Васильев Виктор Николаевич

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Васильев Виктор Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5766</id>
    <revision>
      <id>426902</id>
      <parentid>423075</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>426902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16529" sha1="ocrf37jhlb6qnnygvepna7kwv922oqq" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев кинигэтин хомуйан таһаарбыт чичнчийээччи С.А. Алексеева&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан заданиетын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>ocrf37jhlb6qnnygvepna7kwv922oqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426903</id>
      <parentid>426902</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта */</comment>
      <origin>426903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17621" sha1="ow3sckkp8h62hxan83e0ub4gpak4mmf" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чичнчийээччи С.А. Алексеева&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-усуторуйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>ow3sckkp8h62hxan83e0ub4gpak4mmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426904</id>
      <parentid>426903</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта */</comment>
      <origin>426904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17725" sha1="nfn8an0mfpjxj6gl22rx2bh7k7zyqek" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чичнчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>nfn8an0mfpjxj6gl22rx2bh7k7zyqek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426905</id>
      <parentid>426904</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:51:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта */</comment>
      <origin>426905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17723" sha1="ls0ipwu729jg44k3gf132lac0v8ba7d" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>ls0ipwu729jg44k3gf132lac0v8ba7d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426906</id>
      <parentid>426905</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта */</comment>
      <origin>426906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17832" sha1="see898plsdlhrqy8n9jgz2jif0ziu0a" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>see898plsdlhrqy8n9jgz2jif0ziu0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426907</id>
      <parentid>426906</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:53:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сигэлэр */</comment>
      <origin>426907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17889" sha1="7fejnuqrnvtcf5rbaa3dh9ksocs6vwd" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>7fejnuqrnvtcf5rbaa3dh9ksocs6vwd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426908</id>
      <parentid>426907</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыыта */</comment>
      <origin>426908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17887" sha1="iradwqr6t86rf35zotjrrgyvxfdaeme" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит Николай Васильевич уонна олохтоох бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата, онон кинини эбээлээх эһээтэ Немчиновтар көрбүттэр. Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учуутааллыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатаҥҥа ({{lang-ru|Хатанга}}') туруммут. Билимнэр Академияларын экспедициятыгар наймыласпыт, 1905 сыллаах дьайыылар кэмнэригэр туруммуттар. Кини соруга — этнографическай коллекцияны толоруу. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн Дьөһүөй, Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна өссө тоҥустар, дьөһүөй сахалар уонна долганнар истэригэр коллекция хомуйуутунан дьарыктаммыт. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>iradwqr6t86rf35zotjrrgyvxfdaeme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Туруктаах өй-санаа туһата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58116</id>
    <revision>
      <id>426900</id>
      <parentid>426385</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T22:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>426900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="f3gbxba2gw7ophyv541kspr6b1tyy72" xml:space="preserve">Киһи баҕарбатар да быстах быһыыга түбэһэн хаалара олоҕун тосту уларытарынан ураты миэстэни ылар. Ким даҕаны быстах быһыыга түбэһиэм суоҕа диэн быһа этинэр кыаҕа суоҕун “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн өс хоһооно биллэрэр. Өй-санаа, салгын кут эмискэ хамнаан, буккуллан ылыыта киһи букатын көһүппэтэх кэмигэр соһуччу киирэн кэлэн сыыһа-халты хамсаныыны оҥорон куһаҕан быһыыны үөскэтэн кэбиһиэн сөбө хаһан да суох буолбат.

Өй буккуллан ылыыта киһи сыыһа-халты туттунан быстах быһыыга түбэһэрин хаһан баҕарар үөскэтиэн сөбүттэн оҕо ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибитэ, оннук олохсуйбут үгэстэрдээҕэ эрэ быыһыыр абырала буоларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарарын төрөппүттэр билэн туһана сылдьыахтара этэ.

Оҕо кыра эрдэҕинэ аан маҥнайгы оҥорор быһыылара кини өйүгэр-санаатыгар саҥаны айыыны оҥоруу буолан ууруллан, өйдөнөн хаалан иһэллэр. Айыыны оҥоруу оҕо ийэ кутун быһалыы үөскэтэр. Айыыны, саҥаны, урут суоҕу, билбэтин оҥоруута өйүгэр-санаатыгар сонно үгэс буолан ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Элбэх саҥаны билэриттэн, уратыны, айыыны оҥороруттан өйө-санаата сайдан ийэ кута, үгэстэрэ үөскээн, билиитэ-көрүүтэ эбиллэн иһэр. (1,70).

Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллэн, оннук үгэстэри иҥэриннэҕинэ үчүгэй майгыланар, үчүгэй быһыылары оҥороро элбиир, өйө-санаата туруктанар, үчүгэй иитиилээх диэн ааттанар. Үчүгэй иитиилээх оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатан киһи буолууну эрдэлээн ситиһэрэ кыаллар.

Кыра эрдэҕинэ үөскээбит ийэ кута киһини үйэтин тухары салайар, иҥэн сылдьар үгэстэригэр тэҥнээн көрөн тугу оҥорорун барытын хон-туруоллуур. Ийэ кут киһи өйүн-санаатын төрүтэ, туллубат тутааҕа. Киһиттэн хаһан да көтөн, суох буолан, баран хаалбат, арай өллөҕүнэ 9 хонугар арахсан туспа барара, үрэллэрэ, ыһыллара биллэриттэн аналлаах атаарыыны ол күнүгэр оҥороллор. 

Өй көтүүтэ диэн салгын кут көтүүтэ, буккуллуута ааттанар. Киһи толкуйдуур өйө, араас үөрэҕи, билиини билбитэ, киһи буолууну баһылаабыта барыта көтөн, суох буолан хаалар кэмэ өй көтүүтэ диэн ааттанар. Салгын кут көттөҕүнэ киһини ийэ кута быһаччы салайар, ол иһин, кыыл өйүн-санаатын таһымыгар түһэр, кыыллыы быһыыланан хаалыан сөп. Итирбит киһи сибиинньэ курдук буолара ону биллэрэр.

Арыгы иһэн итирбит эдэр киһи кыра эрдэҕинээҕи өйүгэр-санаатыгар түһэриттэн бу кэмҥэ атаахтыыра, көрдөрө сатыыра дьэ киирэн кэлэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Биирдэ эмэ алҕаска итирэн хаалбыт эдэр киһини мөҕөн, кырбаан көннөрбөккүн, хата өйүгэр-санаатыгар олус улахан буортуну оҥорон кэбиһиэххэ сөп. Аныгыскы итириитигэр эрдэттэн охсуһар санаалаах буоларыттан айдааны, содуому тардыан сөбүттэн эрдэттэн сэрэннэххэ табыллар.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо улааттаҕына араас соһуччу суолларга да түбэстэҕинэ сыыһа-халты туттунара аҕыйыыр, быстах быһыыга киирэн биэрбэт кыахтанар. Үчүгэй быһыылары оҥорууга иитиллибит ийэ кута куһаҕан быһыылары оҥорорун туормастаан тохтото сылдьар.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн этии оҕо ийэ кута иитиллиитигэр эмиэ дьайыыны оҥорор. Үчүгэй иитиилээхтэр эбэтэр куһаҕан иитиилээхтэр диэн икки аҥы арахсыы баар буолан иһэр. Оҕо ийэ кута куһаҕаннык иитиллэрин атаах оҕо диэн этии баара дакаастыыр. Кыра эрдэҕинэ атаахтаан, аһара мааныланан, бары баҕа санааларын төрөппүттэринэн толотторо, бэлэмҥэ сылдьа үөрэммит оҕо куһаҕан иитиилээх диэҥҥэ киирсэр уонна тупсууну аҕалара аҕыйыыр. 

Куһаҕан иитиилээх оҕо улаатан иһэн элбэх сыыһа-халты туттунуулары, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан, олоро табыллыбаккалар куһаҕаны элбэтэллэр. “Атаах оҕо өйө-санаата түктэри” диэн өс хоһоонун сахалар өй-санаа үөрэҕин дириҥник билэннэр оҥорбуттар. Оҕо ийэ кутун иитиитэ табыллыбакка аһара атаахтыы сырыттаҕына улаатан баран оҥорор быһыылара киһиттэн таһынан баралларын быһаарарынан, бу өс хоһоонун төрөппүттэр туһаналларын сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ ирдиир. 

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута үчүгэй, киһилии быһыылары оҥорууга иитиллибит оҕо туруктаах өйдөөх-санаалаах диэн ааттанар. Кини өйө буккуллан да ылар кэмигэр сыыһа-халты туттубат, киһи быһыытын аһара барыыны оҥорбот дьоһуннаах киһи буола улаатар кыахтанар.

Грузовой массыынаҕа суоппардыы сылдьаммын ыалга эбиэтии киирэн иккитин ааспыт кыра уолу кытта билсистим. Муннун баттаан баран “пиип” диэн тыаһаппыттар соһуйан, муодарҕаан кэлэн муннун тоһуйан биэрэр буолла. Билсиһии онтон кэҥээн кулгааҕын тардыалаан баран “Бу кулгаах” диэтим. Ылынна. Кулгааҕын туттахха “Кулгаах” диир буолла. Төрөппүттэрэ оҕолорун үөрэтиилэрэ хойутаан иһэр быһыылаах, ол иһин дьиибэлэниэх санаам киирэн кэлэн илиитин тардыалаан баран “Бу атах” диэн кэбистим. Сөбүлээтэ, “Атаххын аҕал эрэ” диэтэхпинэ илиитин уунан биэрэн иһэр буолла. 

Аһыы олорон ыаллар ийэлэрэ оҕото илиитин атах диирин сөбүлээбэккэ: “Илии диэ”, - диэн этэн көрдө эрээри, уола хата былдьаан ылыахтара диэбиттии илиитин хам тутан баран куота сылдьар буолла. Оонньообутум оҕус буолан тахсыбытыттан мин: “Кэмигэр үөрэппэккэ хаалбыккыт” диэн быһааран баран тахсан куотарга бардым.

Оҕо аан маҥнайгы билбит билиитэ, саҥаны, айыыны оҥоруута сонно тута үгэскэ кубулуйан ийэ кутун үөскэтэн иһэрэ итинник дакаастанар. Букатын умнуллубат, бэйэтин салайар үгэс буолан хаалар. Бу быһаарыыны аныгы наука саҥа үөрэтэ сатыыр. 

Былыргы сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ “Хара харахтаахха көрдөрбөккө” эрэ бэйэлэрэ иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ куһаҕан, туһата суох үгэстэргэ үөрэнэн хаалан ийэ кутун иитиитин буорту оҥорботугар аналланар. Ийэ кута иитиллэр кэмигэр оҕо үчүгэй, киһилии быһыылары оҥороро эрэ табылларын, бу быһаарыы бигэргэтэр. Биир сыыһа, сымыйанан этии оҕоҕо куһаҕан үгэс буолан ууруллан хаалан үчүгэйгэ иитиини халытан, туора салайан кэбиһиэн сөбүттэн сэрэнии ирдэнэр.

Оҕону киһи быһыылаах буоларга иитэргэ, үөрэтэргэ ийэ, аҕа, эбэ, эһэ эппит тылларын хайаан да толорорун ирдээһиннэрэ буолар. Эппит тылы истэр, оннук толорор оҕо улааттаҕына киһи быһыылаах буолууну ситиһэр кыаҕа түргэтиир. Көрдөбүллээх, кытаанах ирдэбиллээх төрөппүттэр оҕолоро кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр киһи этэрин истэн киһи быһыылаах буолары ситиһэн иһэр кыахтанар.

Оҕо эһэтэ олоххо мунньуммут уопута элбэҕинэн оҕоҕо туруорар көрдөбүлэ барыларыттан үрдүк, эппитэ кытаанах, ирдэбиллээх буоларын эһэ диэн аата биллэрэр. Тыатааҕы эһэ майгына кытаанаҕын оҕотун иитиигэ ураты кытаанах көрдөбүллэрдээҕин сахалар билэллэр. Оҕо эһэтин эһэ диэн ааттаабыттара иҥэн сылдьар.

Төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ, 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри ийэ кутун үчүгэй, киһилии быһыыларга иитэргэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтэн иҥэрэн биэрэргэ анаан-минээн кыһаныа этилэр. (2,79).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Үс кут. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2017. - 156 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Өй-санаа.</text>
      <sha1>f3gbxba2gw7ophyv541kspr6b1tyy72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Умнуу туһата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58125</id>
    <revision>
      <id>426901</id>
      <parentid>426398</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T22:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>426901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15376" sha1="0jtctqs67aa0d3g7i7u7mt0u95t79m5" xml:space="preserve">Өй буккуллуутун саамай кыра бэлиэтинэн умнуган буолуу ааттанар. Киһи ону-маны, субу соторутааҕы кэмҥэ оҥорбутун умнара сааһыран истэҕинэ сыыйа эбиллэн иһэр. Ачыкыларын ханна уурбуттарын умна охсон кэбиһэннэр хампы олорооччулар бааллар. 

Кассаҕа харчы төлөөбүтүгэр кассир ордугун сонно биэрбитин ылан сиэбигэр уктан баран умна охсон кэбиһэн квитанциятын ыларыгар “Ордугун ылбытым дуо?” диэн ыйытар киһи өйө кыратык буккуллан ылбытын биллэрэр. Харчытын ордугун квитанциятын кытта холбуу ыла үөрэммитэ быһаарыллан тахсар.

Өй түһэн хаалыан сөп. Умнан кэбиһиини сороҕор өйө түспүт диэн этэллэр. Умнан кэбиһии дьоҥҥо сороҕор туһалаах өттүнэн биллэр. Тугу эмэ ылбыттарын умна охсон кэбиһээччилэр бэйэлэригэр кыра да буоллар туһаны оҥостоллор. Кыратык туттарбар диэн игии уларсан ылан баран умна охсон кэбиһэн биэрбэт, көрдөөтөххө эрэ нэһиилэ биэрэр киһини кытта сыһыан аҕыйаан барарыгар тиийэр.

Дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара харчынан быһаарыллар буолбута ыраатта. Иэс диэн ааттаан ылан баран умна охсон кэбиһээччилэр элбии сылдьыбыттара. Иэһи кумааҕыга суруйа сылдьыы эрэ умнуллан хааларын суох оҥорорун билигин туһаналлар.

Бу кэмҥэ үөрэх үчүгэй диэн бары этэллэриттэн умнуган буолуу куһаҕан диэн аатыран сылдьар. Өйү-санааны утумнаахтык дьарыктааһын, үөрэҕи баһылааһын умнуган буолуу аҕыйыырын үөскэтэрин туһаналлар. “Тугу да умнубаппын” диэн этэр дьон элбээһиннэрэ үөрэх киэҥник тарҕаммытын туоһута буолар эрээри, халыйыыга тириэрдэр.

Үчүгэйи умнан кэбиһииттэн киһиэхэ хомолто кэлэр, киһи үчүгэйи умнубакка кыһанар, онтон куһаҕаны умнуу өйү-санааны ыраастыырыттан үчүгэй санаалар элбииллэригэр көмөлөһөрүнэн куруук туттулла сылдьара эрэйиллэр. Умнуган буолуу эмиэ кэмнээх-кээмэйдээх, аһара барыллыбат кыйыаланан икки өрүттэнэн тахсарыттан эрдэттэн сэрэнэ сылдьары эрэйэр.

Киһи үчүгэйи үксэтэр аналлаах. Үчүгэй чахчы эбиллэн, элбээн иһэр. Ол иһин, үчүгэйи умнубакка элбэтиитэ, онтон куһаҕаны умнан аҕыйатан иһиитэ эрэйиллэр. Үчүгэй киһи таҥара үөрэхтэрэ үчүгэй киһи буолар баҕа санааны иҥэрэн уонна ол таҥараны үтүгүннэрэн үөрэтэн үчүгэй элбээн иһиитин үөскэтэллэр. 

Киһи төһө да умнуон баҕарбатаҕын иһин этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны умнара, хаалларара хайаан да ирдэнэр. Олус былыргы кэмнэргэ буолан ааспыт сэриилэри, эрэйдэри умнубат, сотору-сотору дьоҥҥо саната сылдьыы омуктар икки ардыларыгар үйэлэр аайы уларыйан биэрэр сыһыаны тупсаран туһаныыга олус улахан куһаҕаны оҥорор. 

Нууччалар татаардары кытта уһун кэмҥэ эйэлээхтик олорботохторун үгүс сэриилэр тустарынан кэпсээннэри умнубакка сурукка киллэрэн оҕолору бу кэмҥэ да үөрэтэллэрэ кэрэһилииллэр. Нууччалар кыайбыттарын-хоппуттарын элбэхтэ кэпсэнэн уонна таҥара күлүгэр кубулутан билигин да ахта, саныы сылдьаллара, омуктар икки ардыларыгар эйэлээх буолуу үөскүүрүгэр улаханнык мэһэйдиир.

Сахалар олус былыргы кэмнэргэ элбэх кыайыылары ситиһэ сылдьыбыт кэмнэрдээхтэрин “Кыайбыт киэҥ көҕүстэнэр” диэн өс хоһооно туттулла сылдьара биллэрэр. Бу өс хоһооно сэриигэ кыайыыны ситиспит аан бастаан ааспыт куһаҕаны умуннаран, хаалларан, алдьаныы тахсыбытын оннугар түһэрэн эйэлэһиини саҕалыыры бастакынан олохтуурун ирдииринэн туһалаах суолтата өссө улаатар. 

Сиргэ омуктар икки ардыларыгар сыһыан былыргытыттан улаханнык уларыйа илик. Улахан, элбэх ахсааннаах омуктар кыралары, аҕыйах ахсааннаахтары суох оҥорор, симэлитэр санаалара хаалан хаалбат. Россия аҕыйах ахсааннаах омуктарын нуучча тылын ыган тарҕатан төрөөбүт тылларын умуннара сатыыллара кэлин кэмҥэ өссө улаатта. Цифровой диэн ааттанар телебизэрдэригэр олохтоох республикаларга аналлаах каналы биэрбэккэ сылдьаллар.

Дьон өйө-санаата сайдан, тупсан, киһилии быһыыланаллара эбиллэн иһэриттэн билигин геноцид оҥорор табыллыбат, бобуллар. Ол да буоллар мөлтөөбүт, ахсааннара аҕыйаан иһэриттэн үлэни кыайбат турукка тиийбит омук бэйэтэ бытырыыстаах да быыһаабат, арбаҕастаах да кыайан абыраабат кэмигэр киирэн хаалар. Хааны тупсарыы үгэһин улуутумсуйан хаалан туһаммаккалар эттэрэ-сииннэрэ мөлтөөн ахсааннара биллэрдик аҕыйыыр. Тулалыыр омуктар үлэни үлэлииргэ баһыйан барыыларыттан, бу омук сыыйа үтүрүллэн, туоратыллан эстэр, симэлийэр кэмигэр киирэр. Россияҕа элбэх ахсааннаах баһылыыр омук эстиитэ, уларыйыыта олус ыардык барыан сөбө Украинаҕа ыытыллар СВО уһаан, кырыктанан иһэринэн быһаарыллар.

Куһаҕаны умнуу, хаалларыы киһилии олох тутаах көрдөбүлэ буолар. Сахалар таҥараларын үөрэҕэ куһаҕаны умнуу диэн аналлаах туому ыытар уонна “Айыы этиитэ” диэн ааттаан тарҕатар. 

Айыы диэн киһи билбэт, ол иһин оҥорбот ураты быһыыта буолар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдан үчүгэй айыылары барыларын кэриэтэ оҥороннор аҕыйаппыттар, арыыччалар эрэ биири-эмэни оҥорор кыахтаммыттар. Үчүгэй айыыны оҥоруу олус уһун үлэлээх, элбэх эрэйдээх өттө ордон хаалбыт. Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу биир эмэ кыаллар кэмэ кэлбитэ ырааппыт.

Дьон куһаҕаны, айыыны оҥороллоро билигин да элбэх. Сыыһа-халты туттунуу куһаҕаны оҥорууну өссө элбэтэн биэрэр. Куһаҕан айыыны оҥоруу дөбөҥ, судургу, элбэх үлэни, өйү-санааны эрэйбэт. Эдэрдэр олору оҥороллоро үксээн хаалар. Бэргэһэни тиэрэ кэтэн кэбистилэр даҕаны, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоро охсубуттарын көрдөрөллөр. Туох үчүгэйэ кэлиэй бэргэһэни тиэрэ кэппиттэн, арай ханнык эрэ уратылаах киһи буола сатыыра атыттарга биллэн тахсар.

Этэҥҥэ ааспыт куһаҕаны умнан хаалларан иһии өйү-санааны ыраастаан үчүгэйи оҥорууну элбэтэр. Киһи өйө-санаата араас куһаҕан санааларыттан ыраастана сырыттаҕына эрэ табыллар, саҥа үчүгэй санаалар баһыгар киирэр кыахтаналлар. Бу быһаарыы киһи куһаҕан санаалары элбэхтик саныы сырыттаҕына, аны олоро үгэскэ кубулуйаннар, ол куһаҕан быһыыны бэйэтэ оҥорон кэбиһэригэр тиийэн хаалыан сөбүн биллэрэр. Куһаҕан санаалары санаама, олортон ыраастана, умна сырыт диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ этэрин тутуһа сылдьыы киһи быһыылаах дьонтон эрэйиллэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэн иһэр тутулуга умнуган буолуу уратыларын табатык быһаарар:

1. Үчүгэйи умнубакка элбэтэн, өссө оҥорон туһанан истэххэ үчүгэй элбиирэ  үөскүүр. Бары үчүгэй элбээн иһиэн баҕарабыт.

2. Куһаҕаны умнуу өйү-санааны ыраастыырын тэҥэ, куһаҕан санаалары суох оҥороруттан киһи куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрин аҕыйатар, эрдэттэн тохтотор аналлаах.

Куһаҕан санаалар ыараханнар. Бэйэ-бэйэлэриттэн тардыһар күүстэрэ улаатан хаалар. Куһаҕан киһи этин-сиинин таарыйдаҕына буор куту үөскэтэринэн умнарга эрэйдээх, ыарахан, өй-санаа улахан тулуурдаах буолара ирдэнэр. Бу ыарахан өй-санаа олоххо үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан, эргийэн биэриилэрэ кэлэрин үөскэтэр уонна саҥа, уларыйбыт өй-санаа сайдан салайыыны оҥороругар тириэрдэр.

Дьон бары “үчүгэй” диэбиттэрин оҥоро сатыылларыттан үчүгэй аһара эбиллиитэ үйэлэргэ үөскээн тахсара сайдыыны ситиһэр кэмигэр элбэх кыра омуктары кыайбытын үөрүүтэ аһара барыытын үөскэтэн таһаарар. Аҥар, үчүгэй диэки өттүгэр халыйыы үөскээн улуутумсуйууга тириэрдэн кэбиһиэн сөп. Өй-санаа бу халыйыытын суох оҥорор туһугар куһаҕаны туспа арааран билэн, ону үчүгэйгэ уларытыы, тупсарыы өйдөөх-санаалаах дьонтон эрэйиллэр.

Өй-санаа эргийэн, солбуйсан биэрдэҕинэ эрэ уһун үйэлээх туһаны оҥорорун “Үчүгэйи оҥоруу умнуллар, куһаҕаны оҥоруу умнуллубат” диэн өс хоһооно биллэрэр. Киһи этин-сиинин таарыйбыт туох эрэ куһаҕаны, ыарыыны үөскэттэҕинэ буор кукка уларыйан уурулларыттан умнуллара чахчы эрэйдээх, элбэх тулууру, дьарыктаныыны, өй-санаа туруктаах буоларын эрэйэр. (1,61).

Бу өс хоһооно киһи этэ-сиинэ, буор кута куһаҕаны умнубата дьиҥнээх олоххо сыыһа буолан тахсарын, олох уһаан, тупсан иһэрин таба сыаналаабат, быһааран эттэххэ кылгас санааны, эт-сиин быстах баҕатын биллэрэрин таба өйдөөтөххө эрэ табыллар.

Таҥара үөрэхтэрэ аналлаах туому үөскэтэн куһаҕан санаалары умуннара сатыыллар, дьон өйүн-санаатын куһаҕан санаалартан ыраастааннар үчүгэй санааларын элбэтэллэр. Үгүс үчүгэй санаалардаах киһи  оҥорор быһыылара тупсаннар үчүгэйи оҥороро үксүүр. Сахалыы таҥара үөрэҕэ “Айыы этиитэ” диэн аналлаах туому толорон киһи куһаҕан санааларын атын дьоҥҥо этэн умнарыгар көмөлөһөр.

Куһаҕаны умнуу диэн киһилии быһыылаах дьон куруук оҥоро сылдьар туһалаах быһыылара, үчүгэйи элбэтэргэ аналлаах үөрэхтэрэ уонна өйдөрүн-санааларын ыраастааһыннара буолар. (2,82).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Саха таабырыннара, өс хоһоонноро, чабырҕахтара / хомуйан оҥордо И.К.Попов. – Дьокуускай: Бичик, 2006. – 112 с.

2. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Өй-санаа.</text>
      <sha1>0jtctqs67aa0d3g7i7u7mt0u95t79m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Диего Марадона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58220</id>
    <revision>
      <id>426891</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:44:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox Person |name        = Диего Марадона |image       = Argentina celebrando copa (cropped).jpg |birth_date  = [[1960]] [[алтынньы 30]]  |birth_place = Ланус, [[Аргентина]] |death_date  = [[2020]] [[сэтинньи 25]]  |death_place = Дике Лухан, [[Аргентина]] |height      = 165 |position    = [[бастааччы]], атаакалыыр [[ортоһут]] }}  '''Диего Армандо...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14086" sha1="mr6qecnp5eh5gpd8i34o446009n5pu8" xml:space="preserve">{{Infobox Person
|name        = Диего Марадона
|image       = Argentina celebrando copa (cropped).jpg
|birth_date  = [[1960]] [[алтынньы 30]] 
|birth_place = Ланус, [[Аргентина]]
|death_date  = [[2020]] [[сэтинньи 25]] 
|death_place = Дике Лухан, [[Аргентина]]
|height      = 165
|position    = [[бастааччы]], атаакалыыр [[ортоһут]]
}}

'''Диего Армандо Марадона''' (Diego Armando Maradona) диэн [[Аргентина]] футбол оонньооччута. Оруоллара атаакалыыр [[ортоһут]] уонна [[бастааччы]]. Аан дойду биир чулуу футболиһа буолар. 

1979-1980 сыллардааҕы Соҕуруу Америка Сыл футболиһа. Түөрт аан дойду чемпионатын кыттааччыта (1982, 1986, 1990, 1994). 1986 сыллааҕы аан дойду чемпиона, 1990 сыллааҕы аан дойду вице-чемпиона. «[[Бока Хуниорс]]» кулууптуун Аргентина чемпиона. «[[Наполи]]» кулууптуун Италия икки төгүллээх чемпиона.

== Оҕо сааһа ==
Диего Армандо Марадона 1960 сыл алтынньы 30 күнүгэр Ланус куорат (Буэнос Айрес агломерацията) поликлиникатыгар дон Диего Марадона уонна Дальма Сальвадоре Франко дьиэ кэргэннэригэр аҕыс оҕоттон бэсиһинэн төрөөбүтэ. Түөрт кыыс кэнниттэн бастакы уол. Аҕатынан гуарани уонна испан, ийэтинэн италиан уонна хорват төрүттэрдээх. Оҕо сааһа Вилья Фиорито куоракка ааспыта.

== Футболист ==
=== Архентинос Хуниорс ===
Диего аҕыс саастааҕар, кини уон саастаах доҕоро Гойо Каррисо, Los Cebollitas (луукчааннар) диэн «[[Архентинос Хуниорс]]» кулууп оҕо хамаандатыгар оонньуура. Гойо Диегоны хамаанда тренерын кытта билсиһиннэрэн кини үчүгэйдик оонньуурун көрөннөр хамаандаҕа ылбыттара. Диего луукчааннары кытта 136 матчы утумнаахтык кыайбыттара, маны тэҥэ национальнай чемпионаты эмиэ кыайбыттара.

Диего профессиональнай карьератын Архентинос Хуниорс кулуубугар 1976 сыл тохсунньу 20 күнүгэр саҕалаабыта. Бу кулуупка биэс сыл оонньообута, 166 матчы оонньообута 116 гол киллэрбитэ. Марадона «Архентинос Хуниорс» кулуупка улахан талааннааҕа арыллыбыта. Бастатан туран таба пас биэриитинэн уонна сатабыллаах техникатынан биллибитэ. Төһө да эдэр саастааҕын иһин, сотору кэминэн хамаанда хапытаана буолбута. 1979 сыллаахха Марадона Аргентина футболун ордук сыаналаах оонньооччутунан (Footbolista del Año) ааттаммыта.

«Архентинос Хуниорс» кулуупка оонньуу сылдьан, Диего Марадона карьератын бастакы сылларыгар чулуу талааннаах футболист буоларын көрдөрбүтэ уонна онно ситиһиилэринэн аан дойдуга биллибитэ. Бу кулуупка оонньообут кэмэ Марадона инники карьератыгар улахан суолталаах буолар.

=== Бока Хуниорс ===
Диего Марадона 1981 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр «[[Бока Хуниорс]]» кулуубу кытта 4 мөлүйүөн доллардаах контракт түһэрсибитэ. Икки күнүнэн «Тальерес де Кордоба» кулууп утары оонньууга дебюттаабыта. «Бока Хуниорс» 4-1 ахсааннаах кыайбыта, Марадона иккитэ голлаабыта. Балаҕан ыйын 10 күнүгэр Ла Бомбонера стадиоҥҥа «[[Ривер Плейт]]» утары бастакы Суперкласико оонньуутугар кыттыбыта. Ол матчка Бока Ривер Плейты 3-0 кыайбыта, Марадона биир гол киллэрбитэ. Бока Хуниорс ситиһиилээх сезону аһаран Аргентина чемпиона буолбута. Марадона бу кулууп иһин бүтүннүүтэ 40 матчы оонньоон 28 гол киллэрбитэ.

=== Барселона ===
1982 сыллаахха Марадонаны Испания «[[Барселона ФК|Барселона]]» кулууба 8 мөлүйүөн долларга атыыласпыта, ол саҕана рекордаах трансфер төлөбүрэ буолбута. Барселона иһин бастакы оонньуутугар [[Валенсия ФК|Валенсияҕа]] гол киллэрбитэ да хамаандата 2:1 хотторбута. Бүтүннүүтэ 36 матчы оонньоон 22 гол киллэрбитэ. Марадона Барсалыын Испания куубагын (1982/83), Испания лигатын куубагын (1983), Испания суперкуубагын (1983) кыайбыта.

=== Наполи ===
1984 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Марадонаны Италия «[[Наполи]]» кулууба 7,6 мөлүйүөн долларга атыыласпыта. Наполи иһин бүтүннүүтэ 188 матчы оонньообута 81 гол киллэрбитэ. Наполины кытта Диего иккитэ Италия чемпиона буолбута 1986-87 уонна 1989-90 сезоннарга. Бу кыайыылар кулууп устуоруйатыгар бастакы икки чемпионнааһына буолар. Аныгыскы икки чемпионнааһына  2022-23 уонна 2024-25 сезоннарга буолар. 1988-89 сезоҥҥа Наполи [[Штутгарт ФК|Штутгарты]] хотон УЕФА куубагын ылар. Бу киирсиигэ Марадона бастакы дьиэтээҕи матчка биир голу пенальтиттан киллэрэр. Наполиттан 1991 сыл атырдьах ыйын 24 күнүгэр уурайар. Диего Марадона күн бүгүҥҥэ дылы Наполи ыалдьааччылара ордук сөбүлүүр ытыктыыр футболистара буолар, [[Неаполь]] куорат биир биллэр симбола буолар. 2020 сыллаахха өлбүтүн кэннэ, Наполи [[Стадио Диего Армандо Марадона|Сан Паоло стадиона]] кини кэриэһигэр ааттаммыта.

=== Атын кулууптар ===
Марадона карьератын бүтэһик сылларыгар «[[Севилья ФК|Севилья]]» (1992-1993) уонна «[[Ньюэллс Олд Бойз]]» (1993) кулууптарыгар оонньоон баран 1995 сыллаахха Бока Хуниорска төннүбүтэ. Манна 1997 сыллаахха дылы оонньоон баран футболист үлэтин түмүктээбитэ.

=== Аргентина ил хамаандата ===
Диего Марадона [[аргентина хамаандата|Аргентина]] сүүмэрдэммит хамаандатыгар 1977 сыллаахха 16 саастааҕар бастакытын ыҥырыллыбыта. 1982 сылтан 1994 сылга диэри түөрт аан дойду чемпионатыгар кыттыбыта, 1986 сыллаахха аан дойду чемпиона буолбута, 1990 сыллаахха вице-чемпион буолбута. Аргентина иһин 91 матчка оонньообута, 34 гол киллэрбитэ. 1986 сылтан дойду хамаандатын хапытаана.

1986 сыллааҕы аан дойду чемпионатын бастыҥ футболиһа. Бу чемпионат финалын түөрт гыммыт бииригэр [[англия хамаандата|Англия]] утары матчка футбол устуоруйатыгар аатырбыт икки голу киллэрбитэ. Бастакы голун илиитинэн киллэрэн &quot;Таҥара илиитэ&quot; диэн ааттаммыта. Иккис голун хонуу киин линиятыттан бэртээхэйдик дриблингнаан тоҕо көтөн түөрт аангыл футболиһын ааһан киллэрбитэ. Бу гол &quot;Үйэ гола&quot; диэн ааттаммыта.

== Техниката ==
Оонньуур истиилин уратыта: сыыдам атахтаах, күүстээх дриблинг, сымса хамсаныылаах. Диего үчүгэй дриблиннаах кыра уҥуохтаах буолан холкутук хамсанара түргэнник сүүрэрэ. Оонньуу хабаанын сатаан көрөн табатык пастыыра. Оҕо сааһыттан хаҥас атаҕынан күүскэ тэбэрэ оонньууттан да линияттан да. Кыра да буоллар киирсэрин сатыыра, бигэ туруктааҕа. Утарсааччылара төһө да кинини охторо сатаабыттарын иһин, кимиэхэ да мэнээх баһыйтарбат этэ. Бастыҥ бомбардир буолбатар да, кини хас биирдии киллэрбит гола улахан суолталааҕа уонна оонньууну быһаарара.

== Тренер ==
2008—2010 сылларга Аргентина хамаандатын тренера этэ. 2010 сыллааҕы аан дойду чемпионатын кэннэ уурайбыта. Маны таһынан араас Аргентина, Холбоһуктаах Араб Эмираттарын, Мексика кулууптарыгар тренердаабыта.

== Тус олоҕо ==
Диего биир ойохтооҕо, киниттэн икки кыыстаах. Атын үс дьахтартан үс оҕолоох икки уол, биир кыыс.

Олоҕун тухары араас дьаллыктарга ылларара, олортон биирдэстэрэ [[кокаин]].

2020 сыл сэтинньи 25 күнүгэр сүрэҕэ тохтоон өлбүтэ.

== Ситиһиилэрэ ==
=== Хамаанда ===
[[File:Diego Maradona celebrando la obtención del Torneo Metropolitano de 1981.jpg|300px|thumb|right|Бока Хуниорс 1981 сыллааҕы чемпионнааһына]]

'''«Бока Хуниорс»'''
*[[аргентина чемпионата|Аргентина чемпиона]]: Метрополитано 1981

'''«Барселона»'''
*[[Испания куубага]]: 1982/83
*[[Испания лигатын куубага]]: 1983
*[[Испания суперкуубага]]: 1984

'''«Наполи»'''
*[[Италия чемпионата|Италия чемпиона]]: 1986/87, 1989/90
*[[Италия куубага]]: 1986/87
*[[УЕФА куубага]]: 1988/89
*[[Италия суперкуубага]]: 1990

'''Аргентина хамаандата'''
*Аан дойду чемпиона (ыччат хамаандата): 1979
*Аан дойду чемпиона: 1986
*Аан дойду вице-чемпиона: 1990

=== Тус ===
*Аргентина сыл футболиһа: 1979, 1980, 1981
*Буэнос Айрес ытык олохтооҕо
*1986 сыллааҕы аан дойду чемпионатын бастыҥ футболиһа
*1999 сыллааҕы ыйытыынан Футбол устуоруйатын бастыҥ кэрэ голун ааптара
*Үйэ биир бастыҥ футболиһа: ФИФА 2002

== Литэрэтиирэ ==
*Burns, Jimmy (1996). La mano de Dios. Ed. El País - Aguilar. ISBN 9788441321021.
*Dini, Vittorio; Oscar, Nicolaus (2001). Te Diegum. Ed. Sudamericana. ISBN 9500720159.
*Maradona, Diego Armando (2000). Yo soy el Diego. Ed. Planeta. ISBN 9871144628.
*Cid Lucas, Fernando, &quot;El culto a (san) Diego Armando Maradona en Nápoles: el meteórico proceso de santificación popular de «el pibe de oro»&quot;, Revista de Folklore, nº 517, 2025, pp. 15-31.

[[Категория:1960 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:алтынньы 30 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:2020 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:сэтинньи 25 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:футболистар]]
[[Категория:футбол тренердара]]
[[Категория:аргентина футболистара]]
[[Категория:Архентинос Хуниорс футболистара]]
[[Категория:Бока Хуниорс футболистара]]
[[Категория:барселона футболистара]]
[[Категория:наполи футболистара]]
[[Категория:севилья футболистара]]</text>
      <sha1>mr6qecnp5eh5gpd8i34o446009n5pu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марадона, Диего</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58221</id>
    <redirect title="Диего Марадона" />
    <revision>
      <id>426892</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Диего Марадона]]</comment>
      <origin>426892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="6tl0nqabiwnoncpo5bsfu8zf4iqvkxg" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Диего Марадона]]</text>
      <sha1>6tl0nqabiwnoncpo5bsfu8zf4iqvkxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наполи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58222</id>
    <revision>
      <id>426893</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[File:SSC Napoli 2025 (white and azure).svg|200px|thumb|right|]]  '''Наполи''' ({{lang-it|Società Sportiva Calcio Napoli}}) диэн [[Неаполь]]тан төрүттээх [[Италия]] футбол кулууба. [[Серия А]] диэн Италия футбол үрдүкү дивизионугар оонньуур. Наполи Италия биир ситиһиилээх кулууба буолар. Түөрт төгүллэ...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4402" sha1="9iyadl5jarx8ps3n17whq4gdsie9gmt" xml:space="preserve">[[File:SSC Napoli 2025 (white and azure).svg|200px|thumb|right|]]

'''Наполи''' ({{lang-it|Società Sportiva Calcio Napoli}}) диэн [[Неаполь]]тан төрүттээх [[Италия]] футбол кулууба. [[Серия А]] диэн Италия футбол үрдүкү дивизионугар оонньуур. Наполи Италия биир ситиһиилээх кулууба буолар. Түөрт төгүллээх дойду чемпиона, алта төгүллээх Италия куубагын кыайыылааҕа, үс төгүллээх Италия суперкуубагын кыайыылааҕа, биир УЕФА куубагын кыайыылааҕа. 

1926 сыллаахха US Internazionale Napoli уонна Naples FBC кулууптар холбоһоннор олохтоммута. 1962 сыллаахха маҥнайгы улахан трофейын Италия куубагын сүүйбүтэ. 1976 иккис кубагын сүүйбүтэ. 1984 сыллаахха [[Диего Марадона]] кэлэн кини оонньообут сэттэ сезона Наполи үөһээ дабайар кэмнэрэ буолар. 1987 уонна 1990 сылларга чемпионнаабыта, 1987 сыллааҕы Италия куубагын, 1990 сыллааҕы Италия суперкуубагын сүүйэр. 1989 сыллаахха Наполи биир соҕотох УЕФА куубагын сүүйэр. 1991 сыллаахха Марадона барбытын кэннэ Наполи үп-харчы ыарахаттарын көрсөн банкрот буолар. 2004 сыллаахха киинэ продюсера [[Аурелио де Лаурентис]] кулууп тойоно буолан Наполины тилиннэрэр. Кэлэр уон сыл иһинэн Наполи дойду бастыҥ кулууптарын кэккэлэригэр төннөр. Үс Италия куубагын (2012, 2014, 2020), икки Италия суперкуубагын (2014, 2025–26), икки чемпион титулун (2023, 2025) ылар.

Наполи өйөөччүлэрин ахсаанынан Италия төрдүс кулууба буолар. Дьиэтээҕи стадиона [[Стадио Диего Армандо Марадона]]. Сүрүн утарсааччылара [[Ювентус]], [[Рома ФК|Рома]], [[Интер]], [[милан ФК|Милан]], [[салернитана ФК|Салернитана]].

== Ситиһиилэрэ ==
=== Италия ===

* '''[[Серия А]]'''
** '''Чемпион''' ('''4'''): 1986/87, 1989/90, 2022/23, 2024/25
** '''Вице-чемпион''' ('''8'''): 1967/68, 1974/75, 1987/88, 1988/89, 2012/13, 2015/16, 2017/18, 2018/19
** '''Үһүс''' ('''11'''): 1932/33, 1933/34, 1965/66, 1970/71, 1973/74, 1980/81, 1985/86, 2010/11, 2013/14, 2016/17, 2021/22

* '''[[Италия куубага]]''' 
** '''Кыайыылаах''' ('''6'''): 1961/62, 1975/76, 1986/87, 2011/12, 2013/14, 2019/20
** '''Финалист''' ('''4'''): 1971/72, 1977/78, 1988/89, 1996/97

* '''[[Италия суперкуубага]]''' 
** '''Кыайыылаах''' ('''3'''): 1990, 2014, 2025
** '''Финалист''' ('''3'''): 2012, 2020, 2023.

* '''Серия Б'''
** '''Чемпион''': 1949/50
** '''Вице-чемпион''' ('''4'''): 1961/62, 1964/65; 1999/00, 2006/07

* '''Серия C1'''
** '''Чемпион''': 2005/06

=== Омуктардааҕы ===

* '''[[УЕФА куубага]]'''
** '''Кыайыылаах''': 1989

* '''[[Интертото куубага]]'''
** '''Кыайыылаах''': 2008

* '''Аальпа куубага:'''
** '''Кыайыылаах''': 1966

== Чулуу оонньооччулара ==
* [[Диего Марадона]]
* [[Эдинсон Кавани]]
* [[Хавьер Пасторе]]
* [[Марек Гамшик]]
* [[Эсекьел Лавесси]]
* [[Гонсало Игуаин]]
* [[Чиро Феррара]]
* [[Дрис Мертенс]]
* [[Жозе Альтафини]]
* [[Карека]]
* [[Хосе Кальехон]]

== Сигэлэр ==
*https://www.sscnapoli.it/

[[Категория:футбол кулууптара]]
[[Категория:италия футбол кулууптара]]
[[Категория:наполи| ]]</text>
      <sha1>9iyadl5jarx8ps3n17whq4gdsie9gmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Италия футбол кулууптара</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58223</id>
    <revision>
      <id>426894</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:футбол кулууптара дойдуларынан]] [[Категория:италия футбола]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132" sha1="b1fflrc14vhxvd2a6nlz1a1g17cldkr" xml:space="preserve">[[Категория:футбол кулууптара дойдуларынан]]
[[Категория:италия футбола]]</text>
      <sha1>b1fflrc14vhxvd2a6nlz1a1g17cldkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Италия футбола</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58224</id>
    <revision>
      <id>426895</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:футбол дойдуларынан]] [[Категория:италия спорта]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="ifuli7wqt335w4mbwu162w1zbn14i3h" xml:space="preserve">[[Категория:футбол дойдуларынан]]
[[Категория:италия спорта]]</text>
      <sha1>ifuli7wqt335w4mbwu162w1zbn14i3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Наполи</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58225</id>
    <revision>
      <id>426896</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:италия футбол кулууптара]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="kzyc8n710yqkxt3mz6gv358l31n2rjd" xml:space="preserve">[[Категория:италия футбол кулууптара]]</text>
      <sha1>kzyc8n710yqkxt3mz6gv358l31n2rjd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Наполи футболистара</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58226</id>
    <revision>
      <id>426897</id>
      <timestamp>2026-04-01T19:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:футболистар кулууптарынан]] [[Категория:наполи]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="108" sha1="hl3zwnfmn079ow6a4sz1c46t6t2bbvd" xml:space="preserve">[[Категория:футболистар кулууптарынан]]
[[Категория:наполи]]</text>
      <sha1>hl3zwnfmn079ow6a4sz1c46t6t2bbvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стадио Диего Армандо Марадона</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58227</id>
    <revision>
      <id>426898</id>
      <timestamp>2026-04-01T19:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[File:Stadio Maradona Serie A.jpg|200px|thumb|right|]]  '''Стадио Диего Армандо Марадона''' (Stadio Diego Armando Maradona) диэн [[Италия]] [[Неаполь]] куоратыгар баар [[стадион]]. [[Наполи]] футбол кулуубун дьиэтээҕи арената. 1952-1959 сылларга тутуллубута. Урукку аата Стадио Сан Паоло (Stadio San Paolo)....&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1068" sha1="d06true1un9vf6w610ep8d0tk92km9u" xml:space="preserve">[[File:Stadio Maradona Serie A.jpg|200px|thumb|right|]]

'''Стадио Диего Армандо Марадона''' (Stadio Diego Armando Maradona) диэн [[Италия]] [[Неаполь]] куоратыгар баар [[стадион]]. [[Наполи]] футбол кулуубун дьиэтээҕи арената. 1952-1959 сылларга тутуллубута. Урукку аата Стадио Сан Паоло (Stadio San Paolo). Батымтыата 54,726 киһи. [[Диего Марадона]] кэриэһигэр ааттаммыта.

Манна [[1990 аан дойду чемпионата|1990 сыллааҕы]] футбол аан дойду чемпионатын матчтара ыытыллыбыттара. Олортон биирдэстэрэ финал аҥардааҕы [[италия хамаандата|Италия]]-[[аргентина хамаандата|Аргентина]] киирсиитэ.

[[Категория:стадионнар]]
[[Категория:наполи]]
[[Категория:неаполь]]</text>
      <sha1>d06true1un9vf6w610ep8d0tk92km9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аргентина хамаандата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58228</id>
    <redirect title="Аргентина футбол сүүмэрдэммит хамаандата" />
    <revision>
      <id>426899</id>
      <timestamp>2026-04-01T19:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Аргентина футбол сүүмэрдэммит хамаандата]]</comment>
      <origin>426899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="6cpvcz6dnworjyw0pzc4r2zyko5p3tu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аргентина футбол сүүмэрдэммит хамаандата]]</text>
      <sha1>6cpvcz6dnworjyw0pzc4r2zyko5p3tu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>