca dialectica tranter esser e schientscha, necessitad e libertad: «Ils umans fan lur atgna istorgia; ma els na fan quella betg a moda dal tuttafatg libra, betg sut circumstanzas ch’els han sezs elegì, mabain sut talas ch’els han chattà, ch’èn dadas avant u ch’èn vegnidas tradidas.»<ref>''Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte'', MEW 8, p. 115.</ref> Partind da la situaziun materiala e da las relaziuns da pussanza definescha Marx differentas fasas da l’istorgia da l’umanitad. En l’Europa tanscha il svilup socio-economic da la societad tempriva «libra» sur la tegnida da sclavs e la societad feudala fin a la societad bourgeoisia; da qua duai ella manar tras revoluziun en il socialissem per s’accumplir en il communissem. Favurisada vegn questa revoluziun tras ils tratgs specifics da la producziun chapitalistica che mainan ad in’accumulaziun da la pussanza e dal chapital. En medema moda sco che la classa sociala che vegn explotada s’alienescha a sasezza, s’organisescha il chapital en furma da monopols e da surstructuras repressivas; quai promova entaifer la societad industriala il cumbat da classa e la prontadad da surmuntar las relaziuns vertentas cun far revoluziun. La revoluziun sociala terminass a medem temp la «preistorgia» da l’umanitad. Da qua davent organisassan ils umans la producziun a moda sapientiva, cuminaivla e raziunala e furmassan sezs l’ulteriur andament da l’istorgia, enstagl che la societad vegnia dominada da mecanissems che sa chattan en ils mauns da paucs. === Cumbat da classa e revoluziun === La forza motorica, il subject da la transfurmaziun da la societad, vesa Marx en la classa sociala dal proletariat. Sco classa che produceschia ils meds disponia quella suletta da la pussanza, da realisar cun success la vieuta communistica. Er saja il proletariat interessà sco nagin’autra classa sociala a far questa revoluziun, damai che quel vegnia supprimì, sfruttà ed alienà tant structural sco pratic tras las relaziuns chapitalisticas. Uschia finescha il ‹[[Manifest da la Partida communistica]]› dal 1848 cun ils pleds: «Ils communists refusan da zuppentar lur ideas ed intenziuns. Els decleran avertamain che lur finamiras sa laschian be cuntanscher tras la revoluziun violenta da tut l’urden social d’enfin qua. Possian las classas regentas tremblar davant ina revoluziun communistica. Ils proletaris n’han nagut da perder en quella auter che lur chadainas. Ed els han da gudagnar in mund.»<ref>MEW 4, p. 493.</ref> L’onn 1872, a chaschun dal pled ch’el ha tegnì al Congress a Den Haag, ha Marx concedì ch’il proletariat possia sut tschertas circumstanzas er cuntanscher sia finamira a moda paschaivla: «Nus savain ch’ins sto resguardar las instituziuns, ils usits e las tradiziuns dals differents pajais e nus na snegain betg ch’i dat pajais sco l’America, l’Engalterra (...) e forsa er l’Ollanda, en ils quals ils lavurants pon arrivar a moda paschaivla tar lur intent. Sche quai è vair, sche stuain nus er renconuscher ch’il levagl per metter en moviment las revoluziuns sto esser en la gronda part dals pajais dal continent la forza; a la forza vegn ins a stuair appellar in di per eriger il domini da la lavur.»<ref>MEW 18, p. 160.</ref> Il cumbat dal proletariat cunter la bourgeoisia sa fa tenor Marx en furma d’ina «dictatura dal proletariat», vul dir sco domini da la maioritad supprimida sur la minoritad dals anteriurs oppressurs, sco «expropriaziun da quels ch’exproprieschan». La fasa transitorica da la dictatura dal proletariat metta Marx er a pèr cun il socialissem; il term dal communissem è surtut reservà per il stadi pli avanzà da la societad senza classas, en la quala il stadi e cun el tutta forza da suppressiun è daventada inutila ed è pirida e che funcziuna tenor il motto: «Mintgin tenor sias abilitads, a mintgin tenor ses basegns!»<ref>''Kritik des Gothaer Programms'', MEW 19, p. 21.</ref> === Communissem e societad senza classas === Ensemen cun ses cumbattant ed ami per vita duranta Friedrich Engels è Marx sa stentà da sviluppar in «socialissem scientific», en il qual el è surtut sa distanzià da las utopias idealisticas dal socialissem tempriv. Marx n’emprova betg da preschentar in’utopia dal communissem sviluppada a fin, mabain vesa la finamira dal communissem sco insatge che sa sviluppa or da las premissas materialas ed istoricas. Il moviment communistic chapescha Marx perquai sco «il moviment autonom da l’immensa maioritad en l’interess da l’immensa maioritad».<ref>''Manifest da la Partida communistica'', MEW 4, p. 472.</ref> Purtader da la vieuta revoluziunara inevitabla saja il proletariat organisà en furma d’ina classa da lavurants. Quel saja obligà da conquistar la pussanza politica e d’expropriar la classa dals chapitalists. D’abolir qua tras la pussaivladad da s’acquistar meds da producziun (terren, fabritgas, maschinas etc.) en furma da possess privat saja ina da las premissas centralas per che la societad possia sa sviluppar en direcziun dal communissem. Pass per pass vegnian alura ils cuntrasts da classa e las classas sezzas a svanir. Las conturas da la societad communistica, senza classas, vegnan però savens be circumscrittas a moda generala: «Al lieu da la veglia societad burgaisa cun sias classas e cuntrasts da classa passa in’associaziun, entaifer la quala il svilup liber da mintgin furma la premissa per il svilup liber da tuts.»<ref>MEW 4, p. 482.</ref> == L’ovra en survista == [[Datoteca:Marx_EighteenthBrumaire.JPG|thumb|160px|‹Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte› (1852)]] L’ovra da Marx vegn savens dividida en duas fasas: las ‹scrittiras temprivas› (fin il 1848) e ‹l’ovra madira›; igl è però contestà, schebain questas duas fasas represchentian ina ruptura effectiva en il pensar da Marx. Sur lung temp han tant la democrazia sociala sco er il marxissem-leninissem recepì be las ovras tardivas che tractan surtut tematicas economicas; la nova sanestra dal 1968 ha percunter rescuvert las scrittiras temprivas da tempra filosofica, las qualas eran per part pir vegnidas publitgadas il 1932. Las scrittiras temprivas tractan surtut tematicas ch’èn sa sviluppadas or da l’occupaziun cun la filosofia da Hegel. En il center stat la dumonda da l’alienaziun da l’uman e las pussaivladads da surmuntar quella a favur d’ina emancipaziun politica. Impurtantas ovras da la fasa tempriva da Marx – per part scrittas ensemen cun Friedrich Engels – èn: * ''Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie'' (1844, MEW 1) * ''Ökonomisch-philosophische Manuskripte aus dem Jahre 1844'' (MEW tom supplementar I) * ''Die heilige Familie'', drizzà cunter il giuven hegelian Bruno Bauer (cun Engels, 1844, MEW 2) * las curtas indesch ''Thesen über Feuerbach'' dal 1845 (MEW 3) * ''Die deutsche Ideologie'', drizzà cunter Max Stirner (cun Engels, 1845/46, MEW 3) * ''Das Elend der Philosophie'', drizzà cunter Pierre-Joseph Proudhon (1847, MEW 4) Per part vegn er il ''Manifest der Kommunistischen Partei'' (MEW 4) che Marx ed Engels han scrit l’onn da la revoluziun 1848 attribuì a l’ovra tempriva. Cun ses caracter programmatic occupa quest’ovra però ina posiziun speziala entaifer l’ovra da Marx. Impurtantas ovras da la segunda fasa, en la quala Marx s’occupa pli e pli da dumondas economicas, furman: * ''Lohnarbeit und Kapital'' (1849, MEW 6) * ''Grundrisse der Kritik der politischen Ökonomie'' (curt: ''Grundrisse'', er: ''Ökonomische Manuskripte'', 1857/58, MEW 42) * ''Zur Kritik der politischen Ökonomie'' (1859, MEW 13) * il referat ''Lohn, Preis und Profit'' (1865, MEW 16) * e sco ovra principala ils trais toms da ''Das Kapital'', dals quals be l’emprim è cumparì dal temp da vita da Marx: ** tom 1: ''Der Produktionsprocess des Kapitals'' (1867, MEW 23) ** tom 2: ''Der Circulationsprocess des Kapitals'' (ed. dad Engels, 1885, MEW 24) ** tom 3: ''Der Gesammtprocess der kapitalistischen Produktion'' (ed. dad Engels, 1894, MEW 25) Plinavant cumpiglia l’ovra da Marx intginas scrittiras, en las qualas el s’occupa d’eveniments contemporans: * ''Die Klassenkämpfe in Frankreich 1848 bis 1850'' (1850, MEW 7) * ''Der achtzehnte Brumaire des Louis Bonaparte'' (1852, MEW 8) * ''Herr Vogt'' (1860, MEW 14) * ''Der Bürgerkrieg in Frankreich'' (1871, MEW 17, p. 313–365) davart la Comuna da Paris, en la quala Marx vesa ina furma da dictatura dal proletariat * la ''Kritik des Gothaer Programms'' (1875, MEW 19), scritta avant il di da partida cunter il Program da Gotha da la SPD. Quest tractat cuntegna intginas expectoraziuns detagliadas davart la furma da la societad socialistica e communistica. Igl existan duas ediziuns cumplessivas da las scrittiras da Marx ed Engels. L’emprima, ch’è restada incumpletta, furma la ''Marx-Engels-Gesamtausgabe'' (MEGA1) edida da David Rjasanow. Dapi il 1975 cumpara la ''Marx-Engels-Gesamtausgabe'' (MEGA2). Quest’ediziun istoric-critica cumpiglia er la correspundenza tranter Marx ed Engels e brevs da terzas persunas drizzadas ad els. Dals 114 toms (122 toms parzials) previs èn fin uss cumparids radund la mesadad. En pli è avant maun la ''Studien- und Leseausgabe Marx-Engels-Werke'' (MEW) en 43 toms (45 toms parzials). Quella è vegnida edida ils onns 1956–1990 da l’Institut für Marxismus-Leninismus che fascheva part dal Comité central da la SED. == Recepziun == Dals moviments marxistics da pli tard è la teoria da Marx vegnida interpretada a moda fitg differenta. La paletta tanscha da la politica da refurma sociala dals socialdemocrats sur l’interpretaziun dogmatica dal «realsocialissem» da l’anteriura [[Uniun sovietica]] u da la [[Republica Populara da la China]] e.a. fin ad interpretaziuns nundogmaticas da represchentants da la teoria critica e da la nova sanestra. La tendenza da surpigliar terms e concepts marxistics a moda isolada e senza consultar las funtaunas vegn savens designada sco ‹marxissem vulgar›. === Critica envers Marx === [[Eugen von Böhm-Bawerk]], in dals fundaturs da la Scola austriaca, ha gia crititgà en ‹Zum Abschluss des Marxschen Systems› (1896) che las teorias areguard il chapital sa cuntradian en l’emprim e terz tom da ‹Das Kapital›. Tenor Böhm-Bawerk stattan la rata da profits generala e la teoria dals pretschs da producziun en cuntradicziun cun la lescha da la valur en l’emprim tom.<ref>Eugen von Böhm-Bawerk: ''Zum Abschluss des Marxschen Systems''. (''Etappen Bürgerlicher Marx-Kritik, 1''). Giessen 1896.</ref> Betg da snegar è il fatg ch’il manuscrit sin il qual sa basa il terz tom è vegnì scrit anc avant che Marx ha elavurà l’emprim tom. In enconuschent criticher da Marx è stà [[Karl Popper]]. El ha fatg valair aspects filosofics e crititgà Marx or da la perspectiva da la teoria scientifica. Surtut al disturba la tendenza da Marx da s’immunisar envers critica. Per part è vegnì pretendì che Marx haja gì ina tenuta antisemitica, e quai surtut en connex cun sia scrittira ‹Zur Judenfrage› dal 1843 e sa basond sin passaschas or da brevs privatas da l’onn 1862 ch’èn drizzadas cunter Ferdinand Lassalle. Da l’autra vart aveva Marx sez ragischs gidieuas ed el ha er adina puspè tgirà il contact cun Gidieus che s’engaschavan en il moviment da lavurants.<ref>Edmund Silberner: ''Sozialisten zur Judenfrage. Ein Beitrag zur Geschichte des Sozialismus vom Anfang des 19.&nbsp;Jahrhunderts bis 1914.'' Colloquium Verlag, Berlin 1962.</ref> === Discussiuns marxisticas === [[Datoteca:Murales_Rivera_-_Treppenhaus_7_Marx.jpg|thumb|220px|Mexico City, Palacio Nacional]] La discussiun actuala sa divida en numerusas direcziuns che sa cuntradin per part dal tuttafatg. Entaifer quellas vegnan praticamain tut ils elements da la teoria da Marx discutads a moda cuntraversa. Tar ils puncts ch’èn spezialmain contestads tutgan: * la rolla da la classa dals lavurants e sia relaziun tar auters moviments socials * la definiziun (ed organisaziun) da ‹democrazia socialistica› * las premissas per ina restructuraziun da la societad en il senn socialistic * diversas dumondas en connex cun la creaziun da lavur * la relaziun tranter basa e surstructura Diversas ovras n’ha Marx betg pudì terminar (damai ch’el è mort en la vegliadetgna da 64 onns) ed er il marxissem na furma nagin sistem serrà. Quai lubescha d’interpretar l’ovra da Marx ed Engels a moda fitg differenta. Ultra da quai han ils dus auturs revedì en il decurs dal temp intginas da lur ideas. Per exempel datti parairis cuntradictorics areguard la dumonda sch’ina revoluziun socialistica stoppia necessariamain avair lieu en il stadi chapitalistic fitg sviluppà, ubain sche la fasa dal chapitalissem na possia betg vegnir sursiglida en tscherts cas, sco che Marx scriva en ina brev a Wera Sassulitsch. === Commemoraziuns === En la Republica democratica tudestga han ins attribuì a Karl Marx la rolla d’ina figura-clav politica ed ideologica. En blers lieus èn vegnids erigids monuments che regordan a Marx. La citad [[Chemnitz]] ha gì num tranter il 1953 ed il 1990 Karl-Marx-Stadt; là è situà l’enconuschent monument da Karl Marx. A [[Berlin]] sin il Marx-Engels-Forum, ch’è vegnì installà il 1986, sa chattan las statuas da Marx ed Engels. En blers lieus èn er numerusas vias e plazzas vegnidas numnadas suenter Karl Marx. Medemamain purtava la bancnota da 100 marcs da la Republica democratica tudestga il purtret da Marx. E la Medaglia da Karl Marx furmava la pli auta decoraziun d’onur dal stadi. Er en la Republica Federala Tudestga èn bleras vias e plazzas vegnidas numnadas suenter Marx, plinavant han ins adina puspè edì marcas postalas (p.ex. il 1968) e munaidas commemorativas (1983). A [[Trier]] pon ins visitar la chasa natala da Marx (Karl-Marx-Haus); en quella sa chatta oz in museum. Ils onns 1920/30 han ins erigì en diversas citads novs quartiers u abitadis che stevan sut l’ensaina da novs accents architectonics a favur da la classa da lavurants. Exempels ch’èn sa mantegnids fin oz èn tranter auter la Karl-Marx-Siedlung a [[Worms]] (1932) u il Karl-Marx-Hof a [[Vienna]] (1926–1930) cun 1382 abitaziuns per radund 5000 abitants. A [[Londra]] en il quartier Soho regorda ina tavla commemorativa a Marx ch’ha vivì là in temp cun sia famiglia. En pli sa chatta a Londra la Marx Memorial Library ch’è vegnida endrizzada il 1933. Ed en l’anteriura [[Uniun sovietica]] èn divers nums che regordan a Marx sa mantegnids er suenter la vieuta dal 1990: la citad Marx en [[Russia]], l’abitadi Karlo-Marxowe en l’[[Ucraina]], divers lieus cun il num Karla Marxa e la muntogna Pik Karl Marx en il [[Tadschikistan]]. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == === Bibliografias === * Maximilien Rubel: ''Bibliographie des oeuvres de Karl Marx. Avec en app. un Répertoire des oeuvres de Friedrich Engels.'' Rivière, Paris 1956. * Maximilien Rubel: ''Supplement à la bibliographie des oeuvres de Karl Marx.'' Rivière, Paris 1959. * ''Das Werk von Marx und Engels in der Literatur der deutschen Sozialdemokratie (1869–1895). Bibliographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1979. * Bert Andréas: ''Karl Marx / Friedrich Engels. Das Ende der klassischen deutschen Philosophie. Bibliographie.'' Trier 1983, p. 155–196 (= ''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus Trier'', carnet 28). * Hal Draper: ''The Marx-Engels register. A complete bibliography of Marx and Engels’ individual writings''. Schocken Books, New York 1985. (= ''The Marx-Engels cyclopedia'' 2) * Gernot Gabel: ''Karl Marx. Verzeichnis der Dissertationen aus westeuropäischen und nordamerikanischen Ländern 1890–2000.'' Ed. Gemini, Hürth 2009. (''Bibliographien zur Philosophie 19''), ISBN 978-3-922331-49-0. * [https://web.archive.org/web/20170930070330/http://agso.uni-graz.at/lexikon/klassiker/marx/30bib.htm ''Karl Marx Bibliografie''. (''Klassiker der Soziologie''). Archiv für die Geschichte der Soziologie in Österreich, Graz]. === Biografias === * Gustav Groß: ''Karl Marx. Eine Studie.'' Duncker & Humblot, Lipsia 1885 ([http://www.archive.org/stream/karlmarxeinestu00grosgoog#page/n8/mode/2up digitalisat]). * John Spargo: ''Karl Marx. Leben und Werk. Mit vielen Porträts aus der Geschichte des Sozialismus. Autorisierte deutsche Ausgabe.'' Felix Meiner, Lipsia 1912. * Klara Zetkin: ''Karl Marx und sein Lebenswerk!'' Molkenbuhr & Co., Elberfeld 1913. * Franz Mehring: ''Karl Marx – Geschichte seines Lebens.'' Berlin 1918 ([http://www.mlwerke.de/fm/fm03/fm03_000.htm En: ML-Werke]). * Gustav Mayer: [http://library.fes.de/cgi-bin/digisomo.pl?id=01636&dok=1918/1918-05-01&f=1918_0416&l=1918_0422&c=1918_0419 ''Karl Marx’ Lebensweg.'' En: ''Sozialistische Monatshefte.'' 24 (1918), carnet 8, ed. dal prim da matg 1918, p. 416–422.] * Robert Wilbrandt: ''Versuch einer Einführung.'' B.G.&nbsp;Teubner, Lipsia/Berlin 1918. * Otto Rühle: ''Karl Marx. Leben und Werk.'' Avalun-Verlag, Hellerau bei Dresden 1926. * Siegfried Landshut: ''Karl Marx.'' Charles Coleman, Lübeck 1932. * Siegfried Landshut: ''Karl Marx. Ein Leben für eine Idee! Anläßlich seines 50. Todestages.'' Verlag des Bildungsausschusses der Sozialdemokratischen Partei, Landesorganisation Hamburg, Hamburg 1933. * Ernst Böse: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Werk.'' Friedrich Oetinger 1948. * ''Karl Marx heute. Ein Erinnerungsbuch an den 70. Todestag.'' Verlagsbuchhandlung J.H.W. Dietz, Hannover 1953. * Leopold Schwarzschild: ''Der rote Preuße. Leben und Legende von Karl Marx.'' Scherz & Goverts, Stuttgart 1954. * J.A.&nbsp;Stepanowa: ''Karl Marx.'' Dietz Verlag, Berlin 1956. * Isaiah Berlin: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Werk.'' R. Piper & Co, Minca 1959. * Werner Blumenberg: ''Karl Marx in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 1962. * Boris Iwanowitsch Nikolajewski, O.&nbsp;Maenchen-Helfen: ''Karl Marx. Eine Biographie.'' Verlag J.H.W.&nbsp;Dietz Nachf., Berlin/Bonn-Bad Godesberg 1975, ISBN 3-8012-1086-3. * Heinz Monz: ''Karl Marx und Trier. Verhältnisse Beziehungen Einflüsse.'' Verlag Neu, Trier 1964. * Peter Stadler: ''Karl Marx. Ideologie und Politik.'' Musterschmidt-Verlag, Göttingen/Francfurt a.M./Turitg 1966. * Arnold Künzli: ''Karl Marx. Eine Psychographie.'' Europa Verlag, Vienna/Francfurt a.M./Turitg 1966. * Willem Banning: ''Karl Marx. Leben, Lehre und Bedeutung.'' Siebenstern, Minca/Hamburg 1966. * Karl Korsch: ''Karl Marx.'' Europäische Verlagsanstalt, Francfurt a.M./Vienna 1967. * John Lewis: ''Karl Marx. Leben und Lehre.'' Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1968. * Heinrich Gemkow e.a.: ''Karl Marx. Eine Biographie.'' Dietz Verlag, Berlin 1968. * Maximilien Rubel: ''Marx-Chronik. Daten zu Leben und Werk.'' Hanser, Minca 1968. * Manfred Kliem: ''Karl Marx. Dokumente seines Lebens. 1818–1883.'' Philipp Reclam jun., Lipsia 1970. * ''Karl Marx. Chronik seines Lebens in Einzeldaten.'' makol, Francfurt a.M.1971. * Heinz Monz: ''Karl Marx. Grundlagen zu Leben und Werk.'' NCO-Verlag, Trier 1973. * David McLellan: ''Karl Marx. Leben und Werk.'' Edition Praeger, Minca 1974, ISBN 3-7796-4006-6. * Fritz J. Raddatz: ''Karl Marx. Eine politische Biographie.'' Hoffmann und Campe, Hamburg 1975, ISBN 3-455-06010-2. * Erich Fromm: ''Das Menschenbild bei Karl Marx – Marx als Mensch.'' 11. ed. 1980, Europäische Verlagsanstalt Francfurt a.M., 1963, ISBN 3-434-00421-1. * Richard Friedenthal: ''Karl Marx. Sein Leben und seine Zeit.'' Piper Verlag, Minca 1981, ISBN 3-492-02713-X. * Heinrich Gemkow: ''Unser Leben. Eine Biographie über Karl Marx und Friedrich Engels.'' Dietz Verlag, Berlin 1981. * Francis Wheen: ''Karl Marx.'' Bertelsmann, Minca 2001, ISBN 3-570-00495-3. * ''Familie Marx privat. Die Foto- und Fragebogen-Alben von Marx’ Töchtern Laura und Jenny. Eine kommentierte Faksimileausgabe''. Ed. dad Izumi Omura, Valerij Fomičev, Rolf Hecker e Shun-ichi Kubo. Cun in essai dad Iring Fetscher. Akademie-Verlag, Berlin 2005, ISBN 3-05-004118-8. * Michael Berger (ed.): ''absolute Karl Marx.'' orange press, Freiburg 2005, ISBN 3-936086-23-0. * Klaus Körner: ''Karl Marx.'' Deutscher Taschenbuchverlag dtv, Minca 2008, ISBN 978-3-423-31089-5. * Rolf Hosfeld: ''Die Geister, die er rief. Eine neue Karl-Marx-Biografie.'' Piper, Minca 2009, ISBN 978-3-492-05221-4. * Jonathan Sperber: ''Karl Marx. Sein Leben und sein Jahrhundert.'' C.H. Beck, Minca 2013, ISBN 978-3-406-64096-4. * Gareth Stedman Jones: ''Karl Marx. Greatness and Illusion.'' Allen Lane, 2016, ISBN 978-0-7139-9904-4. === Lexicons === * Michael Freund: ''Karl Marx''. En: ''Die Großen Deutschen''. Ullstein, Berlin 1956. * ''Karl Marx''. En: Franz Osterroth: ''Biographisches Lexikon des Sozialismus''. Tom I: ''Verstorbene Persönlichkeiten''. J.H.W. Dietz Nachf., Hannover 1960, p. 213–218. * ''Marx, Karl''. En: ''Lexikon sozialistischer Schriftsteller deutscher Literatur''. Bibliographisches Institut, Lipsia 1964, p. 351–356. * Karl Obermann: ''Marx, Karl''. En: Karl Obermann, Heinrich Scheel, Helmuth Stoecker e.a. (ed.): ''Biographisches Lexikon zur Deutschen Geschichte. Von den Anfängen bis 1917''. Deutscher Verlag der Wissenschaften, Berlin 1967, p. 312–318. * Richard Sperl: ''Marx, Karl''. En: ''Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung. Biographisches Lexikon''. Dietz Verlag, Berlin 1970, p. 312–318. * Joachim Strey: ''Karl Marx und Friedrich Engels''. En: ''Männer der Revolution von 1848''. Akademie-Verlag, Berlin 1970, p. 9–38 (''Schriften des Zentralinstituts für Geschichte. Reihe I. Allgemeine und Deutsche Geschichte'', 33). * Erhard Lange: ''Marx, Karl Heinrich''. En: Erhard Lange, Dietrich Alexander (ed.): ''Philosophenlexikon''. Dietz Verlag 1982, p. 628–643. * Wolf Paul: ''Marx, Karl''. En: Michael Stolleis (ed.): ''Juristen. Ein biographisches Lexikon. Von der Antike bis zum 20.&nbsp;Jahrhundert''. C.H. Beck, Minca 1995, ISBN 3-406-39330-6, p. 412–414. * Iring Fetscher: ''Marx, Karl''. En: Manfred Asendorf, Rolf von Bockel (ed.): ''Demokratische Wege. Deutsche Lebensläufe aus fünf Jahrhunderten''. J.B. Metzler, Stuttgart, Weimar 1997 ISBN 3-476-01244-1, p. 415–417. * Hans-Friedrich Bartig: [https://web.archive.org/web/20140222043328/http://www.philosophie-woerterbuch.de/online-woerterbuch/?tx_gbwbphilosophie_main%5Bentry%5D=32&tx_gbwbphilosophie_main%5Baction%5D=show&tx_gbwbphilosophie_main%5Bcontroller%5D=Lexicon&no_cache=1 ''Karl Marx'']. En: ''UTB-Online-Wörterbuch Philosophie''. UTB, Stuttgart 2003. === Regurdientschas da contemporans === * Dawid Borissowitsch Rjasanow (ed.): ''Karl Marx als Denker, Mensch und Revolutionär. Ein Sammelbuch.'' Verlag für Literatur und Politik, Vienna e Berlin 1928. * ''Erinnerungen an Karl Marx.'' Dietz Verlag, Berlin 1947 (2. ed. 1953). * ''Mohr und General. Erinnerungen an Marx und Engels.'' Dietz Verlag, Berlin 1964 (2. ed. repassada 1965). * Marian Comyn: ''Meine Erinnerungen an Karl Marx. Übersetzt und annotiert von Frank T. Walker''. Trier 1970 (= ''Schriften aus dem Karl-Marx-Haus'', carnet 5). * ''Marx and Engels through the eyes of their contemporaries.'' Foreign Languages Publishing House, Moscau 1972. *Hans Magnus Enzensberger (ed.): ''Gespräche mit Marx und Engels. Mit einem Personen-, Elogen- und Injurienregister sowie einem Quellenverzeichnis.'' Dus toms. Insel Verlag, Francfurt a.M. 1973 (= ''Insel Taschenbuch'', tom 19/20). === Cudeschs illustrads === * ''Karl Marx Album.'' Ed. dal Marx-Engels-Lenin-Stalin Institut bei Zentralkomitee der SED. Dietz Verlag, Berlin 1953. * ''Karl Marx und Friedrich Engels. Ihr Leben und ihre Zeit''. Ed. dal Museum für Deutsche Geschichte, Berlin, Dietz Verlag Berlin, Marx/Engels-Lektorat. Dietz Verlag, Berlin 1978 * ''Κарл Μаркс Фридрих Энгельс. Собрание фотографий''. Москва 1976 (Transl.: ''Karl Marx Friedrich Engels. Sammlung von Fotografien'') (2. ed., Moscau 1983). * Boris Rudjak: ''Die Photographien von Karl Marx im Zentralen Parteiarchiv des Instituts für Marxismus-Leninismus beim ZK der KPdSU''. En: Marx-Engels-Jahrbuch 6, Berlin 1983, p. 293–310. === Belletristica === * Willy Cohn: ''Ein Lebensbild von Karl Marx. Der Jugend erzählt''. Robert Hermann, Breslau 1923. * Herrmann Mostar: ''Der Schwarze Ritter''. Vorwärts-Verlag, Berlin 1933. * Curt Falk: ''Karl Marx. Erzählt für unsere Jugend''. Nordböhmische Druck- und Verlags-Anstalt, Bodenbach a.d. Elbe 1935. * Walther Victor: ''Der Mann, der die Welt veränderte. Karl Marx, sein Leben und sein Werk''. Cun dissegns da N.N. Shukow. (''Die Welt in der Tasche'', 17). Kinderbuchverlag, Berlin 1953. (7. ed. 1964. Illustraziuns da Helmut Kloss). * Heinrich Ernst Siegrist: ''Für die Welt arbeiten. Ein Lebensbild von Karl Marx''. Tribüne, Berlin 1954. (2. ed. 1958). * Theun de Vries: ''Feuertaufe''. Volk und Welt, Berlin 1959. * Vilmos Korn: ''Mohr und die Raben von London (Roman)''. Cun illustraziuns da Kurt Zimmermann. Kinderbuchverlag, Berlin 1964. (13. ed. 1979). * Galina Serebrjakowa: ''Gipfel des Lebens. Historischer Roman''. Transl. dal russ da Gottfried Kirchner. Kultur und Fortschritt, Berlin 1967. * Vilmos ed Ilse Korn: ''Meister Hans Röckle und Mister Flammfuß''. Illustraziuns dad Erich Gürtzig. Kinderbuchverlag, Berlin 1968. (4. ed. 1976). * Günter Radczun: ''Prometheus aus Trier. Karl Marx, aus seinem Leben, seinem Forschen, seiner Lehre''. Kinderbuchverlag, Berlin 1968. (3. ed. 1969). * Helmut Meyer: ''Franziska und der Student aus Trier''. Illustraziuns da Paul Rosié. Kinderbuchverlag, Berlin 1973. (6. ed. 1979). * Rius: ''Marx für Anfänger''. Comic. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Hamburg 1979, ISBN 3-499-17531-2. * Winfried Schwarz: ''Aufbruch. Aus dem Leben des Karl Marx. Roman''. Weltkreis Verlag, Dortmund 1982, ISBN 3-88142-273-0. * Stefan Siegert: ''Karl Marx geht um...'' Comic. Weltkreis Verlag, Dortmund 1983, ISBN 3-88142-274-9. * David Chotjewitz: ''Karl Marx. Roman aus dem Leben eines jungen Philosophen''. Alibaba Verlag, Francfurt a.M. 1996. ISBN 3-86042-197-2 * Hans-Jürgen Krysmanski: ''Die letzte Reise des Karl Marx.'' Westend Verlag, Francfurt a.M. 2014, ISBN 978-3-86489-072-7. === Ulteriura litteratura === * Louis Althusser: ''Für Marx.'' Suhrkamp, Berlin 1968, reediziun 2011. * Andreas Arndt: ''Karl Marx. Versuch über den Zusammenhang seiner Theorie.'' Bochum 1985, ISBN 3-88663-507-4. * Hans-Georg Backhaus: ''Dialektik der Wertform. Untersuchungen zur Marxschen Ökonomiekritik.'' Freiburg i.Br. 1997. * Birger P. Priddat: ''Karl Marx. Kommunismus als Kapitalismus 2ter Ordnung: Produktion von Humankapital.'' Metropolis, Marburg 2008, ISBN 978-3-89518-712-4. * Erwin Bader: ''Staat und Religion bei Karl Marx. Absterben oder Veränderung?'' Kovac, Hamburg 2009, ISBN 978-3-8300-3146-8. * Ingrid Bodsch (ed.): ''Dr. Karl Marx. Vom Studium zur Promotion – Bonn, Berlin, Jena''. Mit Beiträgen von Joachim Bauer, Ingrid Bodsch, Klaus Dicke, Margit Hartleb, Thomas Pester e Rita Seifert. Verlag des StadtMuseum Bonn, Bonn 2013, ISBN 978-3-931878-36-8. * Heinz Bude, Ralf M. Damitz, André Koch (ed.): ''Marx. Ein toter Hund? Gesellschaftstheorie reloaded.'' Hamburg 2010. * Alex Callinicos: ''Die revolutionären Ideen von Karl Marx.'' ISP-Verlag, Francfurt a.M. 2005, ISBN 3-89900-114-1. * Terry Eagleton: ''Warum Marx recht hat.'' Ullstein Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-550-08856-8. * Iring Fetscher: ''Marx.'' Herder Verlag, Freiburg/Basilea/Vienna 1999, ISBN 3-451-04728-4. * Erich Fromm: ''Das Menschenbild bei Marx. Mit den wichtigsten Frühschriften von Karl Marx''. Europäische Verlagsanstalt Francfurt a.M. 1963, ISBN 3-434-00421-1. * Helmut Fleischer: ''Marx und Engels. Die philosophischen Grundlinien ihres Denkens.'' 2. ed. K.&nbsp;Alber, Freiburg/Minca 1974. * Wolfgang Fritz Haug (ed.): ''Historisch-kritisches Wörterbuch des Marxismus'' en 15 toms. Argument Verlag, Hamburg 1994ss. (Tom 1: ''Abbau des Staates bis Avantgarde''). * Michael Heinrich: ''Kritik der politischen Ökonomie. Eine Einführung.'' 2. ed. amplifitgada. Schmetterling Verlag, Stuttgart, ISBN 3-89657-588-0. * Michael Heinrich: ''Die Wissenschaft vom Wert: die Marxsche Kritik der politischen Ökonomie zwischen wissenschaftlicher Revolution und klassischer Tradition.'' 7. ed. amplifitgada. Westfälisches Dampfboot, Hamburg 2017, ISBN 978-3-89691-454-5. * Joachim Hirsch/John Kannankulam/Jens Wissel: ''Der Staat der Bürgerlichen Gesellschaft: Zum Staatsverständnis von Karl Marx.'' Baden-Baden 2008. * Christian Iber: ''Grundzüge der Marxschen Kapitalismustheorie.'' Berlin 2005. * Hans Immler e Wolfdietrich Schmied-Kowarzik: ''Marx und die Naturfrage. Ein Wissenschaftsstreit um die Kritik der politischen Ökonomie''. 3. ed. revidida e cumplettada (''Kasseler Philosophische Schriften − Neue Folge 4''), kassel university press, Kassel 2011. * Robert Kurz: ''Marx lesen – Die wichtigsten Texte von Karl Marx für das 21.&nbsp;Jahrhundert.'' Eichborn Verlag, Francfurt a.M. 2000. * Urs Lindner: ''Marx und die Philosophie. Wissenschaftlicher Realismus, ethischer Perfektionismus und kritische Sozialtheorie''. Stuttgart 2013. * Ernest Mandel: ''Entstehung und Entwicklung der ökonomischen Lehre von Karl Marx.'' Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1983. * Michael Quante, David P. Schweikard (ed.): ''Marx-Handbuch. Leben − Werk − Wirkung''. J.B. Metzler, Stuttgart 2015, ISBN 978-3-476-02332-2. * Helmut Reichelt: ''Neue Marx-Lektüre. Zur Kritik sozialwissenschaftlicher Logik.'' Hamburg 2008, ISBN 978-3-89965-287-1. * Roman Rosdolsky: ''Zur Entstehungsgeschichte des Marxschen ‹Kapital›''. 3 toms, EVA, Francfurt a.M. 1973/74. * Alfred Schmidt: ''Der Begriff der Natur in der Lehre von Karl Marx''. 4. ed. repassada e cumplettada, cun ina prefaziun dad Alfred Schmidt. Europäische Verlagsanstalt, Hamburg 1993, ISBN 3-434-46209-0. * Wolfdietrich Schmied-Kowarzik: ''Die Dialektik der gesellschaftlichen Praxis. Zur Genesis und Kernstruktur der Marxschen Theorie''. Alber, Freiburg/Minca 1981. * Wolfdietrich Schmied-Kowarzik: ''Das dialektische Verhältnis des Menschen zur Natur. Philosophiegeschichtliche Studien zur Naturproblematik bei Marx''. Alber, Freiburg/ Minca 1984. * Thomas T. Sekine: ''The Dialectic of Capital. A Study of the Inner Logic of Capitalism''. 2 toms. Tokio 1986. * Kohei Saito: ''Natur gegen Kapital. Marx’ Ökologie in seiner unvollendeten Kritik des Kapitalismus''. Francfurt a.M. 2016. * Predrag Vranicki: ''Geschichte des Marxismus.'' Suhrkamp, Francfurt a.M. 1974 * Dieter Wolf: ''Der dialektische Widerspruch im Kapital. Ein Beitrag zur Marxschen Werttheorie.'' Hamburg 2002, ISBN 3-87975-889-1. === Critica === * Karl Raimund Popper: ''Gesammelte Werke''. Mohr Siebeck Verlag. ** tom 4: ''Das Elend des Historizismus''. 7. ed., Tübingen 2003, ISBN 3-16-148025-2. ** tom 6: ''Die offene Gesellschaft und ihre Feinde''. Part II: ''Falsche Propheten: Hegel, Marx und die Folgen''. 8. ed., Tübingen 2003, ISBN 978-3-16-148069-0. ** tom 10: ''Vermutungen und Widerlegungen. Das Wachstum der wissenschaftlichen Erkenntnis''. 2. ed., Tübingen 2009, ISBN 978-3-16-150197-5. * Raymond Aron: ''Opium für Intellektuelle oder Die Suche nach Weltanschauung''. Kiepenheuer & Witsch, Cologna 1957. * Henry Bamford Parkes: ''Marxism − An autopsy.'' Houghton Mifflin Company, Boston 1939. * Eugen von Böhm-Bawerk: ''Zum Abschluss des Marxschen Systems''. (''Etappen Bürgerlicher Marx-Kritik'', tom 1). Giessen 1896. [http://www.marxists.org/deutsch/referenz/boehm/1896/xx/index.htm online]. * Eugen Dühring: ''Cursus der Philosophie als streng wissenschaftlicher Weltanschauung und Lebensgestaltung''. Erich Koschny, Lipsia 1875. * Roberto Marchionatti: ''Karl Marx: Critical Responses''. Londra 1998, ISBN 978-0-415-14059-1. * Paul Anthony Samuelson: ''Zum Verständnis des Marxschen Begriffs ‹Ausbeutung›: Ein Überblick über die sogenannte Transformation von Werten in Produktionspreise''. (''Die Marxsche Theorie und ihre Kritik, I''). Giessen 1974. * Joseph Schumpeter: ''Kapitalismus, Sozialismus und Demokratie''. UTB, Stuttgart 2005, 3-8252-0172-4. * Piero Sraffa: ''Warenproduktion mittels Waren. Einleitung zu einer Kritik der ökonomischen Theorie''. Suhrkamp 1976, ISBN 3-518-10780-1. * Ian Steedman: ''Marx after Sraffa''. Verso, Londra 1981, ISBN 0-86091-747-9. == Colliaziuns == {{Commonscat}} === Ovra === * [https://web.archive.org/web/20190423081745/http://www.dearchiv.de/php/mewinh.php DEA Archiv: MEW tom 1 fin tom 43. Cumplet e cun paginaziun congruenta cun l’ediziun stampada] * [http://www.mlwerke.de/me/default.htm Ovras da Karl Marx e.a. cun retschertga da text integrala] sin mlwerke.de * [http://www.marxists.org/deutsch/archiv/marx-engels/index.htm Vast archiv da Marx ed Engels] sin marxists.org * [http://www.zeno.org/Philosophie/M/Marx,%20Karl Las ovras da Marx] sin zeno.org === Ulteriur === * [http://marx200.org/ Pagina en connex cun il 200avel anniversari da Karl Marx] * [https://web.archive.org/web/20170922013027/http://marxforschung.de/ ''Marx-Engels-Forschung und -Edition''] * [https://web.archive.org/web/20140427181835/http://marxmyths.org/ ''Marx Myths & Legends''] * [http://www.rheinische-geschichte.lvr.de/persoenlichkeiten/M/Seiten/KarlMarx.aspx Jürgen Herres: ''Karl Marx − Portal Rheinische Geschichte''] * [https://web.archive.org/web/20170924144525/http://www.bbaw.de/forschung/mega/index.html ''Marx-Engels-Gesamtausgabe (MEGA²)''] * [http://www.marx-forum.de/ Komment. Resumaziun da ‹Das Kapital› e Lexikon en connex cun l’ovra da Marx] (pagina privata) * [https://web.archive.org/web/20160304041719/http://www.bundesarchiv.de/oeffentlichkeitsarbeit/bilder_dokumente/01067/index.html.de ''Bundesarchiv: 190. Geburtstag von Karl Marx''] * [http://karl-marx-1818-trier.blogspot.com/ Infurmaziuns davart Karl Marx a Trier] * Boris Rudjak: ''Die Photographien von Karl Marx im Zentralen Parteiarchiv des Instituts für Marxismus-Leninismus beim ZK der KPdSU.'' En: ''Marx-Engels-Jahrbuch'', ann. 6, Berlin 1983, p. 293–310. * [https://web.archive.org/web/20171010211357/https://www.landeshauptarchiv.de/service/landesgeschichte-im-archiv/blick-in-die-geschichte/archiv-nach-jahrgang/05051818/ ''Landesarchivverwaltung Rheinland-Pfalz'' (cun manuscrits)] *[http://www.juergen-herres.de/jh-marx/marxfotos.html Fotografias da Marx] * [https://web.archive.org/web/20150402114158/http://zbw.eu/beta/p20/person/11971/about.de.html Artitgels da gasetta da e davart Karl Marx] en l’archiv da pressa da la Deutsche Zentralbibliothek für Wirtschaftswissenschaften * [https://web.archive.org/web/20180814210201/http://www.marx-gesellschaft.de/ ''Marx-Gesellschaft e.V.''] {{DEFAULTSORT:Marx, Karl}} [[Categoria:Persunas dal 19avel tschientaner‎]] [[Categoria:Marxissem]] [[Categoria:Filosofs]] [[Categoria:Economists]] [[Categoria:Umens]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Filosofia)]] dzc3q2224urrdpia5o11owyzd2mx5or Lai da Genevra 0 4469 172633 168617 2026-06-18T00:38:26Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172633 wikitext text/x-wiki {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:#CEDAF2;" !colspan="2" align="center" | '''Lai da Genevra''' |-bgcolor="#FFFFFF" |style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Datoteca:Genfersee bei montreux 2004 pischdi.JPG|177px|center|La muntognas da la riva sid sin [[Montreux]] ([[Vad|VD]]).]] | [[Datoteca:Saint-Saphorin-Dorf.jpg|197px]] |- !colspan="2" align=center bgcolor="#CEDAF2" | '''Datas''' |-bgcolor="#FFFFFF" |Situaziun: || [[Svizra]] ([[Chantun Genevra|Genevra]], [[Chantun Vad|Vad]], [[Chantun Vallais|Vallais]]),<br /> [[Frantscha]] |-bgcolor="#FFFFFF" |Surfatscha|| 580 km² |-bgcolor="#FFFFFF" |Profunditad maximala: || -310 m |-bgcolor="#FFFFFF" |Affluents: || [[Rodan]], [[Venoge]], [[Dranse]], [[Aubonne]]<br />divers auters flums |-bgcolor="#FFFFFF" |Sbuccada: || [[Rodan]], vers la [[Mar Mediterrana]] |-bgcolor="#FFFFFF" | [[meters sur mar]]: || 372 m |-bgcolor="#FFFFFF" |Lieus a la riva: || [[Genevra]] (CH), [[Lausanne]] (CH),<br />[[Evian]] (F), [[Montreux]] (CH),<br />[[Thonon]] (F), [[Vevey]] (CH) |-bgcolor="#FFFFFF" |Inslas: || 7 (vesair glista) |- !colspan="2" align=center bgcolor="#CEDAF2" | '''Charta''' |-bgcolor="#FFFFFF" |colspan="2" style="text-align:center; font-size:smaller" | [[Datoteca:Genfersee DE.png|center|300px|Lai da Genevra]] |} Il '''Lai da Genevra''' ([[lingua franzosa|franzos]]: ''Lac Léman'', ''Le Léman'' u ''Lac de Genève''; [[lingua taliana|talian]]: ''Lago Lemano'' u ''Lago di Ginevra''; [[lingua tudestga|tudestg]]: ''Genfersee'') è il pli grond lai da la [[Svizra]] e da la [[Frantscha]]. El è situà al cunfin tranter la [[Svizra romanda]] en il sidvest da la Svizra e la regiun [[Rhône-Alpes]] en l’ost da la Frantscha. La part dal lai en il sidvest tutga tar il [[chantun da Genevra]], la riva nord tar il [[chantun Vad]], la riva sid per gronda part tar il [[Département Haute-Savoie]] (Frantscha). Daspera fa ina pitschna part da la riva en il sidost dal lai part dal [[chantun Vallais]]. Il lai vegn sutdividì en las parts ''Haut Lac'', ''Grand Lac'' e ''Petit Lac''. == Geografia == === Infurmaziuns generalas === [[Datoteca:Leman_img_0573.jpg|thumb|right|160px|Sbuccada dal Rodan en il Lai da Genevra]] Suenter il [[Balaton]] en l’[[Ungaria dal Vest]] furma il Lai da Genevra il segund grond lai da l’[[Europa Centrala]]. El giascha 372 m s.m., ha ina grondezza da 580,03 km² (da quai 345,29 km² [59,53 %] sin territori svizzer e 234,74 km² [40,47 %] sin territori franzos) ed ina profunditad maximala da 310 m.<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/22/lexi.Document.20703.xls ''Die grössten Seen und höchsten Berge''] Uffizi federal da statistica, consultà ils 3 da settember 2010.</ref> El è cun quai er il pli profund lai da la Frantscha. Il cuntegn d’aua munta en media ca. 89 km³, quai che fa dad el il lai cun la pli bler’aua en tut l’Europa Centrala.<ref>[http://www.myswitzerland.com/de-ch/destinationen/sehenswuerdigkeiten/sehenswuerdigkeiten-oeffentlicher-verkehr/genfersee.html ''Genfersee – zwischen Frankreich und der Schweiz''] ''Schweiz Tourismus'', consultà ils 3 da settember 2010.</ref> === Affluenza e deflussiun === Il Lai da Genevra vegn surtut spisgentà dal [[Rodan]] che cula sur in delta a [[Le Bouveret]] en il lai. Il segund grond affluent è la [[Dranse]], alura suondan la [[Venoge]] e l’[[Aubonne (flum)|Aubonne]]. A [[Genevra]] banduna il Rodan puspè il Lai da Genevra. En media dovra l’aua 11,4 onns per percurrer il lai. Il livel da l’aua vegn regulà a Genevra cun agid dal Barrage du Seujet.<ref>[https://web.archive.org/web/20111017125650/http://www.cipel.org/sp/article75.html ''Die Geographie – Der Genfersee und sein Einzugsgebiet in einigen Daten''] CIPEL, consultà ils 2 da settember 2010.</ref> La media annuala da la deflussiun munta a ca. 270 m³ per secunda. === Impurtantas citads situadas sper il lai === A la riva dal Lai da Genevra èn situadas duas grondas citads svizras: en il sidvest giascha la chapitala chantunala [[Genevra]], a la riva nord [[Losanna]], la chapitala dal chantun Vad. Ulteriuras citads da renum internaziunal furman [[Montreux]] e [[Vevey]] en il nordost. La pli gronda citad franzosa al Lai da Genevra furma [[Thonon-les-Bains]], la pli enconuschenta [[Évian-les-Bains]]. === Inslas === # L’insla cun il [[Chastè da Chillon]] (5070 m²) # Île Rousseau (a [[Genevra]], deflussiun dal Rodan, 3390 m²) # Île de la Harpe (sper [[Rolle]] VD) (2368 m²) # Île de Salagnon (Île aux Mouettes, sper [[Clarens]] VD) (1450 m²) # Île de Choisi (sper [[Bursinel]] VD) (120 m²) # Île de Peilz (sper [[Villeneuve]] VD) (40 m²) A Genevra existan plinavant las Pierres du Niton che na furman dentant naginas inslas per propi, mabain grips. === Sutdivisiun dal lai === A basa da la differenta istorgia da furmaziun (sedimentaziun, faudaziun tectonica, erosiun glaziala) vegn il lai partì en trais parts<ref>[https://web.archive.org/web/20150223125419/http://www.swisstopo.admin.ch/internet/swisstopo/de/home/products/maps/national/200.html ''03 – Suisse sud-ouest''] En: Swisstopo: ''Landeskarte der Schweiz 1:200 000 – Die Schweiz auf 4 Karten'', consultà ils 12 da november 2013.</ref>: # Haut Lac (Lai Sura), la part orientala da la sbuccada dal Rodan fin a la lingia [[Meillerie]]–[[Rivaz]] # Grand Lac (Lai Grond), il pli grond e pli profund batschigl dal lai cun la pli gronda ladezza dal lai # Petit Lac (Lai Pitschen), la part pli graschla e pli pauc profunda en il sidvest a partir da la lingia [[Yvoire]]–[[Promenthoux]] sper [[Prangins]] fin a la deflussiun dal Rodan a [[Genevra]]. === Riva sid === A sanestra da la sbuccada dal Rodan giascha ina pitschna zona da riva ch’appartegna al chantun Vallais (da [[Le Bouveret]] fin a [[Saint-Gingolph]]). Il lieu da cunfin cumpiglia duas vischnancas politicas ch’èn spartidas d’in dutg: [[Saint-Gingolph VS]] en il chantun Vallais e [[Saint-Gingolph]] (Haute-Savoie) en il Département Haute-Savoie (F). ;La Rive gauche du Lac de Genève / La riva sanestra dal Lai da Genevra Ina gronda part da la riva sid tutga tar la Frantscha (Département Haute-Savoie). La pli gronda citad è [[Thonon-les-Bains]]. Pli enconuschenta è dentant la citad dad [[Evian-les-Bains]]; l’aua minerala da quest lieu vegn tratga a niz dapi il 19avel tschientaner e distribuida oz internaziunalmain. ;La riva sid da Genevra En il sidvest appartegna ina part da la riva sid a la chapitala chantunala [[Genevra]] ed a sia aglomeraziun. === Riva nord === [[Lausanne]], [[Nyon]] e [[Rolle]] en il chantun Vad sco er [[Versoix]] en il chantun da Genevra èn situads a la riva al nordvest. Ulteriuras enconuschentas citads situadas a la riva al nordost èn [[Montreux]] e [[Vevey]]. Qua sa chatta la Riviera Vadaisa cun il chastè da [[Chillon]] al sidost da [[Montreux]]. A [[Vevey]] sa chatta la sedia principala da [[Nestlé]], a [[Nyon]] la sedia europeica da l’[[Associaziun da ballape UEFA]] e [[Montreux]] è in lieu turistic apprezià cun enconuschentas occurrenzas da film e da musica. A [[Losanna]] sa chattava pli baud la sedia da la [[Societad da las naziuns]] (l’organisaziun precursura da las [[Naziuns unidas]]). Oz ha qua l’IOC, il [[Comité olimpic internaziunal]], sia centrala. La riva tranter [[Genevra]] e [[Nyon]] sa numna ''Le Genevois'', tranter Nyon e [[Lausanne]] ''[[La Côte]]'', tranter Lausanne e [[Vevey]] ''[[Lavaux]]'', tranter Vevey e [[Villeneuve]] ''[[Riviera vadaisa|Riviera]]'' e tranter Villeneuve e [[Saint-Gingolph]] ''[[Chablais]]'' (tranter [[Villeneuve (VD)|Villeneuve]] e [[Noville]] ''[[Chablais vaudois]]'' e tranter [[Port-Valais]] e [[Saint-Gingolph]] ''[[Chablais vallesan]]''). === Survista tabellara === [[Datoteca:St-Gingolph_lac01.JPG|thumb|right|180px|Saint-Gingolph]] [[Datoteca:MontreuxBeiNacht.jpg|thumb|right|180px|Montreux]] [[Datoteca:2011-11-17_13-35-19_Switzerland_Canton_de_Vaud_Ecublens.jpg|thumb|right|180px|Aglomeraziun da Losanna]] [[Datoteca:HôtelRoyal1.JPG|thumb|right|180px|Évian-les-Bains]] [[Datoteca:Genève_vue_du_Salève.jpg|thumb|right|180px|Genevra]] {| border=1 cellpadding=1 cellspacing=0 class="wikitable" |+'''Citads e lieus situads enturn il Lai da Genevra''' <br /><small></small> |- ! ! Riva sid ! Riva nord |- ! Grand Lac | valign=top | <!-- Vallais/Frantscha --> * [[Port-Valais]], [[Vallais]] * [[Port-Valais|Le Bouveret]] * [[Saint-Gingolph|La Clessette]] * [[Saint-Gingolph]], [[Vallais]] * [[St-Gingolph]], [[Haute-Savoie]] * [[Bret]] * [[Locum]] * [[Meillerie]] * [[Lugrin]] * [[Évian-les-Bains]] * [[Amphion-les-Bains]] * [[Thonon-les-Bains]] * [[Anthy-sur-Léman]] * [[Séchex]] * [[Sciez]] * [[Excenevex]] * [[Yvoire]] | <!-- Vad --> * [[Noville]], [[Vad]] * [[Villeneuve (VD)|Villeneuve]] * [[Veytaux]] * [[Veytaux|Chastè da Chillon]] * [[Montreux|Territet]] * [[Montreux]] * [[Montreux|Clarens]] * [[La Tour-de-Peilz]] * [[Vevey]] * [[Corseaux]] * [[Saint-Saphorin]] * [[Rivaz]] * [[Cully]] * [[Lutry]] * [[Paudex]] * [[Pully]] * [[Lausanne]]<br />cun [[Ouchy]] e [[Vidy]] * [[Saint-Sulpice]] * [[Morges]] * [[Tolochenaz]] * [[Saint-Prex]] * [[Buchillon]] * [[Allaman]] * [[Perroy]] * [[Rolle]] * [[Bursinel]] * [[Dully]] * [[Gland]] * [[Prangins|Promenthoux]] |- ! rowspan=2 | Petit Lac | valign=top | <!-- Genevra/Frantscha --> * [[Nernier]], [[Haute-Savoie]] * [[Messery]] * [[Chens-sur-Léman]] * [[Tougues]], Haute-Savoie * [[Hermance]], [[chantun Genevra|Genevra]] * [[Anières|Chevrens]] * [[Anières]] * [[Corsier]] * [[Collonge-Bellerive]] * [[Collonge-Bellerive|Vésenaz]] * [[Cologny]] | valign=top | <!-- Vaud --> * [[Prangins]] * [[Nyon]], Vad * [[Crans-près-Céligny]], [[Vad]] * [[Céligny]], Genevra * [[Coppet]], [[Vad]] * [[Tannay]], Vad * [[Mies]], Vad * [[Versoix]], [[chantun Genevra|Genevra]] * [[Bellevue]] * [[Genthod]] * [[Pregny-Chambésy|Chambésy]] |- | colspan=2 align=center | * [[Genevra]] |} === Access al lai === Cumbain che las grondas citads n’enconuschan betg quest fenomen, appartegnan numerusas parcellas a la riva dal lai, spezialmain en vischnancas pli pitschnas en il district da [[Nyon]], en il district da [[Morges]] ed en vischinanza da [[Genevra]] a proprietaris privats. Ils abitants da [[La Tour-de-Peilz]] e da [[Gland]] han cuntanschì tras votaziuns communalas il 2010 e 2012 che tut la riva communala saja accessibla a la publicitad. Questa discussiun vegn er a cuntinuar en ulteriuras vischnancas. === Furmaziun dal lai === Il lai è vegnì splanà tras plirs glatschers alpins en il decurs da plirs temps da glatsch. Il punct il pli bass giascha davant [[Losanna]]. Tar la part pli graschla en il sidvest, numnada Lai Pitschen, sa tracti da la vallada da ruptura da las massas d’aua ch’eran vegnidas retegnidas da deposits da glera ch’il glatscher aveva stumplà davant sai e ch’èn restadas enavos en furma da morenas finalas. === Clima === Il Lai da Genevra influenzescha il clima da ses conturn en quel senn ch’el mitigescha in pau il clima d’enviern e sfradenta in pau durant la stad. L’atun, cura che l’aua è per part anc pli chauda che la terra, po sa furmar localmain tschajera. === Livel da l’aua === Ils livels da l’aua varieschan da stagiun a stagiun per ca. 60 cm. Il livel il pli bass vegn mesirà dal schaner a l’avrigl. Quel vegn regulà a [[Genevra]]. == Istorgia == === Derivanza dal num === [[Datoteca:La_Neptune_-_Vevey_-_31_juillet_2014_-_01.jpg|thumb|right|160px|Reconstrucziun d’in bastiment istoric dal Lai da Genevra]] Gia [[Caesar]] ed ils geografs da l’antica han duvrà la denominaziun ''lacus lemanus''. Il term ''lemanus'' deriva dal celt ''lem'' ed ''an'' (translatà: ‹aua gronda›, pia ‹lai›). Tar il num ''lacus lemanus'' sa tracti pia d’in pleonassem, pertge che ''lacus'' signifitga per latin medemamain lai. A partir dal segund tschientaner s.C. è il num '' lac de Lausanne'' vegnì duvrà pli stediamain. Questa denominaziun cumpara tranter auter en l’[[Itinerarium Antonini]] (''lacus lausonnius'') sco er sin la [[Tabula Peutingeriana]] (''lacus Losanete''). En il decurs dal 17avel tschientaner è quest num puspè svanì. Il term ''Léman'' è puspè vegnì en diever tar ils umanists e cartografs dal 16avel tschientaner. Tranter auter al dovran [[Sebastian Münster]] (l’onn 1552) e [[Gerhard Mercator]] (vers il 1575) sco er il magistrat e las autoritads da [[Berna]] dal temp da la revoluziun. Da quai èn er sa sviluppadas pli tard las regiuns dal [[Chantun Léman]] e l’anteriur [[Département Léman franzos]]. Ils abitants da Genevra han gia numnà baud il lai suenter lur citad. [[François Bonivard]] menziunescha il 1592 il lai sco ''lac Lemanne'', dentant cun agiuntar la precisaziun ''qu’est nostre lac de Genesve'' (il qual è noss Lai da Genevra). Suenter che la citad da Genevra è daventada adina pli impurtanta, è quest toponim er vegnì translatà en autras linguas. Per rumantsch ha il lai num Lai da Genevra, per tudestg ''Genfer See'' resp. ''Genfersee'' en la scripziun svizra (che cumpara gia en il 15avel tschientaner), per englais ''Lake of Geneva'', entant ch’il talian fa tant diever da ''Lago Lemano'' sco er da ''Lago di Ginevra''. === Emprims colonisaturs === Suenter la retratga dals glatschers a la fin dal davos temp da glatsch èn s’installads a la riva dal Lai da Genevra [[palissaders]]. Pli tard è il livel da l’aua s’auzà ed els èn stads sfurzads d’abandunar lur vitgs situads a la riva e sin palissadas en il lai. Las restanzas da quests edifizis èn sa mantegnidas sut l’aua e fan oz part dal [[Patrimoni cultural mundial da l’Unesco]]. Ils temps en ils quals il livel da l’aua è stà aparti bass (ca. 3 meters sut il livel ordinari) èn stads vers la fin dal [[temp neolitic]] (3100 fin 2700 a.C.) e durant il [[temp da bronz]] (ca. 1100 fin 850 a.C.). === Eveniment da Tauredunum === L’onn 563 s.C. èsi vegnì en l’ost dal lai ad ina bova ch’ha era mess en moviment las massas da sediment che sa chattavan en il delta dal [[Rodan]]. Quai ha manà ad in’undada d’in autezza da fin 13 meters. La crudada da crappa ha destruì plirs vitgs, l’undada ha mess sut l’aua l’emprim [[Losanna]] e silsuenter [[Genevra]], nua ch’è t.a. vegnida destruida la punt sur il [[Rodan]].<ref>[http://www.zeit.de/wissen/2012-10/tsunami-genfer-see-naturkatastrophe ''Am Genfer See herrscht seit Jahrhunderten Tsunami-Gefahr''] Zeit.de, 30 d’october 2012.</ref> Tals tsunamis sin lais interns èn er enconuschents dal [[Lai dals Quatter Chantuns]] (ils onns 1601 e 1687) e dal [[Lai da Lauerz]] (1806). === Il ''procès du Léman'' === En il 19avel tschientaner n’ha il livel dal lai betg be varià per motivs natirals, mabain er sut l’influenza da l’uman. A Genevra han ins numnadamain cumenzà a trair a niz il Rodan per producir forza idraulica. La nivellaziun dal lai ch’è stada colliada cun quai, ha provocà la gritta dals Vadais, quai ch’ha manà al ''procès du Léman'' ch’è ì a finir avant il [[Tribunal federal]]. Il 1884 ha la finala pudì vegnir fatg in contract ch’ha satisfatg als basegns da tut las partidas. == Ecologia == [[Datoteca:Genfersee.jpg|thumb|right|200px|Sguard d’Épesses (VD) vers vest]] === Qualitad da l’aua === Per survegliar la qualitad da l’aua è responsabla la ''Commission internationale pour la protection des eaux du Léman'' (CIPEL). L’aua è da buna qualitad, uschia che pon vegnir purifitgads mintg’onn 80 milliuns m³ aua da lai ad aua da baiver. Entamez il lai e tar las indesch staziuns da pumpar en tut las parts dal lai ademplescha l’aua las valurs necessarias areguard metal, pesticids ed ulteriurs indicaturs. La concentraziun da nitrit giascha lunsch sut il limit ed è stabil dapi 15 onns. La concentraziun da fosfor croda percunter vinavant grazia a divers projects da sanaziun. L’onn 2005 muntava la concentraziun en media a 27,7 micrograms per liter. La finamira da la CIPEL è da sbassar la cumpart da fosfor sut 20 micrograms per liter. Percunter observa la CIPEL che algas, l’uschenumnà fitoplancton, sa derasan adina dapli, e quai fin en regiuns fitg profundas. Questas algas a fil impedeschan da stad ils pestgaders, damai che las raits da pestgar vegnan visiblas per ils peschs, ed er d’enviern sa derasa la planta vinavant. Er sch’i vegnan per part observads onns en ils quals n’ha lieu nagina maschaida cumpletta da l’aua dal lai, hai tuttina avunda oxigen era en las regiuns profundas dal lai.<ref>[http://www.cipel.org] Infurmaziuns davart l’ecologia dal lai sin la pagina da la CIPEL.</ref> == Muntada economica == === Muntada sco via da traffic === Il Lai da Genevra giascha a la cruschada tranter l’[[Italia]] e la [[Mar dal Nord]] sco er tranter la [[Frantscha dal Sid]] e l’[[Europa Centrala]]. Perquai è el gia adina vegnì utilisà per la navigaziun commerziala. Transportada vegniva surtut rauba greva sco laina u crappa per la construcziun d’edifizis, ma er granezza, vin, sal u chaschiel. Cumbain che las martganzias stuevan vegnir transtgargiadas a [[Villeneuve]], [[Vevey]], [[Morges]] e [[Genevra]], valeva il transport cun la nav sco speditiv e favuraivel. Suenter il Lai da Genevra, tranter la citad da [[Genevra]] e [[Seyssel]], giascheva in tschancun da sfundrada; perquai stueva la rauba vegnir transportada qua per via terrestra. Tranter ils onns 1638 e 1648 è vegnì bajegià il Canal d’Entreroches a [[Cossonay]] en il nordvest da [[Losanna]]. La finamira era da colliar il [[Rodan]] sur il [[Lai da Neuchâtel]] ed il [[Lai da Bienna]] cun l’[[Aara]] e sur quella cun il [[Rain]]. Per motivs finanzials n’ha la davosa etappa tranter Cossonay ed il Lai da Genevra betg pudì vegnir realisada. E cun l’entschatta da la viafier han ils flums e lais en general pers lur muntada sco via da traffic. Fin en il 18avel tschientaner cursavan sin il lai en emprima lingia bastiments cun in funs planiv ed ina vela quadratica. Per mancanza d’in timun valevan quests bastiments sco difficils da manischar. Pir en il decurs dal 19avel tschientaner è vegnì fatg diever dals bastiments pli gronds cun velas en furma da triangul ch’ins vesa sin blers maletgs. Quasi a medem temp ha cumenzà l’era dals bastiments a vapur. Per far valair lur dretgs territorials han ils differents stadis er fatg diever sin il lai da pitschnas flottas militaras. A partir dal 1288 avevan ils conts da [[Savoia]] en diever pliras galeras genuaisas. En il 17avel tschientaner ha er [[Berna]] utilisà cun il ‹Grand-Ours› ed il ‹Petit-Ours› dus bastiments da guerra ch’èn daventads enconuschents. E la citad da [[Genevra]] possedeva ina galera cun diesch chanuns. Dapi il 1940 èn en servetsch sin il lai divers bastiments rapids da la polizia, da la duana sco er da l’armada svizra. [[Datoteca:Affiche_CGN_Lac_Léman.jpg|thumb|right|160px|Placat turistic dal 1904]] A l’entschatta dal 19avel tschientaner ha cumenzà a sa sviluppar il turissem ch’ha dumandà suenter ulteriuras pussaivladads da pudair transportar passagiers sin il lai. Sin iniziativa da l’American [[Edward Church]] è vegnida messa en funcziun il 1823 la nav a vapur ‹Guillaume Tell› cun ina capacitad da 200 persunas. Quai è stà l’emprima nav a vapur sin in lai svizzer insumma. Ses success ha dumandà suenter ulteriurs bastiments, tant sin il Lai da Genevra sco er sin ils ulteriurs lais. Sin il Lai da Genevra èn diversas societads da navigaziun sa concurrenzadas a l’entschatta, ma gia l’onn 1840 han ins pudì serras emprimas cunvegnas per la finala sa liar l’onn 1873 a la ''Compagnie générale de navigation sur le lac Léman'' (CGN). Durant la belle époque ha la navigaziun da passagiers pudì giudair ses temp da fluriziun. Avant l’erupziun da l’[[Emprima Guerra mundiala]] il 1914 possedeva la societad betg main che 19 bastiments. Las guerras e diversas crisas han chaschunà grondas difficultads, e quai cumbain ch’è vegnida introducida il 1934 la transmissiun diesel-electrica ch’ha gidà a reducir massivamain ils custs da manaschi. Dapi ils onns 1960 è la situaziun puspè sa megliurada marcantamain. Actualmain curseschan sin il Lai da Genevra otg bastiments a rodas da pala (che furman uschia la pli gronda flotta da quest gener sin il lai europeic) ed otg bastiments a spirala. En pli mainan a Genevra pitschnas navettas (che vegnan numnadas ‹Mouettes›, per rumantsch muettas) passagiers d’ina riva a l’autra. === Pestga === Emprimas prescripziuns davart la protecziun dals peschs en il Lai da Genevra dateschan dal 14avel tschientaner. Fin il 1880 èn ils dretgs da pestga vegnids reglads tras la noblezza u las citads. Las raits e la quantitad da pestga vegn controllada dapi il 16avel tschientaner per evitar ina surexplotaziun dals effectivs. Il 1880 è entrada en vigur ina cunvegna internaziunala tranter la [[Frantscha]] e la [[Svizra]] areguard la pestga sin il Lai da Genevra. Ils pestgaders da professiun dal [[chantun da Vad]] han dentant insistì da schliar questa cunvegna. En ils onns 1980 è puspè entrada en vigur ina cunvegna che dat als pestgaders per hobi la libertad da pestgar sin tut il lai, entant che pestgaders da professiun èn liads vi dals cunfins naziunals. Actualmain va la tendenza puspè en direcziun da zonas surstatalas er per ils pestgaders da professiun. Féra e gravenche, las duas spezias da peschs endemicas che vegnivan tschiffads il pli savens en il 19avel ed a l’entschatta dal 20avel tschientaner, valan oz sco extinguidas, per part pervia da surexplotaziun.<ref>[https://web.archive.org/web/20111017115435/http://www.cipel.org/sp/article145.html ''Geschichte der Fischereibewirtschaftung im Genfersee''] CIPEL, consultà ils 16 da settember 2010.</ref> == Cultura == === Attracziuns ed edifizis === [[Datoteca:Schweiz_Schloss_Chillon_Gesamtansicht.jpg|thumb|right|200px|Il Chastè da Chillon]] Ina da las attracziuns las pli enconuschentas al Lai da Genevra furma il chastè d’aua [[Chillon]] sper [[Montreux]] al nordost dal lai. Igl è quai in dals edifizis istorics che vegnan visitads il pli savens en l’entira Svizra. Il chastè è situà sin in nas da grip en il lai.<ref>[http://www.myswitzerland.com/de-ch/erlebnisse/zeitreisen/historische-gebaeude/chateau-de-chillon.html ''Schloss Chillon – Wasserburg im Genfersee''] ''Schweiz Tourismus'', consultà ils 5 da settember 2010.</ref> Davant [[La Tour-de-Peilz]], tranter [[Montreux]] e [[Vevey]], sa chatta il vrac da la ‹Hirondell› en ina profunditad da 40 fin 60 meters. Il bastiment era sfundrà ils 10 da zercladur 1862 suenter esser siglì en ina furmaziun da grippa. Da [[Vevey]] fin avant [[Losanna]] èn situadas las terrassas da viticultura dal [[Lavaux]] che fan part dal [[Patrimoni cultural mundial da l’Unesco]]. Tranter [[Losanna]] e [[Genevra]] giascha [[Nyon]] cun il [[Musée du Léman]] che preschenta la furmaziun e l’istorgia dal lai.<ref>[http://www.myswitzerland.com/de-ch/home/winterferien/winter-ausfluege/museen/genfersee-museum.html ''Genfersee-Museum''] ''Schweiz Tourismus'', consultà ils 16 da settember 2010.</ref> L’ensaina da [[Genevra]] furma il [[Jet d’eau]] – ina funtauna siglienta d’ina autezza da fin a 140 meters. === Tecnica e sport === Ils 28 d’avust 1910 è [[Armand Dufaux]] partì cun in biplan, construì d’el sez ensemen cun ses frar Henri, sper [[Noville/St. Gingolph]] ed è sgulà sur il lai fin a Genevra. Per ils radund 66 kilometers ha el duvrà 56 minutas; quai è stà da quel temp il pli lung sgol sur aua averta. Uschia ha Dufaux gudagnà il premi dal pionier d’automobil [[Perrot Duval]] per la traversada dal Lai da Genevra. Fin oz èn quatter sutmarins sfunsads en il Lai da Genevra: il mesoscaf dad [[Auguste Piccard]] (en rom da l’Exposiziun naziunala svizra dal 1964), la F.-A. Forel (1979) e dus sutmarins russ il 2011. Dapi il 1939 vegn manada tras mintg’onn la regatta a vela [[Bol d’Or]] che maina da [[Genevra]] a [[Le Bouveret]] ed enavos. Il gir enturn il Lai da Genevra è ordvart popular tar ils ciclists. Il percurs da bundant 173 kilometers è fitg planiv e maina tras cuntradas variadas e per part davent dal traffic motorisà. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * François-Alphonse Forel: ''Le Léman''. 1892–1901. * André Guex: ''Mémoires du Léman''. 1975. * ''Le Léman, un lac à découvrir''. 1976. * Charlotte Kunz: ''Die Raddampfer des Lac Léman''. 1982, ISBN 385782316X. * ''Le Léman: synthèse des travaux de la Commission internationale pour la protection des eaux du Léman contre la pollution, 1957-1982''. 1984. * Paul Guichonnet: ''Nature et histoire du Léman''. 1994. * Roland Kallmann: ''175 ans de navigation à vapeur sur le lac Léman''. En: ''Wasser, Energie, Luft'' 7/8. 1998. * ''Un Léman suisse''. G. Delaloye, 2002. == Colliaziuns == {{commons|Lake Geneva|Lac da Genevra}} * Dossier [http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/regiun-dal-lai-da-genevra.pdf Regiun dal Lai da Genevra] sin [http://www.chatta.ch chattà.ch] * [https://web.archive.org/web/20180827104224/http://www.lake-geneva-region.ch/ Pagina d’internet da la regiun dal Lai da Genevra] * [https://web.archive.org/web/20150501071428/http://peter-hug.ch/lexikon/genfersee Artitgel da lexicon davart il Lai da Genevra] * [https://web.archive.org/web/20111017124413/http://www.cipel.org/sp/IMG/pdf/rap_2005-4.pdf ''Conclusions Rapport Campagne'' 2005] {{Lais da la Svizra}} [[Categoria:Lais da la Svizra|Genevra]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Svizra)]] [[Categoria:Dossier chattà]] b5upi8s0o0lu7ptr3q87toham3qtq9u Baviera 0 5202 172630 168066 2026-06-17T23:59:28Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172630 wikitext text/x-wiki {| class="prettytable float-right" width="308" summary="Infobox" |- | colspan="2" style="background:#ABCDEF; text-align:center; border-bottom:1px solid grey; font-size:140%;" |'''Stadi liber da la Baviera'''</font><br /> <font size="-0.1">'''Freistaat Bayern''' (tudestg)</font> |- style="background: #efefef;" align="center" | style="width: 145px;" | <div>[[Datoteca:Flag of Bavaria (striped).svg|110px|border|Bandiera cun strivlas]] [[Datoteca:Flag of Bavaria (lozengy).svg|110px|border|Bandiera cun musters romboids]] [[Datoteca:Coat of arms of Bavaria.svg|110px|Vopna]]</div> | style="width: 145px;" | [[Datoteca:Locator map Bavaria in Germany.svg|200px|Posiziun da la Baviera en Germania]] |- style="background: #ABCDEF;" align="center" ! colspan="2" | Datas fundamentalas |- |Lingua |tudestg |---- bgcolor="#FFFFFF" | Chapitala || [[Minca]] (München) |- |Furma da stadi |republica parlamentara, <br />regiun parzialmain suverana da la Germania |---- bgcolor="#FFFFFF" | Surfatscha || Greß (Flächn)#10.000 km² bis 100.000 km²|70 551,57 km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | Abitants || 13 076 721<br /> <small>''(31 da december 2018)''</small> |---- bgcolor="#FFFFFF" | Spessezza || 185 abitants per km² |---- bgcolor="#FFFFFF" | Imni || ''Gott mit dir, du Land der Bayern'' |---- bgcolor="#FFFFFF" | Pagina d’internet|| [http://www.bayern.de/ www.bayern.de] |} La '''Baviera''', uffizial Stadi liber da la Baviera, è in stadi federativ situà en il sidost da la [[Germania]]. Cun bundant 70&nbsp;500&nbsp;km² sa tracti dal pli grond stadi federativ tudestg insumma, cun radund 13 milliuns abitants dal segund ferm populà (suenter [[Rain dal Nord-Vestfalia]]). En la part meridiunala è il stadi liber segnà da l’auta muntogna da las Alps da l’Ost e da la regiun prealpina che tanscha fin al [[Danubi]]. En il nord dal Danubi predomineschan muntognas mesaunas sco il Guaud Bavarais u il Fichtelgebirge. La pli gronda citad da la Baviera furma la chapitala [[Minca]], suandà da [[Nürnberg]] ed [[Augsburg]]. Ulteriuras citads grondas èn [[Regensburg]], [[Ingolstadt]], [[Würzburg]], [[Fürth]] ed [[Erlangen]]. La Baviera è ina republica parlamentara cun la Dieta bavaraisa (Landtag) sco legislativa; l’executiva furma la Regenza statala bavaraisa (Bayerische Staatsregierung) cun il primminister sco schef da la regenza. La denominaziun ‹Freier Volksstaat› resp. ‹Freistaat› en il senn da republica porta la Baviera dapi il 1918; cun la proclamaziun da quella tras il primminister revoluziunar [[Kurt Eisner]] ils 8 da november è ì a fin il Reginavel da la Baviera. Gia l’onn 555&nbsp;a.C. ed uschia radund 500 onns avant il diever dal term ‹tudestg› en il senn odiern, è cumprovà il Ducadi da la Baviera, il qual è daventà dal temp dals Merovings ina part dal domini francon. Sut ils Carolings è sa furmà l’emprima giada in reginavel bavarais; quel regivan ils Carolings ubain en uniun persunala sco retgs u sutretgs, ubain ch’els instituivan in statalter. Suenter la fin dal domini dals Carolings è sa fatga valair adina dapli in’independenza politica e territoriala da la Baviera. Cun l’entschatta dal domini da la [[famiglia da Wittelsbach]] il 1180 è il pajais daventà in agen stadi territorial. La dinastia da Wittelsbach ha regì la Baviera bundant 700 onns fin il 1918. La Baviera furmava in electurat entaifer il [[Sontg Imperi roman]] e dapi il 1806 in agen reginavel. Tras las constituziuns dal 1808, 1818 e 1848 e il pajais daventà ina monarchia constituziunala. Sco ina da las pussanzas victuras èsi reussì a la Baviera da mantegnair en rom dal [[Congress da Vienna]] il 1814/15 la gronda part dals gudogns territorials dals ultims onns; tranter auter la Baviera dal Nord odierna, parts da la Svevia sco er il Palatinat bavarais da vart sanestra dal Rain. L’onn 1918, en rom da la Revoluziun da november, è la monarchia dals da Wittelsbach ida a fin. Il 19avel e l’entschatta dal 20avel tschientaner èn stads segnads dal process d’unificaziun tudestg. Dapi la fin da la [[Segunda Guerra mundiala]] appartegna la Baviera a la Republica Federala Tudestga ch’è vegnida fundada da quel temp. Il Palatinat han ins schlià il 1946 da la Baviera; quel furma oz ina part dal stadi federativ Renania-Palatinat. En la segunda mesadad dal 20avel tschientaner ha gì lieu in grond progress economic e la Baviera è sa transfurmada d’in stadi agrar ad in stadi industrial modern. Tradiziunalmain sa divida il territori en las trais parts Franconia, Svevia e Veglia Baviera (cun il Palatinat Aut, la Baviera Sura e la Baviera Sut). [[Datoteca:Rathaus_and_Marienplatz_from_Peterskirche_-_August_2006.jpg|thumb|200px|Minca]] [[Datoteca:Nuremberg_panorama_morning_3.jpg|thumb|200px|Nürnberg]] [[Datoteca:Augsburger_Rathausplatz.jpg|thumb|200px|Augsburg]] == Etimologia e scripziun == Per tudestg vegn il num dal pajais scrit exclusivamain cun ‹y›, pia en la furma ‹Bayern›. Quai va enavos sin in’ordinaziun dal retg [[Ludwig I da la Baviera]] da l’onn 1825, cun la quala è vegnida substituida la scripziun ‹Königreich Baiern› ch’era en vigur dapi il 1806. L’ordinaziun dal retg da far diever da l’ipsilon ‹grec› stat en connex cun il filhelenissem da quel. Fin lura era il num dal pajais per ordinari vegnì scrit cun ‹i›, cumbain ch’igl existan er bleras cumprovas pli veglias da la scripziun cun ‹y›. Durant la Republica dals cussegls da Minca èn ins returnà per curt temp a la scripziun ‹Baiern›. Ma er dal temp da l’Imperi tudestg n’è la scripziun betg senz’auter stada unitara: uschia sa serva il chancelier da l’imperi [[Otto von Bismarck]] en sia correspundenza cun [[Ludwig II]] enturn il 1880 dal vegl ‹i›, entant ch’il retg bavarais dovra la scripziun cun ‹y›. Da menziunar en quest connex è en pli la differenza tranter l’adjectiv ‹bayerisch/bayrisch› (sco designaziun territoriala) e ‹Bairisch/bairisch› (sco furma dialectala da la lingua tudestga). La noziun ‹Bayern› resp. ‹Baiern› (Baviera) sa lascha manar enavos sin il pievel dals ‹Bajuwaren› (Bajuvars). Tar quel sa tracti d’in cumpositum german supponì ''*Bajowarjōz'' (plural). L’emprima part, ''Baio'', sa referescha a la stirpa celtica dals ‹Boier› ch’era oriundamain sesenta en la regiun; cun questa stirpa è er colliada la noziun vegl tudestga ''Bēheima'' ‹Böhmen› (Boemia) che deriva dal german vegl ''*Bajohaimaz'' ‹Heim der Boier›. La segunda part dal num ‹Bajuwaren›, ''-ware'' resp. ''-varii'' deriva dal german vegl ''*warjaz'' ‹Bewohner› (cf. nordic vegl ''Rómverjar'' ‹Roman›, englais vegl ''burhware'' ‹abitant da la citad›) e sa lascha manar enavos sin il german vegl ''*warjana'' ‹wehren› (cf. valisic ''gwerin'' ‹fulla da glieud›). Il num ‹Bayern/Baviera› signifitga pia tant sco ‹abitant da la Boemia›. Sclerida dal tuttafatg n’è questa derivanza dal num però betg.<ref>Ludwig Rübekeil: ''Der Name ‹Baiovarii› und seine typologische Nachbarschaft.'' En: ''Die Anfänge Bayerns. Von Raetien und Noricum zur frühmittelalterlichen Baiovaria'', St.&nbsp;Ottilien, Universitad da Turitg 2012, p.&nbsp;152.</ref> == Geografia == === Territori e cuntradas === [[Datoteca:Ramsau_(ja).jpg|thumb|200px|Ramsau bei Berchtesgaden]] [[Datoteca:Grünten10.JPG|thumb|200px|Il Grünten en l’Allgäu]] [[Datoteca:Luftbild_Wörth_an_der_Donau.JPG|thumb|200px|Wörth an der Donau]] Sco pajais intern cunfinescha la Baviera cun ils suandants stadis: en l’ost cun la [[Tschechia]], en il sidost e sid cun l’[[Austria]], en il sidvest al [[Lai da Constanza]] indirectamain cun la [[Svizra]]. Vitiers vegnan ils pajais federativs tudestgs [[Baden-Württemberg]] (en il vest), [[Hessen]] (en il nordvest), [[Turinga]] (en il nord) e [[Saxonia]] (en il nordost). Il cunfin da la Baviera ha ina lunghezza totala da 2705&nbsp;km. Quella sa reparta (dal vest en direcziun da l’ura) sin ils pajais federativs [[Baden-Württemberg]] (829&nbsp;km), [[Hessen]] (262&nbsp;km), [[Turinga]] (381&nbsp;km) e [[Saxonia]] (41&nbsp;km), sin las regiuns tschecas [[Karlsbad]], [[Pilsen]] e [[Boemia dal Sid]] (357&nbsp;km), sin ils pajais federativs austriacs [[Austria Auta]], [[Salzburg]], [[Tirol]] e [[Vorarlberg]] (816&nbsp;km) sco er sin il chantun svizzer [[Son Gagl]] (19&nbsp;km; il cunfin en il Lai da Constanza n’è betg fixà en detagl). Fin l’onn 1990 ha il cunfin vers la [[Turinga]], la [[Saxonia]] e la [[Tschecoslovachia]] da lez temp furmà ina part da la tenda da fier ed uschia ina separaziun quasi insuperabla tranter la [[NATO]] ed il [[Patg da Varsovia]]. La Baviera è situada en la Germania dal Sid e cumpiglia: * las Alps Bavaraisas en il sid * en il nord da quellas la regiun prealpina fin il [[Danubi]] cun ils trais gronds lais da la Baviera Sura * la muntogna mesauna en la part orientala dal pajais * la cuntrada da stgalims da la Schwäbische e Fränkische Alb. Las Alps Bavaraisas en il sid dal pajais tutgan tar las Alps da chaltschina settentriunalas. La Baviera furma il sulet pajais federativ tudestg situà per part en las [[Alps]]. Qua sa chatta er il pli aut punct da la Germania, la Zugspitze (2962&nbsp;m). Cun las Alps Bavaraisas è per ordinari manegià be la part da las Alps che s’extenda tranter ils flums Lech e Saalach, pia senza las Alps da l’Allgäu ch’èn arrivadas istoricamain pir relativamain tard tar la Baviera e senza las Alps da Berchtesgaden. Entant che la cuntrada situada tranter las Alps ed il Danubi è planiv enfin collinus, sa chattan en il nord da quai pliras muntognas che cuntanschan autezzas da sur 1000 meters. Uschia per exempel il Guaud Bavarais cun il Grosser Arber che furma la pli auta muntogna da la Baviera ordaifer las Alps ed il Fichtelgebirge cun il Schneeberg, la pli auta muntogna da la Franconia. La Fränkische Alb, che furma geologicamain ina cuntinuaziun dal Giura svizzer e da la Schwäbische Alb, s’extenda sco in artg tras la part settentriunala da la Baviera e sparta parts da la Franconia da la Veglia Baviera. === Auas === Il pli impurtant flum dal pajais federativ furma il [[Danubi]]. Quel percurra la part meridiunala da la Baviera dal vest ([[Ulm]]) vers l’ost ([[Passau]]). Flums laterals èn en il sid Iller, Lech, Isar ed En, en il nord Wörnitz, Altmühl, Naab e Regen. Ils quatter flums laterals situads en il sid naschan en las Alps e mainan perquai dapli aua che quels ch’arrivan nà dal nord; En e Lech mainan, pervi da lur lung curs superiur, savens dapli aua al lieu da sbuccada ch’il Danubi sez. En l’enconuschientscha da la patria vegn savens duvrada en connex cun il Danubi e ses flums laterals la suandanta punt d’asen: «Brigach und Breg bringen die Donau zu weg. Iller, Lech, Isar, Inn, fließen rechts zur Donau hin. Wörnitz, Altmühl, Naab und Regen fließen links dagegen.» Tras la gronda part da la Franconia maina il [[Main]] nà da l’ost en direcziun vest l’aua en il Rain. Sia furma marcanta designescha l’uschenumnà triangul resp. quadrangul dal Main. Ses pli gronds flums laterals èn Regnitz e Tauber da sanestra e la Saale Francona da dretga. En il nordost da la Franconia Auta naschan ils flums laterals da l’Elbe Saale Saxona ed Eger. En la cuntrada da morenas finalas en la part meridiunala da la regiun prealpina datti blers lais che tanschan per part fin en la muntogna, per exempel il Tegernsee, il Starnberger See ed il Schliersee. La Baviera cunfinescha cun il Lai da Constanza che furma il pli grond lai en la part occidentala da l’Europa Centrala. Il pli grond lai situà dal tuttafatg sin territori bavarais furma il Chiemsee. En il nord da la Fränkische Alb sa chattan intgins lais artifizials che servan a regular il provediment d’aua dal chanal Main-Danubi. Quest ultim furma in’impurtanta via navigabla situada en la Baviera dal Nord. En las Alps è en funcziun dapi il 1924 l’ovra idraulica dal Walchensee. === Territoris da protecziun === En la Baviera sa chattan il parc naziunal Bayerischer Wald ed il parc naziunal Berchtesgaden. Reservats da biosfera renconuschids da l’UNESCO èn il reservat da biosfera Berchtesgadener Land ed il reservat da biosfera Rhön. Medemamain existan 18 parcs natirals; il pli vegl da quels furma il parc natiral Altmühltal ch’è vegnì fundà il 1969. Ultra da quai dumbra la Baviera bundant 600 territoris natirals protegids, bundant 700 territoris sut protecziun da la cuntrada, stgars 700 territoris da protecziun da habitat, en pli numerus reservats da guaud natiral, reservats d’utschels e geotops.<ref>Bayerisches Landesamt für Umwelt: [https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/index.htm ''Bayerns schönste Geotope'']. Online sut www.lfu.bayern.de, consultà ils 5 d’october 2013.</ref> === Extensiun ed utilisaziun === [[Datoteca:Bayern_Landschaften.png|thumb|220px|Regiuns e flums en survista]] Cun radund 70&nbsp;542&nbsp;km² furma la Baviera il pli grond pajais federativ da l’entira [[Germania]] (cun stgars 22&nbsp;000&nbsp;km² dapli surfatscha che la [[Saxonia Bassa]], il pajais federativ il segund grond). Il stadi liber correspunda a ca. 19&nbsp;% da la surfatscha da la Germania. La Baviera è pli gronda ch’ina buna part dals stadis europeics, t.a ils [[Pajais Bass]] u l’[[Irlanda]]. Il territori statal da la Baviera s’extenda en direcziun vest-ost sur maximalmain 384&nbsp;km, en direcziun nord-sid sur 362 kilometers. Radund 86&nbsp;% da la surfatscha vegnan tratgs a niz en furma d’agricultura u selvicultura. 12&nbsp;% èn surfatschas da terren abità e da traffic. === Clima === Il clima sa mida dal vest vers l’ost plaunsieu d’in clima maritim vers in clima continental. Durant ca. 100 dis l’onn èn las temperaturas sut nulla. Ils vents nà dal vest mainan en media a precipitaziuns da 700&nbsp;mm, en la bloccada da nivels al nord da las Alps localmain da fin 1800&nbsp;mm ad onn. La durada da la radiaziun dal sulegl munta en media a 1600 fin 1900 uras ad onn. Il mais il pli chaud è il fanadur, il mais il pli fraid il schaner. Il favugn influenzescha l’aura en l’entira regiun prealpina e po per part tanscher fin a la Fränkische Alb. Il nord da la Baviera è en general pli sitg e pli chaud ch’il sid; la regiun enturn [[Würzburg]] dumbra ils pli blers dis da sulegl da l’entira Germania dal Sid. === Flora === Senza intervenziun tras l’uman fiss la Baviera – sco l’entira [[Europa Centrala]] – cuverta en emprima lingia cun guauds. En la planira ed en las regiuns collinusas dominassan faus verds ils guauds maschadads, en la muntogna prevalessan guauds maschadads alpins ed en regiuns pli autas guauds da pigns; per lung dals flums s’extendessan vasts territoris dad ognas. Senza guaud sa preschentassan be las auas, las regiuns muntagnardas survart il cunfin dal guaud e lieus spezials sco palids autas. Entras vastas runcadas per gudagnar terren agricul e surfatschas d’abitar ha l’uman però gia chatschà enavos en il temp medieval la surfatscha da guaud. Actualmain èn anc cuvertas cun 2,6 milliuns hectaras radund 37&nbsp;% da la surfatscha dal pajais cun guaud. Quai munta che radund in quart da l’entira surfatscha da guaud en Germania sa chatta en la Baviera. La cumposiziun da las spezias da plantas en ils guauds da la Baviera è segnada fermamain da l’utilisaziun tras la selvicultura. La spezia la pli frequenta è il pign (42&nbsp;%), suandà dal tieu da guaud (18&nbsp;%), dal fau verd (14&nbsp;%) e dal ruver (7&nbsp;%). Territoris da guaud spezialmain gronds sa chattan en il Spessart, en il Fichtelgebirge, en il Steigerwald ed en il Guaud Bavarais, en pli en las Alps Bavaraisas.<ref>Bayerische Landesanstalt für Wald und Forstwirtschaft (LWF) (ed.): ''Nachhaltig und naturnah – Wald und Forstwirtschaft in Bayern – Ergebnisse der dritten Bundeswaldinventur''.</ref> Percunter èn oravant tut las cuntradas cun terrens fritgaivels en la regiun prealpina, en la cuntrada da collinas ed en las planiras fluvialas segnadas da cuntradas avertas, surtut da diever agricul, cun prads ed ers e be paucas plantas singulas e guauds pli pitschens. Surtut en las vals fluvialas per lung da Main e Tauber è la cuntrada vegnida adattada als basegns da la viticultura. === Fauna === Sco en bleras autras parts da l’Europa Centrala, vivan en ils guauds da la Baviera be pli relativamain paucs animals gronds. Tranter auter cumparan qua differentas spezias da fiergnas, dams e tschiervs, chavriels sco er portgs selvadis e vulps. En territoris natirals sco il Fichtelgebirge vivan lufs-tscherver e taus, ma er casturs e ludras sa derasan puspè. En regiuns autalpinas vivan muntanellas, capricorns ed evlas da la pizza. Il chamutsch è per part er preschent en singulas muntognas mesaunas. == Istorgia == === Antica === A partir dal terz tschientaner a.C. han stirpas celticas fundà en la regiun prealpina emprimas colonias urbanas fortifitgadas. En l’oppidum da Manching vivevan da quel temp gia ca. 5000 fin 10&nbsp;000 Celts. Dal temp da l’imperatur Augustus è il territori da colonisaziun celtic en il sid dal Danubi daventà ina part da l’Imperi roman e da sias provinzas Raetia e Noricum. Suenter ch’il domini roman è ì a fin, è sa furmà il pievel dals Baiuvars. Probablamain è quel sa sviluppà da differentas gruppas etnicas: * da restanzas da la populaziun celtica (Vindelicher, Boians) * da Romans indigens * da singulas gruppas d’Alemans, Francons resp. Turingians, Ostrogots e Langobards * da mercenaris germans che faschevan part da las truppas da cunfin romanas. Ins suppona che la stirpa dals Bajuvars na saja betg immigrada, mabain saja sa furmada en l’agen pajais, pia en il territori tranter il [[Danubi]] e las [[Alps]].<ref> Haus der Bayerischen Geschichte: [http://www.hdbg.de/polges/pages/kap1a.htm ''Bayern im Frankenreich''], consultà il prim d’avrigl 2018.</ref> === Ducadi pli vegl === [[Datoteca:Bayern_um_788.png|thumb|240px|Extensiun dal ducadi bavarais durant il 8avel tschientaner]] L’onn 555 s.C. è cumprovada l’existenza d’in ducadi bavarais cun sedia a Freising e Regensburg sut ils Agilolfings. Sut ils Merovings è quel daventà ina part dal domini francon Austrasia. La victoria da [[Carl il Grond]] sur il duca bavarais [[Tassilo III]] l’onn 788 marchescha la fin da l’uschenumnà ducadi pli vegl. Dal 788 fin l’entschatta dal 10avel tschientaner n’hai dà nagin ducadi bavarais; da quel temp regivan ils Carolings sco retgs u sutretgs bavarais ed han per part engaschà substituts (prefects). === Ducadi pli giuven === La fin da l’èra dals Carolings ha pussibilità da laschar renascher l’independenza dals ducas bavarais en furma da l’uschenumnà ducadi pli giuven. Sustegnì quest svilup ha la muntada dals regents bavarais en la defensiun cunter ils Ungarais. Bain è il marches [[Luitpold da la Baviera]] crudà l’onn 907 en la Battaglia da Bratislava en ina sconfitta cunter ils Ungarais; ma l’instituziun da ses figl [[Arnulf I]] sco duca da la Baviera il medem onn marchescha gist er il cumenzament da l’istorgia dal ducadi bavarais pli giuven. Suenter la victoria en la Battaglia da Lechfeld è suandada ina segunda unda da colonisaziun bavaraisa en l’ost cun gudogns territorials en l’Austria Bassa, Istria e Carnolia odierna. Il conflict cun ils Ottons ha puspè manà ad ina grond’independenza dal retg tudestg. L’onn 976 è il sidost da la Baviera vegnì spartì sco part d’in nov ducadi Carinizia. Ultra da quai ha la schlatta dals da Babenberg regì en la Marcha Orientalis (Ostarrichi) a moda adina pli independenta dal duca bavarais. L’onn 1014 è alura il duca Heinrich IV or da la lingia bavaraisa dals Ottons daventà sco [[Heinrich II]] imperatur tudestg-roman. A partir da l’onn 1070, sut ils Guelfs, è la pussanza dals ducas bavarais puspè creschida. Il 1156 han ins separà la marca Austria ed auzà quella sut ils da Babenberg – ch’avevan regì avant per curt temp l’entira Baviera – sco agen ducadi. L’onn 1180 ha [[Friedrich I Barbarossa]] destituì per insinuaziun dals prinzis il Guelf [[Heinrich il Liun]], il duca da la Baviera e Saxonia. Cun separar la Stiria e l’Istria han ins empitschnì vinavant il ducadi da la Baviera. Er ils conts dal Tirol han agì a moda adina pli independenta dal duca bavarais ed han profità pli tard, sco ils da Wittelsbach, dal fatg ch’èn morts ora ils conts dad Andechs, ils quals avevan a la fin er possedì il ducadi Merania ch’era vegnì separà da la Baviera. === Ducadi territorial === A partir da l’onn 1180 han ils da Wittelsbach regì la Baviera empitschnida sco ducadi territorial. Questa famiglia è stada a la pussanza fin la fin da la monarchia l’onn 1918. L’onn 1214 è er il Palatinat crudà dals Guelfs als da Wittelsbach. La sedia principala dal ducadi era sa spustada repetidamain da quel temp, l’emprim da Regensburg fin il 1231 a Kelheim ed alura fin il 1255 a Landshut. Tranter il 1255 ed il 1503 è l’istorgia da la Baviera stada segnada da numerusas divisiuns en ducadis singuls. Curt avant l’emprima reuniun ha [[Ludwig IV]] cuntanschì l’onn 1328 sco emprim represchentant da la dinastia da Wittelsbach l’onur imperiala, quai ch’ha muntà per la Baviera ina nova culminaziun areguard la pussanza. A medem temp è l’archuvestgieu [[Salzburg]] però sa schlià definitivamain da la Baviera. En il Contract da chasa da Pavia dal 1329 ha Ludwig dividì il possess en ina lingia palatina cun il Palatinat renan ed il territori ch’ins dueva numnar pli tard Palatinat Aut d’ina vart e la lingia da la Veglia Baviera da l’autra vart. Ils novs territoris ch’el ha acquistà da quel temp (Brandenburg, Tirol, div. provinzas dals Pajais Bass sco er il Hainaut en la regiun da cunfin tranter la Frantscha e la Belgia odierna) èn bainprest puspè ids a perder sut ses successurs. Il Tirol è crudà l’onn 1363 als Habsburgais, Brandenburg il 1373 als Luxemburgais. Cun la Bulla d’aur dal 1356 ha la Veglia Baviera pers la dignitad d’electurat a la lingia palatina. L’onn 1429, suenter ch’era morta or la lingia Straubing-Ollanda, han ins dividì il ducadi Baviera-Straubing sin las lingias Minca, Ingolstadt e Landshut. Il 1447 è la part Baviera-Ingolstadt crudada a la part Baviera-Landshut ed il 1503, en rom da la Guerra da successiun da Landshut, è quest’ultima vegnida integrada en la part Baviera-Minca. Cun la lescha da primogenitura da duca [[Albrecht IV]] dal 1506 han las spartiziuns dal pajais prendì ina fin. === Electurat === En la cuntrarefurmaziun ha la Baviera occupà ina posiziun dominanta ed è sortida da la Guerra da trent’onns cun gudogns territorials e l’avanzament a l’electurat: l’onn 1620 han las truppas da la Lia catolica sut il chau d’armada bavarais [[Tilly]] victorisà sper Prag ils protestants. Sinaquai ha Tilly laschà occupar il Palatinat. Sco engraziament ha [[Maximilian I]] retschet l’onn 1623 l’onur da prinzi electur e l’onn 1628, sco indemnisaziun per donns da guerra, il Palatinat che quel aveva gì occupà. Suenter la guerra è il prinzi electur [[Ferdinand Maria]] sa deditgà a la reconstrucziun dal pajais devastà ed ha suandà ina politica da neutralitad precauta. Durant la Guerra da successiun spagnola ed austriaca ed en rom da la politica da pussanza da [[Maximilian II Emanuel]] e pli tard da ses figl [[Karl Albrecht]] ha l’Austria occupà duas giadas per in tschert temp la Baviera absolutistica. L’onn 1705 è la populaziun bavaraisa sa revoltada cunter l’occupaziun imperiala; quella è vegnida abattida sanguinusamain il schaner 1706. Suenter l’elecziun da Karl Albrecht sco imperatur, èn vastas parts da l’electurat danovamain vegnidas occupadas. Il figl da Karl Albrecht, [[Maximilian III Joseph]], ha alura bandunà la politica da pussanza gronda da ses antecessurs ed è sa deditgà a refurmas a l’intern dal domini habsburgais. Suenter che la lingia dals da Wittelsbach da la Veglia Baviera è morta ora l’onn 1777, è sa furmà l’electurat dubel Palatinat-Baviera, e quai sut la regenza dal prinzi electur [[Karl Theodor]] or da la lingia palatina dals da Wittelsbach. === Reginavel === [[Datoteca:Kingdom_of_Bavaria_1815.svg|thumb|220px|Reginavel da la Baviera a partir dal 1816]] Dal temp da [[Napoleun]] è la Baviera l’emprim sa posiziunada da vart da la [[Frantscha]] ed ha pudì registrar gronds gudogns territorials tras secularisaziun e mediatisaziun. Uschia èn Salzburg, il Tirol e Vorarlberg sco er l’Innviertel ch’era ì a perder l’onn 1779 puspè crudads per in tschert temp a la Baviera. En la pasch da Pressburg, ch’è vegnida fatg il december 1805 tranter la Frantscha e l’imperatur tudestg [[Franz II]], è la Baviera – ch’era s’alliada cun Napoleun – vegnida proclamada sco reginavel. Il minister dal retg [[Max I Joseph]], Maximilian cont da Montgelas, vala sco creatur dal stadi bavarais modern. Il nov reginavel ha dismess tuttas restanzas da sclavitid ch’eran anc sa mantegnidas dal temp dal vegl imperi. Cun l’edict da religiun dal 1803 han ins concedì a tuttas trais confessiun cristianas – catolics, refurmads e luterans – ils medems dretgs. L’onn 1807 han ins dismess ils privilegis fiscals liads als stans. Gia il 1805 eran vegnidas dismessas tuttas furmas d’uffizis ertavels e venals. Il regulativ da Minca dal 1805 e l’edict da Gidieus dal 1813 han concedì als Israelits en la nova Baviera emprimas libertads. L’onn 1807 ha la Baviera manà tras sco emprim pajais dal mund ina vaccinaziun cunter la virola. Il 1812 ha gì lieu la fundaziun da la schandarmaria bavaraisa. Tras in nov cudesch da dretg penal, concepì dad [[Anselm von Feuerbach]], è vegnida dismessa il 1813 la tortura. Il principadi Ansbach è crudà l’onn 1806, tras in stgomi da territori sfurzà da Napoleun, al reginavel da la Baviera; il principadi protestant Bayreuth ha Napoleun vendì l’onn 1810 a la Baviera. Cun midar a temp sin la vart dals adversaris da Napoleun (Contract da Ried), ha la Baviera, sco pussanza victura, pudì salvar en rom dal Congress da Vienna 1814 ina part dals gudogns territorials. La perdita dal Tirol e dal Palatinat da la vart dretga dal Rain han ins cumpensà tras territoris pli sviluppads enturn Würzburg ed Aschaffenburg. Il circul renan da vart sanestra dal Rain ch’ins ha stgaffì da nov è vegnì il 1816 tras il contract da Minca en stgomi per Salzburg tar la Baviera ed ha furmà a partir dal 1837 il Palatinat renan bavarais. Retg [[Ludwig I]], ch’ha regì dapi l’onn 1825, ha fatg da la chapitala bavaraisa [[Minca]] ina citad d’art e d’universitad. El ha puspè reintroducì la cesura e dismess la libertad da pressa. La Festa da Hambach l’onn 1832 en il Palatinat sin il Chastè da Hambach sper Neustadt ha gì sias ragischs en la malcuntentientscha da la populaziun dal Palatinat cun l’administraziun bavaraisa. Pervi d’in’affera cun la sautunza [[Lola Montez]] ha il retg stuì abditgar l’onn 1848 en rom da las Revoltas dal mars. Sut ses figl e successur [[Max II Joseph]] han alura gì lieu pass da liberalisaziun, ma er la Sullevaziun dal Palatinat. Il retg era in aderent da la politica da trias che preveseva da sviluppar ils stadis mesauns tudestgs sut l’egida da la Baviera a la terza forza sper las duas pussanzas grondas Prussia ed Austria. L’onn 1864 è [[Ludwig II]] vegnì proclamà retg da la Baviera. Perquai ch’el ha laschà eriger [[Neuschwanstein]] ed auters chastels è el vegnì enconuschent sco ‹retg da paraulas›. En la [[Guerra tudestga]] l’onn 1866 ha la Baviera subì ensemen cun l’[[Austria]] ina sconfitta cunter la [[Prussia]]. L’onn 1871 è la Baviera daventada ina part da l’[[Imperi tudestg]] novfundà ed è vegnida munida entaifer quel cun uschenumnads dretgs da reservat (agens fatgs da posta, da viafier e da militar, ultra da quai atgna diplomazia). Il 1886 ha il prinzi regent [[Luitpold]] surpiglià la pussanza. Ses temp d’uffizi è, pervi da la passivitad politica da Luitpold, stà segnà d’ina diminuziun dals interess da la Baviera, entant ch’ils interess da l’Imperi èn sa fatgs valair pli ferm. L’onn 1913 è [[Ludwig III]] daventà retg e l’onn suenter è prorutta l’[[Emprima Guerra mundiala]]. A la fin da quella, ils 2 da november 1918, han ins bain realisà refurmas areguard il dretg da votar ed il parlament. Ma en rom da la [[Revoluziun da november]] dal medem onn è la monarchia dals da Wittelsbach vegnida destituida. === Stadi liber === En il decurs da la Revoluziun da november ha [[Kurt Eisner]], scriptur, schurnalist e commember fundatur da l’USPD, proclamà ils 8 da november 1918 la Baviera sco stadi popular resp. stadi liber sut il num Freier Volksstaat Bayern. Il 1919 èsi reussì a gruppas socialisticas d’installar per curt temp ina republica da cussegls. Il settember 1919 è entrada en vigur la Constituziun da Bamberg.<ref>Daniel Schlögl: ''Stationen des Parlamentarismus in Bayern. Ein Überblick.'' En: Walter Ziegler (ed.): ''Der Bayerische Landtag vom Spätmittelalter bis zur Gegenwart. Probleme und Desiderate historischer Forschung'', Minca 1995.</ref> Tras ina votaziun dal pievel è il stadi liber Coburg vegnì attribuì il 1920 a la Baviera. Percunter èn parts dal Palatinat vegnidas surdadas en rom dal Contract da Versailles al territori dal batschigl da la Saare (Saargebiet) che steva sut administraziun da la [[Societad da las naziuns]].<ref>Wolfgang Behringer, Gabriele Clemens: ''Geschichte des Saarlandes.'' Beck, Minca 2009, ISBN 978-3-406-58456-5, p. 94–102.</ref> Sco cuntrareacziun sin la Republica da cussegls da Minca è la Baviera daventada silsuenter in center da las forzas conservativas e naziunalisticas. Ils 8 e 9 da november 1923, dal temp da la [[Republica da Weimar]], ha gì lieu en la Baviera il [[Putsch da Hitler]], il qual ha però pudì vegnir abattì tras la polizia bavaraisa. La pli ferma partida era da quel temp la Bayerische Volkspartei. Sco unitad d’administraziun ha la Baviera er existì dal temp dal naziunalsocialissem (1933 fin 1945); facticamain era quest nivel statal però senza pli gronda muntada. La citad da Minca, en la quala [[Adolf Hitler]] aveva vivì ditg dapi il 1913 e nua ch’aveva cumenzà sia carriera politica, han ils naziunalsocialists stilisà propagandisticamain a la ‹chapitala dal moviment›. Cun il [[Champ da concentraziun Dachau]] ha il reschim naziunalsocialistic erigì be paucas emnas suenter esser arrivads a la pussanza l’emprim champ da concentraziun ch’è stà en funcziun permanentamain. Sin l’uschenumnà Reichsparteitagsgelände a Nürnberg en la Franconia ha la NSDAP manà tras dal 1933 fin il 1938 ses dis da partida ed autras occurrenzas propagandisticas. L’onn 1935 èn entradas en vigur las Leschas da Nürnberg ch’han restrenschì ils dretgs dals Gidieus e d’autras uschenumnadas ‹razzas betg aricas›. Sin l’Obersalzberg en vischinanza da Berchtesgaden ha Hitler laschà eriger il Berghof, il qual al ha servì sco segunda sedia da la regenza, e dueva sa sviluppar ad in center da pussanza dal Reich tudestg. Durant la [[Segunda Guerra mundiala]] han citads bavaraisas sco Aschaffenburg, Augsburg, München, Nürnberg e Würzburg subì gronds donns tras attatgas or da l’aria dals Alliads. [[Datoteca:Bundesarchiv_B_145_Bild-F011950-0010,_Hans_Ehard.jpg|thumb|190px|Hans Ehard, emprim primminister da la Baviera suenter la Segunda Guerra mundiala]] Suenter l’occupaziun tras las truppas americanas era la Baviera daventada ina part da la zona d’occupaziun americana, entant ch’il Palatinat, situà en la zona d’occupaziun franzosa, è daventà l’onn 1946 ina part da la Renania-Palatinat. Cun la proclamaziun nr. 2 dals 28 da settember 1945 ha general [[Eisenhower]] restabilì uffizialmain la Baviera sco stadi. Ina nova constituziun republicana ha il pievel acceptà l’onn 1946 cun gronda maioritad.<ref>[https://web.archive.org/web/20180606164406/http://www.verfassungen.de/de/by/bayern46-index.htm ''Verfassung des Freistaates Bayern vom 2. Dezember 1946''].</ref> L’executiva è restada fin il 1952 en ils mauns dals guvernaturs militars americans. En l’emprima fasa dal suenterguerra han las pussanzas d’occupaziun dirigì intenziunadamain expatriads da la Silesia e da las Sudetas en la Baviera pauc populada. Tras quai è la populaziun creschida fin il 1949 per in quart. Igl èn sa furmadas pliras citads d’expatriads. Suenter la guerra ha gì lieu in svilup economic da lunga durada (‹miracul economic›), en rom dal qual la Baviera è – sper l’agricultura ch’ha mantegnì sia muntada – daventada la patria da blers manaschis industrials. L’onn 1987 ha la Baviera midà en rom da la gulivaziun da las finanzas l’emprima giada sin la vart dals pajais donaturs; dapi il 2008 ha il pajais federativ furmà senza interrupziun il pli grond pajais donatur. En la politica da la Baviera ha dominà dal 1962 fin il 2008 e danovamain dapi il 2013 la CSU. Quella furma la partida sora da la CDU che la lascha qua la precedenza. == Populaziun == Radund 13 milliuns abitants u 16&nbsp;% da la populaziun tudestga vivan en la Baviera. Suenter Rain dal Nord-Vestfalia furma la Baviera uschia la pli gronda entitat subnaziunala da l’[[Uniun europeica]]. La populaziun da la Baviera è oz bundant trais giadas pli gronda che l’onn 1840. A chaschun da la dumbraziun dal pievel dal 1970 han ins nudà per l’emprima giada dapli che 10 milliuns abitants. Ils ultims onns – ma per part er gia en rom dal miracul economic en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner – ha l’immigraziun contribuì a moda essenziala a la creschientscha dal dumber da la populaziun. La fin da l’onn 2012 muntava la cumpart da las persunas da l’exteriur radund 9,6&nbsp;%.<ref>Cifras tenor [https://archive.is/20121209002243/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online/ Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung].</ref> === Ils ‹quatter pievels bavarais› === L’onn 1778 èn l’electurat Baviera e l’electurat dal Palatinat vegnids reunids tras successiun ereditara dals da Wittelsbach. Dal temp da Napoleun è il Palatinat situà da vart dretga dal Rain vegnì attribuì a Baden entant che grondas parts dal Palatinat situadas da vart sanestra dal Rain èn turnadas puspè il 1816 sco circul renan en possess da la Baviera. A medem temp ha Napoleun attribuì ulteriurs territoris svabais e grondas parts da la Franconia al Reginavel da la Baviera. Fin la fin da la Segunda Guerra mundiala sa referivan las quatter stirpas/pievels da la Baviera a la [[Veglia Baviera]], la [[Franconia]], la [[Svevia]] ed il [[Palatinat]]. Suenter la sperdita definitiva dal Palatinat renan l’onn 1846 e damai che blers expatriads tudestgs da la Tschecoslovachia èn arrivads da quel temp en la Baviera, discurr’ins dapi lura dals Sudets sco quarta stirpa bavaraisa. === Religiun e concepziun dal mund === Cun 48,8&nbsp;% (situaziun dal 2018) furma la Baviera suenter il Saarland il pajais federativ cun la pli auta quota da populaziun catolic-romana. Ulteriurs 17,8&nbsp;% da la populaziun èn da confessiun evangelic-luterana. Questas duas confessiuns èn distribuidas a moda ineguala sin ils singuls districts: La Baviera e la Franconia Bassa èn per gronda part da confessiun catolica, la Franconia Mesauna ed Auta percunter protestanta. Citads sco Ansbach, Bayreuth, Nürnberg ubain Rothenburg ob der Tauber han furmà a ses temp centers da la refurmaziun. Dapi il 1970 è tant il dumber dals catolics sco er quel dals protestants sa reducì marcantamain. Vischnancas gidieuas han existì fin en il 19avel tschientaner surtut en regiuns ruralas da la Franconia e Svevia sco er en citads imperialas libras sco Nürnberg (scumond da sa domiciliar tranter il 1499 ed il 1850) e Regensburg. En la Veglia Baviera sut ils da Wittelsbach na devi praticamain nagins Gidieus; dapi l’emancipaziun dals Gidieus è quai alura surtut sa midà en las citads bavaraisas. Da bunamain 200 cuminanzas gidieuas avant il [[holocaust]] existan en la Baviera anc u puspè 13 cuminanzas. Da muntada creschenta, surtut en las citads grondas, è l’islam. L’onn 2008 vivevan en la Baviera ca. 4&nbsp;% muslims, quai che correspunda a radund 13&nbsp;% da tut ils muslims sesents en Germania. Sper ulteriuras cuminanzas religiusas pli pitschnas crescha ils ultims onns er en Baviera il dumber da persunas che n’èn betg liadas ad ina confessiun. === Citads === La pli gronda citad da la Baviera e chapitala dal stadi federativ è [[Minca]] cun radund 1,45 milliuns abitants. [[Minca]] è la terz gronda citad da la Germania (suenter [[Berlin]] e [[Hamburg]]). I suondan entaifer la Baviera las suandantas citads cun dapli che 50&nbsp;000 abitants (situaziun dal 2018): [[Nürnberg]] (518&nbsp;365), [[Augsburg]] (295&nbsp;135), [[Regensburg]] (152&nbsp;610), [[Ingolstadt]] (136&nbsp;981), [[Würzburg]] (127&nbsp;880), [[Fürth]] (127&nbsp;748), [[Erlangen]] (111&nbsp;962), [[Bamberg]] (77&nbsp;592), [[Bayreuth]] (74&nbsp;657), [[Landshut]] (72&nbsp;404), [[Aschaffenburg]] (70&nbsp;527), [[Kempten]] (68&nbsp;907), [[Rosenheim]] (63&nbsp;324), [[Neu-Ulm]] (58&nbsp;707), [[Schweinfurt]] (54&nbsp;032) e [[Passau]] (52&nbsp;469).<ref>Indicaziuns tenor [https://web.archive.org/web/20151203052804/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online/ Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung].</ref> === Dialect === Ils dialects da la part settentriunala da la Baviera tutgan tar il tudestg mesaun, quels da las ulteriuras parts tar il tudestg superiur (francon oriental, bavarais, aleman en furma dal svabais). Tranter ils indigens, surtut ordaifer las citads grondas, èn quests dialects fitg derasads. En aglomeraziuns sco a Minca sa lascha però constatar ina diminuziun cuntinuanta dal dialect. Da la varietad dialectala (lexicografia, derasaziun tradiziunala) s’occupan divers vocabularis ed atlas linguistics sco il Bayerisches Wörterbuch, il Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben e.a. == Politica == === Constituziun === [[Datoteca:Westseite_des_Maximilianeum,_2013.jpg|thumb|220px|Il Maximilianeum a Minca]] Il fundament da la politica en Baviera furma la constituziun ch’è vegnida approvada tras votaziun dal pievel il prim da december 1946. Sper la Dieta pon leschas e midadas da la constituziun er vegnir iniziadas tras il pievel (cf. sutvart ‹democrazia directa›). Tar ina midada da la constituziun è en mintga cas necessaria ina decisiun dal pievel. === Las trais pussanzas === Legislativa: La Dieta bavaraisa (Bayerischer Landtag), cun sedia en il Maximilianeum a Minca, furma il parlament dal pajais. Quel dumbra 205 sezs; la perioda da legislatura dura tschintg onns. Fin l’onn 1998 ha la Baviera – sco sulet stadi federativ – er anc possedì ina segunda chombra, il Senat. En quel sesevan represchentants da gruppas d’interess socialas ed economicas. La finamira da questa segunda chombra era da furmar in cuntrapais politic a la Dieta; ma il Senat na pudeva betg proponer atgnas leschas, mabain disponiva be d’in dretg da collavuraziun. Executiva: La regenza statala (Staatsregierung) furma il magistrat suprem dal Stadi liber da la Baviera. Il primminister vegn elegì da la Dieta; cun consentiment da quest’ultima po el alura nominar e relaschar ils ministers dal stadi e secretaris da stadi. Tenor la constituziun sa cumpona il cabinet da maximalmain 18 commembers. Giudicativa: La pli auta dretgira bavaraisa furma il Bayerischer Verfassungsgerichtshof cun sedia a Minca. === Democrazia directa === La politica bavaraisa enconuscha divers elements directdemocratics. Sper votaziuns dal pievel ed iniziativas dal pievel (Volksbegehren) a nivel dal stadi federativ han ins er introducì il 1995 l’instrument da l’iniziativa dal pievel a nivel communal. === Segirezza interna e militar === La polizia bavaraisa furma la pli gronda furmaziun da polizia en la Republica Federala Tudestga. In’armada bavaraisa permanenta ha existì tranter il 1682 ed il 1919. Actualmain è la Bundeswehr preschenta en radund 60 lieus en l’entira Baviera. Medemamain existan qua pliras basas militaras dals [[Stadis Unids]] (t.a. Grafenwöhr, ina da las pli grondas plazzas d’exercizi da truppa en l’entira Europa). === La Baviera en l’Europa === Cun las relaziuns tar la politica ed administraziun europeica è incumbensà il minister dal stadi per fatgs europeics e relaziuns regiunalas. La chanzlia statala bavaraisa dispona d’ina represchentanza tar l’[[Uniun europeica]] a [[Brüssel]].<ref>[https://www.bayern.de/staatsregierung/bayern-in-europa/ ''Bayern in Brüssel''], consultà ils 12 d’avust 2018.</ref> La Baviera tgira er numerusas relaziuns e cooperaziun tar ils stadis vischins europeics, tranter auter per coordinar la politica dal Danubi e da las Alps (Cuminanza da lavur da las regiuns alpinas, ARGE ALP). La Baviera profitescha er da numerusas contribuziuns da vart da l’Uniun europeica, sco per exempel 495 milliuns euros or dal fond europeic per svilup regiunal e stgars 300 milliuns euros or dal fonds social europeic (mintgamai per la perioda da promoziun 2014 fin 2020). === La Baviera en la Republica Federala Tudestga === En la Chombra federala (Bundesrat, correspunda en Svizra al Cussegl dals stans) dispona la Baviera, tuttina sco la Saxonia Inferiura, Baden-Württemberg e Nordrhein-Westfalen, dal dumber maximal da sis vuschs. == Simbols da suveranitad == La vopna statala da la Baviera sa cumpona da sis cumponentas eraldicas: Il liun dad aur, collià oriundamain cun il Palatinat renan dals da Wittelsbach, stat per il Palatinat Aut, il ‹rastè francon› per ils trais districts francons, il panter blau per la Veglia Baviera ed ils trais liuns dad aur per la Svevia. Il scut alv-blau simbolisescha la Baviera sco stadi cumplessiv e la curuna dal pievel designescha suenter l’aboliziun da la curuna roiala la suveranitad dal pievel. La Baviera dispona da duas bandieras statalas equivalentas: la bandiera cun musters romboids alv-blaus e la bandiera cun strivlas orizontalas en las colurs alv e blau. La bandiera cun musters romboids ha adina, ord vista da l’observatur, sisum a sanestra in romboid alv (er en la vopna) e dumbra almain 21 romboids (per part tagliads). Ils medems romboids cumparan en bleras vopnas da citads e vischnancas en il territori dal palatinat electoral istoric, damai ch’ils da Wittelsbach disponivan er là da bains extendids. == Sutdivisiun administrativa == === Districts === Ils districts han ina funcziun dubla: Sco districts administrativs, munids dal ministeri da l’intern da la Baviera cun ina regenza, servan els a l’administraziun generala ed interna dal pajais federativ; sco districts (ch’èn geograficamain congruents cun ils districts administrativs) furman els il terz stgalim da corporaziuns territorialas da dretg public (sur las vischnancas sco emprim stgalim ed ils circuls sco segund). I sa tracta da corporaziuns autonomas che disponan perquai d’organs administrativs che vegnan elegids mintga tschintg onns a moda democratica (Bezirkstag, Bezirkstagspräsident). [[Datoteca:Bavaria, administrative divisions (government districts only) - de - colored.svg|thumb|220px|Ils districts en survista]] Ils set districts da la Baviera èn: * Baviera Sura * Baviera Sut * Palatinat Aut * Franconia Auta * Franconia Mesauna * Franconia Bassa * Svevia === Regiuns da planisaziun === En la Baviera datti en tut 18 regiuns da planisaziun. Quellas furman zonas da planisaziun regiunalas, entaifer las qualas duain vegnir mantegnidas ubain sviluppadas tenor il program da svilup bavarais relaziuns da viver ed economicas equilibradas. === Circuls e citads autonomas === Ils set districts sa dividan en 71 circuls e 25 citads autonomas. Ils circuls e las citads furman corporaziuns territorialas cun dretg d’administraziun autonoma (Kreistag e Landrat resp. Stadtrat ed Oberbürgermeister). En il cas dals circuls sa serva er il stadi da las autoritads existentas (senza crear atgnas sco che quai è il cas a nivel dals districts) per ademplir las incumbensas da l’administraziun statala. Tar las citads autonomas percunter è realisada ina communalisaziun cumplessiva, damai ch’èn vegnidas surdadas a quellas las incumbensas da l’autoritad administrativa inferiura per atgna execuziun. === Vischnancas === La Baviera sa cumpona da bundant 2000 vischnancas politicas autonomas (situaziun dal 2013). Tranter il 1971 ed il 1980 han ins augmentà en consequenza da fusiuns da vischnanca fermamain l’effizienza da las vischnancas. Il dumber da las vischnancas è sa reducì en quest interval da radund 7000 sin 2500, medemamain quel dals circuls da 143 sin 71 e da las citads autonomas da 48 sin 25. == Economia e traffic == La Baviera è sa sviluppada ils ultims decennis dal stadi agrar al center da tecnologia e vala oz sco regiun economicamain fitg ferma. Quai vala surtut per la chapitala Minca, ma er per numerusas autras citads ed aglomeraziuns en l’entir pajais. Cumpareglià cun il product interiur brut da l’Uniun europeica, exprimì en standards da la capacitad da cumpra, ha la Baviera cuntanschì il 2014 in index da 151 (Baviera Sura 186; EU-28: 100; Germania: 131; Hamburg: 215). La quota da dischoccupads ha muntà il november 2019 2,7&nbsp;%, igl è quai la pli bassa quota en l’entira Germania. === Turissem === Il turissem vala pervi da sia gronda muntada sco ‹economia directiva› da la Baviera. Il 2016 ha la svieuta dal sectur da turissem muntà brutto a stgars 24 milliardas euros. Il 2018 han ins nudà en tut 98,7 milliuns pernottaziuns. Il medem onn è la Baviera stada la destinaziun preferida da tut ils giasts da l’exteriur en Germania.<ref> Bayerisches Landesamt für Statistik: [https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/veroffentlichungen/statistische_berichte/g4100c_201906.pdf ''Tourismus in Bayern im Juni 2019''], consultà ils 26 d’avust 2019.</ref> Da muntada turistica èn sper Minca surtut las regiuns enturn ils lais bavarais e las Alps sco er las citads da muntada istoric-culturala sco Nürnberg (miglia istorica, areal dal di da partida e ses museums), Augsburg (Fuggerei, mir da la citad, edifizis da la renaschientscha) e Regensburg (citad veglia istorica che fa part dapi il 2007 dal Patrimoni cultural mundial). === Energia === [[Datoteca:Gelände_des_Kernkraftwerk_Isar_(KKI).jpg|thumb|210px|Ovra atomara Isar]] L’energia atomara furma cun 48,7&nbsp;% la pli gronda cumpart vi da la producziun d’energia netto. En dus lieus en la Baviera sa chattan ovras atomaras (KKW Isar e KKW Gundremmingen), ultra da quai vegn manà a Garching sper Minca in reactur da perscrutaziun. Sin il segund plaz suenter l’energia atomara suondan las energias regenerablas cun 29,2&nbsp;%. Omaduas cumparts èn uschia cumpareglià cun la media da la Germania (18 resp. 21&nbsp;%) surproporziunalmain grondas. Gas convenziunals contribueschan ca. 15,5&nbsp;% a la producziun d’electricitad, quai che correspunda quasi a la media en l’entira Germania (14&nbsp;%). La cumpart dal charvun da terra e charvun da crap è percunter cun 4,1&nbsp;% lunsch sut la media tudestga (total 42&nbsp;%). Ielis minerals (ieli da stgaudar, accumulaziun a pumpa) vegnan sin 2,6&nbsp;% (entira Germania en media 5&nbsp;%).<ref>[http://www.energieatlas.bayern.de/thema_energie/daten.html ''Energie-Atlas Bayern – Zahlen, Daten und Indikatoren''], consultà il prim d’avust 2013.</ref> === Medias === La Baviera – surtut la chapitala Minca, per part er Nürnberg – furma la sedia da numerusas interpresas da medias (t.a. Süddeutsche Zeitung), chasas edituras ed emetturs da radio e televisiun (t.a. direcziun da program da l’ARD, Bayerischer Rundfunk). === Traffic === En il traffic da via e da viafier internaziunal èn las colliaziuns da la [[Germania]] en l’[[Austria]] e vinavant vers l’[[Italia]] e l’[[Europa dal Sidost]] da muntada extraordinaria. Exempels furman las colliaziuns da [[Nürnberg]] sur [[Regensburg]] e [[Passau]] a [[Linz]], las colliaziuns da [[Würzburg]] resp. [[Nürnberg]] e [[Minca]] sur [[Rosenheim]] a [[Salzburg]] resp. [[Innsbruck]], en pli la colliaziun da [[Minca]] sur [[Lindau]] a [[Bregenz]] e [[Turitg]]. Las colliaziuns da traffic en la Tschechia vischina èn percunter bundant main bunas; suenter la vieuta politica han ins sulettamain realisà in’autostrada en la Republica Tscheca. Surtut las colliaziuns da viafier en la [[Tschechia]] èn fin oz pauc effizientas. Per il traffic internaziunal tranter [[Nürnberg]] e [[Prag]] porscha la Deutsche Bahn colliaziuns da bus a lunga distanza. A l’intern da la Baviera exista ina vasta rait d’autostradas e straduns sco er ina spessa rait da lingias da viafier. Las staziuns principalas da Minca e da Nürnberg tutgan tar las pli grondas en Germania e furman impurtants centers dal traffic da viafier transeuropeic. En las duas citads numnadas sa chattan er las duas pli grondas plazzas d’aviaziun da la Baviera. La navigaziun interna ha surtut lieu sin il Danubi, sin il Main e sin il Chanal Main-Danubi. == Cultura == === Teater ed opera === La Baviera dispona a Minca, Nürnberg ed Augsburg da plirs teaters statals. La Bayerische Staatsoper en il Nationaltheater München vala a nivel naziunal ed internaziunal sco la pli renumada tribuna en la Baviera. Daspera existan en tut las parts dal pajais numerus teaters da citad resp. communals. Ils Bayreuther Festspiele, fundads da Richard Wagner, furman fin oz in festival da muntada internaziunala. Medemamain enconuschenta lunsch sur ils cunfins dal pajais è daventada l’Augsburger Puppenkiste tras sias producziuns da televisiun.<ref>[https://web.archive.org/web/20130928175041/http://kulturportal-bayern.de/index.php?id=8 ''Kulturportal Bayern''], consultà ils 9 da favrer 2013.</ref> Impurtantas scripturas e scripturs oriunds da la Baviera u ch’han vivì ed operà en la regiun èn (en successiun alfabetica): [[Herbert Achternbusch]], [[Carl Amery]], [[Bertolt Brecht]], [[Lena Christ]], [[Michael Ende]], [[Lion Feuchtwanger]], [[Marieluise Fleisser]], [[Ludwig Ganghofer]], [[Oskar Maria Graf]], [[Axel Hacke]], [[Eckhard Henscheid]], [[Annette Kolb]], [[Franz Xaver Kroetz]], [[Thomas Mann]], [[Klaus Mann]], [[Golo Mann]], [[Christian Morgenstern]], [[Albert Ostermaier]], [[Jean Paul]], [[Otfried Preussler]], [[Herbert Rosendorfer]], [[Hans Sachs]], [[Martin Sperr]], [[Patrick Süskind]], [[Ludwig Thoma]], [[Uwe Timm]], [[Ernst Toller]], [[Frank Wedekind]]. Sco cabarettists èn ultra da quai da menziunar [[Django Asül]], [[Ottfried Fischer]], [[Günter Grünwald]], [[Dieter Hildebrandt]], [[Liesl Karlstadt]], [[Gerhard Polt]], [[Karl Valentin]], [[Georg Ringsgwandl]], [[Hannes Ringlstetter]]. === Musica === La Baviera vala tradiziunalmain sco patria da la musica populara, dal jodel e dal Schuhplattler. Da la Baviera derivan er enconuschents cumponists sco [[Max Reger]], [[Carl Orff]], [[Wilfried Hiller]], [[Richard Strauss]] e [[Christoph Willibald Gluck]]. Menziun meritan er divers chors (Regensburger Domspatzen, Münchener Bach-Chor e.a.) ed orchesters (Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, Bayerisches Staatsorchester am Nationaltheater, Bayerische Kammerphilharmonie in Augsburg e.a.). Entaifer la musica moderna èn da menziunar il chantautur [[Constantin Wecker]], la band da rock e pop [[Spider Murphy Gang]] ed ils musicists da jazz [[Klaus Doldinger]] e [[Barbara Dennerlein]]. === Art figurativ === [[Datoteca:Franz_Marc_005.jpg|thumb|220px|Ovra da Franz Marc]] Ils cumenzaments da l’art figurativ en Baviera èn da chattar en la pictura da manuscrits carolingica ed en l’art d’aurer (chalesch da Tassilo) dal 9avel tschientaner. Impurtantas perditgas da la plastica gotica sa chattan en ils doms da Regensburg u da Bamberg. La vieuta dal 15avel al 16avel tschientaner è stada segnada da sculpturs sco [[Veit Stoss]] u [[Tilman Riemenschneider]] e da picturs artists sco [[Hans Holbein il Vegl]]. Il pli impurtant represchentant da la renaschientscha tudestga ha furmà [[Albrecht Dürer]], oriund da Nürnberg. Durant il baroc e rococo èn surtut vegnidas installadas en ils enconuschents edifizis sacrals dals frars [[Asam]] impurtantas plasticas. [[Ignaz Günther]] e [[Joseph Feuchtmayer]] han concepì ils ritgs interiurs da las baselgias da [[Balthasar Neumann]] e [[Dominikus Zimmermann]]. Vers il 1800 ha Minca giugà in’impurtanta rolla en il svilup da la pictura da paesagis. Impurtants artists dal 19avel tschientaner èn [[Carl Spitzweg]] sco maister da la pictura da gener, il realist [[Wilhelm Leibl]] sco er [[Franz von Lenbach]] e [[Franz von Stuck]] sco represchentants dal simbolissem. A l’entschatta dal 20avel tschientaner han artists da Minca cuninizià il svilup vers la moderna. La gruppa d’artists Der Blaue Reiter enturn [[Wassili Kandinsky]] cun [[Franz Marc]], [[Gabriele Münter]], [[August Macke]] e [[Paul Klee]] ha rut cun la tradiziun e sviluppà novas furmas d’expressiun. En il suenterguerra han [[Willi Baumeister]], [[Fritz Winter]] e [[Ruprecht Geiger]] tutgà tar ils pli impurtants artists. L’avantgarda represchentan tranter auter [[Bernd Zimmer]], [[Alf Lechner]] e [[Fritz Koenig]]. === Film === La producziun da film e da televisiun en la Baviera ha lieu tant en furma da producziuns dal Bayerischer Rundfunk u d’auters emetturs statals e privats sco er da films da kino (t.a. Constantin Film e Bavaria Film). Sper divers festivals da film (Filmfest München, Hofer Filmtage e.a.) èn da menziunar ils suandants reschissurs ch’èn colliads en ina furma u l’autra cun la Baviera: [[Heinz Badewitz]], [[Helmut Dietl]], [[Bernd Eichinger]], [[Werner Herzog]], [[Rainer Werner Fassbinder]], [[Hans Steinhoff]], [[Joseph Vilsmaier]]. === Architectura === Ils emprims edifizis da crap èn vegnids erigids en Baviera dal temp dals Romans. A Weissenburg han ins per exempel exchavà ina terma romana. Perditgas dal temp medieval tempriv datti be paucas. In exempel furma la cripta dal Dom da Bamberg or dal temp da l’imperatur [[Heinrich II]]. En il decurs dal temp autmedieval èn Augsburg, Nürnberg, Würzburg e Regensburg daventadas citads da commerzi bainstantas. A Regensburg e Nürnberg han ins erigì, sco en l’Italia, turs da famiglia imposantas. Il dom da Regensburg furma ina da las ovras principalas da l’architectura gotica en la Germania dal Sid. La punt da crap a Regensburg ha furmà sur lung temp la suletta punt sur il Danubi tranter Ulm e Vienna ed ha perquai manà il traffic e commerzi nà qua. Tar ils centers da citads istorics tutgan sper las citads grondas er Rothenburg ob der Tauber, Dinkelsbühl, Straubing e Nördlingen. La citad Landshut è enconuschenta per la baselgia da Nossadunna cun la pli auta tur da quadrels dal mund sco er per la residenza municipala cun sias picturas renaschimentalas. Ad Augsburg han ils Fugger erigì cun la Fuggerei l’emprim abitadi social dal mund. La chasa municipala dal lieu vala sco edifizi da parada da quel temp. Il retg [[Ludwig II]] ha laschà eriger il chastè Neuschwanstein, il chastè Linderhof e Herrenchiemsee. Tar las attracziuns a Minca tutgan la Porta da la victoria e las collecziuns anticas. A Nürnberg furman, sper las attracziuns architectonicas en la citad veglia, l’areal dals dis da partida dal temp dal naziunalsocialissem e l’exposiziun davart ils Process da Nürnberg impurtants lieus da commemoraziun. Dal temp da Ludwig I è vegnida erigida la Walhalla a Donaustauf sper Regensburg (1842) e la Befreiungshalle survart Kelheim en la Baviera Sut (1863). La Walhalla cuntegna bustas e tavlas commemorativas deditgadas a persunalitads da lingua tudestga; la Halla da la liberaziun regorda a las guerras da liberaziun cunter Napoleun ils onns 1813 fin 1815. Al Patrimoni mundial da l’Unesco appartegnan la residenza da Würzburg (1981), la Wieskirche sper Steingaden (1983), la citad veglia da Bamberg (1993), il limes roman tranter la Germania e las provinzas romanas Germania Superiura e Raetia (2005), la citad veglia da Regensburg (2006), las palissadas preistoricas enturn las Alps (2011), l’opera a Bayreuth (2012), l’economia d’aua istorica ad Augsburg (2019).<ref>Deutsche UNESCO-Kommission: [https://web.archive.org/web/20150211004007/http://www.unesco.de/welterbe-deutschland.html?&L=0 ''Welterbestätten in Deutschland''], consultà ils 7 da zercladur 2019.</ref> === Museums === [[Datoteca:201710_GNM_ZvD_a13.jpg|thumb|220px|Sguard en il Museum naziunal german a Nürnberg]] Cun radund 1350 museums è la Baviera il pajais federativ cun ils pli blers lieus d’exposiziun da l’entira Germania ed ina da las regiuns cun la pli gronda spessezza da museums da l’entir continent.<ref>[http://www.bayerische-museumsakademie.de/ ''Die Bayerische Museumsakademie''], consultà ils 7 da zercladur 2015.</ref> La vasta paletta da museums cumpiglia collecziuns statalas e privatas, ma er chastels e curtins. Tar ils pli gronds ed enconuschents museums tutgan il Germanisches Nationalmuseum a Nürnberg ed il Bayerisches Nationalmuseum a Minca. Ina part essenziala dal possess da maletgs e d’art dal stadi liber sa chatta en las Bayerische Staatsgemäldesammlungen. En la Franconia, a Bad Windsheim e Fladungen sa chattan dapi il 1976 resp. 1990 dus dals pli gronds museums al liber. === Bibliotecas ed archivs === La pli gronda biblioteca dal stadi liber furma la Bayerische Staatsbibliothek a Minca. Igl è quai la biblioteca statala centrala da la Baviera ed ina da las pli impurtantas bibliotecas da perscrutaziun ed universalas europeicas. Cun bundant 10,2 milliuns medias sa tracti da la terz gronda biblioteca en Germania e d’ina da las pli grondas collecziuns en l’entir territori da lingua tudestga. Il Bayerisches Hauptstaatsarchiv a Minca furma il pli grond archiv statal da la Baviera. Pervi da la lunga existenza statala da la Baviera sa tracti a medem temp d’in dals pli impurtants archivs en l’Europa. Daspera existan en l’entir stadi federativ numerus auters archivs sco er bibliotecas statalas ed universitaras. === Curtins zoologics e parcs d’animals === Sper zoos e curtins zoologics (Augsburg, Hof) existan en l’entira Baviera divers parcs d’animals (Minca, Nürnberg, Straubing) ed asils da selvaschina (Bad Kissingen, Poing, Schweinefurt, Coburg e.a.). === Cuschina === La cuschina da la Baviera è multifara, betg il davos perquai ch’ella enserra las differentas tradiziuns da la Veglia Baviera, da la Franconia e da la Svevia. Tar las spezialitads regiunalas tutgan tranter auter la liongia alva bavaraisa, giabus asch, gnocs (Knödel) e bizochels (Spätzle). == Universitads e scolas autas == En la Baviera existan nov universitads statalas. Fin il 1962 eran quai be quatter a Minca (LMU, TU), Würzburg ed Erlangen. Tranter il 1962 ed il 1975 ha il stadi fundà tschintg ulteriuras a Regensburg, Augsburg, Bamberg, Bayreuth e Passau. Dapi il 2018 è il stadi liber londervi d’installar la dieschavla universitad statala a Nürnberg. Il 1973 è anc vegnida vitiers – a nivel da la Republica Federala Tudestga – l’universitad da la Bundeswehr a Minca. Daspera dumbra la Baviera en tut 18 scolas autas spezialisadas (situaziun dal 2020). Quellas han ins stgaffì tranter il 1971 ed il 1996, per exempel ad Aschaffenburg, Hof, Landshut, Kempten e Nürnberg. Impurtants sciencists ed inventaders che derivan da la Baviera u ch’han operà qua èn stads: [[Alois Alzheimer]], [[Martin Behaim]], [[Rudolf Diesel]], [[Joseph von Fraunhofer]], [[Werner Heisenberg]], [[Robert Huber]], [[Sebastian Kneipp]], [[Carl von Linde]], [[Rudolf Mössbauer]], [[Georg Ohm]], [[Max von Pettenkofer]], [[Max Planck]], [[Ludwig Prandtl]], [[Adam Ries]], [[Wilhelm Conrad Röntgen]], [[Lothar Rohde]], [[Hermann Schwarz]], [[Johannes Stark]], [[Levi Strauss]]. == Sport == === Ballape === Tar ils sports ils pli populars tutga il ballape. L’associaziun da ballape bavaraisa dumbra 1,5 milliuns commembers e furma uschia la pli gronda en Germania. Enconuschent a nivel internaziunal è il FC Bayern München. Quel è daventà pli savens che mintg’autra squadra victura da la Bundesliga ed ha er gudagnà repetidamain concurrenzas internaziunalas sco l’UEFA Champions League. Medemamain en la pli auta classa da ballape en Germania gioga il FC Augsburg. === Sport d’enviern === Surtut en il spazi alpin en la part meridiunala da la Baviera ha il sport d’enviern tradiziunalmain ina grond’impurtanza. Correspundentamain èn atletas ed atlets da la regiun adina puspè preschents davanttiers en las pli differentas disciplinas alpinas e nordicas. Impurtantas occurrenzas da sport d’enviern han lieu regularmain ad [[Oberstdorf]] ed a [[Garmisch-Partenkirchen]]. A Garmisch han er gì lieu ils gieus olimpics d’enviern dal 1936. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Karl Bosl (ed.): ''Handbuch der historischen Stätten Deutschlands.'' Tom 7: ''Bayern''. (''Kröners Taschenausgabe'', tom 277), 3. ed., Kröner, Stuttgart 1981, ISBN 3-520-27703-4. * Max Spindler (ed.), Gertrud Diepolder: ''Bayerischer Geschichtsatlas.'' Bayerischer Schulbuchverlag, Minca 1969. * Max Spindler, Alois Schmid (ed.): ''Handbuch der bayerischen Geschichte.'' Beck, Minca 1971ss. (4 toms). * Wilhelm Volkert, Richard Bauer: ''Handbuch der bayerischen Ämter, Gemeinden und Gerichte: 1799–1980.'' Beck, Minca 1983, ISBN 3-406-09669-7. * Peter Claus Hartmann: ''Bayerns Weg in die Gegenwart. Vom Stammesherzogtum zum Freistaat heute.'' 2. ed., Pustet, Regensburg 2004, ISBN 3-7917-1875-4. * Benno Hubensteiner: ''Bayerische Geschichte. Staat und Volk, Kunst und Kultur.'' 18. ed., Rosenheim 2013, ISBN 978-3-475-53756-1. * Gerald Huber: ''Kleine Geschichte Niederbayerns''. 2. ed., Verlag Friedrich Pustet, Regensburg 2010, ISBN 978-3-7917-2048-7. * Gerald Huber: ''Lecker derbleckt. Eine kleine bairische Wortkunde''. Societätsverlag, Francfurt a.M. 2008, ISBN 978-3-7973-1100-9. * Fritz Koller, Hermann Rumschöttel: ''Bayern und Salzburg im 19. und 20. Jahrhundert, vom Salzachkreis zur Euregio.'' Samson, Minca 2006, ISBN 3-921635-98-5. * Dirk Götschmann: ''Wirtschaftsgeschichte Bayerns, 19. und 20. Jahrhundert.'' Pustet, Regensburg 2010, ISBN 978-3-7917-2230-6. * Peter Fassl, Wilhelm Liebhart, Doris Pfister, Wolfgang Wüst (ed.): ''Bayern, Schwaben und das Reich. Festschrift für Pankraz Fried zum 75. Geburtstag''. (''Augsburger Beiträge zur Landesgeschichte Bayerisch-Schwabens'', 11), Augsburg 2007, ISBN 978-3-89639-589-4. * Michael Beer: ''Bayerns Boom im Bauernland. Landesplanung und Strukturwandel der bayerischen Wirtschaft im ländlichen Raum von 1945 bis 1975.'' Lulu, Morrisville 2008, ISBN 978-1-4092-0580-7. * Franz X. Bogner: ''Bayern aus der Luft''. Stürtz, Würzburg 2009, ISBN 978-3-8003-4014-9. * Martin Wittmann: ''Total alles über Bayern / The Complete Bavaria.'' Folio Verlag, Vienna/Bulsaun 2014, ISBN 978-3-85256-646-7. == Colliaziuns == {{Commonscat|Bavaria|Baviera}} * [https://www.bayern.de/ Pagina d’internet da la regenza bavaraisa] * [https://web.archive.org/web/20200608010822/https://www.bayerische-landesbibliothek-online.de// ''Bayerische Landesbibliothek''] * [http://www.hdbg.de/ ''Haus der Bayerischen Geschichte''] * [http://www.bayernatlas.de/ Chartas geograficas davart la Baviera] * [http://www.bavarikon.de/ ''bavarikon – Kunst- und Wissensschätze Bayerns''] [[Categoria:Germania]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Regiuns europeicas)]] {{Pajais Federativ Germania}} irdzp0syayyr7wgpv03714xkuwiojem Squadra naziunala da ballape dal Giapun 0 8968 172636 148074 2026-06-18T00:54:03Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172636 wikitext text/x-wiki La '''squadra naziunala da ballape dal Giapun''' è la selecziun naziunala da ballape dal [[Giapun]]. Ella vegn controllada da la [[Japan Football Association]] (JFA) e dapi l'onn trenada da [[Takeshi Okada]].<ref>[http://www.jfa.or.jp/eng/national_team/squad/index.html Team: jfa.or.jp (engl.)]</ref> Dapi ils onns 1990 tutga ella tar las squadras las pli fermas da l'[[Asia]] ed ha fin ussa gudagnà trais giadas il Campiunadi asiatic. Ils onns 1998, 2002 e 2006 è la squadra era sa participada al [[Campiunadi mundial da ballape]]. == Cader actual == Giugaders ch'èn vegnids nomindas per la participaziun al [[Campiunadi mundial da ballape 2010]].<ref>[http://samuraiblue.jp/fanzone/member/ jfa.or.jp: 日本代表2010FIFAワールドカップ南アフリカメンバー]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110606041849/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/sw20100510x1.html WM-Kader 2010 (Japan Times)]</ref> {| class="wikitable" |- bgcolor="#9799F3" ! Nr. ! Giugader ! Club ! Début ! Gieus internaziunals ! Gols en gieus internaziunals ! Data da naschientscha |- ! colspan="7" bgcolor="#EFEFEF"|Gol |- bgcolor="#FFECCE" |23 | [[Yoshikatsu Kawaguchi]] | {{flagicon|Japan}} [[Júbilo Iwata]] | 13 da favrer 1997 | align="center" |117 | align="center" |0 | 15 d'avust 1975 |- bgcolor="#FFECCE" |1 | [[Seigo Narazaki]] | {{flagicon|Japan}} [[Nagoya Grampus]] | 15 da favrer 1998 | align="center" |75 | align="center" |0 | 15 d'avrigl 1976 |- |- bgcolor="#FFECCE" |21 | [[Eiji Kawashima]] | {{flagicon|Japan}} [[Kawasaki Frontale]] | 17 da favrer 2008 | align="center" |8 | align="center" |0 | 20 da mars 1983 |- ! colspan="7" bgcolor="#EFEFEF"|Defensiun |- bgcolor="#E7FAEC" |22 | [[Yuji Nakazawa]] | {{flagicon|Japan}} [[Yokohama Marinos]] | 28 da settember 1999 | align="center" |102 | align="center" |17 | 25 da favrer 1978 |- bgcolor="#E7FAEC" |4 | [[Marcus Tulio Tanaka]] | {{flagicon|Japan}} [[Nagoya Grampus]] | 9 d'avust 2006 | align="center" |37 | align="center" |7 | 24 d'avrigl 1981 |- bgcolor="#E7FAEC" |3 | [[Yūichi Komano]] | {{flagicon|Japan}} [[Júbilo Iwata]] | 3 d'avust 2005 | align="center" |51 | align="center" |0 | 25 da fanadur 1981 |- bgcolor="#E7FAEC" |13 | [[Daiki Iwamasa]] | {{flagicon|Japan}} [[Kashima Antlers]] | | align="center" |2 | align="center" |0 | 30 da schaner 1982 |- bgcolor="#E7FAEC" |15 | [[Yasuyuki Konno]] | {{flagicon|Japan}} [[FC Tokyo]] | | align="center" |34 | align="center" |0 | 25 da schaner 1983 |- bgcolor="#E7FAEC" |5 | [[Yuto Nagatomo]] | {{flagicon|Japan}} [[FC Tokyo]] | | align="center" |23 | align="center" |3 | 12 da settember 1986 |- bgcolor="#E7FAEC" |6 | [[Atsuto Uchida]] | {{flagicon|Japan}} [[Kashima Antlers]] | 26 da schaner 2008 | align="center" |31 | align="center" |1 | 27 da mars 1988 |- ! colspan="7" bgcolor="#EFEFEF"|Champ central |- bgcolor="#DFEDFD" |10 | [[Shunsuke Nakamura]] | {{flagicon|Japan}} [[Yokohama Marinos]] | 1998 | align="center" |95 | align="center" |24 | 24 da zercladur 1978 |- bgcolor="#DFEDFD" |20 | [[Junichi Inamoto]] | {{flagicon|Japan}} [[Kawasaki Frontale]] | | align="center" |79 | align="center" |5 | 18 da settember 1979 |- bgcolor="#DFEDFD" |7 | [[Yasuhito Endō]] | {{flagicon|Japan}} [[Gamba Osaka]] | 20 da november 2002 | align="center" |91 | align="center" |8 | 28 da schaner 1980 |- bgcolor="#DFEDFD" |14 | [[Kengo Nakamura]] | {{flagicon|Japan}} [[Kawasaki Frontale]] | | align="center" |45 | align="center" |5 | 31 d'october 1980 |- bgcolor="#DFEDFD" |8 | [[Daisuke Matsui]] | {{flagicon|France}} [[Grenoble Foot]] | 2003 | align="center" |22 | align="center" |1 | 11 da matg 1981 |- bgcolor="#DFEDFD" |2 | [[Yuki Abe]] | {{flagicon|Japan}} [[Urawa Red Diamonds]] | 2005 | align="center" |42 | align="center" |3 | 6 da settember 1981 |- bgcolor="#DFEDFD" |17 | [[Makoto Hasebe]] | {{flagicon|Deutschland}} [[VfL Wolfsburg]] | 2006 | align="center" |28 | align="center" |1 | 18 da schaner 1984 |- bgcolor="#DFEDFD" |18 | [[Keisuke Honda]] | {{flagicon|Russia}} [[PFK ZSKA Moskau|ZSKA Moskau]] | 2008 | align="center" |12 | align="center" |4 | 13 da zercladur 1986 |- ! colspan="7" bgcolor="#EFEFEF"|Attatga |- bgcolor="#FFD2D6" |11 | [[Keiji Tamada]] | {{flagicon|Japan}} [[Nagoya Grampus]] | mars 2004 | align="center" |68 | align="center" |16 | 11 d'avrigl 1980 |- bgcolor="#FFD2D6" |16 | [[Yoshito Okubo]] | {{flagicon|Japan}} [[Vissel Kobe]] | | align="center" |46 | align="center" |5 | 9 da zercladur 1982 |- bgcolor="#FFD2D6" |12 | [[Kisho Yano]] | {{flagicon|Japan}} [[Albirex Niigata]] | | align="center" |17 | align="center" |2 | 5 d'avrigl 1984 |- bgcolor="#FFD2D6" |9 | [[Shinji Okazaki]] | {{flagicon|Japan}} [[Shimizu S-Pulse]] | | align="center" |25 | align="center" |16 | 16 d'avrigl 1986 |- bgcolor="#FFD2D6" |19 | [[Takayuki Morimoto]] | {{flagicon|Italy}} [[Calcio Catania]] | | align="center" |3 | align="center" |1 | 5 d'avrigl 1984 |} == Referenzas == <references/> == Colliaziuns == * [http://www.jfa.or.jp/ Website da l'Associaziun da ballape giapunaisa]] [[Categoria:Squadra naziunala da ballape]] 4rdawf1hcpmh50jqjv3we63rh7vwncb Stretga da La Pérouse 0 9859 172637 160530 2026-06-18T00:54:41Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172637 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Karafuto SakhalinISLAND.JPG|thumb|La stretga da La Pérouse cun Sachalin davosvart, vesì dal [[cap Sōya]].]] [[Datoteca:La-Perouse-Chart-of-Discoveries.jpg|thumb|La stretga da La Pérouse, cartografada da La Pérouse sez.]] La '''stretga da La Pérouse''' ([[lingua russa|russ]] Пролив Лаперуза, ''Proliw Laperuza'') u {{nihongo|'''stretga da Sōya'''|宗谷海峡|Sōya-kaikyō}} è ina [[stretga da mar]] che separescha la part meridiunala da l'insla [[Russia|russa]] [[Sachalin]] dal nord da l'insla [[giapun]]aisa [[Hokkaidō]]. Ella collia la [[mar dal Giapun]] en il vest cun la [[mar d'Ochotsk]] en l'ost. Ella è 94 km lunga ed, a ses punct il pli stretg, 43 km lada. Sia profunditad media è tranter 20 e 40 m, il punct il pli profund è sin 118 m. Ses num internaziunal va enavos a [[Jean-François de La Pérouse]], che l'ha scuvert il 1787<ref>[https://web.archive.org/web/20080325002911/http://www.sakhalin.ru/Engl/Region/book/17th_18th.htm Istorgia da Sachalin: 17avel e 18avel tschientaner] (englais)</ref> ensemen cun il [[cap Crillon]]. Ses num giapunais deriva dal num dal [[cap Sōya]] sin Hokkaidō. Las auas territorialas giapunaisas tanschan be trais miglias marinas en la stretga da La Pérouse, enstagl da las 12 miglias normalas; quai che permetta a bastiments da guerra e sutmarins da la Marina dals Stadis Unids (US Navy) ch'èn equipads cun armas nuclearas da traversar la stretga senza violar il scumond dal Giapun cunter armas nuclearas en ses territori.<ref>[[Kyodo News]], "[https://web.archive.org/web/20110607011331/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090622a1.html Japan left key straits open for U.S. nukes]", ''[[Japan Times]]'', 22 da zercladur 2009 (englais)</ref> == Referenzas == <references/> [[Categoria:Giapun]] [[Categoria:Object geografic]] pi7qjb4kr3zj2p5rrq05zb2oehf5nu7 Aguirre, der Zorn Gottes 0 13031 172629 165303 2026-06-17T23:49:02Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172629 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable float-right" style="text-align:center; margin-left:1em; margin-top:0.5em" | [[Datoteca:Aguirre_der_zorn_gottes.svg|240px]] |- | [[Datoteca:Amazon CIAT (3).jpg|thumb|center|260px|Cuntrada da l’Amazonas]] |} '''Aguirre, der Zorn Gottes''' è in film d’aventura dal reschissur tudestg [[Werner Herzog]] da l’onn 1972. El tracta in’expediziun spagnola dal 16avel tschientaner en il guaud tropic da l’[[Amazonas]]. == Cuntegn == Il film mussa in’expediziun fictiva da conquistadores spagnols en tschertga dal pajais dad aur legendar Eldorado che duai sa chattar en il guaud tropic da l’[[Amazonas]]. La gruppa vegn manada da Gonzalo Pizarro ed accumpagnada d’Indians da l’auta planira peruana. Suenter la traversada aventurusa da las [[Andas]] cuntanschan ils conquistaders la dschungla e las palids da la planira bassa. Damai che l’expediziun n’avanza strusch per terra, vegn messa ensemen sin cumond da Pizarro ina gruppa da 40 umens che duaja tschertgar sin punteras suenter proviant e chattar ina ruta. Questa avantguardia vegn manada da Don Pedro de Ursúa, sco ses substitut vegn elegì Lope de Aguirre. Da la gruppa fa er part il muntg franciscan Gaspar de Carvajal ch’accumpogna l’expediziun sco missiunar e cronist e maina in diari (il qual surpiglia en il film la rolla dal raquintader). En pli èn da la partida duas persunas femininas, numnadamain l’amanta dad Ursúa Inés de Atienza e Flores, la figlia dad Aguirre. [[File:Spanish_Conqueror_Helmet.jpg|180px|thumb|Chapellina da conquistadores spagnols]] Durant l’emprim paus da la gruppa a la riva dal flum vegnan tut las punteras purtadas davent tras in’aua gronda ed i para evident che tuts stoppian uss returnar per via terrestra. Ma il cumandant subaltern Aguirre vul sa patrunar da la pussanza e cuntinuar l’expediziun sin atgna iniziativa. El profita dal fatg ch’ils umens han tema da fruntar en il guaud sin Indios e pledenta lur quaidas da chattar sco emprims las ritgezzas legendaras d’[[Eldorado]]. La finala metta el ad ir ina rebelliun, durant la quala Ursúa vegn blessà e mess en chadainas e ses aderents sajettads u mess a ferm. Per legitimar sia posiziun entaifer la gruppa e rumper giu a medem temp irrevocablamain tut las punts davos sai e la squadra, lascha Aguirre rediger il muntg ina brev drizzada al retg Felipe da Castiglia, en la quala tut ils rebels rumpan cun la [[Spagna]]. Sinaquai vegn Don Fernando de Guzmán, ina marionetta dad Aguirre, proclamà sco ‹imperatur dad Eldorado›. En in process spectacular, presidià da Carvajal, vegn Pedro de Ursúa sentenzià per motivs fingids a la mort. Cunter l’intenziun dad Aguirre vegn el però l’emprim grazià da l’imperatur. Ils umens construeschan ina nova puntera pli gronda e cuntinueschan lur expediziun. Successivamain vegn la squadra decimada tras Indians che sajettan frizzas da tissi nà da la riva e tras mancanza da nutriment. Er a l’intern datti conflicts. Aguirre fa tema a ses camarats cun sia moda gnervusa e ses cumportament tirannic. Inés sa metta en curaschusamain per la vita da ses amant blessà che na discurra sez betg pled cun ils rebels. Per distracziun procuran ils tuns da flauta da pan dal Peruan ch’als accumpogna sco sclav ensemen cun in translatur ed intgins fachins. La gronda part dals abitants da la planira da l’Amazonas han ina tenuta ostila envers ils invasurs. Cun sajets ed il tun dal chanun ch’els mainan cun sai, emprovan ils viagiaturs da stgatschar attatgaders e sblundregian plirs vitgs abandunads sperond da chattar vivonda. Dus indigens che s’avischinan a la puntera a moda paschaivla e che beneventan ils Europeans sco Dieus vegnan la finala sajettads dals Spagnols, perquai che quels resentan lur cumportament sco blasfemia: Il missiunari aveva surdà ad in Indio la Bibla cun dir ch’i sa tractia tar quella dal ‹pled da Dieu›; vulend l’Indio s’avischinar a quella per udir quest ‹pled da Dieu› era el però sa spaventà e l’aveva laschà crudar per terra. Guzmán sa plascha en sia rolla ridicula sco imperatur, sa lascha servir dal sclav nair Okello e navigond sperasvi prenda el en possess terras. Entant che tut ils auters pateschan fom, mangia el quasi senza paus e sa fa malvis tras ses cumportament. La finala vegn el stranglà sin tualetta – da tgi na vegn ins betg a savair. Il fatg che l’imperatur è vegnì assassinà, prenda Aguirre sco pretext per laschar manar il praschunier Ursúa – ch’el aveva vulì mazzar da l’entschatta ennà – en il guaud e pender si là tras ses sbir Perucho. Tar in cumbat en in vitg da cannibals bandunà s’allontanescha pauc pli tard Inés tut desperada da la gruppa e svanescha en la dschungla; sco suletta aveva ella realisà da l’entschatta ennà il privel che sortia da la persuna dad Aguirre. Che l’expediziun vegnia anc ad avair success para pli e pli pauc probabel, ma il point of no return è daditg surpassà. Ils umens baivan l’aua dal flum e survegnan fevra. In grond bastiment che penda en la dschungla vi d’in spitg d’ina planta para d’esser in indizi ch’els hajan bainprest cuntanschì la costa desiderada; ma ils umens crain da vesair la nav be en il deliri. Las allocuziuns da lur manader che vegn manà da l’idea da fundar ad Eldorado cun sia figlia ina dinastia e da conquistar da là anora il [[Peru]], il [[Panama]], [[Mexico]] e tut il Nov Mund restan senza effect. La finala vegn er la figlia dad Aguirre tutgada nà da la riva d’ina frizza e mora en la bratscha da ses bab. A la fin dal film stat Aguirre sco sulet survivent sin la puntera che glischna sur l’aua ed explitgescha ses plans da conquista ad ina rotscha da schimgias ch’èn vegnidas nà dals guauds da mangrovas sin la puntera e che na sa laschan betg stgatschar. == Infurmaziuns cumplementaras == [[File:Klaus-Kinski.jpg|180px|thumb|Caricatura da Klaus Kinski, fatga da Hans Pfannmüller]] La rolla da Lope de Aguirre aveva [[Werner Herzog]] scrit da l’entschatta ennà cun avair en vista [[Klaus Kinski]] (1926−1991) sco actur. Sco che Herzog è s’exprimì pli tard en in’intervista, haja quel reagì immediat a moda entusiasmada sin l’idea da realisar quest film.<ref>Der Spiegel [http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-13436483.html 21/1999], p. 198.</ref> Il film ha stuì vegnir producì da l’entschatta ennà sut cundiziuns ordvart disfavuraivlas. Il budget da 370&nbsp;000 dollars è sa mussà sco bler memia bass. In terz da la summa è gia vegnida duvrada sco gascha per l’actur principal. La camera aveva Herzog engulà or dal museum da film a [[Minca]] ed il dumber d’acturs era fitg pitschen, uschia ch’i cumparan en scenas grondas quasi be cumpars e statists (Indios peruans da la cooperativa Lauramarca). Las 350 schimgias da la scena finala ha Herzog be pudì s’appropriar sin ina plazza aviatica sut il pretext ch’el saja veterinari. Durant las lavurs da filmar ha Herzog schanegià ni ses acturs ni sasez. Ils Indians da l’auta planira han provedì la gruppa cun fegls da coca per pudair supportar meglier ils strapazs. Sper las cundiziuns da l’ambient incalculablas, è surtut Kinski sa mussà sin il set sco actur ordvart difficil: Tras divergenzas d’opiniuns cun Herzog ed attatgas da gritta e furia ha el adina puspè mes en privel la producziun. Tenor indicaziuns da participants da las lavurs da filmar hajan Herzog e Kinski schizunt smanatschà in l’auter ina giada cun armas. En il film documentar ‹Mein liebster Feind› explitgescha Herzog che Kinski haja vulì bandunar las lavurs da filmar; sinaquai haja el (Herzog) smanatschà da sajettar el e silsuenter sasez cun in schluppet. Il film è segnà da quests problems, ils quals han manà a blers sbagls, flaivlezzas e lunghezzas. Ma a medem temp è tut quai gist er la fermezza dal film. A Herzog reusseschi da raquintar in’acziun stilisada plain allusiuns simbolicas sin eveniments istorics en in stil quasi documentar. Ad effects spezials u registraziuns en il studio vegn renunzià dal tuttafatg, ils lieus d’acziun amez la dschungla pon uschia sa far valair a moda tant pli impressiunanta e persvadenta. Bleras scenas èn sa sviluppadas or da schabetgs reals al lieu. Uschia ha Herzog per exempel integrà spontanamain en il film l’aua gronda ch’ha surprendì la crew e ch’ha destruì entiras punteras da quella. Malgra l’acziun autamain stilisada e l’atmosfera sombra, quasi irreala, fan bleras passaschas dal film plitost l’impressiun d’ina documentaziun che d’ina inscenaziun. [[Francis Ford Coppola]] è s’exprimì pli tard che quest film haja gì grond’influenza sin ses film ‹[[Apocalypse Now]]›.<ref>[https://web.archive.org/web/20120213170820/http://www.geraldpeary.com/interviews/abc/coppola.html ''Interview: Francis Ford Coppola''] (2004).</ref> == Referenzas istoricas e litteraras == [[File:Muisca_raft_Legend_of_El_Dorado_Offerings_of_gold.jpg|220px|thumb|Puntera dad aur istorica ch’è colliada cun la legenda dad Eldorado]] L’idea e l’acziun dal film ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sa basan a moda vaga sin l’istorgia da vita da l’aventurier basc Lope de Aguirre sco er sin in’expediziun reala en l’[[Amazonas]] ch’è partida l’onn 1560 sut Pedro de Ursúa davent da [[Peru]] per chattar [[Eldorado]]. Las figuras da Gonzalo Pizarro e dal muntg Carvajals sco er il motiv da l’avantguarda che cuntinuescha d’atgna iniziativa dal flum giu derivan da l’emprim viadi en l’Amazonas da Francisco de Orellana ch’aveva gì lieu ventg onns pli baud. Il film na sa stenta però betg da reconstruir eveniments istorics, mabain raquinta in’istorgia fictiva che survegn in’atgna fascinaziun tras l’istoricitad da la gronda part dals nums dals protagonists e las diversas allusiuns istoricas (uschia imitescha l’inscunter cun ils dus indigens sin la puntera l’inscunter istoric tranter Francisco Pizarro ed il davos regent dals Incas Atahualpa). E cun dissegnar la figura principala sco ‹anghel dal nausch›<ref>Klaus-Dieter Ertler: ''Kleine Geschichte des lateinamerikanischen Romans: Strömungen – Autoren – Werke.'' Tübingen 2002 (ISBN 3-8233-4991-0), p. 172.</ref>, chatschà a moda diabolica, sa referescha il film da Herzog a la biografia ficziunalisada dad Aguirre da l’autur venezolan Arturo Uslar Pietri ‹El camino de El Dorado›, 1947 (tudestg: ‹Rauch über El Dorado›, 1966). Gia tar la figura istorica dad Aguirre sa tracti d’ina persuna traglischanta a la quala vegnan attribuids tratgs legendars e che vegn descritta en las funtaunas sco narra ed emplenida d’ina nauschezza strusch chapibla. Partind da quest fatg sviluppa Herzog in psicogram quasi surrealistic da la figura principala.<ref>Cf. Gerhard Wild: ''Rigoletto im Regenwald. Monade, Mythos und Manierismus im Werk von Werner Herzog.'' En: Michael Lommel, Isabel Maurer Queipo, Volker Roloff (ed.): ''Surrealismus und Film: Von Fellini bis Lynch.'' Bielefeld 2008, p. 89–118 (qua p. 98).</ref> Tuttina sco ‹Apocalypse Now› da [[Coppola]] è er il film da Herzog inspirà per part dal raquint da [[Joseph Conrad]] ‹Heart of darkness› (1899<span class="noprint">, cf. er la [[Wikipedia:Cudeschs/En il cor da la stgirezza|versiun rumantscha]]</span>). En quel descriva l’autur il viadi cun bastiment psichedelic che maina in navigatur englais dal [[Congo]] siadora tar il zup dal martgadant d’ivur Kurtz; quel regia en la dschungla africana sur in imperi dal nausch cun tratgs surreals. Cuntrari a quai ch’il film da Herzog fa allusiun, èsi propi reussì al Lope de Aguirre istoric da cuntanscher cun ils survivents da l’expediziun sin bastiments la sbuccada da l’Amazonas. El ha cuntinuà il viadi sur mar vers [[Panama]] cun la mira nunrealistica da pudair provocar ina revolta cunter la curuna. Temì pervi da ses mazzaments crudaivels, ha el manà sin las inslas ed en ils lieus ch’el aveva occupà in regiment terribel. L’october 1561 è el la finala vegnì surprendì da truppas spagnolas e mazzà da ses agens aderents. In citat che vegn attribuì a Lope de Aguirre ha servì sco model per il titel dal film. Cura che Aguirre ha sa laschà proclamar il mars 1561 (pia pir suenter l’expediziun che vegn mussada en il film) sco regent dal [[Peru]], Tierra Firme (Istmus da [[Panama]]) e [[Chile]], duai el – tenor la cronica da Toribio de Ortiguera (1585/1586) – avair ditg: «Jau sun la gritta da Dieu, il prinzi da la libertad, il regent da Tierra Firme e da las provinzas da Chile».<ref>Toribio de Ortiguera: ''Jornada del Río Marañón'', en: Elena Mampel González, Neus Escandell Tur (ed.): ''Lope de Aguirre. Crónicas: 1559–1561.'' Barcelona 1981, p. 108s.</ref> == Critica e distincziuns == Il ‹Lexicon dal film internaziunal› taxescha ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sco «film d’aventura cumplex davart in manader monstrus, davart imperialissem, vanagloria e narradad, e quai en in’inscenaziun exemplarica che sa stenta da raquintar l’istorgia a moda autentica». Per sia lavur cun la camera ha Thomas Mauch retschet il Premi cinematografic tudestg ed il premi da la National Society of Film Critics dals Stadis Unids. Il film sco tal è vegnì distinguì il 1975 en Frantscha cun l’Étoile de Cristal sco meglier film da l’exteriur. Il 1976 ha el ultra da quai retschet il Prix Léon Moussinac ed è stà nominà per il César en la categoria ‹Meglier film da l’exteriur›. La stima per il film è sa mantegnida fin en il temp preschent: En la Internet Movie Database figurescha ‹Aguirre, der Zorn Gottes› cun 8,0 da diesch stailas. == Varia == Ils 23 da december 1971 dueva in team da producziun sgular da [[Lima]] a [[Pucallpa]] en la dschungla peruana nua ch’eran previsas lavurs da filmar. Pervi da malauras èn però vegnids annullads tut ils sgols. L’auter di devi sin questa ruta be in sgol, LANSA 508, ch’era pli che fullanà. Malgrà tuttas stentas n’èsi betg reussì a Herzog da survegnir plazs da seser per sai e ses team. Tras quai è il team da film però mitschà d’ina catastrofa: L’aviun è vegnì en ina malaura ed è rut dapart en l’aria. La suletta persuna ch’ha survivì la disgrazia è stada la Tudestga da deschset onns Juliane Koepcke.<ref>Cf. Koepcke, Juliane: ''Als ich vom Himmel fiel: Wie mir der Dschungel mein Leben zurückgab.'' Piper, Minca 2011, ISBN 978-3-492-27493-7.</ref> Suenter discurs persunals cun ella ha Herzog realisà decennis pli tard il film documentar ‹Julianes Sturz in den Dschungel› che tracta questa catastrofa ed il salvament da Koepcke. Il film è vegnì mussà l’emprima giada la primavaira 2000 en la televisiun tudestga. == Biografias e filmografias == === Werner Herzog === [[File:Werner_Herzog_Bruxelles_02.jpg|220px|thumb|Il reschissur Werner Herzog (2007)]] [[Werner Herzog]] è naschì ils 5 da settember 1942 a [[Minca]] ed è creschì si en il vitg bavarais Sachrang, nua che la famiglia era fugida durant la [[Segunda Guerra mundiala]] da las attatgas cun bumbas sin Minca. Cun 12 onns è el puspè ì a star cun sia mamma, ch’era da derivanza croata, a Minca. Per curt temp ha el vivì cun sia famiglia a Minca en ina pensiun ensemen cun [[Klaus Kinski]] che deva gia da quel temp en egl tras ses cunfar excentric. Suenter l’abitur ha Herzog studegià a Minca istorgia, litteratura e scienzia da teater. Ma gia cun 19 onns ha el realisà ses emprim film curt ‹Herakles› (1962) ed il 1963 ha el fundà si’atgna firma da producziun. Ses emprim film lung, ‹Lebenszeichen›, ha Herzog producì cun 24 onns. Blers da ses films ha Werner Herzog producì per englais. E sper ses films dramatics ha el adina puspè er realisà lavurs documentaras. Dal film ‹Gasherbrum› (1984) resorta fitg bain, co che Herzog vesa il film documentar: El sa serra sapientivamain a l’idea che la camera possia reproducir autenticitad. Enstagl renda el adina puspè attent al fatg che lavurs documentaras mussian l’atgna vista dal tema che vegn tractà, vul dir che quels tractian adina er da Herzog sez. Quai va uschè lunsch ch’el metta magari en bucca a las persunas documentadas pleds e frasas; ultra da quai èn las lavurs fermamain estetisadas. Vers la mesadad dals onns 1980 ha Herzog er cumenzà ad inscenar operas (t.a. ‹Doktor Faust› da Ferruccio Busoni a Bologna, ‹Lohengrin› da Wagner a Bayreuth e ‹Fidelio› da Beethoven a la Scala da Milaun). En tschintg da ses pli enconuschents films ha [[Klaus Kinski]] giugà la rolla principala: ‹Aguirre, der Zorn Gottes› (1972), ‹Nosferatu – Phantom der Nacht› (1979), ‹Woyzeck› (1979), ‹Fitzcarraldo› (1982) e ‹Cobra Verde› (1987). Davart sia relaziun cun Kinski, ch’è savens stada difficila, ha Herzog realisà il 1999 il film documentar ‹Mein liebster Feind›. Films (selecziun): ‹Herakles› (1962), ‹Lebenszeichen› (1967), ‹Land des Schweigens und der Dunkelheit› (1971), ‹Aguirre, der Zorn Gottes› (1972), ‹Die große Ekstase des Bildschnitzers Steiner› (1974), ‹Jeder für sich und Gott gegen alle› (1974), ‹La Soufrière – Warten auf eine unausweichliche Katastrophe› (1977), ‹Nosferatu – Phantom der Nacht› (1979), ‹Woyzeck› (1979), ‹Fitzcarraldo› (1982), ‹Gasherbrum – Der leuchtende Berg› (1984), ‹Wo die grünen Ameisen träumen› (1984), ‹Cobra Verde› (1987), ‹Scream of Stone› / ‹Cerro Torre: Schrei aus Stein› (1991), ‹Lektionen in Finsternis› (1991), ‹Little Dieter Needs to Fly› / ‹Flucht aus Laos› (1997), ‹Mein liebster Feind – Klaus Kinski› (1999), ‹Wings of Hope› / ‹Julianes Sturz in den Dschungel› (1999), ‹Invincible – Unbesiegbar› (1999), ‹Grizzly Man› (2005), ‹The Wild Blue Yonder› (2005), ‹Begegnungen am Ende der Welt› (2005), ‹Bad Lieutenant – Cop ohne Gewissen› (2005), ‹Cave of Forgotten Dreams› / ‹Die Höhle der vergessenen Träume› (2005). === Klaus Kinski === [[File:Klaus Kinski - Per un pugno di dollari.JPG|160px|thumb|Klaus Kinski en ‹Per qualche dollaro in più› (1965)]] Klaus Kinski è naschì ils 18 d’october 1926 a Zoppot en il stadi liber Danzig che steva dapi il 1920 sut protecziun da la Societad da las naziuns (oz Sopot, Pologna). L’onn 1930 è la famiglia ida a star a [[Berlin]]. Durant la [[Segunda Guerra mundiala]] è Kinski stà engaschà a la front dal vest sco paracrudader. Sco praschunier da guerra è el la finala vegnì manà en l’[[Engalterra]]. Puspè en libertad, è Kinski returnà il 1946 a [[Berlin]] ed ha bainspert sa fatg in num sin las impurtantas tribunas da teater da la citad. Si’emprima rolla da film ha Kinski giugà il 1947/48 en ‹Morituri›. Il film tracta da praschuniers d’in champ da concentraziun ch’èn fugids e che sa zuppan dals Tudestgs. Il film è stà contestà, ha manà a brevs da smanatscha e schizunt a la destrucziun d’in kino a [[Hamburg]]. A partir da l’onn 1952 è Kinski vegnì enconuschent ad in public adina pli grond cun recitar sin pitschnas tribunas – e vers il 1960 schizunt en il Berliner Sportpalast – [[Arthur Rimbaud]], [[François Villon]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Kurt Tucholsky]] ed il [[Nov Testament]]. Er pli tard ha Kinski recità or dad ovras p.ex. da [[Goethe]], [[Schiller]] e [[Brecht]]; las 25 plattas auditivas ch’èn vegnidas realisadas èn sa vendidas dapli ch’in milliun giadas. L’onn 1971 è Kinski sa preschentà sco recitatur da Jesus en la Berliner Deutschlandhalle (sut il titel ‹Jesus Christus Erlöser›). La preschentaziun dueva sa sviluppar ad in veritabel scandal cun interrupziuns da vart dal public e disputs tranter Kinski e singuls auditurs. La finala ha la preschentaziun stuì vegnir interrutta e la turnea ch’era planisada è vegnida annullada. Il pli tard tras ils films tudestgs che sa basan sin ils crimis dad [[Edgar Wallace]] è Kinski daventà enconuschent ad in public da kino pli vast. Il public internaziunal ha el surtut persvadì cun sia rolla secundara en ‹Doctor Zhivago› (‹Doktor Schiwago›, 1965) da [[David Lean]], la quala el ha giugà a moda impressiunanta. A medem temp è Kinski sa fatg in num cun impurtantas rollas en divers westerns talians (t.a. ‹Per qualche dollaro in più› / ‹Für ein paar Dollar mehr›, 1965, ed ‹Il grande silenzio› / ‹Leichen pflastern seinen Weg›, 1968). Da muntada artistica extraordinaria è stada la collavuraziun da Kinski cun [[Werner Herzog]] en tschintg films da quel realisads tranter il 1972 ed il 1987 (cf. survart). Il film ‹Fitzcarraldo› è stà nominà per in Golden Globe. Il 1975 ha Kinski giugà ensemen cun [[Romy Schneider]] en ‹L’important c’est d’aimer› (‹Nachtblende›). En pli ha Kinski giugà en plirs films da Hollywood, tranter auter ensemen cun [[Jack Lemmon]] e [[Walter Matthau]] en il davos film da [[Billy Wilder]] ‹Buddy Buddy› (1981). En ‹The Little Drummer Girl› / ‹Die Libelle› (1984) ha el giugà la rolla principala sper [[Diane Keaton]] ed en il film da televisiun ‹The Beauty and the Beast› (1983) ha el giugà la figura principala sper [[Susan Sarandon]] ed [[Anjelica Huston]]. Kinski ha valì da l’entschatta ennà sco enfant terrible dal mund da film. Savens ha el giugà canagls e psicopats ed er en sia vita privata e sin il set valeva el sco furius ed incalculabel; en la publicitad sa preschentava el gugent a moda excentrica e vegniva svelt agressiv. Da l’autra vart al descriva Herzog er sco actur extrem lavurus che sa retirava dis a la lunga per studegiar sias rollas. Gia en ils onns 1950 è Herzog stà a [[Berlin]] en tractament psichiatric, plinavant ha el gì divers accidents da traffic e.a. ed ha empruvà repetidamain da far suicidi. Klaus Kinski è stà maridà trais giadas. Tar ses uffants tutga tranter auter [[Nastassja Kinski]] ch’è sezza activa sco autura. Klaus Kinski è mort ils 23 da november 1991 en la vegliadetgna da 65 onns en sia chasa a Lagunitas ([[California]]) d’insuffizienza dal cor. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Gregory A. Waller: ''Aguirre, the Wrath of God. History, Theater, and the Camera.'' En: ''South Atlantic Review'' 46 (1981), nr. 2, p. 55–69. * Lutz P. Koepnick: ''Colonial Forestry. Sylvan Politics in Werner Herzog’s Aguirre and Fitzcarraldo.'' En: ''New German Critique'' 60 (1993), p. 133–159. * John E. Davidson: ''As Others Put Plays upon the Stage. Aguirre, Neo-colonialism, and the New German Cinema.'' En: ''New German Critique'' 60 (1993), p. 101–130. * Angela Errigo: ''Aguirre, der Zorn Gottes (1972).'' En: Steven Jay Schneider (ed.): ''1001 Filme.'' Edition Olms, Turitg 2004, ISBN 3-283-00497-8, p. 552. * Robert Fischer, Joe Hembus: ''Der neue deutsche Film. 1960−1980.'' Goldmann, Minca 1981, ISBN 3-442-10211-1, p. 80–83. * Carmen Becerra Suárez: ''La figura mítica de Lope de Aguirre en las versiones de W. Herzog y C. Saura.'' En: ''Hispanística'' XX (1997), nr. 15, p. 331–340. * Thomas H. Holloway: ''Whose Conquest Is This, Anyway? Aguirre, the Wrath of God.'' En: Donald F. Stevens (ed.): ''Based on a True Story. Latin American History at the Movies.'' Scholarly Resources, Wilmington, DE 1997, p. 29–46. * Katja Kirste: ''Aguirre, der Zorn Gottes.'' En: Bodo Traber, Hans J. Wulff (ed.): ''Filmgenres. Abenteuerfilm.'' (= ''Reclams Universal-Bibliothek'', nr. 18404). Reclam, Stuttgart 2004, ISBN 3-15-018404-5, p. 351–354. * Holly Rogers: ''Fitzcarraldo’s Search for Aguirre. Music and Text in the Amazonian Films of Werner Herzog.'' En: ''Journal of the Royal Musical Association'' 129 (2004), nr. 1, p. 77–99. * Hernán Neira: [http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2385560&orden=274598&info=link ''El individuo inquietante en la película ‹Aguirre, la cólera de Dios›, de Werner Herzog.''] En: ''Revista de filosofía'' 63 (2007), p. 73–86. * Carlos G. Queimadelos: [https://web.archive.org/web/20160304043917/http://www.cesfelipesegundo.com/revista/articulos2010/Herzog%20y%20Lope%20de%20Aguirre.pdf ''Aguirre, la Cólera de Dios: Werner Herzog y el Nihilismo.''] (PDF; 2,4&nbsp;MB) En: ''Enlaces. Revista del CES Felipe II'', 12 (2010). * María del Carmen Rodríguez Rodríguez: [http://books.google.com/books?id=pdxe3rlvrxAC&pg=PA15 ''La búsqueda del Dorado: Aguirre, la cólera de Dios.''] En: María Dolores Pérez Murillo (ed.): ''La memoria filmada. Historia socio-política de América Latina a través de su cine. La visión desde el norte.'' Iepala, Madrid 2009, ISBN 978-84-89743-50-2, p. 15–35. * Stephen Brockman: ''A Critical History of German Film.'' Camden House, Rochester, NY e.a. 2010, ISBN 978-1-57113-468-4, chapitel 22: [http://books.google.com/books?id=hz1I0Ty9AUYC&pg=PA329 ''Aguirre, der Zorn Gottes (1972). Film and the Sublime''], p. 329–342. * María Dolores Pérez Murillo: ''Dos visiones de Lope de Aguirre a través del cine europeo. Werner Herzog y Carlos Saura.'' En: ''Trocadero. Revista de historia moderna y contemporanea'' 23 (2011), p. 261–276. * Will Lehman: [http://books.google.com/books?id=VNvM0IikOXYC&pg=PA371 ''A March Into Nothingness. The Changing Course of Herzog’s Indian Images.''] En: Brad Prager (ed.): ''A Companion to Werner Herzog.'' Wiley-Blackwell, Chichester e.a. 2012, ISBN 978-1-4051-9440-2, p. 371–392. == Colliaziuns == * [https://www.imdb.com/title/tt0068182/ ''Aguirre, der Zorn Gottes''] sin imdb.com * [http://www.filmportal.de/film/aguirre-der-zorn-gottes_03c1ef261c49487e899d709d7afad5a5 ''Aguirre, der Zorn Gottes''] sin filmportal.de * [http://www.kino.de/film/aguirre-der-zorn-gottes-1972/ ''Aguirre, der Zorn Gottes''] sin kino.de * [https://web.archive.org/web/20160304073505/http://jboard.kinski.de/jboard/werke/index.htmlo?event_id=2270 Pagina uffiziala da Klaus Kinski] [[Categoria:Film]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Film)]] jitpthzur9iq6zx860a9qm1bp4r8hn1 Lleida 0 13690 172634 167835 2026-06-18T00:40:43Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172634 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Escut heràldic de Lleida.svg|thumb|180px|right|Vopna da Lleida]] [[Datoteca:Flag of Lleida.svg|thumb|180px|right|Bandiera da Lleida]] '''Lleida''' è ina citad da la [[Catalugna]]. Ella sa chatta al flum [[Segre]] ed è la chapitala da la [[comarca]] dad [[El Segrià]]. L´onn 2019 dumbrava la citad 138&nbsp;956 abitants, cun aglomaraziun 202&nbsp;413 abitants (2016). Las vischinancas cunfinants èn [[Almacelles]], [[Alpicat]], [[Gimenells i el Pla de la Font]], [[Tamarit de Llitera]], [[Torrefarrera]], [[Torre-serona]], [[Alcoletge]], [[Corbins]], [[Alcarràs]], [[Els Alamús]], [[Bell-lloc d´Urgell]], [[Alfés]], [[Montoliu de Lleida]], [[Sudanell]], [[Albatàrrec]], [[Aspa]], [[Artesa de Lleida]] e [[Torregrossa]]. == Colliaziuns == * [https://web.archive.org/web/20221220125042/https://www.paeria.cat/ La Paeria de LLeida] * [http://www.idescat.cat/territ/BasicTerr?TC=3&V0=1&V1=25120 Informació de l'Institut d'Estadística de Catalunya] [[Categoria:Vischnanca da la Spagna]] [[Categoria:Catalugna]] 7r2tub8h7yzyn36esz3l7sbxtjduiym The Carpenters 0 14009 172638 168029 2026-06-18T00:57:03Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172638 wikitext text/x-wiki [[Datoteca:Carpenters - Nixon - Office.png|miniatura|The Carpenters, 1972]] '''The Carpenters''' è il num d’ina band da beat e pli tard da pop / soft rock da la [[Stadis Unids]] ch’ha existì durant ils onns 1968. Cun bundant 100 milliuns portatuns vendids.<ref>{{cite web| url = http://www.richardandkarencarpenter.com/biography.htm| title = Carpenters Biography 2005| access-date = 2007-11-30| author = Carpenter, Richard| year = 2005| work = The Carpenters official website| pages = 1–10}}</ref> == Discografia == === Registraziuns en il studio === * ''Ticket to Ride'' (1969) * ''Close to You'' (1970) * ''Carpenters'' (1971) * ''A Song for You'' (1972) * ''Now & Then'' (1973) * ''Horizon'' (1975) * ''A Kind of Hush'' (1976) * ''Passage'' (1977) * ''Christmas Portrait'' (1978) * ''Made in America'' (1981) * ''Voice of the Heart'' (1983) * ''An Old-Fashioned Christmas'' (1984) * ''Lovelines'' (1989) * ''As Time Goes By'' (2004) === Impurtantas cumpilaziuns e.a. === * 1973: ''The Singles: 1969–1973'' * 1978: ''The Singles: 1974–1978'' * 1985: ''Yesterday Once More'' * 1990: ''Only Yesterday'' * 1995: ''Interpretations'' * 1997: ''Love Songs'' * 1998: ''Reflections'' * 1998: ''Love Songs'' * 2000: ''The Singles: 1969–1981'' * 2000: ''Gold. Greatest Hits'' * 2002: ''The Essential Collection: 1965–1997'' * 2003: ''Carpenters Perform Carpenter'' * 2004: ''Gold: 35th Anniversary Edition'' * 2006: ''The Ultimate Collection'' * 2009: ''40/40'' == Impurtantas distincziuns == * 1971 Best New Artist * 1971 Best Contemporary Vocal Performance by a Duo, Group or Chorus ((They Long to Be) Close to You) * 1972 Best Pop Vocal Performance by a Duo or Group (''Carpenters'') == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == == Colliaziuns == {{Commonscat|The Carpenters}} * [http://www.carpentersofficial.com/ Pagina d’internet uffiziala] * [https://www.imdb.com/name/nm1135559/?ref_=nv_sr_7 The Carpenters tar IMDB] * [https://web.archive.org/web/20130120041632/http://carpenters.amcorner.com/ Carpenters - Discografia] {{DEFAULTSORT:Carpenters, The}} [[Categoria:Gruppas da musica]] [[Categoria:Persunas americanas]] onavzkzxr2zykaufcqtl2ucqm0dn1xa