Wikipedia rmwiki https://rm.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Pagina_principala MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Multimedia Spezial Discussiun Utilisader Utilisader discussiun Wikipedia Wikipedia discussiun Datoteca Datoteca discussiun MediaWiki MediaWiki discussiun Model Model discussiun Agid Agid discussiun Categoria Categoria discussiun TimedText TimedText talk Modul Modul Diskussion Veranstaltung Veranstaltung Diskussion Chantun Grischun 0 816 172915 168504 2026-08-17T00:55:00Z InternetArchiveBot 16747 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 172915 wikitext text/x-wiki {{Infochascha Unitad d'administraziun svizra |Num = Chantun Grischun |Tip = Chantun |Panorama = Chur.jpg |Descripziun = Cuira, la chapitala dal Grischun |Vopna = CHE Graubünden COA.svg |Bandiera = CHE Graubünden Flag.svg |Charta = Karte Kanton Graubünden 2016.png <!--- ADMINISTRAZIUN ---> |Chapitala = Cuira |Lingua uffiziala = [[lingua tudestga|tudestg]] (75,2&nbsp;%)<br />[[rumantsch]] (14,7&nbsp;%)<br />[[lingua taliana|talian]] (13,2&nbsp;%) |Regenza = Regierungsrat, Regenza, Governo (5) |Parlament = Grosser Rat, Cussegl Grond, Gran Consiglio (120) <!--- TERRITORI ---> |Autezza = 585 |Surfatscha = 7105,30 |Populaziun = 200&nbsp;096 |Data populaziun = 31 da december 2020<ref>[https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung/stand-entwicklung.assetdetail.18344208.html Uffizi federal da statistica]</ref> |Spessezza = 28 |Regiuns = [[:Categoria:Regiuns dal chantun Grischun|11]] |Vischnancas = [[:Categoria:Vischnancas dal chantun Grischun|125]] |Cunfina cun = [[Chantun Glaruna]], [[Chantun Son Gagl]], [[Chantun Tessin]], [[Liechtenstein|Liechtenstein (FL)]], [[Lombardia|Lombardia (I)]], [[Tirol (Austria)|Tirol (A)]], [[Trentino-Tirol dal Sid|Trentino-Tirol dal Sid (I)]], [[Vorarlberg|Vorarlberg (A)]] <!--- AUTRAS INFURMAZIUNS ---> |Numer da l'auto = GR |Abitants = Grischun, -a<br />(Grischunais, -a) <!--- INTERNET ---> |Pagina-web = www.gr.ch/RM |eLIR = 1168 }} Il '''Grischun''' ([[sutsilvan]]: ''Grischùn''; [[lingua tudestga|tudestg]]: ''Graubünden''; [[lingua taliana|talian]]: ''Grigioni''; [[Lingua franzosa|franzos]]: ''Grisons''; [[latin]]: ''Grisonia'') è in [[Chantuns da la Svizra|chantun]] da la [[Svizra|Confederaziun svizra]]. El è situà il pli a l’ost dal pajais e cumpiglia la pli gronda surfatscha da tut ils chantuns. Topograficamain è il Grischun ordvart sparpaglià; el dumbra radund 150 vals, 615 lais e 937 pizs. Plinavant è il Grischun l’unic chantun da la Svizra ch’è uffizialmain triling (cun las trais linguas [[lingua tudestga|tudestg]], [[rumantsch]] e [[lingua taliana|talian]]).<ref>[http://www.admin.ch/ch/r/rs/131_226/a3.html Art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun]</ref> == Num e vopna == Il chantun Grischun porta il num da l’anteriura [[Lia Grischa]]. Entaifer la [[Republica da las Trais Lias]] furmava quella la lia cun la pli gronda paisa politica. Sco num per l’entir territori cumpara il term ‹Grischun› a partir dal 15avel tschientaner (da quel temp però parallel sper diversas autras denominaziuns). En il 16avel tschientaner han ils umanists er transferì il num antic ‹Rezia› sin il territori dal Grischun. Quest term fa allusiun als Rets, il pievel preistoric sesent en la part orientala dal Chantun odiern, ed al num ‹Raetia› da l’anteriura provinza romana. Il 1799 è il Grischun vegnì integrà sco ‹Chantun Rezia› en la [[Republica helvetica]] ed er oz datti anc divers nums che regordan a questa denominaziun: la [[Viafier retica]], il [[Museum retic]] e.a. Cun l’acta da mediaziun dal 1803 è ‹Grischun› daventà il num uffizial.<ref>Planta/Schorta: ''Rätisches Namenbuch.'' Berna 1964, p. 713s., 810s.</ref> La vopna dal chantun Grischun sa cumpona da las vopnas da las anteriuras trais lias: [[Lia Grischa]] (sisum a sanestra), [[Lia da las Diesch Dretgiras]] (sisum a dretga) e [[Lia da la Chadé]] (capricorn). == Geografia == [[Datoteca:PizBernina3.jpg|thumb|left|200px|Piz Bernina]] Il chantun Grischun cuvra l’entir sidost da la [[Svizra]] ed è caracterisà topograficamain da muntognas e vals. La surfatscha dal Chantun munta a 7105&nbsp;km&sup2;, uschia ch’il Grischun è il pli grond chantun svizzer. Pervia da las cundiziuns geograficas/topograficas è el dentant be pauc populà. Ordinà tenor abitants sa chatta il Grischun sin la 14avla plazza. Guauds cuvran 20&nbsp;% da sia surfatscha. Il Chantun è alpin e cumpiglia las muntognas da las vals dal [[Rain]] e da l’[[En]]. En il Grischun sa chattan 462 pizs che surpassan 3000 meters sur mar ed in che surpassa 4000 meters: il [[Piz Bernina]] (4049&nbsp;m&nbsp;s.m.; cun il piz lateral [[La Spedla]] 4020&nbsp;m&nbsp;s.m.). Il punct il pli bass furma il cunfin cun il chantun Tessin (260&nbsp;m&nbsp;s.m.). Il Grischun cunfinescha cun quatter auters chantuns svizzers: en il sidvest cun il [[chantun Tessin]], en il vest cun il [[chantun Uri]], en il nord cun il [[chantun Glaruna]] e cun il [[chantun Son Gagl]]. Il Grischun ha cunfins naziunals cun trais pajais: cun il [[Liechtenstein]] e cun l’[[Austria]] (pajais federativs [[Vorarlberg]] e [[Tirol]]) en il nord, cun l’Italia en l’ost ([[Tirol dal Sid]]) ed en il sid ([[Lumbardia]]). Sper il Grischun cunfinescha da tut ils chantuns svizzers be anc il chantun Son Gagl cun trais differents pajais vischins. [[Datoteca:Malans_10.jpg|thumb|200px|Malans]] Las auas dal Grischun sbuccan en trais differentas mars: il [[Rain]] cun ses flums da funtauna (il Rain Anteriur ed il Rain Posteriur) curra vers la [[Mar dal Nord]]. Or da l’Engiadina en l’ost dal Chantun sburfla l’[[En]] che terminescha ses viadi en la [[Mar Naira]]. Las vals italofonas dal Grischun dal Sid (la Val Mesauc cun la Val Calanca, la Val Bregaglia e la Val Puschlav) mainan lur aua vers il [[Po]] e cun quel en l’[[Adria]]. La part la pli orientala dal Chantun, la Val Müstair, maina si’aua en l’[[Etsch]] che va medemamain a finir en l’Adria. Ils trais intschess idrografics da la Mar dal Nord, da la [[Mar Mediterrana]] e da la Mar Naira sa scuntran betg lunsch davent da la funtauna da l’En datiers dal Pass Lunghin sur Malögia. Da là davent curra en direcziun nord la Gelgia che maina si’aua via il Rain en la Mar dal Nord, vers sid la Maira che maina si’aua sur il Po en la Mar Mediterrana e vers ost l’En che sbucca en il Danubi che finescha en la Mar Naira. == Demografia == === Populaziun === Per la fin da l’onn 2016 dumbrava il chantun Grischun 197&nbsp;529 abitantas ed abitants permanents. 18,3&nbsp;% da tut las abitantas e da tut ils abitants permanents en il Grischun han ina naziunalitad estra. === Linguas === [[Datoteca:Linguas grischunas oriundas.jpg|thumb|250px|Territoris linguistics tradiziunals]] Sco unic chantun da la Svizra ha il Grischun trais linguas uffizialas: il [[lingua tudestga|tudestg]], il [[rumantsch]] ed il [[Lingua taliana|talian]]. Medemamain è el l’unic chantun, en il qual il rumantsch è ina lingua uffiziala. Pervi da quai e pervi da la diversitad culturala, ma era pervia da sia furma e ses caracter, vegn il Chantun era descrit sco pitschna Svizra entaifer la Svizra. Las vischnancas e las regiuns pon decider autonomamain davart lur lingua uffiziala e la lingua da scola; il Chantun relascha dentant directivas, spezialmain per sustegnair las linguas minoritaras, il rumantsch ed il talian.<ref>[https://web.archive.org/web/20180630081041/https://www.gr-lex.gr.ch/frontend/versions/238/pdf_file Lescha da linguas dal chantun Grischun, en vigur dapi il 2008.]</ref> Abitantas ed abitants tenor lingua principala (dumbraziun dal pievel da l’onn 2000): :tudestg: 127&nbsp;755 (68&nbsp;%) :rumantsch: 27&nbsp;038 (14&nbsp;%) :talian: 19&nbsp;106 (10&nbsp;%) :auters: 13&nbsp;159 (8&nbsp;%)<ref>[http://www.chatta.ch/uploads/tx_icsrg/Rumantsch_04_r_01.pdf#page=25 Lia Rumantscha: ''Rumantsch. Facts & Figures''. Cuira 2004, p. 26]</ref> Ils dialects germans dal Grischun appartegnan a duas gruppas dialectalas dal tudestg svizzer: * al tudestg svizzer da la Svizra Orientala che vegn discurrì a Cuira, en il Signuradi, en ils Tschintg Vitgs ed en la Tumleastga; quests dialects èn sa derasads durant il temp autmedieval ed il temp modern tempriv nà dal nord ([[Lai da Constanza]] e Val dal Rain) respectivamain nordvest (Lai Rivaun-Seeztal) ed han prendì possess d’anteriur territori da lingua rumantscha. * al tudestg gualser che vegn discurrì en vitgs [[gualsers]] colonisads durant il temp autmedieval nà dal chantun Vallais, spezialmain en il Partenz, en il circul da Tavau ed en il Scanvetg sco er en differentas enclavas u inslas linguisticas (Avras, Mut, Sursaissa, Valragn, Stussavgia-Tschappina, Val S. Pieder). En consequenza da la regressiun dal rumantsch èn quests territoris per part creschids ensemen cun l’intschess dal tudestg svizzer da la Svizra Orientala. * il dialect da Samignun fa, sco unic dialect da la Svizra, part dals dialects tirolais (bavarais-austriacs). Il [[rumantsch]] che vegn discurrì en differents territoris dal Chantun (oravant tut en la Surselva, en parts dal Grischun Central, en l’Engiadina ed en la Val Müstair) sa cumpona da tschintg idioms scrits, numnadamain dal sursilvan, sutsilvan, surmiran, puter e vallader. En pli exista il rumantsch grischun sco lingua da scrittira communabla stgaffida a l’entschatta dals onns 1980. :''→ Artitgel principal: [[Rumantsch dal Grischun]]'' Ils dialects lumbards da la Val Mesauc, da la Val Calanca, da la Bregaglia, da Beiva e da la Val Puschlav èn varietads dal lumbard alpin. En connex cun la realisaziun d’ina lescha davart la mancanza dal dretg da burgais ha la Confederaziun repartì al chantun Grischun enturn l’onn 1850 in grond dumber da Jenics. Dapi lura ha il Grischun era ina populaziun (betg registrada statisticamain, ma stimada sin var 35&nbsp;000 persunas en tut la Confederaziun) da lingua materna jenica. === Religiuns – confessiuns === [[Datoteca:Disentis Kloster.jpeg|thumb|200px|I dat trais claustras en il Grischun: Müstair, Mustér (maletg) e Cazas]] En consequenza da l’autonomia communala ha mintga vischnanca pudì decider en il 16avel tschientaner autonomamain davart sia confessiun. Fläsch è stà l’emprima vischnanca refurmada dal Chantun, suenter èn suandads St. Antönien e blers auters vitgs. Il Grischun tutga pia tar ils chantuns paritetics. Per gronda part catolicas èn la Val dal Rain Anteriur cun la Val Lumnezia (senza Vuorz, la Foppa e la Val Stussavgia), plinavant il Surses (senza [[Beiva]]) e la part centrala da la Val Alvra sco er la Val Mesauc e la Val Puschlav. Per gronda part refurmadas èn il Partenz, il Scanvetg ed il Landwassertal, plinavant il Valragn, la Val Schons ed Avras sco era l’Engiadina (senza Tarasp e Samignun), la Bregaglia e la Val Müstair (senza Müstair). Confessiunalmain maschadadas èn las regiuns Tschintg Vitgs, il Plaun e la Tumleastga. == Istorgia == L’istorgia dal Grischun sa lascha divider en las suandantas epocas: il temp preistoric e roman, la Currezia medievala, la [[Republica da las Trais Lias]] (1524–1798), il [[Chantun Rezia]] (1799–1803) ed il chantun Grischun (a partir dal 1803). :''→ Artitgel principal: [[Istorgia dal Grischun]]'' == Politica == La constituziun chantunala actuala datescha da l’onn 2003. ([http://www.gr-lex.gr.ch/frontend/versions/1157 Access direct a la versiun rumantscha]) === Legislativa === [[Datoteca:Chur Grossratsgebäude 1.jpg|thumb|200px|Edifizi dal Cussegl grond a Cuira]] [[Datoteca:Chur_Graues_Haus.jpg|thumb|200px|La Chasa grischa a Cuira (sedia da la regenza chantunala)]] [[Datoteca:Chur_Kantonsgericht.jpg|thumb|200px|La Dretgira chantunala a Cuira]] L’autoritad legislativa è il [[Cussegl grond]] che dumbra 120 commembers. Las deputadas ed ils deputads vegnan elegids tenor procedura da maiorz mintgamai per quatter onns. Il pievel è ultra da quai participà directamain a la legislaziun: 4000 persunas cun dretg da votar u in settavel da las vischnancas pon pretender ina midada da la constituziun, 3000 persunas cun dretg da votar u in otgavel da las vischnancas pon proponer ina lescha u ina midada da lescha (iniziativa dal pievel), 1500 persunas cun dretg da votar u in dieschavel da las vischnancas pon pretender ch’ina lescha statuida dal Cussegl grond u ina midada da tala stoppia vegnir suttamessa a la votaziun dal pievel. Midadas da la constituziun pretendan ina votaziun dal pievel. === Executiva === La Regenza (pli baud: Cussegl pitschen) dumbra tschintg commembras e commembers e vegn elegida dal pievel tenor procedura da maiorz. Ina perioda d’uffizi dura quatter onns; il presidi mida mintg’onn en roda. Ils cussegliers guvernativs actuals (perioda d’uffizi 2023–2026) e lur departaments èn: * Departament da construcziun, traffic e selvicultura (Carmelia Maissen, AdC) * Departament d’economia publica e fatgs socials (Marcus Caduff, AdC) * Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient (Jon Domenic Parolini, AdC) * Departament da finanzas e vischnancas (Martin Bühler, PLD) * Departament da giustia, segirezza e sanadad (Peter Peyer, SP) President da la Regenza per l’onn 2024 è Jon Domenic Parolini, vicepresident Marcus Caduff. Manader da la Chanzlia chantunala è dapi il 2017 chancelier Daniel Spadin.<ref>[http://www.gr.ch/RM/INSTITUZIUNS/REGIERUNG/Seiten/Regierung.aspx Pagina uffiziala dal chantun Grischun]</ref> === Giudicativa === Las pli autas dretgiras dal Chantun èn la Dretgira chantunala (responsabla surtut per fatgs civils e penals) e la Dretgira administrativa (surtut responsabla per cas da dretg public). Instanzas subalternas èn las dretgiras regiunalas. === Represchentaziun a nivel naziunal === En il parlament federal deleghescha il Grischun sco mintga chantun dus represchentants per il [[Cussegl dals chantuns (Svizra)|Cussegl dals chantuns]]. En il [[Cussegl naziunal (Svizra)|Cussegl naziunal]] po il Grischun trametter tenor sia cumpart a la populaziun svizra tschintg deputadas e deputads. === Regiuns e vischnancas === [[Datoteca:Karte Kanton Graubünden Regionen 2016.png|220px|thumb|right|Regiuns dal chantun Grischun]] Il 2016 è entrada en vigur la refurma dal territori che las votantas ed ils votants dal Grischun han approvà ils 30 da november 2014. Tenor quella è il Chantun dividì da nov en 11 regiuns che figureschan sco purtadras da las incumbensas statalas. Ellas stattan a disposiziun tant per incumbensas communalas sco er chantunalas e remplazzan ils 39 circuls, las 14 corporaziuns regiunalas ed ils 11 districts da pli baud. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Regiun ! Abitants<br /><small>({{EWD|CH-GR}})</small> ! Surfatscha<br />en km² ! Dumber da<br />vischnancas ! Nr. UST |- | [[Regiun Alvra|Alvra]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1841}} || align="right" | 683,51 | align="right" | 7 | 1841 |- | [[Regiun Bernina|Bernina]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1842}} || align="right" | 237,30 | align="right" | 2 | 1842 |- | [[Regiun Engiadina Bassa/Val Müstair|Engiadina Bassa/Val Müstair]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1843}} || align="right" | 1196,66 | align="right" | 5 | 1843 |- | [[Regiun Plaun|Il Plaun]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1844}} || align="right" | 203,81 | align="right" | 7 | 1844 |- | [[Regiun Landquart|Landquart]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1845}} || align="right" | 174,67 | align="right" | 8 | 1845 |- | [[Regiun Malögia|Malögia]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1846}} || align="right" | 973,61 | align="right" | 12 | 1846 |- | [[Regiun Moesa|Moesa]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1847}} || align="right" | 496,03 | align="right" | 12 | 1847 |- | [[Regiun Plessur|Plessur]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1848}} || align="right" | 285,31 | align="right" | 6 | 1848 |- | [[Regiun Partenz/Tavau|Partenz/Tavau]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1849}} || align="right" | 853,40 | align="right" | 11 | 1849 |- | [[Regiun Surselva|Surselva]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1850}} || align="right" | 1373,54 | align="right" | 17 | 1850 |- | [[Regiun Viamala|Viamala]] || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|B1851}} || align="right" | 627,59 | align="right" | 25 | 1851 |- class="sortbottom" style="background:#EFEFEF" | '''Total''' (11) || align="right" | {{EWZ CH|CH-GR|CH-GR}} || align="right" | 7105,43 | align="right" | 112 | |} Grazia al svilup istoric giaudan las vischnancas en il chantun Grischun in’autonomia communala sco en nagin auter chantun. :''→ Artitgel principal: [[Vischnancas dal chantun Grischun]]'' == Economia e turissem == [[Datoteca:Luftbild Davos.jpg|thumb|200px|Tavau, lieu da vacanzas e da congress]] L’agricultura da muntogna ch’è indispensabla per la colonisaziun duraivla da tschertas valladas surviva grazia a la vendita da products da nischa e subvenziuns generusas tras la Confederaziun ed il Chantun. La branscha la pli impurtanta è oz dentant il turissem. Il turissem è in factur economic enorm impurtant, tant da stad sco d’enviern, principalmain en las regiuns [[Engiadina]], [[Tavau]]/Claustra, Arosa, Lai e Flem, ma era en quasi tut il rest dal Chantun. In turissem particular è quel da cura e bogns a Val S. Pieder, Scuol, Andeer e San Murezzan. == Traffic == Il traffic ha segnà dapi l’antica la colonisaziun dal territori dal Chantun odiern. Il traffic da commerzi furmava in impurtant factur economic; gia dal temp dals Romans passavan chars sur il Pass dal Güglia. Il 1387 ha l’uvestg da Cuira incumbensà l’aristocrat bregagliot [[Jakob von Castelmur]] da schlargiar il Pass dal Set ad ina via charrabla. A l’entschatta dal 20avel tschientaner existivan en il chantun Grischun vias d’ina lunghezza da radund 1000 kilometers; ma il traffic individual motorisà è vegnì cumbattì vehementamain. Tranter il 1907 ed il 1919 ha il suveran relaschà repetidamain scumonds correspundents. L’admissiun dals autos a partir dal 1925 ha pretendì in schlargiament da la rait da vias, per il qual i mancavan però al Chantun ils meds finanzials. A partir dal 1935 ha la Confederaziun mess a disposiziun meds finanzials ch’han pussibilità d’avrir ils impurtants pass alpins al traffic motorisà. Il pass grischun il pli impurtant tranter nord e sid è ozendi il San Bernardin che collia la Valragn ed il Mesauc. [[Datoteca:Bernina-Express..jpg|thumb|180px|Ils trens cotschens da la Viafier retica èn objects tipics en la cuntrada grischuna]] La rait da vias chantunala odierna cumpiglia 163 kilometers vias naziunalas, 597 kilometers vias principalas e 835&nbsp;kilometers vias da colliaziun. Las valladas las pli impurtantas ed ils gronds lieus da turissem dal Chantun èn ultra da quai accessibels tras ina viafier a binari stretg, la [[Viafier retica]]. == Cultura == L’architectura grischuna ed ils edifizis istorics èn ordvart relevants per il turissem. Il Grischun ha ina gronda spessezza da chastels e posseda cun la claustra da Müstair e la Viafier retica en la cuntrada Alvra/Bernina bains culturals da muntada mundiala (UNESCO). Dapi il 1991 è la punt dal Salginatobel sin via d’Aschera a Schuders l’unic monument mundial da la Svizra tenor la premiaziun da la ASCE (''American Society of Civil Engineers''). Il chantun Grischun ha sviluppà in’atgna cuschina che sa differenziescha d’autras cuschinas regiunalas svizras. Products regiunals tipics èn la pulpa setgentada a l’aria ed autras spezialitads da charn setgentada sco l’andutgel. Tratgas tipicas èn [[capuns]], plain in pigna, bizochels, canedels, maluns, la turta da nuschs sco er in scuflà da charnpiertg. == Annotaziuns == <references/> == Litteratura == * Achim Walder: ''Graubünden entdecken, mit Rhätischer Bahn und PostAuto.'' Walder, Kreuztal 2005. ISBN 3-936575-26-6 * Myriam Engler: ''Graubünden erleben und lieben.'' Verlag Terra Grischuna, Cuira 2013. ISBN 978-3-7298-1183-6. * ''Handbuch der Bündner Geschichte.'' Verein für Bündner Kulturforschung im Auftrag der Regierung des Kantons Graubünden. Verlag Bündner Monatsblatt, Cuira 2000. ISBN 3-9053-420-06 == Colliaziuns == * [https://www.gr.ch/RM/ Pagina d’internet uffiziala dal chantun Grischun] * {{E-LIR|1168|Grischun}} * [https://www.graubuenden.ch Grischun vacanzas] <small>(tudestg, franzos, englais)</small> {{Chantuns svizzers}} {{DEFAULTSORT:Grischun, Chantun}} [[Categoria:Chantun Grischun| ]] [[Categoria:Artitgels recumandads (Grischun)]] 9820tjwpqv5prau04mnhhc7uesgz2wb Ladir 0 3103 172912 172909 2026-08-16T18:10:54Z ~2026-45023-22 23868 172912 wikitext text/x-wiki {{idiom|sursilvan}} {{Lieu per repassar}} {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Ladir |FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Ladir 2007.png |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = Ladir wappen.svg |MALETG = Ladir.jpg |CHANTUN = GR |DISTRICT = [[Regiun Surselva]] |NP = 7155 |NS = 46/47/23/N |EW = 9/12/08/E |AUTEZZA = 1'276 |SURFATSCHA = 7.19 |LINGUA = [[rumantsch]] ([[sursilvan]]) |WEBSITE = www.ladir.ch |E-LIR = 1354 ||VISCHNANCA=[[Ilanz/Glion]]}} '''Ladir''' era tochen ils 31. da december 2013 ina vischnaunca politica [[svizra]] en il district Surselva dil cantun [[Grischun]]. L' emprem da schaner 2014 ha la vischnaunca fusionau cun Castrisch, Duvin, Ilanz, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Siat tier la nova vischnaunca [[Glion|Ilanz/Glion]]. == Uoppen == Igl uoppen da Ladir ei segmentaus en blau ed argien/alv. La colur blaua cuntegn ina steila da sis péz, ed il argien/alv cuntegn in cuolm cun treis péz (Heroldsbild). Igl uoppen simbolisescha la biala cuntrada e la pittoresca posiziun dalla baselgia S.Sein. == Geografia == Geograficamein schai Ladir sin ina terrassa cun ina altezia da 1276 meters sur mar el center dalla Surselva. Ils vitgs vischinonts ein Falera egl ost e Ruschein el sid. Da 721 ha vegnan rodund 363 ha cultivai da purs, sco mises ed alps. Ulteriuras 304 ha vegnan curclai d'uaul e lenna. Sulettamein 19 ha ein civilisai ed rodund 35 ha ein terren nunproductiv. == Politica == Biaras uniuns han ina stretga relaziun cul vitg da Ruschein ed ein per part fusiunadas. Aschia ein p. ex. l'[https://web.archive.org/web/20170918173945/http://ugrl.ch/ Uniun da giuventetgna ], l'uniun da dunnas ed ils pumpiers sedecidi da fusiunar. Politicamein ei Ladir ina fracziun dil cumin da Ilanz/Glion. == Scola == Dapi l'onn 1980 ha Ladir ina scola primara fusiunada cul vitg vischinont Ruschein. Lezza sesanfla el vitg da Ruschein sco era la scoletta. Il scalem superiur ei denton integraus el Consorzi da scola Glion e contuorn. == Populaziun == Ladir quenta entuorn 109 habitonts. == Il turissem si Ladir == Turists san profitar d'ina reit da vias da viandar, encurir bulius ni ir cun skis a Ladir. Era san ins far turas cun velo pli levas e pli grevas. Sch'enzatgi survegn fom da tut quei, san ins dustar quella ell'ustria La Terrassa. == Historia == Il contuorn ei gia dapi millennis civilsaus. Ina autonoma ed independenta vischnaunca ei Ladir denton per vegnida egl onn 1851. El 19avel tschentaner han dus gronds incendis caschunau bia difficultads al vitg. Tier l'emprem incendi 1848 ei ina gronda part dil uaul vegnius destruida. Tier il secund ei denton, entras termgliar cun fiug da dus giuvenils, bunamein l'entir vitg barschaus giu. Tier quei incendi ein grondas parts dil archiv vegni destruiu, aschia ch'ils documents historics dil vitg tonscha buc tochen alla entschatta dalla fundaziun dil vitg. == Colliaziuns == {{Commonscat}} [[Categoria:Ilanz/Glion]] [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]] [[Categoria:Foppa]] jikxdkl9yu69kxys1a3ukax25jcfx15 172913 172912 2026-08-16T18:23:22Z ~2026-45023-22 23868 172913 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} {{Lieu per repassar}} {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Ladir |FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Ladir 2007.png |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = Ladir wappen.svg |MALETG = Ladir.jpg |CHANTUN = GR |DISTRICT = [[Regiun Surselva]] |NP = 7155 |NS = 46/47/23/N |EW = 9/12/08/E |AUTEZZA = 1'276 |SURFATSCHA = 7.19 |LINGUA = [[rumantsch|romontsch]] ([[sursilvan]]) |WEBSITE = www.ladir.ch |E-LIR = 1354 ||VISCHNANCA=[[Ilanz/Glion]]}} '''Ladir''' ei ina fracziun dalla vischnaunca da [[Ilanz/Glion|Glion]] ed in'anteriura vischnaunca politica en il cantun [[Grischun]] en [[Svizra]]. == Geografia == Geograficamein schai Ladir sin ina terrassa cun ina altezia da 1276 meters sur mar el center dalla Surselva. Ils vitgs vischinonts ein [[Falera]] egl ost e [[Ruschein]] el sid. Da 721 ha vegnan rodund 363 ha cultivai da purs, sco mises ed alps. Ulteriuras 304 ha vegnan curclai d'uaul e lenna. Sulettamein 19 ha ein civilisai ed rodund 35 ha ein terren nunproductiv. == Historia == Il contuorn ei gia dapi millennis civilsaus. Ina autonoma ed independenta vischnaunca ei Ladir denton per vegnida egl onn 1851. El 19avel tschentaner han dus gronds incendis caschunau bia difficultads al vitg. Tier l'emprem incendi 1848 ei ina gronda part dil uaul vegnius destruida. Tier il secund ei denton, entras termgliar cun fiug da dus giuvenils, bunamein l'entir vitg barschaus giu. Tier quei incendi ein grondas parts dil archiv vegni destruiu, aschia ch'ils documents historics dil vitg tonscha buc tochen alla entschatta dalla fundaziun dil vitg. Tochen ils 31. da december 2013 era Ladir ina vischnaunca politica en il [[Surselva (district)|district Surselva]] dil cantun Grischun. L'emprem da schaner 2014 ha la vischnaunca fusionau cun Castrisch, Duvin, Ilanz, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Siat tier la nova vischnaunca [[Glion|Ilanz/Glion]]. == Uoppen == Igl uoppen da Ladir ei segmentaus en blau ed argien/alv. La colur blaua cuntegn ina steila da sis péz, ed il argien/alv cuntegn in cuolm cun treis péz (Heroldsbild). Igl uoppen simbolisescha la biala cuntrada e la pittoresca posiziun dalla baselgia S.Sein. == Politica == Biaras uniuns han ina stretga relaziun cul vitg da Ruschein ed ein per part fusiunadas. Aschia ein p. ex. l'[https://web.archive.org/web/20170918173945/http://ugrl.ch/ Uniun da giuventetgna ], l'uniun da dunnas ed ils pumpiers sedecidi da fusiunar. Politicamein ei Ladir ina fracziun dil cumin da Ilanz/Glion. == Scola == Dapi l'onn 1980 ha Ladir ina scola primara fusiunada cul vitg vischinont Ruschein. Lezza sesanfla el vitg da Ruschein sco era la scoletta. Il scalem superiur ei denton integraus el Consorzi da scola Glion e contuorn. == Populaziun == Ladir quenta entuorn 109 habitonts. == Il turissem si Ladir == Turists san profitar d'ina reit da vias da viandar, encurir bulius ni ir cun skis a Ladir. Era san ins far turas cun velo pli levas e pli grevas. Sch'enzatgi survegn fom da tut quei, san ins dustar quella ell'ustria La Terrassa. == Colliaziuns == {{Commonscat}} [[Categoria:Ilanz/Glion]] [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]] [[Categoria:Foppa]] 05xil0zlrmfu1kwu3gdajyouha43v6e 172914 172913 2026-08-16T18:34:03Z ~2026-45023-22 23868 Revocar la versiun [[Special:Diff/172449|172449]] da [[Special:Contributions/Horgner|Horgner]] ([[User talk:Horgner|discussiun]]) 172914 wikitext text/x-wiki {{sursilvan}} {{Lieu per repassar}} {{Lieu_svizzer |NUM_LIEU = Ladir |FILEPATH_CHARTA = Karte_Gemeinde_Ladir 2007.png |PIXEL = 98px |FILEPATH_VOPNA = Ladir wappen.svg |MALETG = Ladir.jpg |CHANTUN = GR |DISTRICT = [[Regiun Surselva]] |NP = 7155 |NS = 46/47/23/N |EW = 9/12/08/E |AUTEZZA = 1'276 |SURFATSCHA = 7.19 |LINGUA = [[rumantsch|romontsch]] ([[sursilvan]]) |WEBSITE = www.ladir.ch |E-LIR = 1354 ||VISCHNANCA=[[Ilanz/Glion]]}} '''Ladir''' ei ina fracziun dalla vischnaunca da [[Ilanz/Glion|Glion]] ed in'anteriura vischnaunca politica en il cantun [[Grischun]] en [[Svizra]]. == Geografia == Geograficamein schai Ladir sin ina terrassa cun ina altezia da 1276 meters sur mar el center dalla Surselva. Ils vitgs vischinonts ein [[Falera]] egl ost e [[Ruschein]] el sid. Da 721 ha vegnan rodund 363 ha cultivai da purs, sco mises ed alps. Ulteriuras 304 ha vegnan curclai d'uaul e lenna. Sulettamein 19 ha ein civilisai ed rodund 35 ha ein terren nunproductiv. == Historia == Il contuorn ei gia dapi millennis civilsaus. Ina autonoma ed independenta vischnaunca ei Ladir denton per vegnida egl onn 1851. El 19avel tschentaner han dus gronds incendis caschunau bia difficultads al vitg. Tier l'emprem incendi 1848 ei ina gronda part dil uaul vegnius destruida. Tier il secund ei denton, entras termgliar cun fiug da dus giuvenils, bunamein l'entir vitg barschaus giu. Tier quei incendi ein grondas parts dil archiv vegni destruiu, aschia ch'ils documents historics dil vitg tonscha buc tochen alla entschatta dalla fundaziun dil vitg. Tochen ils 31. da december 2013 era Ladir ina vischnaunca politica en il [[Surselva (district)|district Surselva]] dil cantun Grischun. L'emprem da schaner 2014 ha la vischnaunca fusionau cun Castrisch, Duvin, Ilanz, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Ruschein, Schnaus, Sevgein, Siat tier la nova vischnaunca [[Glion|Ilanz/Glion]]. == Uoppen == Igl uoppen da Ladir ei segmentaus en blau ed argien/alv. La colur blaua cuntegn ina steila da sis péz, ed il argien/alv cuntegn in cuolm cun treis péz (Heroldsbild). Igl uoppen simbolisescha la biala cuntrada e la pittoresca posiziun dalla baselgia S.Sein. == Politica == Biaras uniuns han ina stretga relaziun cul vitg da Ruschein ed ein per part fusiunadas. Aschia ein p. ex. l'[https://web.archive.org/web/20170918173945/http://ugrl.ch/ Uniun da giuventetgna ], l'uniun da dunnas ed ils pumpiers sedecidi da fusiunar. Politicamein ei Ladir ina fracziun dil cumin da Ilanz/Glion. == Scola == Dapi l'onn 1980 ha Ladir ina scola primara fusiunada cul vitg vischinont Ruschein. Lezza sesanfla el vitg da Ruschein sco era la scoletta. Il scalem superiur ei denton integraus el Consorzi da scola Glion e contuorn. == Populaziun == Ladir quenta entuorn 109 habitonts. == Il turissem si Ladir == Turists san profitar d'ina reit da vias da viandar, encurir bulius ni ir cun skis a Ladir. Era san ins far turas cun velo pli levas e pli grevas. Sch'enzatgi survegn fom da tut quei, san ins dustar quella ell'ustria La Terrassa. == Colliaziuns == {{Commonscat}} {{Navigaziun Vischnanca d'Ilanz/Glion}} [[Categoria:Ilanz/Glion]] [[Categoria:Lieu en il chantun Grischun]] [[Categoria:Anteriuras vischnancas svizras]] [[Categoria:Foppa]] h79xge71l3pb7552wdhqn9c1bpgefgw Chastè da Tarasp 0 6357 172910 147801 2026-08-16T16:14:25Z Agnes Monkelbaan 13516 172910 wikitext text/x-wiki [[Image:Tarasp-02.jpg|300px|right|thumb|Il chastè da Tarasp]] Il '''Chastè da Tarasp''' sa chatta a [[Tarasp|Tarasp-Vulpera]] en l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]] en il chantun Grischun. == Colliaziuns == {{Commonscat|Schloss Tarasp|Chastè da Tarasp}} * [http://www.swisscastles.ch/Graubuenden/tarasp.html Site uffizial] [[File:Kasteel Tarasp (Tarasp Castle) Scuol, 18-09-2023. (actm.) 15.jpg|thumb|300px| Sudutni rig.]] [[Categoria:Chastels en Svizra|T]] qwktgnd1i71si7gmjmdmp99puxvw7l9 172911 172910 2026-08-16T18:01:07Z ~2026-45023-22 23868 traducziun ?? > rm 172911 wikitext text/x-wiki [[Image:Tarasp-02.jpg|300px|right|thumb|Il chastè da Tarasp]] Il '''Chastè da Tarasp''' sa chatta a [[Tarasp|Tarasp-Vulpera]] en l'[[Engiadina|Engiadina Bassa]] en il chantun Grischun. == Colliaziuns == {{Commonscat|Schloss Tarasp|Chastè da Tarasp}} * [http://www.swisscastles.ch/Graubuenden/tarasp.html Site uffizial] [[File:Kasteel Tarasp (Tarasp Castle) Scuol, 18-09-2023. (actm.) 15.jpg|thumb|300px|Vart meridiunala.]] [[Categoria:Chastels en Svizra|T]] bh3nhnqnq8428b3b1q2m50goold1fas