Бикипиэдьийэ:Кэпсэтэр сир/Техническэй

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Бикипиэдьийэ:Кэпсэтэр сир/Техническэй</title>
    <ns>4</ns>
    <id>4103</id>
    <revision>
      <id>426936</id>
      <parentid>426408</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T17:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>8272</id>
      </contributor>
      <comment>/* Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) */ саҥа салаа</comment>
      <origin>426936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="242208" sha1="qkl3tvgfxyp27bzjnd2uoum0rk382y9" xml:space="preserve">{{/Шапка}}&lt;!-- Пожалуйста, начинайте новую тему ниже этой строки --&gt;
Добрый день! Хотелось бы изменить шрифт Якутской Википедии. Например, на такую же, как установлено в Русской Википедии. Читать Якутскую Википедию сейчас немного некомфортно из-за шрифта.

== Что сделано ==
# панель статистики на странице вклада участника (работает только в интерфейсе на языке саха)
#* [[MediaWiki:Sp-contributions-footer]]
#* [[MediaWiki:Sp-contributions-footer-anon]], [[MediaWiki:Anontools]]
# [//sah.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&amp;diff=prev&amp;oldid=311940 Добавлены] стили оформления для шаблонов ambox/tmbox/imbox/cmbox/ombox/fmbox/dmbox
# Починил сворачивающиеся навигационные шаблоны
# Обновил код и вызов [[Бикипиэдьийэ:Биикилээһин|Викификатора]] — [[MediaWiki:Wikificator.js ‎]] (требуется тестирование и обновление документации)
# Обновил панель быстрой вставки [[MediaWiki:Edittools]]
# Обновил код глобальных скриптов и гаджетов - [[MediaWiki:Common.js ‎]], [[MediaWiki:Gadget-UTCLiveClock.js]], [[MediaWiki:Gadget-watchlist.js ‎]], [[MediaWiki:Gadget-contribsrange.js ]], [[MediaWiki:Gadget-markblocked.js]], [[MediaWiki:Gadget-preview.js ‎ ]]

=== Сделано, но пока не работает ===
# Кнопка для добавления ссылок &quot;Вернуть к...&quot; на странице истории правок
#* [[MediaWiki:Tool/HistoryRevertTo.js]]
#* [[MediaWiki:History.js]] 
#: Такую кнопку нужно включать для конкретной группы участников, т.к. всем подряд такой инструмент давать опасно. Требуется создание группы 'atoconfirmed' (автоподтверждённые) - нужно обсуждение на форуме, консенсус и заявка в Багзиллу.
# Новый код шаблона {{tl|Navbox}} - прока вернул старый

--[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 16:19, 16 Алтынньы 2014 (UTC)

== SYSOP Каганеру ==
Махтал (спасибо) за викификатор (пока не проверила), статистику (смотреть на &quot;Суруйуу тиһигэ&quot;), переводы, от меня лично - за корректировку. Далее всем википедистам СВ - заявки, просьбы, вопросы по тех/вопросам писать сюда.--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 11:43, 12 Алтынньы 2014 (UTC)--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 12:08, 12 Алтынньы 2014 (UTC)
: Я чуть погодя напишу в отдельной теме о том, что сделано, и что в уже сделанном нужно ещё проверить и поправить. А пока предлагаю ещё раз пройтись по всем темам на этом форуме и написать там резюме (делаем/не делаем/есть проблема/нет проблем/...), и, если нужно, закрыть тему.--[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 06:28, 14 Алтынньы 2014 (UTC)
::Можно кнопочку викификатора на панели поставить первой слева, так удобнее?--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 08:29, 14 Алтынньы 2014 (UTC)
::: Пока не получилось. Сделал наоборот - сдвинул вправо в отдельную секцию и добавил подпись. --[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 21:55, 16 Алтынньы 2014 (UTC)
:::: А подпись зачем, для непонятливых? как-то мешается. Кстати, значок глючит, время от времени исчезает. В рувики такой же значок первый слева вроде.--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 16:14, 5 Ахсынньы 2014 (UTC)

=== Песочница === 
Я не знаю, есть ли здесь это. Предлагаю рабочее название «Эрчиллэр сир».--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 12:08, 12 Алтынньы 2014 (UTC)
: По аналогии с другими разделами - [[Бикипиэдьийэ:Эрчиллэр сир]]. --[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 06:27, 14 Алтынньы 2014 (UTC)
::Чуточку изменила название. Мб, когда-нибудь кто-нибудь предложит другое.--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 08:29, 14 Алтынньы 2014 (UTC)

=== Шаблон Coord ===
Исправьте пож. ошибку в шаблоне {{tl|coord}}.--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 08:29, 14 Алтынньы 2014 (UTC)
: просто был старый код шаблона. Заменил, проверяйте. --[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 16:32, 16 Алтынньы 2014 (UTC)
: В модуле [[Модуль:Coordinates]] нужно перевести русские тексты заголовков и сообщений. --[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 16:33, 16 Алтынньы 2014 (UTC)

=== Статистика ===
&lt;s&gt;Уважаемый [[w:ru:User:Kaganer|Павел Каганер]]! Почему переименованные и выставленные мной на удаление «не мои» статьи числятся в [https://tools.wmflabs.org/sigma/created.py?name=Ykt+www&amp;server=sahwiki&amp;max=5000&amp;startdate=&amp;ns=%2C+%2C&amp;redirects=none статистике] как созданные мной, почему у меня висят? Примеры: [[3 -c тыһыынча сыл]], [[1956 Сайыҥҥы Олимпия онньуулара]], [[Иккис Ньөрүктээйи]] и т. д.&lt;/s&gt;--[[Кыттааччы:Ykt www|Ykt www]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Ykt www|ырытыы]]) 16:14, 5 Ахсынньы 2014 (UTC)

== Шаблоны языков на страницах участников ==
Коллеги! Давно уже можно заменить систему шаблонов &quot;Вавилона&quot; ({{tl|Babel}}) и пр.) на вызов расширения &quot;Babel&quot;. Т.е. на странице участника можно писать что-то вроде: &lt;nowiki&gt;{{#babel:xx|yy-1|zzz-0}}&lt;/nowiki&gt; (см. мою страничку участника). Проблема тут в том, что по умолчанию этот вызов не добавляет страницу участника в категории вида [[:Категория:User sah]]. 

Чтобы включить автоматическую категоризацию и мигрировать на это расширение, нужно создать баг по образцу вот этого: [[bugzilla:47749]] (для удмуртского раздела), сославшись на положительный консенсус в сообществе (нужно сделать анонс на форуме).
Я советую всё это проделать. --[[Кыттааччы:Kaganer|Kaganer]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Kaganer|ырытыы]]) 13:05, 23 Ыам ыйын 2013 (UTC)
:Не очень понятно зачем это делать. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 07:09, 2 Тохсунньу 2014 (UTC)

== Мобил интерфейс уларыйда ==
Урут толору сирэй тахсар буоллаҕына, билигин икки блок эрэ тахсар буолла. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 22:39, 13 Кулун тутар 2012 (UTC)

== Биир-икки алҕас ==
# &quot;Билэни киллэр&quot; страницаҕа холобурга бэриллибит уруhуй халлыбыгар &quot;Айыллыбыт кэмэ&quot; диэн суруллубут, оттон халыыпка бэйэтигэр &quot;Оҥоһуллубут кэмэ&quot; диэн суруллубут. Көннөрөргө (Айыллыбыт кэмэ → Оҥоһуллубут кэмэ).
# &quot;Видео оонньуулара&quot; категорияны &quot;Компьютер оонньуулара&quot; категорияҕа угуохха. ''Видео оонньуулара'' хайдах эрэ икки ис хоhоонноох - ханнык эрэ киинэ/DVD оонньуута, эбэтэр приставка оонньуута. Итилэри учуоттаан видео оонньууларыгар хайаан да консоллар оонньууларын угуохха уонна ону өссө &quot;Компьютер оонньуулара&quot; категория подкатегориятын курдук оҥоруохха.

— [[Кыттааччы:Ke5ha93|Ke5ha93]] 10:23, 29 Ахсынньы 2009 (UTC)

«Видео оонньуу» диэн бүтүн аат. Видео оонньуулар көмпүүтэр уонна консоль оонньууларыгар арахсаллар. Ол гынан баран, билигин, видео оонньуулары платформаларынан араарар улахан суолтата суох буолан эрэр. Үгүс оонньуулар билигин хас да платформаҕа тэҥҥэ тахсаллар. Ол иhин биир «видео оонньуулар» категория сөп буолуо дии саныыбын. Оонньуу хайа платформаларга тахсыбыта инфобокска суруллар.--[[Кыттааччы:Timir2|Timir2]] 10:54, 29 Ахсынньы 2009 (UTC)
: Ол да буоллар сөбүлэспэппин. Туох баар цифровой техника компьютертан төрүттээх - ол приставкалар уонна сотовай телефонннар ПК архитектуратыгар олоҕураллар. Аан бастаан оонньуулар компьютерга тахсан баран, дьэ кинилэргэ консоллары айбыттара - &quot;Video game&quot; термин консолу телевизорга холбуулларын иhин үөскээбитэ, арҕаа (СШАҕа). Ити термины, видео оонньуулар тарҕаммыт буолан, Европа, США, Австралия эрэ диэки тутталлар, онтон манна, Арассыйаҕа, барыта сөбүнэн хаалбыта: баар профильнай саайтары көрүҥ. Уонна &quot;эбэһээт Нууччалыы Википедияттан атын буолуохтаахпыт&quot; диэн этии манна олох бассыбат. Реалияны баарынан көрүөхтээхпит. Онон мин &quot;сөп буолуо&quot; дии санаабаппын. Бэйэм мнениябар кытаанахтык турабын. [[Кыттааччы:Ke5ha93|Ke5ha93]] 11:02, 1 Тохсунньу 2010 (UTC)

== Инфобокс халыыптара ==
Халыып туруоруулара (параметрдара, опциялара) сахалыы буолаллара буоллар. Холобур, ''Name'' оннугар ''Аата''. 
Мин саныахпар ааҥыл тылын оччо билбэт киһи халыыбы судургутук туһанарын ситиһиэххэ наада этэ. Онон халыып аатын уонна туруорууларын ааттарын эмиэ (көстөрүн эрэ буолбакка) сахалыы суруйар буоллар. Холобур, ''Infobox Writer'' халыып аата ''Суруйааччы инфобокса'' диэҥҥэ уларыйыан сөп этэ. Оттон инфобокс диэн оннугар ханнык эрэ сахалыы тиэрмини булар буоллар отой да үчүгэй буолуо этэ. Туох дии саныыгыт? --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 06:27, 12 Ыам ыйын 2009 (UTC)

== Yakutia helping itself on the Internet ==

МедиаВики движогу тылбаастыырбар биир проблема баар буолла. Чэ уһуну кэпсээбэккэ тахсыбыт кэпсэтиини цитааталыам, онтон өйдүөххүт: 
==== Об отображении названий языков  ====

Доброго времени, Александр. При переводе интерфейса этого сайта столкнулся с такой проблемой - не могу перевести название портала на языке Саха (sah). Сейчас в баре навигации (колонка слева) при установке якутского интерфейса отображается вот такая ссылка &quot;якутский портаал&quot;. Было бы правильнее &quot;Саха портаал&quot;. Не подскажете, где размещен список языков для локализации? Или где он должен быть размещен, чтобы сервер при установке соответствующего интерфейса мог оттуда брать сахаязычный вариант. --[[User:HalanTul|HalanTul]] 04:56, 17 April 2009 (UTC)
: прошу прощения, за запоздалый ответ. Насколько я знаю, названия языков берутся из проекта [http://cldr.unicode.org/ CLDR]. С каждой новой версией пакета локализаций они делают какие исправления переводов, но как повлиять на эти исправления я не знаю. --[[User:Александр Сигачёв|ajvol]] 12:53, 22 April 2009 (UTC)
::Возможно я неправильно задал вопрос, а может не понял Вашего ответа;-) Попробую еще раз сформулировать. Вот например, если я установлю английский интерфейс, то русский язык будет отображаться как russian language, если установлю русский интерфейс, то - &quot;русский язык&quot;, а если установлю якутский интерфейс он должен был бы отображаться - &quot;нуучча тыла&quot;, а на деле отображается &quot;русский тыла&quot; или &quot;russian тыла&quot;. Или на сайте приведённом Вами есть названия языков на разных языках, и можно попросить чтобы добавили список и на якутском языке? --[[User:HalanTul|HalanTul]] 20:42, 22 April 2009 (UTC)
::: Да, вероятно, нужно попросить добавить саха-якутский в их базу. Вот недавно была заметка на аналогичную тему [http://ultimategerardm.blogspot.com/2009/04/africa-helping-itself-on-internet.html] --[[User:Александр Сигачёв|ajvol]] 08:17, 23 April 2009 (UTC)
Сиһилии манна көр: http://avtor.ykt.ru/viewcomment.aspx?uid=7781&amp;mid=333890 --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 22:30, 23 Муус устар 2009 (UTC)

== Викификатор - [[Бикипиэдьийэ:Биикилээһин|Биикилээччи]] ==
[[Бикипиэдьийэ:Биикилээһин|Биикилээччи]] олортум. Билигин дефииһы тире гынан биэриэххэ, уонна да элбэх көннөрүүлэри аптамаатынан оноруохха сөп буолла. Сиһилии нууччалыы бикипиэдьийэҕэ [[:ru:Википедия:Викификатор|манна]] көрүөххэ сөп (бу туһунан сахалыытын кэлин оҥоруохпут). --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 22:06, 9 Муус устар 2009 (UTC)

== Актуально ==
''Актуально'' диэн тыл хайдах тылбаастанарый? --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 00:13, 8 Олунньу 2009 (UTC)

== Отображение опций в настройках ==

В личных настройках в нашей википедии нет некоторых опций. В частности в русской вики есть вкладка Гаджеты, где можно отключить показ рекламного баннера, призывающего внести деньги. Отчего бы так? Можно ли исправить? --[[Special:Contributions/213.129.62.250|213.129.62.250]] 02:30, 9 Сэтинньи 2008 (UTC)
:Это походу такой хак, потому что, наверно, википедия русская ;) Данный конкретно гаджет (спрятать баннер) - это, по сути, кустом стиль, который для блока содержащего этот баннер присваивает &quot;display: none !important;&quot; и загружается для всех страниц википедии. Только и всего. Если кто знает как это добавить к нам - можете поупражняться. Я пока до туда ещё не добрался. [[Кыттааччы:Kyraha|Kyraha]] 07:55, 15 Ахсынньы 2008 (UTC)
::Кажись сделал, повторяю свой пост в новостном разделе форума: [[Аналлаах:Preferences|Туруорууларга]] гааджеттары туһанар кыах баар буолла. Холобур, сиэртибэлээһин туһунан бааннеры суох оҥоруохха уонна сирэй муннугар аан дойду бириэмэтин көрдөрөр, кээһи ыраастыыр чаһыы туруоруохха сөп. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 23:32, 3 Тохсунньу 2009 (UTC)

== Категория уонна Ойуу ==
Билиҥни туругунан категорияларга ыстатыйаны киллэрэргэ, уонна ойууну угарга английскадыы суруйабыт, маннык: &lt;nowiki&gt;[[Category:Холобур]] уонна [[Image:Холобур]]&lt;/nowiki&gt;. Тоҕо оннугуй? Тоҕо сахалыы суруйбаппытый, маннык: &lt;nowiki&gt;[[Категория:Холобур]] уонна [[Ойуу:Холобур]]&lt;/nowiki&gt;? Кыраһа, быһаарбаккын ээ. --[[User:HalanTul|HalanTul]] 08:34, 5 Сэтинньи 2008 (UTC)
:Ханна эрэ, мин пока что тиийбэт сирбэр, глобальнай (далай) настройкалар баалар дии саныыбын, ханнык эрэ системнай тылбаастара. [[User:Kyraha|Kyraha]] 18:20, 5 Сэтинньи 2008 (UTC)
::Бэҕэһээ маннык кэпсэтии таҕыста (Литваттан сылдьар кыттааччы көмөлөһөр): думаю, что было бы хорошо переводить имена пространствах (например User &gt; Кыттачыы, Image &gt; билэ), также сделать новый логотип. Могу все сделать только надо следующих переводов:
*Wikipedia - 
*свободная энциклопедия -
*Участник -
*Обсуждение участника -
*Обсуждение Википедии - 
*Изображение - 
*Обсуждение изображения -
*Шаблон - 
*Обсуждение шаблона -
*Категория -
*Обсуждение категории - 
*Портал -
*Обсуждение портала -
*Служебная -
[[User:Hugo.arg|Hugo.arg]] 11:31, 5 Сэтинньи 2008 (UTC)
::Да, Вы правы. Пока не брался за это, поэтому и пространства имён не переведены, хотя в вики-движке соответствующие переводы сделаны. Хотя как раз сегодня отправил письмо-просьбу техническому админу [[User:Kyraha]]. Если знаете как это сделать, подскажите, пожалуйста. А перевод сделаем. Например, участник - кыттааччы, Обсуждение участника - Кыттааччы ырытыыта, Изображение - Image - Ойуу, Шаблон - халыып, Обсуждение шаблона - Халыып ырытыыта. --[[User:HalanTul|HalanTul]] 12:27, 5 Сэтинньи 2008 (UTC)
:::Tам все просто, только надо зарегистрировать просьбу в https://bugzilla.wikimedia.org/ с точном списком переводов и разработчики изменят через неделю или два. Как изменить логотипу смотрите здесь http://meta.wikimedia.org/wiki/Logo#Localisation [[User:Hugo.arg|Hugo.arg]] 12:45, 5 Сэтинньи 2008 (UTC)
::::Оказалось еще проще, на сайте, где переводится интерфейс есть неприметная ссылочка - что-то типа перевод основных понятий. Там и сделал перевод. Вроде сработало;-) --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] 11:30, 15 Ахсынньы 2008 (UTC)

== Боты ==
Некоторые рутинные повторяющиеся операции можно было бы поручить ботам (роботам). [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%91%D0%BE%D1%82 Подробнее о ботах]. В Русской википедии есть проект [[:ru:Википедия:Проект:Работа для бота|Работа для бота]], в котором есть раздел помощи братским проектам [[:ru:Википедия:Проект:Работа для бота/Помощь братским проектам|Помощь братским проектам]]. Может быть попросим ботоводов кое-что сделать? Например создать болванки для статей о годах XIX и XX веков, или болванки по статьям &quot;ХХХХ сыллаахха өлбүттэр&quot;, &quot;ХХХХ сыллаахха төрөөбүттэр&quot; также по двум-трем последним векам. Позже можно будет и самим заводить ботов. --[[User:HalanTul|HalanTul]] 23:40, 18 От ыйа 2008 (UTC)
:Кыраһа бастакы руобаты оҥорбута. Туох эмит элбэҕи уларытар наада буоллаҕына киниэхэ тахсыҥ: [[Кыттааччы:Kyraha|Kyraha]]. --[[User:HalanTul|HalanTul]] 20:48, 30 Алтынньы 2008 (UTC)

== Персоналиялар шаблоннара ==

Бааллар дуу? Холобур, музыканнар, суруйааччылар, актёрдар уо. д. а. Суох буоллахтарына оҥорорго көҥүл биэриэххит дуо? [[Кыттааччы:Ke5ha93|Ke5ha93]] 03:04, 31 Ахсынньы 2009 (UTC)

== &quot;Навигационные шаблоны:Единицы измерения&quot; - тылбааһа? ==

Көмөлөһүөххүт? Мин санаабар, &quot;Ыйар халыыптар:мээрэйдиир кээмэйдэр&quot;. [[Кыттааччы:Ke5ha93|Ke5ha93]] 03:17, 31 Ахсынньы 2009 (UTC)
: Бу манна - [[Халыып:Байтарынан кээмэйдээһин]]. Ити шаблону эмиэ сорох сыыhа тылбааhын көннөрүөххэ наада.

== Feedback request: VisualEditor's special character inserter ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''I apologize for writing in English.  Please translate this message so that all of your editors can read it.  Thank you!''

Hi everybody, my name is Erica, and I am a Community Liaison at the Wikimedia Foundation. I'm writing to you because the [[:mw:Editing/Team|Editing team at WMF]] wants to know what you think about [[:mw:VisualEditor|VisualEditor]] and its new {{int:visualeditor-specialcharacterinspector-title}} tool.  This change will affect all users on [[:mw:VisualEditor/Rollouts|about 50 Wikipedias]], including your Wikipedia.  Many editors at these Wikipedias need a special character tool to be able to write articles correctly, which is why we are asking you now.  

The new special character inserter tool is available in VisualEditor now.  Admins at your wiki can change the contents by following [[:mw:VisualEditor/Special characters|the directions at mediawiki.org]].
[[File:VisualEditor special character inserter March 2015.png|alt=Screenshot from VisualEditor that shows the special character inserter|centre|thumb|800x800px|New design for the special character inserter.  The red arrow points to the button for the tool, which is marked with Ω (omega).]]
'''To test the {{int:visualeditor-specialcharacterinspector-title}}''' tool''', please:'''
# '''Opt-in to VisualEditor''' by going to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]] and choosing &quot;{{int:visualeditor}}&quot;.  Save your preferences.
# '''Edit any article or your user page''' in VisualEditor by clicking on the new &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab at the top of the page. See the [[:mw:Help:VisualEditor/User guide]] for information on how to use VisualEditor. 
# '''Please post your comments and the language(s) that you tested''' at [[:mw:VisualEditor/Feedback#Updated_special_character_inserter_tool_54649|the feedback thread on Mediawiki.org]].  The developers would like to know what you think about this new design.  It is important that they hear from as many editors as possible.   You may leave your comments in any language. 

When the special character tool has been refined a little more based on your thoughts, we will offer VisualEditor by default to all editors at ''this'' wiki.  If you want to help prepare, please read [[mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|the advice on mediawiki.org]].

Thank you, [[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] [[User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] 18:33, 12 Кулун тутар 2015 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_5_wikis&amp;oldid=11481628 --&gt;

== VisualEditor coming to this wiki ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|right|frameless]]
''Hello again. Please excuse the English. I would be grateful if you can translate this message!''

&lt;mark&gt;[[:mw:VisualEditor/Portal|'''VisualEditor''']] is coming to all editors at this Wikipedia on Monday, March 30th.&lt;/mark&gt; {{int:visualeditor}} is software that allows people to edit articles without needing to learn wikitext code (like typing &lt;nowiki&gt;[[&lt;/nowiki&gt; to start a link). You don't have to wait until the deployment to test it; '''you can test {{int:visualeditor}} right now.''' To turn it on, select [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|&quot;Beta&quot;]] in your preferences. Choose &quot;{{int:visualeditor}}&quot; and click save.

Now, when you press the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; button to edit an article, you will get the new VisualEditor software. To use the wikitext editor, you can press &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot;. (After the deployment, everyone will automatically have the option to use either VisualEditor or the current wikitext editor.) For more information about how to use VisualEditor, see [[:mw:Help:VisualEditor/User guide]]. 

More information about [[:mw:Help:VisualEditor/VE_as_the_main_editor|preparing for VisualEditor is posted here]].
* It's easier to add templates if you've added [[:mw:TemplateData|TemplateData]] instructions to them. 
* Please help translate the pages about VisualEditor here and on MediaWiki.org, and its user interface. See [[:mw:VisualEditor/TranslationCentral|VisualEditor TranslationCentral]] for general information. To translate the user guide, go to [[:mw:Help:VisualEditor/User_guide|the MediaWiki.org page]], and select &quot;{{int:translate-tag-translate-link-desc}}&quot;. Your language should be available from the drop-down menu on the right. Once you've done this, you'll see the document in English side by side with any translation work already done in your language. You can add new translations or change old translations.  To translate the user interface, you need to create an account at translatewiki.net. Contact me personally if you need help with that.
* We need your help to improve the software!  Please let us know if you find any problems. You can report issues in [[:phab:|Phabricator, the new bug tracking system]] or on the [[:mw:VisualEditor/Feedback|central feedback page]] on MediaWiki.org. If you notice major issues affecting your project, please leave a note on my talk page.  If it's an emergency (like an unexpected bug causing widespread problems), reach out to James Forrester, the Product Manager, at jforrester@wikimedia.org or on [[:m:IRC|IRC]] in the #mediawiki-visualeditor channel. 

&lt;div style=&quot;float: right;&quot;&gt;[[:m:VisualEditor/Newsletter/Phase 5 wikis|''Wrong target page? Fix it here'']]''  •  [[:m:VisualEditor/Newsletter|Sign up for VisualEditor's multilingual newsletter]] &lt;/div&gt; 


Thank you, and happy editing! --[[User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] [[User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] 19:38, 19 Кулун тутар 2015 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_5_wikis&amp;oldid=11630509 --&gt;

== VisualEditor now active here ==

&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[Image:VisualEditor - Icon - Help.svg|thumb|upright|Click this icon while in VisualEditor for a link to the [[:mw:Help:VisualEditor/User guide|User Guide]].]]

Hello again (and again, apologies for using English on this page. Please do translate my message, if you can!).

As some of you have noticed, '''this Wikipedia now has [[:mw:VisualEditor|{{int:visualeditor}}]] (VisualEditor or &quot;VE&quot;) enabled for all users'''.  There are now two tabs for editing: &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; and &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot;. Click &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; to use VisualEditor. Click &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot; to edit using wikitext markup.  

All edits using VisualEditor will be tagged with &quot;Tag:{{Int:visualeditor}}&quot; in recent changes, watchlists, and page histories.  To access the [[:mw:Help:VisualEditor/User guide|User Guide for VisualEditor]], click on the &quot;(?)&quot; icon in VisualEditor's toolbar.  If you wish to disable VisualEditor, this can be done under [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|&quot;Editing&quot; in your preferences]].  

Please report any software &quot;bugs&quot; or errors you find at [[:mw:VisualEditor/Feedback|MediaWiki’s VisualEditor Feedback page]].  Translations for the user interface and its help guide are still needed: you can '''learn how to support your community with this and other tasks at [[:mw:Help:VisualEditor/VE as the main editor|this instructions page]]'''. Please contact me if you need further help though.  Happy editing, [[:mw:User:Elitre (WMF)|User:Elitre (WMF)]] [[:mw:User talk:Elitre (WMF)|(talk)]] 15:09, 30 Кулун тутар 2015 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_5_wikis&amp;oldid=11630802 --&gt;

== VisualEditor News #2—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=VisualEditor]]


'''Did you know?'''
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;
With [[:mw:Citoid|Citoid]] in VisualEditor, you click the 'book with bookmark' icon and paste in the URL for a reliable source:


[[File:Citoid in VisualEditor Screen Shot 2015-04-02.png|alt=Screenshot of Citoid's first dialog|centre|frameless|230x230px]]


Citoid looks up the source for you and returns the citation results.  Click the green &quot;Insert&quot; button to accept its results and add them to the article:  


[[File:Citoid results in VisualEditor Screen Shot 2015-04-02.png|alt=Screenshot of Citoid's initial results|centre|frameless|230x230px]]


After inserting the citation, you can change it.  Select the reference, and click the &quot;Edit&quot; button in the context menu to make changes.

[[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|The user guide]] has more information about how to use VisualEditor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
Since the last newsletter, the [[:mw:VisualEditor|Editing Team]] has fixed many bugs and worked on VisualEditor's performance, the [[:mw:Citoid|Citoid]] reference service, and support for languages with complex input requirements. Status reports are posted [[:mw:VisualEditor/changelog|on Mediawiki.org]]. The worklist for April through June is available [[phab:project/sprint/board/1113/|in Phabricator]]. 

The weekly '''task triage meetings''' continue to be open to volunteers, each Wednesday at [http://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20150401T11&amp;p1=224&amp;am=30 11:00 (noon) PDT] (18:00 UTC).  You do not need to attend the meeting to nominate a bug for consideration as a Q4 blocker.  Instead, go to Phabricator and &quot;associate&quot; the [[phab:tag/editing_department_2014_15_q4_blockers/|Editing team's Q4 blocker project]] with the bug.  Learn how to join the meetings and how to nominate bugs at [[:mw:Talk:VisualEditor/Portal|mw:Talk:VisualEditor/Portal]]. 
=== Recent improvements ===
VisualEditor is now substantially faster.  In many cases, opening the page in VisualEditor is now faster than opening it in the wikitext editor. The new system has improved the code speed by 37% and [[:mw:RESTBase|network speed]] by almost 40%.

The Editing team is slowly adding '''auto-fill features''' '''for citations'''. This is currently available only at the French, Italian, and English Wikipedias.  The '''[[:mw:Citoid|Citoid service]]''' takes a [[:en:URL|URL]] or [[:en:Digital object identifier|DOI]] for a reliable source, and returns a pre-filled, pre-formatted bibliographic citation. After creating it, you will be able to change or add information to the citation, in the same way that you edit any other pre-existing citation in VisualEditor. Support for [[:en:ISBN|ISBNs]], [[:en:PubMed#PubMed_identifier|PMIDs]], and other identifiers is planned. Later, editors will be able to improve precision and reduce the need for manual corrections by contributing to the Citoid service's definitions for each website.

Citoid requires good [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your citation templates.  If you would like to request this feature for your wiki, please post a request in the [[phab:tag/citoid/|Citoid project on Phabricator]]. Include links to the TemplateData for the most important citation templates on your wiki.

The '''special character inserter''' has been improved, based upon feedback from active users.  After this, VisualEditor was made available to all users of Wikipedias on the [[:mw:VisualEditor/Rollouts|Phase 5]] list on 30 March.  This affected 53 mid-size and smaller Wikipedias, including '''Afrikaans''', '''Azerbaijani''', '''Breton''', '''Kyrgyz''', '''Macedonian''', '''Mongolian''', '''Tatar''', and''' Welsh'''. 

Work continues to support languages with complex requirements, such as Korean and Japanese.  These languages use [[w:input method editor|input method editors]] (&quot;IMEs”).  Recent improvements to cursoring, backspace, and delete behavior will simplify typing in VisualEditor for these users.

The design for the image selection process is now using a &quot;masonry fit&quot; model.  Images in the search results are displayed at the same height but at variable widths, similar to bricks of different sizes in a masonry wall, or the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Mode parameter|&quot;packed&quot; mode in image galleries]].  This style helps you find the right image by making it easier to see more details in images.

You can now '''drag and drop categories''' to re-arrange their order of appearance ​on the page.

The pop-up window that appears when you click on a reference, image, link, or other element, is called the &quot;context menu&quot;.  It now displays additional useful information, such as the destination of the link or the image's filename.  The team has also added an explicit &quot;Edit&quot; button in the context menu, which helps new editors open the tool to change the item.

'''Invisible templates are marked by a puzzle piece icon''' so they can be interacted with. Users also will be able to see and edit HTML anchors now in section headings.

Users of the TemplateData GUI editor can now set a string as an optional text for the 'deprecated' property in addition to boolean value, which lets you tell users of the template what they should do instead. ([https://phabricator.wikimedia.org/T90734 T90734])

=== Looking ahead ===
The special character inserter in VisualEditor will soon use the same special character list as the wikitext editor.  Admins at each wiki will also have the option of creating a custom section for frequently used characters at the top of the list.  Instructions for customizing the list will be posted [[:mw:VisualEditor/Special_characters|at mediawiki.org]].

The team is discussing a test of VisualEditor with new users at the English Wikipedia, to see whether they have met their goals of making VisualEditor suitable for those editors.  The timing is unknown, but might be relatively soon. ([https://phabricator.wikimedia.org/T90666 T90666])

=== Let's work together ===

* Share your ideas and ask questions at [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=VisualEditor/Feedback&amp;lqt_method=talkpage_new_thread mw:VisualEditor/Feedback].
* Can you translate from English into any other language?  Please check [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3AMessageGroupStats&amp;x=D&amp;group=ext-visualeditor-ve&amp;suppressempty=1 this list] to see whether more interface translations are needed for your language.  [[m:User talk:Elitre (WMF)|Contact us]] to get an account if you want to help! 
* The design research team wants to see how real editors work. Please [https://jfe.qualtrics.com/form/SV_6R04ammTX8uoJFP sign up for their research program]. 
* File requests for language-appropriate &quot;{{Int:visualeditor-annotationbutton-bold-tooltip}}&quot; and &quot;{{Int:visualeditor-annotationbutton-italic-tooltip}}&quot; icons for the character formatting menu [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/create/?projects=PHID-PROJ-dafezmpv6huxg3taml24 in Phabricator]. 

Subscribe, unsubscribe or change the page where this newsletter is delivered at [[:m:VisualEditor/Newsletter|Meta]].  If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. Thank you!

— &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]]&lt;/span&gt;

&lt;/div&gt; 19:48, 10 Муус устар 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=11742174 --&gt;

== VisualEditor News #3—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=VisualEditor]]

'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;
When you click on a link to an article, you now see more information:
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor-context menu-link tool.png|alt=Screenshot showing the link tool's context menu|centre|frameless|230x230px]]
&lt;br&gt;
The link tool has been re-designed:  
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor link tool 2015.png|alt=Screenshot of the link inspector|centre|frameless|230x230px]]
&lt;br&gt;
There are separate tabs for linking to internal and external pages.
[[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|The user guide]] has more information about how to use VisualEditor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[mw:VisualEditor|Editing Team]] has created new interfaces for the link and citation tools and fixed many bugs and changed some elements of the design.  Some of these bugs affected users of VisualEditor on mobile devices. Status reports are posted [[mw:VisualEditor/changelog|on mediawiki.org]]. The worklist for April through June is available [[phab:project/sprint/board/1113/|in Phabricator]]. 

A [[m:Research:VisualEditor's_effect_on_newly_registered_editors/May_2015_study|test of VisualEditor's effect on new editors]] at the English Wikipedia has just completed the first phase.  During this test, half of newly registered editors had VisualEditor automatically enabled, and half did not.  The main goal of the study is to learn which group was more likely to save an edit and to make productive, unreverted edits.  Initial [[m:Research:VisualEditor's_effect_on_newly_registered_editors/May_2015_study#Results|results will be posted at Meta]] later this month.    
=== Recent improvements ===
'''Auto-fill features''' '''for citations''' are available at a few Wikipedias through the '''[[:mw:Citoid|citoid service]]'''.  Citoid takes a [[:en:URL|URL]] or [[:en:Digital object identifier|DOI]] for a reliable source, and returns a pre-filled, pre-formatted bibliographic citation.  If Citoid is enabled on your wiki, then the design of the citation workflow changed during May.  All citations are now created inside a single tool.  Inside that tool, choose the tab you want ({{int:citoid-citeFromIDDialog-mode-auto}}, {{int: citoid-citeFromIDDialog-mode-manual}}, or {{int:citoid-citeFromIDDialog-mode-reuse}}).  The cite button is now labeled with the word &quot;{{int:visualeditor-toolbar-cite-label}}&quot; rather than a book icon, and the autofill citation dialog now has a more meaningful label, &quot;{{Int:Citoid-citeFromIDDialog-lookup-button}}&quot;, for the submit button.

The '''link tool''' has been redesigned based on feedback from Wikipedia editors and user testing.  It now has two separate sections:  one for links to articles and one for external links. When you select a link, its pop-up context menu shows the name of the linked page, a thumbnail image from the linked page, Wikidata's description, and appropriate icons for disambiguation pages, redirect pages and empty pages (where applicable). Search results have been reduced to the first five pages.  Several bugs were fixed, including a dark highlight that appeared over the first match in the link inspector.  ([[phab:T98085|T98085]])

The '''special character inserter''' in VisualEditor now uses the same special character list as the wikitext editor.  Admins at each wiki can also create a custom section for frequently used characters at the top of the list.  Please read the instructions for customizing the list [[mw:VisualEditor/Special_characters|at mediawiki.org]].  Also, there is now a tooltip to describing each character in the special character inserter. ([[phab:T70425|T70425]])

Several improvements have been made to '''templates'''.  When you search for a template to insert, the list of results now contains descriptions of the templates. The parameter list inside the template dialog now remains open after inserting a parameter from the list, so that users don’t need to click on &quot;{{Int:visualeditor-dialog-transclusion-add-param}}&quot; each time they want to add another parameter.  ([[phab:T95696|T95696]]) The team added a '''new property for TemplateData''', &quot;{{int: templatedata-doc-param-example}}&quot;, for template parameters.  This optional, translatable property will show up when there is text describing how to use that parameter. ([[phab:T53049|T53049]])

The '''design''' of the main toolbar and several other elements have changed slightly, to be consistent with the MediaWiki theme.  In the Vector skin, individual items in the menu are separated visually by pale gray bars.  Buttons and menus on the toolbar can now contain both an icon and a text label, rather than just one or the other. This new design feature is being used for the cite button on wikis where the Citoid service is enabled.

The team has released a long-desired improvement to the handling of '''non-existent images'''.  If a non-existent image is linked in an article, then it is now visible in VisualEditor and can be selected, edited, replaced, or removed.

=== Let's work together ===
* Share your ideas and ask questions at [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=VisualEditor/Feedback&amp;lqt_method=talkpage_new_thread mw:VisualEditor/Feedback]. 
* The weekly task triage meetings continue to be open to volunteers, usually on Wednesday at 12:00 (noon) PDT (19:00 UTC).  Learn how to join the meetings and how to nominate bugs at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  You do not need to attend the meeting to nominate a bug for consideration as a Q4 blocker, though.  Instead, go to Phabricator and &quot;associate&quot; the [[phab:tag/editing_department_2014_15_q4_blockers/|VisualEditor Q4 blocker project]] with the bug.  
* If your Wikivoyage, Wikibooks, Wikiversity, or other community wants to have VisualEditor made available by default to contributors, then please contact [[:m:User:Jdforrester (WMF)|James Forrester]]. 
* If you would like to request the Citoid automatic reference feature for your wiki, please post a request in the [[phab:tag/citoid/|Citoid project on Phabricator]]. Include links to the [[:mw:Help:TemplateData|TemplateData]]  for the most important citation templates on your wiki. 
*The team is planning the second VisualEditor-related &quot;translathon&quot; for July. Please follow [https://phabricator.wikimedia.org/T91108 this task on Phabricator] for details and updates! Announcements will follow in due course.

Subscribe, unsubscribe or change the page where this newsletter is delivered at [[:m:VisualEditor/Newsletter|Meta]].  If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. Thank you!

— &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]]&lt;/span&gt;

&lt;/div&gt;10:44, 13 Бэс ыйын 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=12206605 --&gt;

== VisualEditor News #3—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=VisualEditor]]

'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;
When you click on a link to an article, you now see more information:
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor-context menu-link tool.png|alt=Screenshot showing the link tool's context menu|centre|frameless|230x230px]]
&lt;br&gt;
The link tool has been re-designed:  
&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor link tool 2015.png|alt=Screenshot of the link inspector|centre|frameless|230x230px]]
&lt;br&gt;
There are separate tabs for linking to internal and external pages.
[[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|The user guide]] has more information about how to use VisualEditor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[mw:VisualEditor|Editing Team]] has created new interfaces for the link and citation tools and fixed many bugs and changed some elements of the design.  Some of these bugs affected users of VisualEditor on mobile devices. Status reports are posted [[mw:VisualEditor/changelog|on mediawiki.org]]. The worklist for April through June is available [[phab:project/sprint/board/1113/|in Phabricator]]. 

A [[m:Research:VisualEditor's_effect_on_newly_registered_editors/May_2015_study|test of VisualEditor's effect on new editors]] at the English Wikipedia has just completed the first phase.  During this test, half of newly registered editors had VisualEditor automatically enabled, and half did not.  The main goal of the study is to learn which group was more likely to save an edit and to make productive, unreverted edits.  Initial [[m:Research:VisualEditor's_effect_on_newly_registered_editors/May_2015_study#Results|results will be posted at Meta]] later this month.    
=== Recent improvements ===
'''Auto-fill features''' '''for citations''' are available at a few Wikipedias through the '''[[:mw:Citoid|citoid service]]'''.  Citoid takes a [[:en:URL|URL]] or [[:en:Digital object identifier|DOI]] for a reliable source, and returns a pre-filled, pre-formatted bibliographic citation.  If Citoid is enabled on your wiki, then the design of the citation workflow changed during May.  All citations are now created inside a single tool.  Inside that tool, choose the tab you want ({{int:citoid-citeFromIDDialog-mode-auto}}, {{int: citoid-citeFromIDDialog-mode-manual}}, or {{int:citoid-citeFromIDDialog-mode-reuse}}).  The cite button is now labeled with the word &quot;{{int:visualeditor-toolbar-cite-label}}&quot; rather than a book icon, and the autofill citation dialog now has a more meaningful label, &quot;{{Int:Citoid-citeFromIDDialog-lookup-button}}&quot;, for the submit button.

The '''link tool''' has been redesigned based on feedback from Wikipedia editors and user testing.  It now has two separate sections:  one for links to articles and one for external links. When you select a link, its pop-up context menu shows the name of the linked page, a thumbnail image from the linked page, Wikidata's description, and appropriate icons for disambiguation pages, redirect pages and empty pages (where applicable). Search results have been reduced to the first five pages.  Several bugs were fixed, including a dark highlight that appeared over the first match in the link inspector.  ([[phab:T98085|T98085]])

The '''special character inserter''' in VisualEditor now uses the same special character list as the wikitext editor.  Admins at each wiki can also create a custom section for frequently used characters at the top of the list.  Please read the instructions for customizing the list [[mw:VisualEditor/Special_characters|at mediawiki.org]].  Also, there is now a tooltip to describing each character in the special character inserter. ([[phab:T70425|T70425]])

Several improvements have been made to '''templates'''.  When you search for a template to insert, the list of results now contains descriptions of the templates. The parameter list inside the template dialog now remains open after inserting a parameter from the list, so that users don’t need to click on &quot;{{Int:visualeditor-dialog-transclusion-add-param}}&quot; each time they want to add another parameter.  ([[phab:T95696|T95696]]) The team added a '''new property for TemplateData''', &quot;{{int: templatedata-doc-param-example}}&quot;, for template parameters.  This optional, translatable property will show up when there is text describing how to use that parameter. ([[phab:T53049|T53049]])

The '''design''' of the main toolbar and several other elements have changed slightly, to be consistent with the MediaWiki theme.  In the Vector skin, individual items in the menu are separated visually by pale gray bars.  Buttons and menus on the toolbar can now contain both an icon and a text label, rather than just one or the other. This new design feature is being used for the cite button on wikis where the Citoid service is enabled.

The team has released a long-desired improvement to the handling of '''non-existent images'''.  If a non-existent image is linked in an article, then it is now visible in VisualEditor and can be selected, edited, replaced, or removed.

=== Let's work together ===
* Share your ideas and ask questions at [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=VisualEditor/Feedback&amp;lqt_method=talkpage_new_thread mw:VisualEditor/Feedback]. 
* The weekly task triage meetings continue to be open to volunteers, usually on Wednesday at 12:00 (noon) PDT (19:00 UTC).  Learn how to join the meetings and how to nominate bugs at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  You do not need to attend the meeting to nominate a bug for consideration as a Q4 blocker, though.  Instead, go to Phabricator and &quot;associate&quot; the [[phab:tag/editing_department_2014_15_q4_blockers/|VisualEditor Q4 blocker project]] with the bug.  
* If your Wikivoyage, Wikibooks, Wikiversity, or other community wants to have VisualEditor made available by default to contributors, then please contact [[:m:User:Jdforrester (WMF)|James Forrester]]. 
* If you would like to request the Citoid automatic reference feature for your wiki, please post a request in the [[phab:tag/citoid/|Citoid project on Phabricator]]. Include links to the [[:mw:Help:TemplateData|TemplateData]]  for the most important citation templates on your wiki. 
*The team is planning the second VisualEditor-related &quot;translathon&quot; for July. Please follow [https://phabricator.wikimedia.org/T91108 this task on Phabricator] for details and updates! Announcements will follow in due course.

Subscribe, unsubscribe or change the page where this newsletter is delivered at [[:m:VisualEditor/Newsletter|Meta]].  If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. Thank you!

— &lt;span class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]]&lt;/span&gt;

&lt;/div&gt;12:10, 13 Бэс ыйын 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=12206605 --&gt;

== Please join the 2nd edition of the VisualEditor Translathon ==

&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo-pacifico.svg|right|200px]]
Hello! 

I'm pleased to announce the 2nd edition of the '''VisualEditor Translathon'''.

It is a translation rally, focused on interface messages and help pages related to [[:mw:VisualEditor|VisualEditor]].
In order to participate, you need to '''[[:betawiki:Project:VisualEditor/2015_Translathon|sign up on the Translathon page]]''' on TranslateWiki.

The top 3 contributors will each win a Wikipedia t-shirt of their choice from [//store.wikimedia.org/ the Wikipedia store]&lt;ref&gt;You can choose between any short-sleeve shirt, or other items for the same value.&lt;/ref&gt;. 
Translations made between '''July 15th and July 19th''' ([//www.timeanddate.com/time/zones/cdt CDT time zone]) qualify&lt;ref&gt;This means both new translations, and updates for messages in the &quot;Outdated&quot; tab of the translation interface.&lt;/ref&gt;. 

If you are at [//wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Wikimania Wikimania Mexico] this year,  you are also welcome to join a related sprint during the hackathon in '''Workplace 1 - Don Américo, Thursday 16 July at 4pm (CDT)''' at the conference venue, so you can meet other fellow translators and [//wikimania2015.wikimedia.org/wiki/Hackathon#Hackathon_Day_2 get support if you need some].

Interface messages have the priority. You will need to create an account at translatewiki.net in order to work on them, if you don't have one. ''It is recommended to create the account ASAP'', so that it can be confirmed in time.

You can also help translate documentation pages about VisualEditor on mediawiki.org. You can use your Wikipedia account to work there.

You will find instructions, links and other details [[:betawiki:Project:VisualEditor/2015_Translathon|on the Translathon page]].

Thanks for your attention, and happy translating! &lt;br&gt;
[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]] 20:56, 13 От ыйын 2015 (UTC)

&lt;references /&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Phase_5_wikis&amp;oldid=11630802 --&gt;
*Бириистэрэ киһи күлүөх курдук. Аан дойдутааҕы күрэскэ үс футболка ;) --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 02:23, 14 От ыйын 2015 (UTC)
::CDT - Central Daylight Time. Ити кэм кура, сыыспат буоллахпына, биһиэниттэн 15 чаас хойутуур (Мехико кэмэ). Ол аата күрэскэ кыттар дьон Дьокуускай кэминэн күнүс 3 чаас кэннэ тылбаастыахтаахтар. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 02:31, 14 От ыйын 2015 (UTC)

== VisualEditor News #4—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2015/August|Read this in another language]]  •  [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=VisualEditor]]
'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  
You can add quotations marks before and after a title or phrase with a single click.

Select the relevant text.  Find the correct quotations marks in the special character inserter tool (marked as Ω in the toolbar).&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor Special character inserter quotation 2.png|alt=Screenshot showing the special character tool, selected text, and the special character that will be inserted|centre|frameless|230px]]
&lt;br&gt;
Click the button.  VisualEditor will add the quotation marks on either side of the text you selected.&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor Special character inserter quotation 3.png|alt=Screenshot showing the special character tool and the same text after the special character has been inserted|centre|frameless|230px]]
&lt;br&gt;
You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use VisualEditor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[mw:VisualEditor|Editing Team]] have been working on mobile phone support. They have fixed many bugs and improved language support.  They post weekly status reports [[mw:VisualEditor/changelog|on mediawiki.org]]. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]].  Their [[mediawikiwiki:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving language support and functionality on mobile devices.   

=== Wikimania ===
The team attended Wikimania 2015 in Mexico City. There they participated in the Hackathon and met with individuals and groups of users. They also made several presentations about [[c:File:How_we_made_VisualEditor_faster.pdf|VisualEditor]] and the [[:c:File:Wikimania_2015_–_Editing_Department_–_Beyond_Editing.pdf|future of editing]]. 

Following Wikimania, we announced winners for the [https://translatewiki.net/wiki/Project:VisualEditor/2015_Translathon VisualEditor 2015 Translathon]. Our thanks and congratulations to users ''Halan-tul'', ''Renessaince'', ''&lt;span lang=&quot;ne&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;जनक राज भट्ट&lt;/span&gt; (Janak Bhatta)'', ''Vahe Gharakhanyan'', ''Warrakkk'', and ''Eduardogobi''.

For '''interface messages''' (translated at [https://translatewiki.net translatewiki.net]), we saw the initiative affecting 42 languages. The average progress in translations across all languages was 56.5% before the translathon, and 78.2% after ('''+21.7%'''). In particular, Sakha improved from 12.2% to 94.2%; Brazilian Portuguese went from 50.6% to 100%; Taraškievica went from 44.9% to 85.3%; Doteli went from 1.3% to 41.2%. Also, while 1.7% of the messages were outdated across all languages before the translathon, the percentage dropped to 0.8% afterwards (-0.9%).   

For '''documentation messages''' (on mediawiki.org), we saw the initiative affecting 24 languages. The average progress in translations across all languages was 26.6% before translathon, and 46.9% after ('''+20.3%''').  There were particularly notable achievements for three languages. Armenian improved from 1% to 99%; Swedish, from 21% to 99%, and Brazilian Portuguese, from 34% to 83%. Outdated translations across all languages were reduced from 8.4% before translathon to 4.8% afterwards (-3.6%).   

[https://translatewiki.net/wiki/Project:VisualEditor/2015_Translathon#Graphs_(interface_messages_only) We published some graphs] showing the effect of the event on the Translathon page. We thank the translators for participating and the translatewiki.net staff for facilitating this initiative.   

=== Recent improvements ===
'''Auto-fill features for citations''' can be enabled on each Wikipedia.  The tool uses the '''[[:mw:Citoid|citoid service]]''' to convert a [[:en:URL|URL]] or [[:en:Digital object identifier|DOI]] into a pre-filled, pre-formatted bibliographic citation. You can see an animated GIF of the quick, [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/VisualEditor/GIFs#Auto-citing_a_source|simple process at mediawiki.org]].  So far, about a dozen Wikipedias have enabled the auto-citation tool.  To enable it for your wiki, follow the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling_Citoid_on_your_wiki|instructions at mediawiki.org]].

Your wiki can customize the first section of the '''special character inserter''' in VisualEditor. Please follow the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special_characters|instructions at mediawiki.org]] to put the characters you want at the top. 
In other changes, if you need to fill in a [[:mw:CAPTCHA|CAPTCHA]] and get it wrong, then you can click to get a new one to complete.  VisualEditor can now display and edit [[mediawikiwiki:Extension:Graph|Vega-based graphs]]. If you use the Monobook skin, VisualEditor's appearance is now more consistent with other software.     

=== Future changes ===
The team will be changing the '''appearance of selected links''' inside VisualEditor. The purpose is to make it easy to see whether your cursor is inside or outside the link.  When you select a link, the link label (the words shown on the page) will be enclosed in a faint box.  If you place your cursor inside the box, then your changes to the link label will be part of the link.  If you place your cursor outside the box, then it will not.  This will make it easy to know when new characters will be added to the link and when they will not.

On the English Wikipedia, 10% of newly created accounts are now offered both the visual and the wikitext editors.  A [[m:Research:VisualEditor's_effect_on_newly_registered_editors/May_2015_study|recent controlled trial]] showed no significant difference in survival or productivity for new users in the short term.  New users with access to VisualEditor were very slightly less likely to produce results that needed reverting.  You can learn more about this by watching a video of the [[mediawikiwiki:Wikimedia_Research/Showcase#July_2015|July 2015 Wikimedia Research Showcase]].  The proportion of new accounts with access to both editing environments will be gradually increased over time. Eventually all new users have the choice  between the two editing environments.

=== Let's work together ===
* Share your ideas and ask questions at [[:mw:VisualEditor/Feedback|mw:VisualEditor/Feedback]].  This feedback page is now using [[mw:Flow|Flow]] instead of LiquidThreads.
* &lt;mark&gt;Can you read and type in Korean or Japanese?&lt;/mark&gt; Language engineer [[mw:User:DChan (WMF)|David Chan]]  needs people who know which tools people use to type in some languages. If you speak Japanese or Korean, you can help him test support for these languages. Please see the instructions at [[mw:VisualEditor/IME Testing#What to test|mediawiki.org]] if you can help.  
* If your wiki would like '''VisualEditor enabled on another namespace''', you can file a request in Phabricator. Please include a link to a community discussion about the requested change.
* Please file requests for language-appropriate &quot;{{Int:visualeditor-annotationbutton-bold-tooltip}}&quot; and &quot;{{Int:visualeditor-annotationbutton-italic-tooltip}}&quot; icons for the styling menu [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/create/?projects=PHID-PROJ-dafezmpv6huxg3taml24 in Phabricator].   
* The design research team wants to see how real editors work. Please [https://jfe.qualtrics.com/form/SV_6R04ammTX8uoJFP sign up for their research program]. 
* The weekly task triage meetings continue to be open to volunteers, usually on Tuesdays at 12:00 (noon) PDT (19:00 UTC).  Learn how to join the meetings and how to nominate bugs at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  You do not need to attend the meeting to nominate a bug for consideration as a Q1 blocker, though.  Instead, go to Phabricator and &quot;associate&quot; the main [[phab:project/profile/483/|VisualEditor project]] with the bug. 

If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. Thank you!
&lt;/div&gt; —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], 22:28, 14 Атырдьах ыйын 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=12980645 --&gt;

== VisualEditor News #4—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2015/August|Read this in another language]]  •  [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=VisualEditor]]
'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  
You can add quotations marks before and after a title or phrase with a single click.

Select the relevant text.  Find the correct quotations marks in the special character inserter tool (marked as Ω in the toolbar).&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor Special character inserter quotation 2.png|alt=Screenshot showing the special character tool, selected text, and the special character that will be inserted|centre|frameless|230px]]
&lt;br&gt;
Click the button.  VisualEditor will add the quotation marks on either side of the text you selected.&lt;br&gt;&lt;br&gt;
[[File:VisualEditor Special character inserter quotation 3.png|alt=Screenshot showing the special character tool and the same text after the special character has been inserted|centre|frameless|230px]]
&lt;br&gt;
You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use VisualEditor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[mw:VisualEditor|Editing Team]] have been working on mobile phone support. They have fixed many bugs and improved language support.  They post weekly status reports [[mw:VisualEditor/changelog|on mediawiki.org]]. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]].  Their [[mediawikiwiki:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving language support and functionality on mobile devices.   

=== Wikimania ===
The team attended Wikimania 2015 in Mexico City. There they participated in the Hackathon and met with individuals and groups of users. They also made several presentations about [[c:File:How_we_made_VisualEditor_faster.pdf|VisualEditor]] and the [[:c:File:Wikimania_2015_–_Editing_Department_–_Beyond_Editing.pdf|future of editing]]. 

Following Wikimania, we announced winners for the [https://translatewiki.net/wiki/Project:VisualEditor/2015_Translathon VisualEditor 2015 Translathon]. Our thanks and congratulations to users ''Halan-tul'', ''Renessaince'', ''&lt;span lang=&quot;ne&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;जनक राज भट्ट&lt;/span&gt; (Janak Bhatta)'', ''Vahe Gharakhanyan'', ''Warrakkk'', and ''Eduardogobi''.

For '''interface messages''' (translated at [https://translatewiki.net translatewiki.net]), we saw the initiative affecting 42 languages. The average progress in translations across all languages was 56.5% before the translathon, and 78.2% after ('''+21.7%'''). In particular, Sakha improved from 12.2% to 94.2%; Brazilian Portuguese went from 50.6% to 100%; Taraškievica went from 44.9% to 85.3%; Doteli went from 1.3% to 41.2%. Also, while 1.7% of the messages were outdated across all languages before the translathon, the percentage dropped to 0.8% afterwards (-0.9%).   

For '''documentation messages''' (on mediawiki.org), we saw the initiative affecting 24 languages. The average progress in translations across all languages was 26.6% before translathon, and 46.9% after ('''+20.3%''').  There were particularly notable achievements for three languages. Armenian improved from 1% to 99%; Swedish, from 21% to 99%, and Brazilian Portuguese, from 34% to 83%. Outdated translations across all languages were reduced from 8.4% before translathon to 4.8% afterwards (-3.6%).   

[https://translatewiki.net/wiki/Project:VisualEditor/2015_Translathon#Graphs_(interface_messages_only) We published some graphs] showing the effect of the event on the Translathon page. We thank the translators for participating and the translatewiki.net staff for facilitating this initiative.   

=== Recent improvements ===
'''Auto-fill features for citations''' can be enabled on each Wikipedia.  The tool uses the '''[[:mw:Citoid|citoid service]]''' to convert a [[:en:URL|URL]] or [[:en:Digital object identifier|DOI]] into a pre-filled, pre-formatted bibliographic citation. You can see an animated GIF of the quick, [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/VisualEditor/GIFs#Auto-citing_a_source|simple process at mediawiki.org]].  So far, about a dozen Wikipedias have enabled the auto-citation tool.  To enable it for your wiki, follow the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling_Citoid_on_your_wiki|instructions at mediawiki.org]].

Your wiki can customize the first section of the '''special character inserter''' in VisualEditor. Please follow the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special_characters|instructions at mediawiki.org]] to put the characters you want at the top. 
In other changes, if you need to fill in a [[:mw:CAPTCHA|CAPTCHA]] and get it wrong, then you can click to get a new one to complete.  VisualEditor can now display and edit [[mediawikiwiki:Extension:Graph|Vega-based graphs]]. If you use the Monobook skin, VisualEditor's appearance is now more consistent with other software.     

=== Future changes ===
The team will be changing the '''appearance of selected links''' inside VisualEditor. The purpose is to make it easy to see whether your cursor is inside or outside the link.  When you select a link, the link label (the words shown on the page) will be enclosed in a faint box.  If you place your cursor inside the box, then your changes to the link label will be part of the link.  If you place your cursor outside the box, then it will not.  This will make it easy to know when new characters will be added to the link and when they will not.

On the English Wikipedia, 10% of newly created accounts are now offered both the visual and the wikitext editors.  A [[m:Research:VisualEditor's_effect_on_newly_registered_editors/May_2015_study|recent controlled trial]] showed no significant difference in survival or productivity for new users in the short term.  New users with access to VisualEditor were very slightly less likely to produce results that needed reverting.  You can learn more about this by watching a video of the [[mediawikiwiki:Wikimedia_Research/Showcase#July_2015|July 2015 Wikimedia Research Showcase]].  The proportion of new accounts with access to both editing environments will be gradually increased over time. Eventually all new users have the choice  between the two editing environments.

=== Let's work together ===
* Share your ideas and ask questions at [[:mw:VisualEditor/Feedback|mw:VisualEditor/Feedback]].  This feedback page is now using [[mw:Flow|Flow]] instead of LiquidThreads.
* &lt;mark&gt;Can you read and type in Korean or Japanese?&lt;/mark&gt; Language engineer [[mw:User:DChan (WMF)|David Chan]]  needs people who know which tools people use to type in some languages. If you speak Japanese or Korean, you can help him test support for these languages. Please see the instructions at [[mw:VisualEditor/IME Testing#What to test|mediawiki.org]] if you can help.  
* If your wiki would like '''VisualEditor enabled on another namespace''', you can file a request in Phabricator. Please include a link to a community discussion about the requested change.
* Please file requests for language-appropriate &quot;{{Int:visualeditor-annotationbutton-bold-tooltip}}&quot; and &quot;{{Int:visualeditor-annotationbutton-italic-tooltip}}&quot; icons for the styling menu [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/create/?projects=PHID-PROJ-dafezmpv6huxg3taml24 in Phabricator].   
* The design research team wants to see how real editors work. Please [https://jfe.qualtrics.com/form/SV_6R04ammTX8uoJFP sign up for their research program]. 
* The weekly task triage meetings continue to be open to volunteers, usually on Tuesdays at 12:00 (noon) PDT (19:00 UTC).  Learn how to join the meetings and how to nominate bugs at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  You do not need to attend the meeting to nominate a bug for consideration as a Q1 blocker, though.  Instead, go to Phabricator and &quot;associate&quot; the main [[phab:project/profile/483/|VisualEditor project]] with the bug. 

If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. Thank you!
&lt;/div&gt; —[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], 00:05, 15 Атырдьах ыйын 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=12980645 --&gt;

== VisualEditor News #5—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''[[m:VisualEditor/Newsletter/2015/October|Read this in another language]]  •  [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=VisualEditor]]
'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

You can use the visual editor on smartphones and tablets.&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[File:Switching edit modes to VisualEditor on Mobile web.png|alt=Screenshot showing the menu for switching from the wikitext editor to the visual editor|centre|frameless|230x230px]]&lt;br&gt;
Click the pencil icon to open the editor for a page.  Inside that, use the gear menu in the upper right corner to &quot;{{int:mobile-frontend-editor-switch-visual-editor}}&quot;.

The editing button will remember which editing environment you used last time, and give you the same one next time.  The desktop site will be switching to a system similar to this one in the coming months.
&lt;br&gt;&lt;br&gt;You can read and help translate [[:mw:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
Since the last newsletter, the [[mw:VisualEditor|VisualEditor Team]] has fixed many bugs, added new features, and made some small design changes.  They post weekly status reports [[mw:VisualEditor/changelog|on mediawiki.org]]. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]].  Their [[mediawikiwiki:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving support for languages like Japanese and Arabic, making it easier to edit on mobile devices, and providing rich-media tools for formulæ, charts, galleries and uploading.   
=== Recent improvements ===
'''Educational features:''' The first time ever you use the visual editor, it now draws your attention to the {{Int:visualeditor-annotationbutton-link-tooltip}} and {{Int:visualeditor-toolbar-cite-label}} tools.  When you click on the tools, it explains why you should use them. ([[Phab:T108620|T108620]]) Alongside this, the welcome message for new users has been simplified to make editing more welcoming. ([[Phab:T112354|T112354]])  More in-software educational features are planned.  

'''Links:'''  It is now easier to understand when you are adding text to a link and when you are typing plain text next to it. ([[Phab:T74108|T74108]], [[Phab:T91285|T91285]])  The editor now fully supports ISBN, PMID or RFC numbers. ([[Phab:T109498|T109498]], [[Phab:T110347|T110347]], [[Phab:T63558|T63558]])  These  [[:en:Help:Magic_links|&quot;magic links&quot;]] use a custom link editing tool.  

'''Uploads:'''  Registered editors can now '''upload images''' and other media to Commons while editing.  Click the new tab in the &quot;{{int:visualeditor-toolbar-insert}} {{int:visualeditor-dialogbutton-media-tooltip}}&quot; tool.  You will be guided through the process without having to leave your edit.  At the end, the image will be inserted. This tool is limited to one file at a time, owned by the user, and licensed under Commons's standard license.  For more complex situations, the tool links to more advanced upload tools.  You can also drag the image into the editor.  This will be available in the wikitext editor later. 

'''Mobile:'''  Previously, the visual editor was available on the mobile Wikipedia site only on tablets. Now, editors can use it on all devices regardless of size if they wish. ([[Phab:T85630|T85630]])  Edit conflicts were previously broken on the mobile website. Edit conflicts can now be resolved in both wikitext and visual editors. ([[Phab:T111894|T111894]])  Sometimes templates and similar items could not be deleted on the mobile website.  Selecting them caused the on-screen keyboard to hide with some browsers.  Now there is a new &quot;{{int:Visualeditor-contextitemwidget-label-remove}}&quot; button, so that these things can be removed if the keyboard hides. ([[Phab:T62110|T62110]]) You can also edit table cells in mobile now.

'''Rich editing tools:'''  You can now add and edit '''sheet''' '''music''' in the visual editor. ([[Phab:T112925|T112925]])  There are separate tabs for advanced options, such as MIDI and Ogg audio files. ([[Phab:T114227|T114227]], [[Phab:T113354|T113354]])  When editing '''formulæ''' and other blocks, errors are shown as you edit.  It is also possible to edit some types of '''graphs'''; adding new ones, and support for new types, will be coming. 

On the '''English Wikipedia''', the visual editor is now automatically available to anyone who creates an account.  The preference switch was moved to the normal location, under [[Special:Preferences]].
=== Future changes ===
You will soon be able to '''switch from the wikitext to the visual editor''' after you start editing. ([[phab:T49779|T49779]]) Previously, you could only switch from the visual editor to the wikitext editor.  Bi-directional switching will make possible a '''single edit tab.''' ([[phab:T102398|T102398]]) This project will combine the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; and &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot; tabs into a single &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab, similar to the system already used on the mobile website.  The &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab will open whichever editing environment you used last time.

=== Let's work together ===
* Share your ideas and ask questions at [[:mw:VisualEditor/Feedback|VisualEditor/Feedback]].  This feedback page uses [[mw:Flow|Flow]] for discussions.
* &lt;mark&gt;Can you read and type in Korean or Japanese?&lt;/mark&gt; Language engineer [[mw:User:DChan (WMF)|David Chan]] needs people who know which tools people use to type in some languages. If you speak Japanese or Korean, you can help him test support for these languages. Please see the instructions at [[mw:VisualEditor/IME Testing#What to test|What to test]] if you can help, and report it on Phabricator ([[phab:T110654|Korean]] - [[phab:T109818|Japanese]]) or on Wikipedia ([[:ko:위키백과:시각편집기/IME|Korean]] - [[:ja:Wikipedia:ビジュアルエディター/フィードバック/IME|Japanese]]).  
* Local admins can [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling_Citoid_on_your_wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]].  If you need help, then please post a request in the [[phab:tag/citoid/|Citoid project on Phabricator]]. Include links to the [[:mw:Help:TemplateData|TemplateData]] for the most important citation templates on your wiki.
* The weekly task triage meetings are open to volunteers.  Learn how to join the meetings and how to nominate bugs at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  You do not need to attend the meeting to nominate a bug for consideration, though.  Instead, go to Phabricator and &quot;associate&quot; the main [[phab:project/profile/483/|VisualEditor project]] with the bug. 

If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. Thank you!
&lt;/div&gt;—[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], 18:17, 30 Алтынньы 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=14334116 --&gt;

== VisualEditor News #6—2015 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=The visual editor]]
'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

A new, simpler system for editing will offer a single Edit button.  Once the page has opened, you can switch back and forth between visual and wikitext editing.      

[[File:VisualEditor single edit tab preference dialog.png|alt=Screenshot showing a pop-up dialog for switching from the wikitext editor to the visual editor|centre|frameless|230x230px]]&lt;br&gt;

If you prefer having separate edit buttons, then you can set that option in your preferences, either in a pop-up dialog the next time you open the visual editor, or by going to [[Special:Preferences]] and choosing the setting that you want: &lt;br&gt;&lt;br&gt;[[File:VisualEditor single edit tab in preferences 2015-12-18.png|alt=Screenshot showing a drop-down menu in Special:Preferences|centre|frameless|230x230px]]

The current plan is for the default setting to have the Edit button open the editing environment you used most recently. &lt;br&gt;&lt;br&gt;You can read and help translate [[:mw:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
''[[m:VisualEditor/Newsletter/2015/December|Read this in another language]]  •  [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

Since the last newsletter, the [[mw:VisualEditor|visual editor team]] has fixed many bugs and expanded the mathematics formula tool.  Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]].  Their [[mediawikiwiki:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving support for languages such as Japanese and Arabic, and providing rich-media tools for formulæ, charts, galleries and uploading.   

=== Recent improvements ===
You can '''switch from the wikitext editor to the visual editor''' after you start editing.    
The '''LaTeX mathematics formula editor''' has been significantly expanded. ([[phab:T118616|T118616)]] You can see the formula as you change the LaTeX code.  You can click buttons to insert the correct LaTeX code for many symbols.  
=== Future changes ===
The '''single edit tab''' project will combine the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; and &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot; tabs into a single &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab, like the system already used on the mobile website.  ([[phab:T102398|T102398]], [[phab:T58337|T58337]])  Initially, the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab will open whichever editing environment you used last time.  Your last editing choice will be stored as a cookie for logged-out users and as an account preference for logged-in editors.  Logged-in editors will be able to set a default editor in the {{int:prefs-editing}} tab of [[Special:Preferences]] in the drop-down menu about &quot;{{int:visualeditor-preference-tabs}}&quot;.   

The visual editor will be offered to all editors at the following Wikipedias in early 2016:  [[w:am:|Amharic]], [[w:bug:|Buginese]], [[w:cdo:|Min Dong]], [[w:cr:|Cree]], [[w:gv:|Manx]], [[w:hak:|Hakka]], [[w:hy:|Armenian]], [[w:ka:|Georgian]], [[w:pnt:|Pontic]], [[w:sh:|Serbo-Croatian]], [[w:ti:|Tigrinya]], [[w:xmf:|Mingrelian]], [[w:za:|Zhuang]], and [[w:zh-min-nan:|Min Nan]]. ([[phab:T116523|T116523]]) Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]].  The developers would like to know how well it works.  Please tell them what kind of computer, web browser, and keyboard you are using.  

In 2016, the '''feedback pages''' for the visual editor on many Wikipedias will be redirected to mediawiki.org. ([[phab:T92661|T92661]])

=== Testing opportunities ===
* Please try the new system for the '''single edit tab''' on [https://test2.wikipedia.org test2.wikipedia.org].  You can edit while logged out to see how it works for logged-out editors, or you can create a separate account to be able to set your account's preferences.  &lt;mark&gt;Please share your thoughts about the single edit tab system at [[mediawikiwiki:Topic:Suspcq0bf5nd3gsd|the feedback topic on mediawiki.org]] or [https://jfe.qualtrics.com/form/SV_6R04ammTX8uoJFP sign up for formal user research]&lt;/mark&gt; (type &quot;single edit tab&quot; in the question about other areas you're interested in).  The new system has not been finalized, and your feedback can affect the outcome.  The team particularly wants your thoughts about the options in Special:Preferences. The current choices in Special:Preferences are:
** {{int:visualeditor-preference-tabs-remember-last}},
** {{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-ve}}, 
** {{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-wt}}, and 
** {{int:visualeditor-preference-tabs-multi-tab}}.  (This is the current state for people already using the visual editor.  None of these options will be visible if you have disabled the visual editor in your preferences at that wiki.)  
* &lt;mark&gt;Can you read and type in Korean or Japanese?&lt;/mark&gt; Language engineer [[mw:User:DChan (WMF)|David Chan]] needs people who know which tools people use to type in some languages. If you speak Japanese or Korean, you can help him test support for these languages. Please see the instructions at [[mw:VisualEditor/IME Testing#What to test|What to test]] if you can help, and report it on Phabricator ([[phab:T110654|Korean]] - [[phab:T109818|Japanese]]) or on Wikipedia ([[:ko:위키백과:시각편집기/IME|Korean]] - [[:ja:Wikipedia:ビジュアルエディター/フィードバック/IME|Japanese]]).  
If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new  contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}}
&lt;/div&gt; [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], 00:06, 25 Ахсынньы 2015 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=15165847 --&gt;

== VisualEditor News #1—2016 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''[[:m:VisualEditor/Newsletter/2016/February|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;margin:0.5em;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}border:1px solid #AAA;padding:0.5em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200x70px|center|alt=The visual editor]]

'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

Among experienced editors, the visual editor's table editing is one of the most popular features.
[[File:VisualEditor table menu move column.png|alt=Screenshot showing a pop-up menu for column operations in a table|centre|frameless|230x230px]]
If you select the top of a column or the end of a row, you can quickly insert and remove columns and rows.  

Now, you can also rearrange columns and rows. Click &quot;Move before&quot; or &quot;Move after&quot; to swap the column or row with its neighbor.
You can read and help translate [[:mw:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[:mw:VisualEditor/Portal|VisualEditor Team]] has fixed many bugs. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving support for Japanese, Korean, Arabic, Indic, and Han scripts, and improving the single edit tab interface.   

=== Recent changes ===
You can '''switch from the wikitext editor to the visual editor''' after you start editing. This function is available to nearly all editors at most wikis except the Wiktionaries and Wikisources.    

Many local '''feedback pages''' for the visual editor have been redirected to [[:mw:VisualEditor/Feedback]].

You can now re-arrange columns and rows in '''tables''', as well as copying a row, column or any other selection of cells and pasting it in a new location.    

The '''formula editor''' has two options: you can choose &quot;Quick edit&quot; to see and change only the LaTeX code, or &quot;Edit&quot; to use the full tool. The full tool offers immediate preview and an extensive list of symbols.  
=== Future changes ===
The '''[[:mw:VisualEditor/Single edit tab|single edit tab]]''' project will combine the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; and &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot; tabs into a single &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab. 
This is similar to the system already used on the mobile website. ([[phab:T102398|T102398]]) Initially, the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab will open whichever editing environment you used last time. Your last editing choice will be stored as an account preference for logged-in editors, and as a cookie for logged-out users. Logged-in editors will have these options in the {{int:prefs-editing}} tab of [[Special:Preferences]]:   
* {{int:visualeditor-preference-tabs-remember-last}},
* {{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-ve}},
* {{int:visualeditor-preference-tabs-prefer-wt}}, and
* {{int:visualeditor-preference-tabs-multi-tab}}. (This is the state for people using the visual editor now.)
The visual editor uses the same search engine as [[Special:Search]] to find links and files. This search will get better at detecting typos and spelling mistakes soon. These improvements to search will appear in the visual editor as well.

The visual editor will be offered to all editors at most [[:mw:VisualEditor/Rollouts|&quot;Phase 6&quot; Wikipedias]] during the next few months. This will affect the following languages, amongst others: 
[[:w:ja: |'''Japanese''']], [[:w:ko:|'''Korean''']], [[:w:ur: |'''Urdu''']], [[:w:fa: |'''Persian''']], [[:w:ar: |'''Arabic''']], [[:w:ta: |'''Tamil''']], [[:w:mr: |'''Marathi''']], [[:w:ml: |'''Malayalam''']], [[:w:hi: |'''Hindi''']], [[:w:bn: |'''Bengali''']], [[:w:as: |'''Assamese''']], [[:w:th: |'''Thai''']], [[:w:arc: |'''Aramaic''']].
 
=== Let's work together ===
* Please try out the newest version of the '''[[:mw:VisualEditor/Single edit tab|single edit tab]]''' on [[test2wiki:Special:Random|test2.wikipedia.org]]. You may need to restore the default preferences (at the bottom of [[test2wiki:Special:Preferences]]) to see the initial prompt for options. Were you able to find a preference setting that will work for your own editing? Did you see [[:c:File:VisualEditor single edit tab preference dialog.png|the large preferences dialog box]] when you started editing an article there?  
* &lt;mark&gt;Can you read and type in Korean, Arabic, Japanese, Indic, or Han scripts?&lt;/mark&gt; Does typing in these languages feels natural in the visual editor? Language engineer [[:mw:User:DChan (WMF)|David Chan]] needs to know. Please see the instructions at [[:mw:VisualEditor/IME Testing#What to test]] if you can help. Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]].
* Learn how to improve the &quot;automagical&quot; [[:mw:citoid|citoid]] referencing system in the visual editor, by creating [[:en:Zotero|Zotero]] translators for popular sources in your language! Join the [https://lists.wikimedia.org/pipermail/wikitech-l/2016-February/084840.html Tech Talk about &quot;Automated citations in Wikipedia: Citoid and the technology behind it&quot;] with Sebastian Karcher on 29 February 2016. 
 
If you aren't reading this in your favorite language, then please help us with translations!  Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}}
 
&lt;/div&gt; [[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]], 21:21, 26 Олунньу 2016 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=15385167 --&gt;

== Editing News #2—2016 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2016/June|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

It's quick and easy to insert a references list.
[[File:VisualEditor References List Insert Menu-en.png|alt=Screenshot showing a dropdown menu with many items|center|frameless|150px]]  

Place the cursor where you want to display the references list (usually at the bottom of the page).  Open the &quot;{{int:visualeditor-toolbar-insert}}&quot; menu and click the &quot;{{int:cite-ve-dialogbutton-referenceslist-tooltip}}&quot; icon (three books).

If you are using several groups of references, which is relatively rare, you will have the opportunity to specify the group. If you do that, then only the references that belong to the specified group will be displayed in this list of references.
Finally, click &quot;{{int:visualeditor-dialog-action-insert}}&quot; in the dialog to insert the {{int:cite-ve-dialogbutton-referenceslist-tooltip}}.  This list will change as you add more footnotes to the page.

You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|VisualEditor Team]] has fixed many bugs. Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]]. Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are improving support for Arabic and Indic scripts, and adapting the visual editor to the needs of the Wikivoyages and Wikisources.   

=== Recent changes ===
The visual editor is now available to all users at most [[Wikivoyage:|Wikivoyages]].  It was also enabled for all contributors at the French Wikinews.

The '''[[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Single edit tab|single edit tab]]''' feature combines the &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; and &quot;{{int:visualeditor-ca-editsource}}&quot; tabs into a single &quot;{{int:vector-view-edit}}&quot; tab.  It has been deployed to several Wikipedias, including Hungarian, Polish, English and Japanese Wikipedias, as well as to all Wikivoyages.  At these wikis, you can change your settings for this feature in the &quot;{{int:prefs-editing}}&quot; tab of [[Special:Preferences]]. The team is now reviewing the feedback and considering ways to improve the design before rolling it out to more people.

=== Future changes ===
The &quot;{{int:Savearticle}}&quot; button will say &quot;{{int:Publishpage}}&quot;.   This will affect both the visual and wikitext editing systems.  More [[M:Editing/Publish|information is available on Meta]].

The visual editor will be offered to all editors at the remaining [[:mw:VisualEditor/Rollouts|&quot;Phase 6&quot; Wikipedias]] during the next few months. The developers want to know whether typing in your language feels natural in the visual editor. Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]]. This will affect several languages, including: [[:w:ar: |'''Arabic''']], [[:w:hi: |'''Hindi''']], [[:w:th: |'''Thai''']], [[:w:ta: |'''Tamil''']], [[:w:mr: |'''Marathi''']], [[:w:ml: |'''Malayalam''']], [[:w:ur: |'''Urdu''']], [[:w:fa: |'''Persian''']], [[:w:bn: |'''Bengali''']], [[:w:as: |'''Assamese''']], [[:w:arc: |'''Aramaic''']] and others.

The team is working with the volunteer developers who power Wikisource to provide the visual editor there, for opt-in testing right now and eventually for all users. ([[phab:T138966|T138966]]) 

The team is working on a modern wikitext editor.  It will look like the visual editor, and be able to use the citoid service and other modern tools.  This new editing system may become available as a Beta Feature on desktop devices around September 2016.  You can read about this project in a [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23|general status update on the Wikimedia mailing list]]. 

=== Let's work together ===
* Do you teach new editors how to use the visual editor? Did you help [[:mw:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]]? Have you written or imported [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your most important citation templates?  &lt;mark&gt;Would you be willing to help new editors and small communities with the visual editor?  Please sign up for the new [[:mw:Help:VisualEditor/Community Taskforce|'''VisualEditor Community Taskforce''']].&lt;/mark&gt;
* Learn how to improve the &quot;automagical&quot; [[:mw:citoid|citoid]] referencing system in the visual editor, by creating [[w:en:Zotero|Zotero]] translators for popular sources in your language!  Watch the [[Mw:Citoid/Zotero's Tech Talk|Tech Talk by Sebastian Karcher]] for more information.
 
If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}}

&lt;/div&gt; [[:m:User:Elitre (WMF)]], 17:20, 3 От ыйын 2016 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=15741003 --&gt;

== The Wikimedia Developer Summit wants you ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The Wikimedia Developer Summit is the annual meeting to push the evolution of MediaWiki and other technologies supporting the Wikimedia movement. The next edition will be held in San Francisco on January 9–11, 2017.

We welcome all Wikimedia technical contributors, third party developers, and users of MediaWiki and the Wikimedia APIs. We specifically want to increase the participation of volunteer developers and other contributors dealing with extensions, apps, tools, bots, gadgets, and templates.

Important deadlines:

* Monday, October 24: last day to request travel sponsorship. Applying takes less than five minutes.
* Monday, October 31: last day to propose an activity. Bring the topics you care about!

More information: https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Developer_Summit

Subscribe to weekly updates: https://www.mediawiki.org/wiki/Topic:Td5wfd70vptn8eu4 
[[mw:User:MKramer (WMF)|MKramer (WMF)]] [[mw:User talk:MKramer (WMF)|(talk)]] 19:07, 14 Алтынньы 2016 (UTC)&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=15989926 --&gt;

== Editing News #3—2016 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2016/October|Read this in another language]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;float:right;width:230px;{{#switch:ltr|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

Did you know that you can easily re-arrange columns and rows in the visual editor? [[File:VisualEditor table editing menu.png|alt=Screenshot showing a dropdown menu with options for editing the table structure|center|frameless|232x232px]]  


Select a cell in the column or row that you want to move.  Click the arrow at the start of that row or column to open the dropdown menu (shown).  Choose either &quot;Move before&quot; or &quot;Move after&quot; to move the column, or &quot;Move above&quot; or &quot;Move below&quot; to move the row.

You can read and help translate [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|VisualEditor Team]] has mainly worked on a new wikitext editor.  They have also released some small features and the new map editing tool.  Their workboard is available [[phab:project/board/483/|in Phabricator]].  You can find links to the list of work finished each week at [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  Their [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|current priorities]] are fixing bugs, releasing the 2017 wikitext editor as a [[mediawikiwiki:Beta_Features|beta feature]], and improving language support.

=== Recent changes ===

*You can now set text as small or big.[https://phabricator.wikimedia.org/T53613] 
*Invisible templates have been shown as a puzzle icon.  Now, the name of the invisible template is displayed next to the puzzle icon.[https://phabricator.wikimedia.org/T141861]  A similar feature will display the first part of hidden HTML comments.[https://phabricator.wikimedia.org/T147089]
*Categories are displayed at the bottom of each page.  If you click on the categories, the dialog for editing categories will open.[https://phabricator.wikimedia.org/T145267]
*At many wikis, you can now add [[mediawikiwiki:Maps|maps]] to pages.  Go to the Insert menu and choose the &quot;Maps&quot; item. The Discovery department is adding more features to this area, like geoshapes. You can read more at mediawiki.org.[https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Discovery#Maps]
*The &quot;Save&quot; button now says &quot;Save page&quot; when you create a page, and &quot;Save changes&quot; when you change an existing page.[https://phabricator.wikimedia.org/T139033]  In the future, the &quot;{{int:Savearticle}}&quot; button will say &quot;{{int:Publishpage}}&quot;.  This will affect both the visual and wikitext editing systems.  More [[:m:Editing/Publish|information is available on Meta]].
*Image galleries now use a visual mode for editing.  You can see thumbnails of the images, add new files, remove unwanted images, rearrange the images by dragging and dropping, and add captions for each image.  Use the &quot;Options&quot; tab to set the gallery's display mode, image sizes, and add a title for the gallery.[https://phabricator.wikimedia.org/T45037]

=== Future changes ===

The visual editor will be offered to all editors at the remaining 10 [[:mw:VisualEditor/Rollouts|&quot;Phase 6&quot; Wikipedias]] during the next month. The developers want to know whether typing in your language feels natural in the visual editor.  Please post your comments and the language(s) that you tested at [[:mw:Topic:St8y4ni42d0vr9cv|the feedback thread on mediawiki.org]]. This will affect several languages, including [[:w:th:|'''Thai''']], [[:w:my:|'''Burmese''']] and [[:w:arc:|'''Aramaic''']].

The team is working on a modern wikitext editor.  The [[Mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] will look like the visual editor and be able to use the citoid service and other modern tools.  This new editing system may become available as a Beta Feature on desktop devices in October 2016.  You can read about this project in a [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Roadmap/Update_2016-06-23|general status update on the Wikimedia mailing list]]. 

=== Let's work together ===

* Do you teach new editors how to use the visual editor? Did you help [[:mw:Citoid/Enabling Citoid on your wiki|set up the Citoid automatic reference feature for your wiki]]? Have you written or imported [[:mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData|TemplateData]] for your most important citation templates?  &lt;mark&gt;Would you be willing to help new editors and small communities with the visual editor?  Please sign up for the new [[:mw:Help:VisualEditor/Community Taskforce|'''VisualEditor Community Taskforce''']].&lt;/mark&gt; 
 
*If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}}

—[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]]
&lt;/div&gt; 17:49, 15 Алтынньы 2016 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=15960088 --&gt;

== Developer Wishlist Survey: propose your ideas ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

At the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Developer_Summit Wikimedia Developer Summit], we decided to organize a Developer Wishlist Survey, and here we go:

https://www.mediawiki.org/wiki/Developer_Wishlist

The Wikimedia technical community seeks input from developers for
developers, to create a high-profile list of desired improvements. The scope of the survey includes the MediaWiki platform (core software, APIs, developer environment, enablers for extensions, gadgets, templates, bots, dumps), the Wikimedia server infrastructure, the contribution process, and documentation.

The best part: we want to have the results published by Wednesday, February 15. Yes, in a month, to have a higher chance to influence the
Wikimedia Foundation annual plan FY 2017-18.

There's no time to lose. &lt;b&gt;Propose your ideas before the end of January&lt;/b&gt;, 
either by pushing existing tasks in Phabricator or by creating new ones. You can find instructions on the wiki page. Questions and feedback are welcome especially on the related Talk page.

The voting phase is expected to start on February 6 (tentative). Watch this space (or even better, the wiki page) - [https://www.mediawiki.org/wiki/User:SSethi_(WMF) SSethi_(WMF)] January 21st, 2017 3:07 AM (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=16170185 --&gt;

== Developer Wishlist Survey: Vote for Proposals ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Almost two weeks ago, the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Technical_Collaboration Technical Collaboration team] invited proposals for the first edition of the Developer Wishlist survey!

We collected around 77 proposals that were marked as suitable for the developer wishlist and met the [https://www.mediawiki.org/wiki/Developer_Wishlist#Scope defined scope and criteria]. These proposals fall into the following nine categories: Frontend, Backend, Code Contribution (Process, Guidelines), Extensions, Technical Debt, Developer Environment, Documentation, Tools (Phabricator, Gerrit) and Community Engagement.

Voting phase starts now and will run until &lt;b&gt;February 14th, 23:59 UTC&lt;/b&gt;. [https://www.mediawiki.org/wiki/Developer_Wishlist Click here on a category and show support for the proposals you care for most]. Use the 'Vote' and 'Endorse' buttons next to a proposal to do so.

&lt;b&gt;What happens next?&lt;/b&gt;&lt;br/&gt;
Proposals that will gather most votes will be included in the final results which will be published on &lt;b&gt;Wednesday, February 15th&lt;/b&gt;. These proposals will also be considered in the Wikimedia Foundation’s annual plan FY 2017-18 - [[m:User:SSethi_(WMF)|SSethi_(WMF)]]  ([[m:User talk:SSethi_(WMF)|talk]]) 04:41, 6 February 2017 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=16170185 --&gt;

== Editing News #1—2017 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;sah&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''[[:m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2017/May|Атын тылынан]] • [[:m:VisualEditor/Newsletter|Элбэх тыллаах сурутууга сурутуу]]''

&lt;div style=&quot;float:right;width:230px;{{#switch:л|rtl=float:left;margin-left:0;|#default=float:right;margin-right:0;}}margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center|alt=VisualEditor]]'''Билэр этиҥ дуо?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;   

Уларытыыгын көрүөххүн сөбүн билэҕин дуо? 

[[File:VisualEditor visual diff tool - visual diff.png|alt=Скриншокка ыстатыйаҕа киирбит уратылар көстөллөр. Уларытыы үксэ тиэкиһи формааттааһын курдук бэлиэтэммит.|center|frameless|245x245px]]Сирэйи уларытан баран, тугу уларыппыккын кылгастык суруй уонна &quot;{{Int:visualeditor-savedialog-label-review}}&quot; диэни тал.  
Көрөн уларытар эрэдээктэр көмөтүнэн эбиллибити, сотуллубуту, саҥа сигэлэри уонн формааттааһыны көрүөххүн сөп. Онтон атын уларытыылар, холобура ойуу кээмэйэ уларыйыыта, ойоҕоско көстүөхтэрэ.


[[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Уларытар тимэх көрөн уларытар эрэдээктэр уонна көннөрү эрэдээктэр ыккардыларыгар көһөрү хааччыйар, манна көрөн уларытыы көстөр.|center|frameless|220x220px]]


Холбуур тимэҕи баттаан уратыларын көр.


[[File:VisualEditor visual diff tool - wikitext diff.png|alt=Скриншокка биир уларытыы араас эрэдээктэргэ хайдах көстөрө тэҥнэниллэр.|center|frameless|245x245px]]


Биики-тиэкис уратыта тиэкис эрэдээктэрин уонна сирэй устуоруйатын курдук. Көрөн уларытар эрэдээктэри туһанарга [[:mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/User guide|ыйыыны-кэрдиини]] ааҕыаххын уонна тылбаастыырга көмөлөһүөххүн сөп.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;


Since the last newsletter, the [[:mw:VisualEditor|VisualEditor Team]] has spent most of their time supporting [[:mediawikiwiki:2017_wikitext_editor|the 2017 wikitext editor mode]] which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and adding [[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|the new visual diff tool]]. Кинилэр үлэлэрэ [[:phab:project/board/483/|Фабрикаторга]] көстөр.  Нэдиэлэтээҕи үлэлэрин түмүгүн [[:mw:VisualEditor/Weekly triage meetings|mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]] көрүөххэ сөп.   Кинилэр [[:mw:VisualEditor/Current_priorities|быйылгы сүрүн үлэлэрэ]] алҕаһы көннөрүү буолуоҕа, 2017 сыл тухары [[:mw:Beta Features|beta тургутуу]] оҥоруохтара уонна тас көрүҥүн тупсарыахтара.   

=== Соторутааҥҥы уларытыылар ===
*'''Уларытыы саҥа ньымата''' бета-тургутуу быһыытынан остуол көмпүүтэрдэригэр оҥоһуллар. [[:mw:2017 wikitext editor|2017 биики-тиэкис эрэдээктэрэ]] көрөн уларытар эрэдээктэргэ маарынныыр көстүүлээх уонна саҥа кыахтары туһанар.  Манна [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]] көһөн {{Int:Visualeditor-preference-newwikitexteditor-label}}. 
* Саҥа '''[[:mediawikiwiki:VisualEditor/Diffs|көрөн тэҥнээһин тэрилэ]]''' көрөн уларытыы эрэсиимигэр көстөр. Көрөн уларытар уонна урукку эрэдээктэрдэр ыккардыларыгар көһүөххүн сөп. Эбии кыахтар кэлин эбиллиэхтэрэ. Салгыы MediaWiki атын компоненнарыгар угуллуон сөп. [https://phabricator.wikimedia.org/T143350]
* [[:mediawikiwiki:Editing/Projects/Columns_for_references|Сноска испииһэгин хас да столбигынан]] суруйуохха сөп. &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; кэтит экрааҥҥа уһун испииһэк аптамаатынан көһөрүллүөн сөп. Бу сносканы көрөрү чэпчэтэр.  Бэйэҥ биикиҥ [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&amp;title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&amp;priority=10&amp;parent=159895 '''хас да столбигы өйүүрүргэр'''] көрдөбүл ыытыаххын сөп. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597]
* Тиэкис хайысхатын талыаххын сөп. Урду эбэтэр иврит тылларынан JavaScript эбэтэр CSS суруйарга туһалыан сөп. Холбуурга Command+Shift+X эбэтэр Control+Shift+X туһаныахха сөп. [https://phabricator.wikimedia.org/T153356]
* Көрөн уларытар эрэдээктэри уонна биики-тиэкис эрэдээктэрин ыккардыларыгар көһөр утуу-субуу буолла. Түһэн кэлэр талбаҕа иккиэн көстөллөр. Остуол көмпүүтэригэр да, сиэп ҕааддьытыгар да, эрэдээктэри бэйэлэрин истэригэр киллэрэр тэриллэргэ да холбонно. [https://phabricator.wikimedia.org/T116417]
* The {{Int:visualeditor-categories-tool}} item has been moved to the top of the {{Int:visualeditor-pagemenu-tooltip}} menu (from clicking on the &quot;hamburger&quot; icon) for quicker access. [https://phabricator.wikimedia.org/T74399] There is also now a &quot;Templates used on this page&quot; feature there. [https://phabricator.wikimedia.org/T149009]
* You can now create &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;chem&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;  tags (sometimes used as &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ce&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;) for chemical formulas inside the visual editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T153365]
* Tables can be set as collapsed or un-collapsed. [https://phabricator.wikimedia.org/T157989]
* The {{Int:visualeditor-specialcharacter-button-tooltip}} menu now includes characters for Canadian Aboriginal Syllabics and angle quotation marks (‹› and ⟨⟩) .  The team thanks the volunteer developer, [[:S:en:User:Tpt|Tpt]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T108626]
* A bug caused some section edit conflicts to blank the rest of the page.  This has been fixed.  The team are sorry for the disruption. [https://phabricator.wikimedia.org/T154217]
* There is a new keyboard shortcut for citations:  &lt;code&gt;Control&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;Shift&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;K&lt;/code&gt; on a PC, or &lt;code&gt;Command&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;Shift&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;K&lt;/code&gt; on a Mac.  It is based on the keyboard shortcut for making links, which is &lt;code&gt;Control&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;K&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;Command&lt;/code&gt;+&lt;code&gt;K&lt;/code&gt; respectively. [https://phabricator.wikimedia.org/T99299]

=== Future changes ===
* The team is working on a syntax highlighting tool.  It will highlight matching pairs of &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; tags and other types of wikitext syntax.  You will be able to turn it on and off.  It will first become available in VisualEditor's built-in wikitext mode, maybe late in 2017. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246]
* The kind of button used to {{Int:Showpreview}}, {{Int:showdiff}}, and finish an edit will change in all WMF-supported wikitext editors.  The new buttons will use [[Mw:OOjs UI|OOjs UI]].  The buttons will be larger, brighter, and easier to read.  The labels will remain the same.  You can test the new button by editing a page and adding &lt;code&gt;&amp;ooui=1&lt;/code&gt; to the end of the URL, like this:  https://www.mediawiki.org/wiki/Project:Sandbox?action=edit&amp;ooui=1  The old appearance will no longer be possible, even with local CSS changes.  [https://phabricator.wikimedia.org/T162849]
* The [[:mediawikiwiki:File:Edit_toolbar_-_2.png|outdated 2006 wikitext editor]] will be removed later this year.  It is used by approximately 0.03% of active editors.  See [[:mw:Editor|a list of editing tools on mediawiki.org]] if you are uncertain which one you use.  [https://phabricator.wikimedia.org/T30856]
*If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new contact us] directly, so that we can notify you when the next issue is ready. {{int:Feedback-thanks-title}}

—[[:mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]]
&lt;/div&gt; 18:05, 12 Ыам ыйын 2017 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=16160401 --&gt;

== New notification when a page is connected to Wikidata ==

Hello all,

''({{Int:Please-translate}})''

The Wikidata development team is about to deploy a new feature on all Wikipedias. It is a new type of notification (via Echo, the notification system you see at the top right of your wiki when you are logged in), that will inform the creator of a page, when this page is connected to a Wikidata item.

You may know that [[d:Wikidata:Main page|Wikidata]] provides a centralized system for all the interwikilinks. When a new page is created, it should be connected to the corresponding Wikidata item, by modifying this Wikidata item. With this new notification, editors creating pages will be informed when another editor connects this page to Wikidata.

[[File:Screenshot Echo Wikibase notification.png]]

This feature will be deployed on May 30th on all the Wikipedias, excepting English, French and German. This feature will be disable by default for existing editors, and enabled by default for new editors.

This is the first step of the deployments, the Wikipedias and other Wikimedia projects will follow in the next months.

If you have any question, suggestion, please let me know by pinging me. You can also follow and leave a comment [[phab:T142102|on the Phabricator ticket]].

Thanks go to [[d:user:Matěj Suchánek|Matěj Suchánek]] who developed this feature! 

{{Int:Feedback-thanks-title}} [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] ([[:d:User talk:Lea Lacroix (WMDE)|talk]])
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/List_Wikipedias&amp;oldid=16774958 --&gt;

== Wikidata changes now also appear in enhanced recent changes ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hello, and sorry to write this message in English. You can [[mw:User:Lea_Lacroix_(WMDE)/Wikidata_in_enhanced_recent_changes|help translating it]].

Starting from today, you will be able to display Wikidata changes in both modes of the recent changes and the watchlist.

'''[[mw:User:Lea_Lacroix_(WMDE)/Wikidata_in_enhanced_recent_changes|Read and translate the full message]]'''

{{Int:Feedback-thanks-title}} [[user:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 08:33, 29 Бэс ыйын 2017 (UTC)

&lt;small&gt;(wrong target page? you can [[m:User:Lea Lacroix (WMDE)/List Wikipedias|fix it here]])&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/List_Wikipedias&amp;oldid=16777494 --&gt;
:Thank you! Махтал! --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 23:32, 30 Бэс ыйын 2017 (UTC)

== Improvements coming soon to Recent Changes ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Rc-beta-tour-welcome-ltr.gif|link=Mw:Special:MyLanguage/Help:New_filters_for_edit_review|right|frameless]]
Hello

Sorry to use English. {{Int:please-translate}}! {{Int:thank-you}}

'''In short:''' starting on 26 September, New Filters for Edit Review ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|now in Beta]]) will become standard on Recent Changes. They provide an array of new tools and an improved interface. If you prefer the current page you will be able to opt out. [[mw:Edit Review Improvements/New filters for edit review|Learn more about the New Filters]].

&lt;big&gt;'''What is this feature again?'''&lt;/big&gt;

This feature improves [[Special:RecentChanges]] and [[Special:RecentChangesLinked]] (and soon, [[Special:Watchlist]] – see below). 

Based on a new design, it adds new features that ease vandalism tracking and support of newcomers:
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|Filtering]] - filter recent changes with easy-to-use and powerful filters combinations, including filtering by namespace or tagged edits.
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Highlighting function|Highlighting]] - add a colored background to the different changes you are monitoring. It helps quick identification of changes that matter to you.
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Bookmarking|Bookmarking]] to keep your favorite configurations of filters ready to be used.
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quality and Intent Filters|Quality and Intent Filters]] - those filters use [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES predictions]]. They identify real vandalism or good faith intent contributions that need help. They are not available on all wikis. 
You can know more about this project by visiting [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quick tour|the quick tour help page]].

&lt;big&gt;'''Concerning RecentChanges'''&lt;/big&gt;

Starting on 26 September, '''New Filters for Edit Review will become standard on Recent Changes'''. We have decided to do this release because of a long and successful Beta test phase, positive feedback from various users and positive user testing. 

Some features will remain as Beta features and will be added later. [[mw:Edit Review Improvements/New filters for edit review|Learn more about those different features]].

If your community has specific concerns about this deployment or internal discussion, it can request to have the deployment to their wikis delayed to October 1, if they have ''sensible, consistent with the project, actionable, realistic feedback to oppose'' (at the development team's appreciation). 

You will also be able to opt-out this change in your preferences. 

&lt;big&gt;'''Concerning Watchlists'''&lt;/big&gt;

Starting on '''September 19''', the Beta feature will have a new option. '''Watchlists will have all filters available now on the Beta Recent Changes improvements'''.

If you have already activated the Beta feature &quot;{{int:eri-rcfilters-beta-label}}&quot;, you have no action to take. If you haven't activated the Beta feature &quot;{{int:eri-rcfilters-beta-label}}&quot; and you want to try the filters on Watchlists, please go to [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|your Beta preferences]] on September 19.  

&lt;big&gt;'''How to be ready'''&lt;/big&gt;

Please share this announcement!

Do you use Gadgets that change things on your RecentChanges or Watchlist pages, or have you customized them with scripts or CSS? You may have to make some changes to your configuration. Despite the fact that we have tried to take most cases into consideration, some configurations may break. The Beta phase is a great opportunity to have a look at local scripts and gadgets: some of them may be replaced by native features from the Beta feature.

Please ping me if you have questions. 

On behalf of the [[mw:Global Collaboration|Global Collaboration team]], [[User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 15:27, 14 Балаҕан ыйын 2017 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=17219431 --&gt;

== Global preferences available for testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Apologies for writing in English.
{{Int:Please-translate}}.

Greetings,

Global preferences, a [[m:2016_Community_Wishlist_Survey/Categories/Miscellaneous#Global_settings|highly request feature in the 2016 Community Wishlist]], is available for testing.

# [[mw:Help:Extension:GlobalPreferences|Read over the help page]], it is brief and has screenshots
# Login or register an account on [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:Login Beta English Wikipedia]
# Visit [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:GlobalPreferences Global Preferences] and try enabling and disabling some settings
# Visit some other language and project test wikis such as [https://en.wikivoyage.beta.wmflabs.org English Wikivoyage], the [https://he.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/%D7%A2%D7%9E%D7%95%D7%93_%D7%A8%D7%90%D7%A9%D7%99 Hebrew Wikipedia] and test the settings
# [[mw:Help_talk:Extension:GlobalPreferences|Report your findings, experience, bugs, and other observations]]

Once the team has feedback on design issues, bugs, and other things that might need worked out, the problems will be addressed and global preferences will be sent to the wikis.

Please let me know if you have any questions. Thanks! --[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:24, 27 Олунньу 2018 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=17571042 --&gt;
: Сөп/ок. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 08:04, 28 Олунньу 2018 (UTC)

== Editing News #1—2018 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

''[[m:VisualEditor/Newsletter/2018/February|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''
&lt;div style=&quot;float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]]
'''Did you know?'''&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;
Did you know that you can now use the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diff tool]] on any page?

[[File:Wikitext diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing some changes, in the two-column wikitext diff display|center|frameless|250px]]

Sometimes, it is hard to see important changes in a wikitext diff.  This screenshot of a wikitext diff (click to enlarge) shows that the paragraphs have been rearranged, but it does not highlight the removal of a word or the addition of a new sentence.

If you [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the Beta Feature]] for &quot;{{Int:visualeditor-preference-visualdiffpage-label}}&quot;, you will have a new option.  It will give you a new box at the top of every diff page.  This box will let you choose either diff system on any edit.

[[File:VisualEditor visual diff tool - toggle button.png|alt=Toggle button showing visual and wikitext options; visual option is selected|center|frameless|200px]]
Click the toggle button to switch between visual and wikitext diffs.

In the visual diff, additions, removals, new links, and formatting changes will be highlighted.  Other changes, such as changing the size of an image, are described in notes on the side.

[[File:Visual diff paragraph move correcting vandalism 2018.png|alt=Screenshot showing the same changes to an article.  Most changes are highlighted with text formatting.|center|frameless|250px]]

This screenshot shows the same edit as the wikitext diff.  The visual diff highlights the removal of one word and the addition of a new sentence.

You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2017/May|the last newsletter]], the [[mw:Editing|Editing Team]] has spent most of their time supporting [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor mode]], which is available inside the visual editor as a Beta Feature, and improving [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]]. Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]].  You can find links to the work finished each week at [[mw:VisualEditor/Weekly triage meetings]].  Their [[mw:Editing team/Current priorities|current priorities]] are fixing bugs, supporting the 2017 wikitext editor, and improving the visual diff tool.
===Recent changes===
*The '''[[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]]''' is [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|available as a Beta Feature]] on desktop devices.  It has the same toolbar as the visual editor and can use the citoid service and other modern tools.  The team have been comparing the performance of different editing environments.  They have studied how long it takes to open the page and start typing.  The study uses data for more than one million edits during December and January.  Some changes have been made to improve the speed of the 2017 wikitext editor and the visual editor.  Recently, the 2017 wikitext editor opened fastest for most edits, and the 2010 WikiEditor was fastest for some edits.  More information will be posted at [[mw:Contributors/Projects/Editing performance]].
*The '''[[mw:VisualEditor/Diffs|visual diff tool]]''' was developed for the visual editor.  It is now available to all users of the visual editor and the 2017 wikitext editor.  When you review your changes, you can toggle between wikitext and visual diffs.  You can also [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable the new Beta Feature]] for &quot;Visual diffs&quot;.  The Beta Feature lets you use the visual diff tool to view other people's edits on page histories and [[Special:RecentChanges]].  [https://phabricator.wikimedia.org/T167508]
*[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|'''Wikitext syntax highlighting''']] is available as a Beta Feature for both [[mw:2017 wikitext editor|the 2017 wikitext editor]] and the 2010 wikitext editor. [https://phabricator.wikimedia.org/T101246]
*The [[mw:Citoid|citoid service]] automatically translates URLs, DOIs, ISBNs, and PubMed id numbers into wikitext citation templates.  It is very popular and useful to editors, although it can be a bit tricky to set up.  &lt;mark&gt;Your wiki can have this service.  Please [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|read the instructions]]. You can [[phab:T127354|ask the team to help you enable citoid at your wiki]]&lt;/mark&gt;.

===Let's work together===
*The team will talk about editing tools at an upcoming [[m:Wikimedia Foundation metrics and activities meetings|Wikimedia Foundation metrics and activities meeting]].
*Wikibooks, Wikiversity, and other communities may have the visual editor made available by default to contributors.  If your community wants this, then please contact [[mw:User talk:Deskana (WMF)|Dan Garry]].
*The &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;references /&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; block can [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Projects/Columns for references|automatically display long lists of references in columns]] on wide screens.  This makes footnotes easier to read.  You can [https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/task/edit/form/1/?projects=Cite,VisualEditor,Wikimedia-Site-requests&amp;title=Convert%20reference%20lists%20over%20to%20`responsive`%20on%20XXwiki&amp;priority=10&amp;parent=159895 '''request multi-column support'''] for your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T33597]
*If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{Int:Feedback-thanks-title}} 

—[[mw:User:Elitre (WMF)|Elitre (WMF)]]
&lt;/div&gt; 20:56, 2 Кулун тутар 2018 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=17790200 --&gt;

== Notification from edit summary ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings,

The ability to [[m:Community_Tech/Ping_users_from_the_edit_summary|notify other users in edit summaries]] will be available later this week, on 15 March 2018. Other users can be notified if a [[m:Community_Tech/Ping_users_from_the_edit_summary#How_it_works|link to their user page is provided in an edit summary]]. Some user-made gadgets and scripts that automatically put user names in edit summaries may need to be changed to put a colon in the link, such as &lt;nowiki&gt;[[:User:Example]]&lt;/nowiki&gt;. You can change how you receive these mention notifications in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|preferences]]. This feature was [[m:2017_Community_Wishlist_Survey|highly requested in the 2017 Community Wishlist survey]], and [[m:Talk:Community_Tech/Ping_users_from_the_edit_summary|feedback is welcome]].

Thanks, happy editing to you. -[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:09, 12 Кулун тутар 2018 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=17778225 --&gt;

== We need your feedback to improve Lua functions ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello,

(I’m sorry for writing in English. {{Int:Please-translate}})

If you’re regularly using Lua modules, creating and improving some of them, we need your feedback!

The Wikidata development team would like to provide more Lua functions, in order to improve the experience of people who write Lua scripts to reuse Wikidata's data on the Wikimedia projects. Our goals are to help harmonizing the existing modules across the Wikimedia projects, to make coding in Lua easier for the communities, and to improve the performance of the modules.

We would like to know more about your habits, your needs, and what could help you. We have a few questions for you [[d:Wikidata:New convenience functions for Lua|on this page]]. Note that if you don’t feel comfortable with writing in English, you can answer in your preferred language.

{{Int:Feedback-thanks-title}} [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 08:56, 27 Кулун тутар 2018 (UTC)

&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/Luannouncement&amp;oldid=17873868 --&gt;

== Time to bring embedded maps (‘mapframe’) to most Wikipedias ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
'''Time to bring embedded maps (‘mapframe’) to most Wikipedias'''

{{int:please-translate}}

[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Mapframe]] is a feature that enables users to easily display interactive maps right on wiki pages. Currently, most Wikipedias don’t have mapframe. But [[mw:Special:MyLanguage/Maps#Milestones_and_Updates|fifteen Wikipedias]], along with all the other Wikimedia projects, are using mapframe today to display maps on thousands of pages.

A little background: over the last few months, the Foundation’s [[mw:Collaboration|Collaboration team]] has been working to improve the stability and user experience of the maps service. In addition, a question about long-term support for the maps service was recently settled, and a small team has been assigned for routine maintenance. Given these developments, bringing the benefits of mapframe to Wikipedias that lack the feature seems both safe and supportable. [[phab:T191583|Nine Wikipedias]] that use a stricter version of Flagged Revisions will not get mapframe in this release.

Maps are a valuable form of visual data that can improve readers’ understanding across a wide range of topics. If you know of any reasons why mapframe shouldn’t be implemented on your Wikipedia, let us know [[mw:Talk:Map_improvements_2018|on the project talk page]]. Unless we hear from you, we plan to release mapframe to most Wikipedias in May, 2018. So, if you foresee an issue, please let us hear from you. Otherwise, happy mapping!
&lt;/div&gt; [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 21:38, 24 Муус устар 2018 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:JMatazzoni_(WMF)/mapframe-to-all-wikipedias-notice/distribution_list&amp;oldid=17969222 --&gt;

== Wikitext highlighting out of beta ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|Wikitext syntax highlighting]], also known as CodeMirror, has been moved out of Beta Features and is available in the [[mw:Special:MyLanguage/2017_wikitext_editor|2017 Wikitext Editor]] on all wikis. Syntax highlighting helps you see problems in your wikitext before previewing or publishing text. Please try out the tool if you did not do so while it was being developed, and [[mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:CodeMirror|feedback is welcome]]. - [[User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])
&lt;/div&gt;18:55, 4 Ыам ыйын 2018 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=17844049 --&gt;

== Improvements coming soon on Watchlists ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Rc-beta-tour-welcome-ltr.gif|link=Mw:Special:MyLanguage/Help:New_filters_for_edit_review|right|frameless]]
Hello

Sorry to use English. {{Int:please-translate}}! {{Int:thank-you}}

'''In short:''' starting on June 18, New Filters for Edit Review ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|now in Beta]]) will become standard on Watchlists. They provide an array of new tools and an improved interface. If you prefer the current page you will be able to opt out. [[mw:Edit Review Improvements/New filters for edit review|Learn more about the New Filters]].

&lt;big&gt;'''What is this feature again?'''&lt;/big&gt;

This feature is used by default on [[Special:RecentChanges]], [[Special:RecentChangesLinked]] and as a Beta feature on [[Special:Watchlist]]. 

Based on a new design, that feature adds new functions to those pages, to ease vandalism tracking and support of newcomers:
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|Filtering]] - filter recent changes with easy-to-use and powerful filters combinations, including filtering by namespace or tagged edits.
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Highlighting function|Highlighting]] - add a colored background to the different changes you are monitoring. It helps quick identification of changes that matter to you.
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Bookmarking|Bookmarking]] to keep your favorite configurations of filters ready to be used.
* [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quality and Intent Filters|Quality and Intent Filters]] - those filters use [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES predictions]]. They identify real vandalism or good faith intent contributions that need help. They are not available on all wikis. 
You can know more about this project by visiting [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Quick tour|the quick tour help page]].

&lt;big&gt;'''About the release on Watchlists'''&lt;/big&gt;

Over 70,000 people have activated the New Filters beta, which has been in testing on Watchlist for more than eight months. We feel confident that the features are stable and effective, but if you have thoughts about these tools or the beta graduation, [[mw:Talk:Edit Review Improvements/New filters for edit review|please let us know]] on the project talk page. In particular, tell us if you know of a special incompatibility or other issue that makes the New Filters problematic on your wiki. We’ll examine the blocker and may delay release on your wiki until the issue can be addressed.

The deployment will start on June 18 or on June 25, depending on the wiki ([[phab:T195993#4261642|check the list]]). After the deployment, you will also be able to opt-out this change directly from the Watchlist page and also in your preferences. 

&lt;big&gt;'''How to be ready?'''&lt;/big&gt;

Please share this announcement!

If you use local Gadgets that change things on your Watchlist pages, or have a customized scripts or CSS, be ready. You may have to make some changes to your configuration. Despite the fact that we have tried to take most cases into consideration, some configurations may break. The Beta phase is a great opportunity to have a look at local scripts and gadgets: some of them may be replaced by native features from the Beta feature.

Please share your questions and comments on the [[mw:Talk:Edit Review Improvements/New filters for edit review|feedback page]].

On behalf of the [[mw:Collaboration|Collaboration team]], [[User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 13:14, 7 Бэс ыйын 2018 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox2&amp;oldid=18110305 --&gt;

== Update on page issues on mobile web ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
'''Update on page issues on mobile web'''

{{int:please-translate}}
Hi everyone. The [[mw:Reading/Web/Team|Readers web team]] has recently begun working on exposing issue templates on the mobile website. Currently, details about issues with page content are generally hidden on the mobile website. This leaves readers unaware of the reliability of the pages they are reading. The goal of this project is to improve awareness of particular issues within an article on the mobile web. We will do this by changing the visual styling of page issues.

So far, we have [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile Page Issues|drafted a proposal on the design and implementation]] of the project.  We were also able to run [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile Page Issues/Research Results|user testing on the proposed designs]].  The tests so far have positive results. Here is a quick summary of what we learned:
* The new treatment increases awareness of page issues among participants. This is true particularly when they are in a more evaluative/critical mode.
* Page issues make sense to readers and they understand how they work
* Readers care about page issues and consider them important
* Readers had overwhelmingly positive sentiments towards Wikipedia associated with learning about page issues
Our next step would be to start implementing these changes. We wanted to reach out to you for any concerns, thoughts, and suggestions you might have before beginning development. Please [[mw:Reading/Web/Projects/Mobile Page Issues|visit the project page]] where we have more information and mockups of how this may look. Please [[mw:Talk:Reading/Web/Projects/Mobile Page Issues|leave feedback on the talk page]]. 
&lt;/div&gt; [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 20:58, 12 Бэс ыйын 2018 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Sandbox&amp;oldid=18120916 --&gt;

== Consultation on the creation of a separate user group for editing sitewide CSS/JS ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''({{int:please-translate}})''

Hi all,

I'm preparing a change in who can edit sitewide CSS/JS pages. (These are pages like &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;MediaWiki:Common.css&lt;/code&gt; and &lt;code dir=&quot;ltr&quot;&gt;MediaWiki:Vector.js&lt;/code&gt; which are executed in the browser of all readers and editors.) Currently all administrators are able to edit these pages, which poses a serious and unnecessary security risk. Soon, a dedicated, smaller user group will take over this task. Your community will be able to decide who belongs in this group, so this should mean very little change for you. You can find out more and provide feedback at [[m:Special:MyLanguage/Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS|the consultation page on Meta]]. If you are involved in maintaining CSS/JS code, or policymaking around adminship requests, please give it a look!

Thanks!
&lt;br/&gt;&lt;span dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[m:User:Tgr|Tgr]] ([[m:User talk:Tgr|talk]]) 10:50, 9 От ыйын 2018 (UTC) &lt;small&gt;(via [[m:Special:MyLanguage/Global_message_delivery|global message delivery]])&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tgr@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=18158890 --&gt;

== Enabling a helpful feature for Template editors ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hello.

The team working on TemplateStyles at the Wikimedia Foundation would like to enable TemplateStyles on this wiki.

TemplateStyles is a feature to allow non-administrators to write and manage CSS styles for templates. It allows contributors who edit templates to separate content and presentation. A good web practice that makes it easier to manage the layout of templates. If you don't edit templates, this will not have any impact on your contributions. 

TemplateStyles is useful for a few reasons. 

* It makes it possible for templates to work better on mobile.
* It cuts out confusion on where to apply CSS rules.
* Editing CSS is currently limited to administrators, which is a major barrier to participation.
* All stylesheets must be loaded on all pages (whether they actually use the page or not), which wastes bandwidth and makes debugging style rules more difficult.
You can [[mw:Help:TemplateStyles|learn more about TemplateStyles on MediaWiki.org]]. [[mw:Extension:TemplateStyles|Technical documentation is also available]].

This is an optional feature and no one must use it, but template contributors are encouraged to do so! Please discuss and let us know if there are any concerns. If there are no concerns we will proceed to deploy the feature on the 9th of August.

Thank you.
&lt;/div&gt; [[m:User:CKoerner (WMF)|CKoerner (WMF)]] ([[m:User talk:CKoerner (WMF)|talk]]) 21:28, 6 Атырдьах ыйын 2018 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:CKoerner_(WMF)/Sandbox&amp;oldid=18277775 --&gt;

== Editing News #2—2018 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2018/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]]
'''Did you know?'''  
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

Did you know that you can use the visual editor on a mobile device?
[[File:Mobile editing watchlist star editing pencil.png|alt=Screenshot showing the location of the pencil icon|center|frameless|250px]]

Tap on the pencil icon to start editing.  The page will probably open in the wikitext editor.

You will see another pencil icon in the toolbar.  Tap on that pencil icon to the switch between visual editing and wikitext editing.

[[File:Visual editing mobile switch wikitext.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]]

Remember to publish your changes when you're done.

You can read and help translate [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User guide|the user guide]], which has more information about how to use the visual editor.&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Since the last newsletter, the [[mw:Editing|Editing Team]] has wrapped up most of their work on the [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] and [[mw:VisualEditor/Diffs|the visual diff tool]].  The team has begun investigating the needs of editors who use mobile devices.  Their work board is available [[phab:project/view/3236/|in Phabricator]].  Their [[mw:Wikimedia Audiences/2018-19 Q2 Goals#Contributors|current priorities]] are fixing bugs and improving mobile editing.   

=== Recent changes ===
*The Editing team has published an [[mw:Mobile editing using the visual editor report|initial report about mobile editing]].  
*The Editing team has begun a design study of visual editing on the mobile website.  New editors have trouble doing basic tasks on a smartphone, such as adding links to Wikipedia articles.  You can [[c:File:Visual Editor Heuristic - Results.pdf|read the report]].
*The Reading team is working on a [[mw:Reading/Web/Advanced mobile contributions|separate mobile-based contributions project]].
*The 2006 wikitext editor is [[mw:Contributors/Projects/Removal of the 2006 wikitext editor|no longer supported]].  If you used [[:File:Edit toolbar - 2.png|that toolbar]], then you will no longer see any toolbar.  You may choose another editing tool in your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|editing preferences]], [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|local gadgets]], or [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]].
*The Editing team described the history and status of [[mw:Extension:VisualEditor|VisualEditor]] in [[m:Wikimedia monthly activities meetings/2018-03|this recorded public presentation]] (starting at 29 minutes, 30 seconds).
*The Language team released [[mw:Content translation/V2|a new version of Content Translation]] (CX2) last month, on [[foundationsite:2018/09/30/international-translation-day/|International Translation Day]]. It integrates the visual editor to support templates, tables, and images.  It also produces better wikitext when the translated article is published. [https://wikimediafoundation.org/2018/09/30/content-translation-version-two/]

=== Let's work together ===
* The Editing team wants to improve visual editing on the mobile website.  &lt;mark&gt;Please read [[mw:Visual-based mobile editing/Ideas/October 2018|their ideas]] and tell the team what you think would help editors who use the mobile site.&lt;/mark&gt;  
*The [[m:Community Wishlist Survey 2019|Community Wishlist Survey]] begins next week.
*If you aren't reading this in your preferred language, then please help us with translations! Subscribe to the [[mail:translators-l|Translators mailing list]] or [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User_talk:Elitre_(WMF)&amp;action=edit&amp;section=new contact us] directly. We will notify you when the next issue is ready for translation. {{int:Feedback-thanks-title}}

—[[mw:User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])
&lt;/div&gt; 14:17, 2 Сэтинньи 2018 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=17790200 --&gt;

== Multilingual Shared Templates and Modules ==
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello sah-wiki community! ({{int:please-translate}})

I recently organized a project to share templates and modules between wikis. It allows modules and templates to be “language-neutral”, and store all text translations on Commons. This means that it is enough to copy/paste a template without any changes, and update the translations separately. If someone fixes a bug or adds a new feature in the original module, you can copy/paste it again without any translation work. My bot ''DiBabelYurikBot'' can help with copying. This way users can spend more time on content, and less time on updating and copying templates. Please see [[mw:WP:TNT|project page]] for details and ask questions on talk page.

P.S. I am [[meta:Affiliate-selected_Board_seats/2019/Nominations/Yuri_Astrakhan_(yurik)|currently running]] for the Wikimedia board, focusing on content and support of multi-language communities. If you liked my projects like maps, graphs, or this one, I will be happy to receive your support. (any [[meta:Affiliate-selected_Board_seats/2019/Eligible_entities|registered user group]] can vote). Thank you! --[[User:Yurik|Yurik]] ([[meta:User talk:Yurik|🗨️]]) 06:28, 11 Ыам ыйын 2019 (UTC)&lt;/div&gt;

== Wikidata Bridge: edit Wikidata’s data from Wikipedia infoboxes ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''Sorry for writing this message in English - feel free to help us translating it :)''

Hello all,

Many language versions of Wikipedia use the content of [[Wikidata]], the centralized knowledge base, to fill out the content of infoboxes. The data is stored in Wikidata and displayed, partially or completely, in the Wikipedia’s language, on the articles.
This feature is used by many template editors, but brought several issues that were raised by communities in various places: not being able to edit the data directly from Wikipedia was one of them.

This is the reason why the '''[[mw:Wikidata Bridge|Wikidata Bridge]]''' project started, with the goal of offering a way to Wikipedia editors to edit Wikidata’s data more easily. This will be achieved by an interface, connected to the infobox, that users can access directly from their local wiki. 

The project is now at an early stage of development. A lot of [[mw:Wikidata_Bridge/Research|user research]] has been done, and will continue to be done through the different phases of the project. The next steps of [[mw:Wikidata_Bridge/Development|development]] will be achieved by the development team working at Wikimedia Deutschland, starting now until the end of 2019.

In order to make sure that we’re building a tool that is answering editors’ needs, we’re using agile methods in our development process. We don’t start with a fixed idea of the tool we want to deliver: we will build it together with the editors, based on feedback loops that we will regularly organize. The first version will not necessarily have all of the features you want, but it will keep evolving.

Here’s the planned timeline:
* From June to August, we will build the setup and technical groundwork. 
* From September to November 2019, we will develop the first version of the feature and publish a test system so you can try it and give feedback. 
* Later on, we will test the feature on a few projects, in collaboration with the communities. 
** We will first focus on early adopters communities who already implemented a shortcut from their infoboxes to edit Wikidata (for example Russian, Catalan, Basque Wikipedias)
** but we also welcome also communities who [[mw:Wikidata_Bridge/Get_involved|volunteer to be part of the first test round]]. 
** Then we will reach some of the big Wikipedias (French, German, English) in order to see if the project scales and to address their potentially different needs. 
** Even later, we can consider enabling the feature on all the other projects. 
In any case, no deployment or big change will be enforced on the projects without talking to the communities first, and helping the template builders to prepare for the changes they will have to do on the infoboxes’ code.

If you want to get involved, there are several ways to help:
* Read and help translating [[mw:Wikidata_Bridge|the documentation pages]]
* Follow the [[mw:Wikidata_Bridge/Updates|updates]] and participate in [[mw:Topic:V1x2lxtu8rgi954a|the first feedback loop]]
* Talk about it with your local community
More ideas will be added [[mw:Wikidata_Bridge/Get_involved|on this page]] along the way

If you have any questions for the development team, feel free to ask them [[mw:Talk:Wikidata_Bridge|on the main talk page]]. You can also ask under this message, but if you expect an answer from me, please make sure to ping me.

Thanks for your attention, [[:d:User:Lea Lacroix (WMDE)|Lea Lacroix (WMDE)]] 13:03, 24 Бэс ыйын 2019 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Lea Lacroix (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lea_Lacroix_(WMDE)/List_Wikipedias&amp;oldid=19168539 --&gt;

== Editing News #1—July 2019 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
''[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]''

&lt;div style=&quot;float:right;width:270px;margin-left:1em;border-style:solid;border-width:1px;padding:1em;&quot;&gt;
[[File:VisualEditor-logo.svg|200px|center]]
&lt;big&gt;'''Did you know?'''&lt;/big&gt;
&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot; style=&quot;font-size: 90%;&quot;&gt;  

Did you know that you can use the visual editor on a mobile device?

Every article has a pencil icon at the top.  Tap on the pencil icon [[File:OOjs UI icon edit-ltr.svg|frameless|16x16px]] to start editing.  

'''&lt;big&gt;Edit Cards&lt;/big&gt;'''

[[File:EditCards-v.20.png|alt=Toolbar with menu opened|center|frameless|250px]]

This is what the new '''Edit Cards for editing links''' in the mobile visual editor look like. You can try the prototype here: '''[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].'''
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;

Welcome back to the [[mw:Editing|Editing]] newsletter.

Since [[m:VisualEditor/Newsletter/2018/October|the last newsletter]], the team has released two new features for the [[mw:VisualEditor on mobile|mobile visual editor]] and has started developing three more.  All of this work is part of the team's goal to [[m:Wikimedia Foundation Annual Plan/2018-2019/Audiences#Outcome 3: Mobile Contribution|make editing on mobile web simpler]].  

Before talking about the team's recent releases, we have a question for you:  

&lt;strong&gt;Are you willing to try a new way to add and change links?&lt;/strong&gt;

If you are interested, we would value your input!  You can try this new link tool in the mobile visual editor on a separate wiki. 

&lt;em&gt;Follow these instructions and share your experience:&lt;/em&gt;

&lt;strong&gt;[[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 Try Edit Cards]].&lt;/strong&gt;

=== Recent releases ===
The mobile visual editor is a simpler editing tool, for smartphones and tablets using the [[mw:Reading/Web/Mobile#About|mobile site]].  The Editing team recently launched two new features to improve the mobile visual editor: 

# [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing|Section editing]]
#* The purpose is to help contributors focus on their edits.
#* The team studied this with an A/B test.  [[mw:VisualEditor on mobile/Section editing#16 June 2019|This test showed]] that contributors who could use section editing were '''1% more likely to publish''' the edits they started than people with only full-page editing.
# [[mw:VisualEditor on mobile#March 1, 2019|Loading overlay]]
#* The purpose is to smooth the transition between reading and editing.

Section editing and the new loading overlay are '''now available to everyone''' using the mobile visual editor.

=== New and active projects ===
This is a list of our most active projects. [[mw:Help:Watching pages|Watch]] these pages to learn about project updates and to share your input on new designs, prototypes and research findings.

*[[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit cards]]: This is a clearer way to add and edit links, citations, images, templates, etc. in articles.  You can try this feature now.  &lt;em&gt;Go here to see how:&lt;/em&gt; [[mw:Topic:V394zwrigth8ii7c|📲 &lt;em&gt;Try Edit Cards&lt;/em&gt;]].
*[[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Mobile toolbar refresh]]: This project will learn if contributors are more successful when the editing tools are easier to recognize.
*[[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|Mobile visual editor availability]]: This A/B test asks:  ''Are newer contributors more successful if they use the mobile visual editor?''  We are collaborating with [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default#26 June 2019 %E2%80%93 Participating wikis and test start date|20 Wikipedias]] to answer this question.
*[[mw:VisualEditor on mobile/Usability improvements|Usability improvements]]: This project will make the mobile visual editor easier to use.  The goal is to let contributors stay focused on editing and to feel more confident in the editing tools.

=== Looking ahead ===

* '''Wikimania:'''  Several members of the Editing Team will be attending [[wmania:|Wikimania]] in August 2019.  They will lead a session about mobile editing in the [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|Community Growth space]].  Talk to the team about how editing can be improved.
* '''Talk Pages:'''  In the coming months, the Editing Team will begin [[mw:Talk pages consultation 2019|improving talk pages]] and communication on the wikis.

=== Learning more ===
The [[mw:VisualEditor on mobile|VisualEditor on mobile]] is a good place to learn more about the projects we are working on. The team wants to talk with you about anything related to editing. If you have something to say or ask, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]].

[[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:user_talk:PPelberg (WMF)|talk]]) &amp; [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:user_talk:Whatamidoing (WMF)|talk]]) 
&lt;/div&gt; 18:32, 23 От ыйын 2019 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=19175117 --&gt;

== Editing News #2 – Mobile editing and talk pages ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;em&gt;[[m:VisualEditor/Newsletter/2019/October|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/em&gt;

Inside this newsletter, the [[mw:Editing|Editing team]] talks about their work on the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]], on [[mw:Talk pages project|the new talk pages project]], and at [[wikimania:|Wikimania 2019]].

=== Help ===
&lt;strong&gt;What talk page interactions do you remember?&lt;/strong&gt; Is it a story about how someone helped you to learn something new? Is it a story about how someone helped you get involved in a group? Something else?  Whatever your story is, we want to hear it!  

Please tell us a story about how you used a talk page.  &lt;mark&gt;Please share a link to a memorable discussion, or describe it on the &lt;strong&gt;[[mw:Topic:V8d91yh8gcg404dj|talk page for this project]]&lt;/strong&gt;.&lt;/mark&gt;  The team wants your examples.  These examples will help everyone develop a shared understanding of what this project should support and encourage.

=== Talk pages project ===
The [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk Pages Consultation]] was a global consultation to define better tools for wiki communication. From February through June 2019, more than 500 volunteers on 20 wikis, across 15 languages and multiple projects, came together with members of the Foundation to create a product direction for a set of discussion tools.  The [[mw:Talk pages consultation 2019/Phase 2 report|Phase 2 Report]] of the Talk Page Consultation was published in August. It summarizes the product direction the team has started to work on, which you can read more about here: [[mw:Talk pages project|Talk Page Project project page]]. 

The team needs and wants your help at this early stage.  They are starting to develop the first idea. Please add your name to the [[mw:Talk pages project#Getting involved|&lt;strong&gt;&quot;Getting involved&quot;&lt;/strong&gt;]] section of the project page, if you would like to hear about opportunities to participate.

=== Mobile visual editor ===
The Editing team is trying to make it simpler to edit on mobile devices.  The team is changing the [[mw:VisualEditor on mobile|visual editor on mobile]]. If you have something to say about editing on a mobile device, please leave a message at [[mw:Talk:VisualEditor on mobile|Talk:VisualEditor on mobile]].

==== [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|Edit Cards]] ====
[[File:Edit Cards-before-v3-comparison.png|thumb|486x486px|What happens when you click on a link.  The new Edit Card is bigger and has more options for editing links.]]

* On 3 September, the Editing team released [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|version 3 of Edit Cards]]. Anyone could use the new version in the mobile visual editor.
* There is an [[:File:Edit Cards comparison v2 and v3.png|updated design]] on the Edit Card for adding and modifying links.  There is also a new, [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#2 September 2019 - v3 deployment timing|combined workflow for editing a link's display text and target]].
* Feedback: You can try the new Edit Cards by opening the mobile visual editor on a smartphone. Please post your feedback on the [[:mw:Topic:V5rg0cqmikpubmjj|Edit cards talk page]].

==== [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh|Toolbar]] ====
[[File:Toolbar-comparison-v1.png|thumb|486px|The editing toolbar is changing in the mobile visual editor.  The old system had two different toolbars.  Now, all the buttons are together.  [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Tell the team what you think about the new toolbar]].]]

* In September, the Editing team updated the mobile visual editor's editing toolbar.  Anyone could see these changes in the mobile visual editor.
** &lt;em&gt;One toolbar:&lt;/em&gt; All of the editing tools are located in one toolbar.  Previously, the toolbar changed when you clicked on different things.
**&lt;em&gt;New navigation:&lt;/em&gt; The buttons for moving forward and backward in the edit flow have changed.
**&lt;em&gt;Seamless switching:&lt;/em&gt; an [[phab:T228159|improved workflow]] for switching between the visual and wikitext modes.
* Feedback: You can try the refreshed toolbar by opening the mobile VisualEditor on a smartphone. Please post your feedback on the [[mw:Topic:V79x6zm8n6i4nb56|Toolbar feedback talk page]].

=== Wikimania ===
The Editing Team attended [[wmania:2019:Program|Wikimania 2019]] in Sweden.  They led a session on [[wmania:2019:Community Growth/Visual editing on mobile: An accessible editor for all|the mobile visual editor]] and a session on [[wmania:2019:Community Growth/After Flow: A new direction for improving talk pages|the new talk pages project]].  They tested [[mw:VisualEditor on mobile/Toolbar refresh#v1 prototype|two]] new [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards#v3 prototype|features]] in the mobile visual editor with contributors.  You can read more about what the team did and learned in [[mw:VisualEditor on mobile#Wikimania Stockholm: Overview|the team's report on Wikimania 2019]].

=== Looking ahead ===

* &lt;strong&gt;Talk Pages Project:&lt;/strong&gt; The team is thinking about the first set of proposed changes.  The team will be working with a few communities to pilot those changes. The best way to stay informed is by adding your username to the list on the project page: [[mw:Talk pages project#Getting involved|&lt;strong&gt;Getting involved&lt;/strong&gt;]].
* &lt;strong&gt;Testing the mobile visual editor as the default:&lt;/strong&gt;  The Editing team plans to post results before the end of the calendar year. The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/VE mobile default|&lt;strong&gt;VisualEditor as mobile default project page&lt;/strong&gt;]].
* &lt;strong&gt;Measuring the impact of Edit Cards:&lt;/strong&gt;  This study asks whether the project helped editors add links and citations.  The Editing team hopes to share results in November.  The best way to stay informed is by adding the project page to your watchlist: [[mw:VisualEditor on mobile/Edit cards|&lt;strong&gt;Edit Cards project page&lt;/strong&gt;]].

– [[User:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) &amp; [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])
&lt;/div&gt; 11:12, 29 Алтынньы 2019 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/VE_201910/5&amp;oldid=19500851 --&gt;

== Google Code-In will soon take place again! Mentor tasks to help new contributors! ==

Hi everybody! Google Code-in (GCI) will soon take place again - a seven week long contest for 13-17 year old students to contribute to free software projects. Tasks should take an experienced contributor about two or three hours and can be of the categories Code, Documentation/Training, Outreach/Research, Quality Assurance, and User Interface/Design. Do you have any Lua, template, gadget/script or similar task that would benefit your wiki? Or maybe some of your tools need better documentation? If so, and you can imagine enjoying mentoring such a task to help a new contributor, please check out [[:mw:Google Code-in/2019]] and become a mentor. If you have any questions, feel free to ask at [[:mw:Talk:Google Code-in/2019|our talk page]]. Many thanks in advance! --[[User:Martin Urbanec|Martin Urbanec]] 07:28, 5 Сэтинньи 2019 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Martin Urbanec@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=19202271 --&gt;

== Editing news 2020 #1 – Discussion tools ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;em&gt;[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/em&gt;

[[File:TalkPages-Reply-v1.0.png|thumb|300px|alt=Screenshot showing what the Reply tool looks like|This early version of the Reply tool automatically signs and indents comments.]]

The [[mw:Editing|Editing team]] has been working on [[mw:Talk pages project|the talk pages project]].  The goal of the talk pages project is to help contributors communicate on wiki more easily.  This project is the result of the [[mw:Talk pages consultation 2019|Talk pages consultation 2019]]. 

[[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|thumb|300px|alt=Reply tool improved with edit tool buttons|In a future update, the team plans to test a tool for easily linking to another user's name, a rich-text editing option, and other tools.]]

The team is building a [[mw:Talk pages project/replying|new tool for replying]] to comments now.  This early version can sign and indent comments automatically.  &lt;strong&gt;Please [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20version%201.0|test the new Reply tool]].&lt;/strong&gt;  

*On 31 March 2020, the new {{Int:discussiontools-replylink}} tool was offered as a [[mw:Beta Feature|Beta Feature]] editors at four Wikipedias:  [[w:ar:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Arabic]], [[w:nl:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Dutch]], [[w:fr:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|French]], and [[w:hu:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Hungarian]].  If your community also wants early access to the new tool, contact [[User:Whatamidoing (WMF)]].
*The team is planning some upcoming changes.  &lt;strong&gt;Please [[mw:Talk pages project/replying#Version%202.0|review the proposed design]] and share your thoughts on the talk page.&lt;/strong&gt;  The team will test features such as:
**an easy way to mention another editor (&quot;pinging&quot;), 
**a rich-text visual editing option, and 
**other features identified through user testing or recommended by editors.  

To hear more about Editing Team updates, please add your name to the [[mw:Talk pages project#Get involved|&lt;strong&gt;&quot;Get involved&quot;&lt;/strong&gt;]] section of the project page. You can also watch [[File:MediaWiki Vector skin blue star watchlist icon.svg|frameless|16px]] these pages: [[mw:Talk pages project|the main project page]], [[mw:Talk pages project/Updates|Updates]], [[mw:Talk pages project/replying|Replying]], and [[mw:Talk pages project/replying/prototype testing|User testing]].

– [[user:PPelberg (WMF)|PPelberg (WMF)]] ([[mw:User talk:PPelberg (WMF)|talk]]) &amp; [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[mw:User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])
&lt;/div&gt; 19:25, 8 Муус устар 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox2&amp;oldid=19967064 --&gt;
:Thanks for the information! Тупсарар уолдьаста. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 22:18, 8 Муус устар 2020 (UTC)

== Editing news 2020 #2 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2020/June|Read this in another language]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/em&gt;

[[File:TalkPages-Reply-v2.0.png|alt=Mockup of the new reply feature, showing new editing tools|thumb|400x400px|The new features include a toolbar.  [[mw:Talk:Talk pages project/replying|What do you think should be in the toolbar?]]]]

This issue of the [[mw:Special:MyLanguage/Editing|Editing]] newsletter includes information the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Talk pages project]], an effort to help contributors communicate on wiki more easily.

* [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying|&lt;strong&gt;Reply tool&lt;/strong&gt;]]: This is available as a Beta Feature at the four partner wikis (Arabic, Dutch, French, and Hungarian Wikipedias).  The Beta Feature is called &quot;{{int:discussiontools-preference-label}}&quot;.  The Beta Feature will get [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying#Version%202.0|new features]] soon.  The new features include writing comments in a new visual editing mode and pinging other users by typing &lt;code&gt;@&lt;/code&gt;. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/replying/prototype testing#Reply%20tool%20version%202.0|test the new features]] on the [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] now.  Some other wikis will have a chance to try the Beta Feature in the coming months.
* [[mw:Special:MyLanguage/New requirements for user signatures|&lt;strong&gt;New requirements for user signatures&lt;/strong&gt;]]:  Soon, users will not be able to save invalid custom signatures in [[Special:Preferences]]. This will reduce signature spoofing, prevent page corruption, and make new talk page tools more reliable.  Most editors will not be affected.
* [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|&lt;strong&gt;New discussion tool&lt;/strong&gt;]]:  The Editing team is beginning work on a simpler process for starting new discussions.   You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion#Design|see the initial design on the project page]].
* [[m:Special:MyLanguage/Research:Usage of talk pages|&lt;strong&gt;Research on the use of talk pages&lt;/strong&gt;]]:  The Editing team worked with the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Research|Wikimedia research team]] to study how talk pages help editors improve articles.  We learned that new editors who use talk pages make more edits to the main namespace than new editors who don't use talk pages. 

– [[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])
&lt;/div&gt; 20:33, 17 Бэс ыйын 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Trizek_(WMF)/sandbox/temp_MassMessage_list&amp;oldid=20184653 --&gt;

== Editing news 2020 #3 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;

&lt;em&gt;[[m:VisualEditor/Newsletter/2020/July|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/em&gt;

[[File:50M@2x.png|thumb|alt=A gold star with a blue ribbon, and the text 50m|More than &lt;strong&gt;50 million edits&lt;/strong&gt; have been made using the visual editor on desktop.|400px]]

Seven years ago this month, the [[mw:Editing team|Editing team]] offered the visual editor to most Wikipedia editors.  Since then, editors have achieved many milestones:

* More than &lt;strong&gt;50 million edits&lt;/strong&gt; have been made using the visual editor on desktop.
* More than &lt;strong&gt;2 million new articles&lt;/strong&gt; have been created in the visual editor. More than 600,000 of these new articles were created during 2019.
* The visual editor is &lt;strong&gt;increasingly popular&lt;/strong&gt;.  The proportion of all edits made using the visual editor has increased every year since its introduction.
* In 2019, &lt;strong&gt;35% of the edits by newcomers&lt;/strong&gt; (logged-in editors with ≤99 edits) used the visual editor. This percentage has &lt;strong&gt;increased every year&lt;/strong&gt;.
* Almost &lt;strong&gt;5 million edits on the mobile site&lt;/strong&gt; have been made with the visual editor.  Most of these edits have been made since the Editing team started improving the [[mw:Mobile visual editor|mobile visual editor]] in 2018.
* On 17 November 2019, the [https://discuss-space.wmflabs.org/t/first-edit-made-to-wikipedia-from-outer-space/2254 &lt;strong&gt;first edit from outer space&lt;/strong&gt;] was made in the mobile visual editor. 🚀 👩‍🚀
* Editors have made more than &lt;strong&gt;7 million edits in the 2017 wikitext editor&lt;/strong&gt;, including starting &lt;strong&gt;600,000 new articles&lt;/strong&gt; in it.  The [[mw:2017 wikitext editor|2017 wikitext editor]] is VisualEditor's built-in wikitext mode.  You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|enable it in your preferences]].

[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])

&lt;/div&gt; 12:55, 9 От ыйын 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=20232673 --&gt;

== Technical maintenance planed‬ ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
'''A maintenance operation will be performed tomorrow morning UTC time (Wednesday 17th at 07:00 AM UTC).'''

It will impact all wikis and is supposed to last up to one minute.

During this time, new translations may fail, and Notifications may not be delivered. For more details about the operation and on all impacted services, please check [[phab:T273762|on Phabricator]].

A banner will be displayed 30 minutes before the operation.

Thank you, [[user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] 17:45, 16 Олунньу 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;

&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=21037579 --&gt;

== Wikimania 2021: Individual Program Submissions ==

[[File:Wikimania logo with text 2.svg|right|200px]]
Dear all,

Wikimania 2021 will be [[:wikimania:2021:Save the date and the Core Organizing Team|hosted virtually]] for the first time in the event's 15-year history. Since there is no in-person host, the event is being organized by a diverse group of Wikimedia volunteers that form the [[:wikimania:2021:Organizers|Core Organizing Team]] (COT) for Wikimania 2021.

'''Event Program''' - Individuals or a group of individuals can submit their session proposals to be a part of the program. There will be translation support for sessions provided in a number of languages. See more information [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines#Language Accessibility|here]].

Below are some links to guide you through;
* [[:wikimania:2021:Submissions|Program Submissions]]
* [[:wikimania:2021:Submissions/Guidelines|Session Submission Guidelines]]
* [[:wikimania:2021:FAQ|FAQ]]

Please note that the deadline for submission is 18th June 2021. 

'''Announcements'''- To keep up to date with the developments around Wikimania, the COT sends out weekly updates. You can view them in the Announcement section [[:wikimania:2021:Announcements|here]]. 

'''Office Hour''' - If you are left with questions, the COT will be hosting some office hours (in multiple languages), in multiple time-zones, to answer any programming questions that you might have.  Details can be found [[:wikimania:2021:Organizers#Office hours schedule|here.]]

Best regards,

[[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 04:18, 16 Бэс ыйын 2021 (UTC)

On behalf of Wikimania 2021 Core Organizing Team
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Bodhisattwa@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=21597568 --&gt;

== Editing news 2021 #2 ==

&lt;div class=&quot;plainlinks mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;em&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2021/June|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/em&gt;

[[File:Reply Tool A-B test comment completion.png|alt=Junior contributors comment completion rate across all participating Wikipedias|thumb|296x296px|When newcomers had the Reply tool and tried to post on a talk page, they were more successful at posting a comment. ([https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ Source])]]

Earlier this year, the Editing team ran a large study of [[mw:Talk pages project/Replying|the Reply Tool]].  The main goal was to find out whether the Reply Tool helped [[mw:Talk pages project/Glossary|newer editors]] communicate on wiki.  The second goal was to see whether the comments that newer editors made using the tool needed to be reverted more frequently than comments newer editors made with the existing wikitext page editor.

The key results were:

* Newer editors who had automatic (&quot;default on&quot;) access to the Reply tool were [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ more likely] to post a comment on a talk page.
* The comments that newer editors made with the Reply Tool were also [https://wikimedia-research.github.io/Reply-tools-analysis-2021/ less likely] to be reverted than the comments that newer editors made with page editing.

These results give the Editing team confidence that the tool is helpful.

&lt;strong&gt;Looking ahead&lt;/strong&gt;

The team is planning to make the Reply tool available to everyone as an opt-out preference in the coming months.  This has already happened at the Arabic, Czech, and Hungarian Wikipedias.

The next step is to [[phab:T280599|resolve a technical challenge]]. Then, they will deploy the Reply tool first to the [[phab:T267379|Wikipedias that participated in the study]].  After that, they will deploy it, in stages, to the other Wikipedias and all WMF-hosted wikis.

You can turn on &quot;{{int:discussiontools-preference-label}}&quot; [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|in Beta Features]] now.  After you get the Reply tool, you can change your preferences at any time in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|talk]])
&lt;/div&gt; 14:14, 24 Бэс ыйын 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=21624491 --&gt;

== Coolest Tool Award 2021: Call for nominations ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Coolest Tool Award 2021 square_logo.svg|thumb|193x193px]]
The third edition of the [[m:Coolest Tool Award]] is looking for nominations!

Tools play an essential role for the Wikimedia projects, and so do the many volunteer developers who experiment with new ideas and develop and maintain local and global solutions to support the Wikimedia communities. The Coolest Tool Award aims to recognize and celebrate the coolest tools in a variety of categories.

The awarded projects will be announced and showcased in a virtual ceremony in December. Deadline to submit nominations is October 27. More information: [[m:Coolest Tool Award]]. Thanks for your recommendations! -- [[User:SSethi (WMF)|SSethi (WMF)]] for the  [[m:Coolest Tool Award#Coolest Tool Award 2021|2021 Coolest Tool Academy team]] 05:56, 19 Алтынньы 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=22003007 --&gt;

== Community Wishlist Survey 2022 is coming. Help us! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
The [[m:Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] starts in less than two weeks ([https://www.timeanddate.com/worldclock/fixedtime.html?iso=20220110T1800 Monday 10 January 2022, 18:00 UTC]). We, the team organizing the Survey, need your help.

{| width=80% style=&quot;text-align:center; margin:auto;&quot; class=plainlinks
|- valign=top
|width=50%| '''[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=agg-Community_Wishlist_Survey&amp;action=page&amp;filter= &lt;span class=&quot;mw-ui-button&quot;&gt;Translate important messages&lt;/span&gt;]'''
| [[Community Wishlist Survey/Help us|&lt;span class=&quot;mw-ui-button&gt;Promote the Survey&lt;/span&gt;]]

Among anyone and everyone you know who has an account on wiki.

Promote the Survey on social media, via instant messaging apps, in other groups and chats, in your WikiProject, Wikimedia affiliate - wherever contributors with registered accounts may be.
|}

'''Only you can make the difference'''

How many people will hear and read about the Survey in their language? How many will decide to participate? Will there be enough of you to vote for a change you would like to see? It all depends on you, volunteers.

'''Why are we asking?'''

* [[m:Community Wishlist Survey/FAQ|We have improved the documentation]]. It's friendlier and easier to use. This will mean little if it's only in English.
* Thousands of volunteers haven't participated in the Survey yet. We'd like to improve that, too. Three years ago, 1387 people participated. Last year, there were 1773 of them. We hope that in the upcoming edition, there will be even more. You are better than us in contacting Wikimedians outside of wikis. We have prepared some images to share. More to come.

'''What is the Community Wishlist Survey?'''
[[File:Community Wishlist Survey banner - translatable.svg|350px|thumb]]
It's an annual survey that allows contributors to the Wikimedia projects to propose and vote for tools and platform improvements. Long years of experience in editing or technical skills are not required.

Thanks, and be safe and successful in 2022! [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 03:15, 29 Ахсынньы 2021 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=22319964 --&gt;

== Save the Date: Coolest Tool Award 2021: this Friday, 17:00 UTC ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;languages /&gt;

Hello all,

The ceremony of the 2021 [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Wikimedia Coolest Tool Award]] will take place virtually on [https://zonestamp.toolforge.org/1642179615 Friday 14 January 2022, 17:00 UTC]. 

This award is highlighting software tools that have been nominated by contributors to the Wikimedia projects. The ceremony will be a nice moment to show appreciation to our tool developers and maybe discover new tools!

[[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Read more about the livestream and the discussion channels.]]

Thanks for joining! [[m:User:AKlapper (WMF)|andre]] ([[m:User talk:AKlapper (WMF)|talk]])
-08:02, 6 January 2022 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=22528634 --&gt;

== Last two days for submitting proposals ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Community Wishlist Survey Lamp.svg|150px|right]]
'''Tomorrow is the last day''' for [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|submitting proposals for the Community Wishlist Survey 2022]].

Also, everyone is welcome to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Help us|translate, promote]], and discuss proposals. [[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|talk]]) 14:45, 22 Тохсунньу 2022 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=22611679 --&gt;

== Rollout of the new audio and video player ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{{int:please-translate}}

Hello,

Over the next months we will gradually change the audio and video player of Wikis from Kultura to Video.js and with that, the old player won’t be accessible anymore. The new player has been active as a beta feature since May 2017.

The new player has many advantages, including better design, consistent look with the rest of our interface, better compatibility with browsers, ability to work on mobile which means our multimedia will be properly accessible on iPhone, better accessibility and many more.

The old player has been unmaintained for eight years now and is home-brewn (unlike the new player which is a widely used open source project) and uses deprecated and abandoned frameworks such as jQuery UI. Removing the old player’s code also improves performance of the Wikis for anyone visiting any page (by significantly reducing complexity of the dependency graph of our ResourceLoader modules. See [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/175/wikipedia_s_javascript_initialisation_on_a_budget/ this blog post.]). The old player has many open bugs that we will be able to close as resolved after this migration.

The new player will solve a lot of old and outstanding issues but also it will have its own bugs. All important ones have been fixed but there will be some small ones to tackle in the future and after the rollout.

What we are asking now is to turn on the beta feature for the new player and let us know about any issues. 

You can track the work in [[phab:T100106|T100106]]
Thank you, [[User:Ladsgroup|Amir]] 17:59, 17 Олунньу 2022 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Ladsgroup@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=22611679 --&gt;
:ОК. --[[Кыттааччы:HalanTul|HalanTul]] ([[Кыттааччы ырытыыта:HalanTul|ырытыы]]) 21:44, 17 Олунньу 2022 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Editing news 2022 #1&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[metawiki:VisualEditor/Newsletter/2022/April|Read this in another language]] • [[m:VisualEditor/Newsletter|Subscription list for this multilingual newsletter]]&lt;/i&gt;
[[File:Junior Contributor New Topic Tool Completion Rate.png|thumb|New editors were more successful with this new tool.]]

The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New discussion tool|New topic tool]] helps editors create new ==Sections== on discussion pages.  New editors are more successful with this new tool.  You can [[mw:Talk pages project/New topic#21 April 2022|read the report]].  Soon, the Editing team will offer this to all editors at the 20 Wikipedias that participated in the test.  You will be able to turn it off at [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]].&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] 18:55, 2 Ыам ыйын 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=22019984 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Coolest Tool Award 2022: Call for nominations&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]] welcomes your nominations! What is your favorite Wikimedia related software tool? Please [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|submit your favorite tools]] by October 12, 2022! The awarded projects will be announced and showcased in a virtual ceremony in December.
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:30, 3 Алтынньы 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=22611679 --&gt;

== Enabling Section Translation: a new mobile translation experience ==

Hello Sakha Wikipedians!

Apologies as this message is not in your language, Please help translate to your language.

The [[mw:Wikimedia_Language_engineering|WMF Language team]] is pleased to let you know that we will like to enable the [[mw:Content_translation/Section_translation|Section translation]] tool in Sakha Wikipedia. For this, our team will love you to read about the tool and test it so you can:

* Give us your feedback
* Ask us questions
* Tell us how to improve it.

Below is background information about Section translation, why we have chosen your community, and how to test it.

Background information

[[mw:Content_translation|Content Translation]] has been a successful tool for editors to create content in their language. More than one million articles have been created across all languages since the tool was released in 2015. The Wikimedia Foundation Language team has improved the translation experience further with the Section Translation. The WMF Language team enabled the early version of the tool in February 2021 in Bengali Wikipedia. Through their feedback, the tool was improved and ready for your community to test and provide feedback to make it better.

[https://design.wikimedia.org/strategy/section-translation.html Section Translation] extends the capabilities of Content Translation to support mobile devices. On mobile, the tool will:

* Guide you to translate one section at a time in order to expand existing articles or create new ones.
* Make it easy to transfer knowledge across languages anytime from your mobile device.

Sakha Wikipedia seems an ideal candidate to enjoy this new tool since it has Content Translation tool enabled by default.

We plan to enable the tool in the coming weeks if there are no objections from your community. After it is enabled, we’ll monitor the content created with the tool and process all the feedback. In any case, feel free to raise any concerns or questions you may already have in any of the following formats:

* As a reply to this message
* On [[mw:Talk:Content_translation/Section_translation|the project talk page]].

Try the tool

Before the enablement, you can try the current implementation of the tool in [https://test.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&amp;from=en&amp;to=sah&amp;sx=true#/ our testing instance]. Once it is enabled on Sakha Wikipedia, you’ll have access to https://sah.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation with your mobile device. You can select an article to translate, and machine translation will be provided as a starting point for editors to improve.

Provide feedback

Please provide feedback about Section translation in any of the formats you are most comfortable with. We want to hear about your impressions on:

* The tool
* What you think about our plans to enable it
* Your ideas for improving the tool.

Thanks, and we look forward to your feedback.

[[Кыттааччы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Кыттааччы ырытыыта:UOzurumba (WMF)|ырытыы]]) 01:34, 17 Сэтинньи 2022 (UTC) On behalf of the WMF Language team

===Section Translation tool enabled in Sakha Wikipedia===

Hello Friends!
 
The WMF Language team is pleased to let you know that the [https://www.mediawiki.org/wiki/Content_translation/Section_translation Section Translation] tool is [https://sah.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation?title=Speciale:TraduzioneContenuti&amp;from=en&amp;sx=true&amp;to=sah#/ now enabled in Sakha Wikipedia]. It means you can translate content one section at a time using your mobile devices with ease.

Now you can also start translating an article on your mobile device right when you notice it is missing in Sakha. From a Wikipedia article in any language, switch languages and search for саха тыла. If the article does not exist, an option to translate it will appear, as shown in the image below.
 
[[File:Sx-language-selector-invite-th.png|thumb|center|Image of the entry point]]

Content created with the tool will be marked [https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%85:%D0%A1%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%80?type=&amp;user=&amp;page=&amp;wpdate=&amp;tagfilter=sectiontranslation&amp;wpfilters%5B%5D=newusers&amp;wpFormIdentifier=logeventslist with the “sectiontranslation” tag] for the community to review. We’ll monitor the content created, but we are very interested in hearing about your experience using the tool and reviewing the content created with it. 
 
So, [https://sah.m.wikipedia.org/wiki/Special:ContentTranslation enjoy the tool] and [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk:Content_translation/Section_translation provide feedback] on improving it.

Thank you!

[[Кыттааччы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Кыттааччы ырытыыта:UOzurumba (WMF)|ырытыы]]) 01:13, 13 Ахсынньы 2022 (UTC)

== &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Join the Coolest Tool Award 2022: Friday, Dec 16th, 17:00 UTC&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;
The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Wikimedia Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210028 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]!

This award is highlighting software tools that have been nominated by contributors to the Wikimedia projects. The ceremony will be a nice moment to show appreciation to our tool developers and maybe discover new tools!

[[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Read more about the livestream and the discussion channels.]]

Thanks for joining! -[[m:User:SSapaty (WMF)|Komla]]
&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]&lt;/bdi&gt; 18:53, 5 Ахсынньы 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24059435 --&gt;

== Editing news 2023 #1 ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot;/&gt;&lt;i&gt;[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]&lt;/i&gt;

Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]:

# Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его.
# Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]].

&lt;strong&gt;Проект разговорных страниц&lt;/strong&gt;
[[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]]

Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]].

Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка &quot;{{int:skin-action-addsection}}&quot;. Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]].

[[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]]

Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте.

&lt;strong&gt;Новый проект: Проверка редактирования&lt;/strong&gt;

Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут &quot;{{int:publishchanges}}&quot;. Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&amp;nbsp;March&amp;nbsp;2023]], чтобы узнать больше.&lt;section end=&quot;message&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;

–[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 Олунньу 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&amp;oldid=24611966 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Отключено расширение Graph&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;message&quot; /&gt;Вчера [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|«Фонд Викимедиа» оповестил]] о том, что в интересах безопасности наших пользователей было отключено [[mw:Extension:Graph|расширение Graph]]. Это означает, что страницы, использовавшие графики, сейчас отображают небольшой пустой блок. Чтобы проинформировать читателей о причине этого, сообщества могут указать короткое сообщение, которое будет отображено читателям вместо графика до разрешения этой проблемы. Сообщение можно определить в каждой вики на странице &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[MediaWiki:Graph-disabled]]&lt;/bdi&gt;. Сотрудники «Фонда Викимедиа» рассматривают возможные варианты и предполагаемую дату. Подпишитесь на публичную задачу на «Фабрикаторе», чтобы следить за обновлениями: [[phab:T334940|T334940]]&lt;section end=&quot;message&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

--[[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 17:36, 19 Муус устар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Elitre (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=24483197 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Временные учетные записи для незарегистрированных редакторов&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;body&quot; /&gt;
''[[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/Updates/2023-09|Прочтите это на вашем языке]] • &lt;span class=plainlinks&gt;[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&amp;language=&amp;action=page&amp;filter= {{Int:please-translate}}]&lt;/span&gt; • Пожалуйста, сообщите другим пользователям об этих изменениях''

[[File:MediaWiki Temporary accounts page history mockup 2023-09 en.gif|alt=Макет страницы истории, показывающий старый и новый стили имени пользователя. IP-адрес 172.0.0.1 изменяется на временную учетную запись ~2024-23126-086 со значком, указывающим базовый IP-адрес|thumb|400px|В следующем году незарегистрированные редакторы начнут использовать [[1 доллар США|временные учетные записи]].]]

В 2024 году редакторы, которые еще не [[1 доллар|зарегистрировали учетную запись]], автоматически начнут использовать [[2 доллара|временные учетные записи]]. Эти редакторы иногда называются &quot;IP-редакторами&quot;, потому что [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy/Glossary_of_key_terms#ip-address|IP-адрес]] отображается в истории страниц.

[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Команда по продуктам доверия и безопасности]] выступила на Викимании с презентацией об этом изменении. Вы можете [https://www.youtube.com/live/3ygRnVXTAPM?si=lAkJEcvgPl1sV6JO&amp;t=22290 посмотреть это на YouTube].

Более подробная информация доступна по адресу [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|м:Редактирование IP: Повышение конфиденциальности и предотвращение злоупотреблений]].&lt;section end=&quot;body&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;span dir=ltr&gt;[[User:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]] ([[User talk:SGrabarczuk (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]])&lt;/span&gt; 02:05, 30 Балаҕан ыйын 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:SGrabarczuk (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=25636618 --&gt;

== &lt;span lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!&lt;/span&gt; ==

&lt;div lang=&quot;ru&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]]
&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:&lt;/span&gt;

* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].&lt;/span&gt; 
* &lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.&lt;/span&gt;

&lt;span lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.&lt;/span&gt;

Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC)
&lt;section end=&quot;Sub-referencing&quot;/&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=27309345 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving. Find out where... ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;i&gt;Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.&lt;/i&gt;{{tracked|T66315}}

Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project.
The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''General''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the &lt;span style=&quot;color: #54595d;&quot;&gt;&lt;u&gt;''In Other Projects''&lt;/u&gt;&lt;/span&gt; section.

We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the   [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2.
More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;We welcome your feedback and questions.&lt;br&gt; [[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 18:58, 27 Балаҕан ыйын 2024 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27524260 --&gt;

== 'Wikidata item' link is moving, finally. ==

Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:30, 22 Алтынньы 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=27535421 --&gt;

== Proposal to enable the &quot;Contribute&quot; entry point in Sakha Wikipedia ==

{{Int:Hello}} Sakha Wikipedians,

Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}.

The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called &quot;Contribute&quot; to your Wikipedia.

The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia.

Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Sakha Wikipedia.

'''Who can access it'''

Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the &quot;Contribute&quot; icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to &quot;view contributions&quot; is also available to access the list of your contributions.

[[Билэ:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]]                             [[Билэ:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]]

For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the &quot;Contributions&quot; option unless they change it to the &quot;Contribute&quot; manually.

This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the &quot;Contributions&quot; entry point as default.          

We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024.

We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the &quot;Contribute&quot; entry point in your Wikipedia.

We look forward to your response soon.

Thank you!

On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Кыттааччы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Кыттааччы ырытыыта:UOzurumba (WMF)|ырытыы]]) 04:44, 28 Сэтинньи 2024 (UTC)

== Sub-referencing: User testing ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
[[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]]
&lt;small&gt;''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''&lt;/small&gt;

Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further:

#'''Try it out and share your feedback'''
#:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. 
#'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs'''
#:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''.

We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well.

Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! &lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])&lt;/bdi&gt; 15:04, 28 Муус устар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&amp;oldid=28628657 --&gt;

== We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! ==

''(Apologies for posting in English)''

Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them.

As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]].

After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki.

The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org.

If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]].

Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 Ыам ыйын 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&amp;oldid=28663781 --&gt;

== Join the 6th Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign – 2025 Edition ==

Dear Wikipedia community,

(''Please help translate to your language'')

We invite your community to participate in the 6th edition of the [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025|Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign]], a global campaign taking place from July 1 to August 31, 2025.

Participants will choose among Wikipedia pages without photos, then add a suitable photo from among the many thousands of photos in the Wikimedia Commons, especially those uploaded from thematic contests ([[:m:Wiki Loves Africa|Wiki Loves Africa]], [[:m:Wiki Loves Earth|Wiki Loves Earth]], [[:m:Wiki Loves Folklore|Wiki Loves Folklore]], [[:m:Wiki Loves Monuments|Wiki Loves Monuments]], etc.) over the years.

More than 80 Wikimedia affiliates have participated since the campaign was launched in 2020 and have added images to more than 400,000 Wikipedia articles in over 245 Wikipedia languages. Thanks to the volunteer contributors!

We now invite your community to organize and lead the campaign within your community. As a local organizer, you may:

*Encourage individual members to take part by adding images to Wikipedia articles.
*Host edit-a-thons focused on improving visual content.
*Organize training workshops to teach contributors how to correctly integrate images into Wikipedia.

These activities will help build local capacity and increase visual content across Wikipedia.

Please note that for participants to be eligible to participate in the campaign, they need to have registered an account for at least a year before the official start date of the contest. That is, for the 2025  edition, they must have registered an account on or before July 1, 2025. The account can be from any Wikimedia project wikis.

The organizing team is looking for a contact person to coordinate WPWP participation at the Wikimedia user group or chapter level (geographically or thematically) or for a language Wikipedia. 

We would be glad for you to [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|sign up directly]] at [[:m:Wikipedia Pages Wanting Photos 2025/Participating Communities|WPWP Participating Communities]]. 

With kind regards,

[[User:Reading Beans]]
On behalf of the Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025. [[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 21:53, 18 Ыам ыйын 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:T Cells@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Pages_Wanting_Photos_2025/Call_for_participation_letter/Village_pump&amp;oldid=28751075 --&gt;

== Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes ==

''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)''

Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations.

The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''.
The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below:
[[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]]

These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages.

Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change.

Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]].

Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 12:45, 14 От ыйын 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&amp;oldid=28981877 --&gt;

== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].

We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently &lt;code&gt;&quot;:n&quot;&lt;/code&gt;, e.g. &lt;code&gt;&quot;:0&quot;&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;&quot;:1&quot;&lt;/code&gt;...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. &lt;code&gt;&quot;book_reference-1&quot;&lt;/code&gt;).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. &quot;title&quot; or &quot;last&quot;+&quot;first&quot;) – defined by the community.

=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].

'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.

Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.

Thank you for participating!&lt;/div&gt; &lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|ырытыы]])&lt;/bdi&gt; 11:15, 19 Кулун тутар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&amp;oldid=30281362 --&gt;

== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==

Hello everyone,

This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as &lt;code&gt;Module:Itemgroup/list&lt;/code&gt;).

'''The Change:'''&lt;br /&gt;
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. 

We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.

'''What You Need To Do:'''&lt;br /&gt;
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.

'''Deadline:'''&lt;br /&gt;
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.

Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 17:09, 3 Муус устар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Technical_Village_Pumps_distribution_list&amp;oldid=29905755 --&gt;</text>
      <sha1>qkl3tvgfxyp27bzjnd2uoum0rk382y9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васильев Виктор Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5766</id>
    <revision>
      <id>426939</id>
      <parentid>426908</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>426939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19429" sha1="2eiigiffkxmqg8nhfsyy7sl79wjg594" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — этнограф. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>2eiigiffkxmqg8nhfsyy7sl79wjg594</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426940</id>
      <parentid>426939</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>426940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19555" sha1="71eisa8c4qg1jrfk3xsfwahnq27t2az" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университтарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсен олус сордоммут.

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>71eisa8c4qg1jrfk3xsfwahnq27t2az</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426941</id>
      <parentid>426940</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Олоҕун олуктара */</comment>
      <origin>426941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20024" sha1="ttqrgh616ihsvr808ptdfdg2scmctbn" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Дьокуускайга кэлээт 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. 

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. 

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>ttqrgh616ihsvr808ptdfdg2scmctbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426942</id>
      <parentid>426941</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этнографияҕа сыстыыта */</comment>
      <origin>426942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21364" sha1="kn76kkc762unwsl4mp7vigat6xkfgkq" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ ыйааҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>kn76kkc762unwsl4mp7vigat6xkfgkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426943</id>
      <parentid>426942</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Этнографияҕа сыстыыта */</comment>
      <origin>426943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21487" sha1="rx6axfehf6szpf88izg8cw0i3ecx77e" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (10.11.1877—1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 10]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>rx6axfehf6szpf88izg8cw0i3ecx77e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426944</id>
      <parentid>426943</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>426944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21558" sha1="dqzs3ksi4xkdp7dq081sxfnuq2i4bub" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>dqzs3ksi4xkdp7dq081sxfnuq2i4bub</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426945</id>
      <parentid>426944</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Быһаарыылар */</comment>
      <origin>426945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21558" sha1="0j5vn1n8t1z1dl9vk9ijwxhishoj9yk" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

1930 сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>0j5vn1n8t1z1dl9vk9ijwxhishoj9yk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426955</id>
      <parentid>426945</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T06:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ */</comment>
      <origin>426955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22551" sha1="ta4imoxpje89pddpmborzntja1cvw56" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1930) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

[[1931 сыл|1931]] сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1930 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>ta4imoxpje89pddpmborzntja1cvw56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426956</id>
      <parentid>426955</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T06:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>426956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22551" sha1="iuf678u4n3woz7oua9kusmbnd0yvpxz" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1931) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

[[1931 сыл|1931]] сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт.

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>iuf678u4n3woz7oua9kusmbnd0yvpxz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426957</id>
      <parentid>426956</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T07:28:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ */</comment>
      <origin>426957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23951" sha1="kf8vd55ehkc18lluub0e4h6uvdpby4o" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1931) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

[[1931 сыл|1931]] сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт.

== Библиография ==
* Васильев В.Н. Якутские названия разных предметов, собранные среди логано-якутов Енисейской губернии для Музея антропологии и этнографии Императорской Академии наук. Из Хатангской экспедии ИРГО., - СПБ., 1907
* Васильев В.Н. Угасшая русская культура на Дальнем Севере // Сибирские вопросы. - 1908б. - №2-3. - С. 29-34
* Васильев В.Н. Экономическое значение Камчатки // Сибирские вопросы. - 1908в. - №6
* Васильев В.Н. Изображения долгано-якутских духов как атрибуты шаманства // Живая старина. - 1909а. Вып.2-3. С. 267-288.
* Васильев В.Н. Образцы тунгуской народной литературы // Записки ИРГО по Отд. этнографии. - 1909б. - Т.24
* Васильев В.Н. Шаман камлает: Подробное описание камлания якутского шамана над больным тунгусом, приведены заклинания на русском языке // Южная Россия. - 1910а. - №2

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>kf8vd55ehkc18lluub0e4h6uvdpby4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426958</id>
      <parentid>426957</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T07:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Библиография */</comment>
      <origin>426958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24406" sha1="bo45k8rni57bogsen2ca97y7oan6lt2" xml:space="preserve">[[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]]
'''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1931) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. 

== Олоҕун олуктара ==
=== Төрдө-ууһа ===
[[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. 

=== Үөрэҕэ ===
Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. 

=== Санкт-Петербуурга барыыта ===
[[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). 

=== Этнографияҕа сыстыыта ===
Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. 

Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. 

Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: &quot;Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур&quot; (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), &quot;Ала Булкун&quot; (Чээбийтэн, Эмис), &quot;Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин&quot; (Филипп Егоров, Бөтүҥ), &quot;Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун&quot; (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. &quot;Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур&quot;, 1994 с. &quot;Ала Булкун&quot;).

=== Камчаатка ===
Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. 

=== Тофалардар уонна сойуоттар ===
[[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта).

[[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт).  

=== Амыр, Сахалин ===
[[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут.

=== Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ ===
[[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна  [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. 

=== Казаахтары чинчийии ===
[[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут.

=== Аан дойду сэриитигэр кыттыы ===
[[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут.

=== Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ ===

[[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. 

Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. 

=== Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ ===
[[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. 


=== КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта ===
[[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит.  Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. 
Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата.

Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт.

Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, &quot;Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов&quot; диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары.

Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар.

=== Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ ===
[[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. 

[[1931 сыл|1931]] сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт.

== Библиография ==
* Васильев В.Н. Якутские названия разных предметов, собранные среди логано-якутов Енисейской губернии для Музея антропологии и этнографии Императорской Академии наук. Из Хатангской экспедии ИРГО., - СПБ., 1907
* Васильев В.Н. Угасшая русская культура на Дальнем Севере // Сибирские вопросы. - 1908б. - №2-3. - С. 29-34
* Васильев В.Н. Экономическое значение Камчатки // Сибирские вопросы. - 1908в. - №6
* Васильев В.Н. Изображения долгано-якутских духов как атрибуты шаманства // Живая старина. - 1909а. Вып.2-3. С. 267-288.
* Васильев В.Н. Образцы тунгуской народной литературы // Записки ИРГО по Отд. этнографии. - 1909б. - Т.24
* Васильев В.Н. Шаман камлает: Подробное описание камлания якутского шамана над больным тунгусом, приведены заклинания на русском языке // Южная Россия. - 1910а. - №2
* Васильев В.Н. Краткий отчет быта карагас // Этнографическое обозрение. 1910. Л. 1-2
* Васильев В.Н. Тунгусские предания // Живая старина. 1909. - Вып. 1-17
* Васильев В.Н. Краткий отчет о поездке к гилякам Сахалина и Амура // Отчет Этногр. отдела Русского музея. - 1911

== Сигэлэр ==
[http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}}

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{bio-stub}}
[[Category:Дьон алпаабытынан|В]]
[[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]]
[[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]]
[[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]]
[[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]]</text>
      <sha1>bo45k8rni57bogsen2ca97y7oan6lt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1877</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8353</id>
    <revision>
      <id>426952</id>
      <parentid>416386</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6136" sha1="9y9osdknt0x39zntlqk4mbzhkvgtxzz" xml:space="preserve">{{Сыллар|1877}}

'''1877''' сыл.

== Түбэлтэлэр ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 7]] — [[Марха улууһа|Марха улууһун]] [[Ньурба]] сэлиэнньэтигэр алын сүһүөх оскуолата аһыллыбыт.
=== Кулун тутар ===
*[[кулун тутар 4]] — Петр Ильич Чайковскай «Лебединое озеро» балета аан бастаан көрдөрүллүбүт.
*[[кулун тутар 24]] — Арассыыйа осмааннар империяларыгар сэриини биллэриитэ.
=== Муус устар ===
* [[Муус устар 24]] — Арассыыйа импиэрийэтэ Осмаан импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Бу икки сыл кэриҥэ салҕаммыт сэрии түмүгэр Арассыыйа Кавкаазка дьайыытын күүһүрдүбүтэ (Карс уонна Батум кириэппэстэри баһылаабыта, Буджак уобалаһын холбоммута). Румыния, Сиэрбийэ уонна Черногория тутулуга суох буолууларын сөргүппүттэрэ, Болгария 5 үйэлээх осмаан баһылааһыныттан босхоломмута.

=== Ыам ыйа ===
*[[ыам ыйын 1]] — Японияҕа Кыһыл кириэс уопсастыбата тэриллибит (Japanese Red Cross Society).

* [[Ыам ыйын 6]] — Иирбит Сылгы диэн оглала-лакота биис-уустар баһылыктара [[Небраска]]ҕа АХШ сэриилэригэр бэриммит.

* [[Ыам ыйын 10]] — Румыния [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан Импиэрийэтиттэн]] тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[Ыам ыйын 23]] — Румыния княжествота Туурсуйа импиэрийэтиттэн толору тутулуга суох буолбутун биллэрбит.

=== Атырдьах ыйа ===
*[[атырдьах ыйын 12]] — Америка астронома Асаф Холл Марс аргыстарын арыйбыт, Фобос уонна Деймос диэн ааттаабыт.
=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 6]] — [[Томас Эдисон]] аан бастакы фонограмманы оҥорбут.
* [[Ахсынньы 10]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ]]: Нуучча аармыйата Плевна куораты 5 ый төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыт. 25 000 тыыннаах хаалбыт туурак бэриммит. Сэрии түмүктэнэригэр уонна Болгария босхолоноругар быһаарыылаах кыайыы буолбута.
* [[Ахсынньы 31]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877—1878)|Нуучча-Туурак сэриитин]] кэмигэр Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрэ Ташкессен аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар.

Сайго Такамори баһылыктаах самураайдар өрө туруулара Сацума диэн сиргэ буолбут.

Лондоҥҥа аан бастаан Уимблдоннааҕы турнир буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Кулун тутар 4]] — [[Өксөкүлээх Өлөксөй]] — Алексей Елисеевич Кулаковскай, саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, поэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
* [[Кулун тутар 11]] — [[Афанасьев Николай Егорович]], саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, [[Никифоров Василий Васильевич|В. В. Никифоровы]] уонна [[Новгородов Семен Андреевич|С. А. Новгородовы]] кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
* [[Кулун тутар 16]] — [[Өксөкүлээх Өлөксөй]] — саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, бэйиэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.

* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Александр Ханжонков]] (1945 өлб.), нуучча бастакы киинэ промышленнига.

* [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Феликс Дзержинскэй]] (1926 өлб.) — революционер, [[Польша]]ттан төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.

* [[Сэтинньи 22]] — [[Васильев Виктор Николаевич|Виктор Васильев]] (12.11.1930 өлб.) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=22|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;

== Өлбүттэр ==

[[Категория:1877|*]]</text>
      <sha1>9y9osdknt0x39zntlqk4mbzhkvgtxzz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426953</id>
      <parentid>426952</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6149" sha1="l4gxhnbm065zi87gxtjyle0soqpvjio" xml:space="preserve">{{Сыллар|1877}}

'''1877''' сыл.

== Түбэлтэлэр ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 7]] — [[Марха улууһа|Марха улууһун]] [[Ньурба]] сэлиэнньэтигэр алын сүһүөх оскуолата аһыллыбыт.
=== Кулун тутар ===
*[[кулун тутар 4]] — Петр Ильич Чайковскай «Лебединое озеро» балета аан бастаан көрдөрүллүбүт.
*[[кулун тутар 24]] — Арассыыйа осмааннар империяларыгар сэриини биллэриитэ.
=== Муус устар ===
* [[Муус устар 24]] — Арассыыйа импиэрийэтэ Осмаан импиэрийэтигэр сэриини биллэрбит. Бу икки сыл кэриҥэ салҕаммыт сэрии түмүгэр Арассыыйа Кавкаазка дьайыытын күүһүрдүбүтэ (Карс уонна Батум кириэппэстэри баһылаабыта, Буджак уобалаһын холбоммута). Румыния, Сиэрбийэ уонна Черногория тутулуга суох буолууларын сөргүппүттэрэ, Болгария 5 үйэлээх осмаан баһылааһыныттан босхоломмута.

=== Ыам ыйа ===
*[[ыам ыйын 1]] — Японияҕа Кыһыл кириэс уопсастыбата тэриллибит (Japanese Red Cross Society).

* [[Ыам ыйын 6]] — Иирбит Сылгы диэн оглала-лакота биис-уустар баһылыктара [[Небраска]]ҕа АХШ сэриилэригэр бэриммит.

* [[Ыам ыйын 10]] — Румыния [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан Импиэрийэтиттэн]] тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[Ыам ыйын 23]] — Румыния княжествота Туурсуйа импиэрийэтиттэн толору тутулуга суох буолбутун биллэрбит.

=== Атырдьах ыйа ===
*[[атырдьах ыйын 12]] — Америка астронома Асаф Холл Марс аргыстарын арыйбыт, Фобос уонна Деймос диэн ааттаабыт.
=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 6]] — [[Томас Эдисон]] аан бастакы фонограмманы оҥорбут.
* [[Ахсынньы 10]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ]]: Нуучча аармыйата Плевна куораты 5 ый төгүрүктээһин кэнниттэн ылбыт. 25 000 тыыннаах хаалбыт туурак бэриммит. Сэрии түмүктэнэригэр уонна Болгария босхолоноругар быһаарыылаах кыайыы буолбута.
* [[Ахсынньы 31]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877—1878)|Нуучча-Туурак сэриитин]] кэмигэр Арассыыйа сэбилэниилээх күүстэрэ Ташкессен аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар.

Сайго Такамори баһылыктаах самураайдар өрө туруулара Сацума диэн сиргэ буолбут.

Лондоҥҥа аан бастаан Уимблдоннааҕы турнир буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Кулун тутар 4]] — [[Өксөкүлээх Өлөксөй]] — Алексей Елисеевич Кулаковскай, саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, поэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.
* [[Кулун тутар 11]] — [[Афанасьев Николай Егорович]], саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, [[Никифоров Василий Васильевич|В. В. Никифоровы]] уонна [[Новгородов Семен Андреевич|С. А. Новгородовы]] кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.
* [[Кулун тутар 16]] — [[Өксөкүлээх Өлөксөй]] — саха литэрэтиирэтин төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, бэйиэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.

* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Александр Ханжонков]] (1945 өлб.), нуучча бастакы киинэ промышленнига.

* [[Балаҕан ыйын 11]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Феликс Дзержинскэй]] (1926 өлб.) — революционер, [[Польша]]ттан төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.

* [[Сэтинньи 22]] — Аммаҕа [[Васильев Виктор Николаевич|Виктор Васильев]] (12.11.1930 өлб.) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=22|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;

== Өлбүттэр ==

[[Категория:1877|*]]</text>
      <sha1>l4gxhnbm065zi87gxtjyle0soqpvjio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэтинньи 10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8408</id>
    <revision>
      <id>426946</id>
      <parentid>425556</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15883" sha1="hc7ev8a7vo3fhorcsagmncq64qblaf4" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 10''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 314-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 315-c күнэ). Сыл бүтүө 51 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Билим эйэ уонна сайдыы иһин аан дойдутааҕы күнэ]]. Всемирный день науки за мир и развитие (UNESCO 31 C/Resolution 20)

* [[Ыччат аан дойдутааҕы күнэ (WFDY)|Ыччат аан дойдутааҕы күнэ]] — 1945 сыллаахха Демокрааттыы ыччат аан дойдутааҕы федерацията (WFDY) олохтообут күнэ. Маны тэҥэ [[ХНТ]] олохтообут [[Ыччат аан дойдутааҕы күнэ|күнэ]] баар
* Дойдулар ардыларынааҕы бухгалтерия күнэ
* Аан дойдуга Кератоконус күнэ. Бу элбэхтик көстөр харах ыарыытыгар болҕомто уурар күн
* {{Флагификация|Арассыыйа}} — Ис дьыала уорганнарын үлэһитин күнэ
* {{Флагификация|Аргентина}} — Үгэс күнэ (Día de la Tradición), [[Хосе Эрнандес]] диэн гаучо култууратын өрө туппут аатырбыт суруйааччы төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр
* {{Флагификация|Германия}} — Мартинизинген (Martinisingen, Мартин ырыата диэн тылбаастанар). Протестааннар бэлиэтииллэр, киэһэ фонарь тутан баран дьиэттэн дьиэҕэ көһө сылдьан ырыа ыллыыллар. Былыр баччаҕа хамначчыттар баайдарга үлэлээн бүтэллэр эбит, уонна уһун кыһыны туоруулларыгар көмө буолар аһы оҕолорунан умналатар үгэстээхтэр эбит
* {{Флагификация|Панама}} — Тутулуга суох буолууга ыҥырыы күнэ (Primer Grito de Independencia de la Villa de Los Santos). Бу күн 1821 сыллаахха Руфина Альфаро диэн кэрэ дьахтар ыҥырыытынан Вилья-де-Лос-Сантос куоракка Испания гарнизонун хаан тохтуута суох бэриннэрбиттэр
* {{Флагификация|Турция}} — [[Ататүрк]] кэриэстэбилин күнэ
* {{Флагификация|АХШ}} — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ
* {{Флагификация|Индонезия}} — Дьоруойдар күннэрэ (Хари Пахлаван)

== Түбэлтэлэр ==
* [[474 сыл|474]] — Византия 7 саастаах импэрээтэрэ Лев II уон эрэ ый бүрүстүөлгэ олороот, өлөн хаалбыт. Импэрээтэринэн дойдуну бу да иннинэ салайан олорбут кини аҕата Зенон буолан, [[Византия Империята|Византия импиэрийэтин]] соҕотох баһылыга буолбут.
* [[937]] — [[Уон саарыстыба кэмэ]]: Кытай импэрээтэрин регенин иитийэх уола Ли Бянь импэрээтэр Ян Пуну бүрүстүөлүттэн түҥнэрбит уонна [[Соҕуруу Тан]] диэн судаарыстыбаны төрүттээбит.
* [[1444]] — [[Варна]] аттынааҕы кыргыһыы: крестоносецтары туурактар үлтү сыспыттар.
* [[1885]] 
** Ньиэмэс инженердара [[Готлиб Даймлер]] уонна [[Вильгельм Майбах]] мас бэлисипиэккэ бэйэлэрэ оҥорбут мотуордарын туруорбуттар.
** Нуучча айанньыта [[Пржевальскай Николай Михайлович|Николай Пржевальскай]] Киин Азияҕа, ол иһигэр хотугу Тибиэккэ айанын түмүктээбит.
* [[1917]] — Ис дьыала наркома Алексей Рыков «Оробуочай милиция туһунан» уураах таһаарбыт. Бу күн 1962 сылтан Милиисийэ күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута. 2011 сыллаахха милиисийэ аата &quot;[[полиция]]&quot; диэҥҥэ уларыйбытын кэннэ сэтинньи 10 күнүгэр Ис дьыала уорганнарын үлэһитин күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
* [[1926]] — 24 саастаах ВКП(б) Верхоянскай уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкиритээрэ [[Новгородов Афанасий Иннокентьевич|Афанасий Новгородов]], кэлин биллиилээх учуонай буолбут. Бастакы уокуруктааҕы ВКП(б) конференциятын тэрийэн сэтинньи 10-18 күннэригэр ыыппыта.
* [[1928]] — [[Дьоппуон]] императорынан Хирохито буолбут. Кини Дьоппуон устуоруйатыгар саамай уһуннук, 62 сыл тухары, дойдуну баһылаабыт император. Хирохито кэмигэр Дьоппуон [[Кытай]]га саба түһэн өр сэриилэспитэ, [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитигэр]] кыттан [[Азия]] дойдуларын [[Европа]] колонизатордарыттан былдьаабыта, ол эрээри түмүгэр бэйэтэ урусхалламмыта, ол эрээри сэрии кэнниттэн экэниэмикэ балысхан сайдыытын ситиспитэ.
* [[1941 сыл|1941]] — Кыһыл аармыйа Тихвин аннынааҕы утары кимэн киириини саҕалаабыт.
* [[1959]] — [[ХНТ]] Генеральнай Ассамблеята [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Африкаҕа]] олохтоммут апартеиды уонна аан дойдуга раасанан дискриминациялыыры утарарын биллэрбитэ.
* [[1961]] — Сталинград аата уларыйан [[Волгоград]] буолбут. Бу саҕана [[Сталин|Сталиҥҥа]] сүгүрүйүүнү утары үлэ барбыта.
* [[1970 сыл|1970]] — Сэбиэскэй Сойуус «Луна-17» станцияны көтүппүт, биир нэдиэлэ буолан баран [[Ый]]га Ардах Байҕалын эргин түспүт. Ый ньууругар бастакы бэйэтэ хаамар «Луноход-1» тахсыбыт уонна Сиртэн салаллан 11 ый тухары Ый устун айаннаабыт.
* [[1983]] — Урбаанньыт [[Билл Гейтс]] бастакы [[Windows]] 1.0 ({{lang-en|түннүктэр}}) операционнай систиэмэ бырайыагын көрдөрбүт. Ол эрээри бу систиэмэ икки сылынан буолан биирдэ атыыга тахсыбыта. 2019 сыллааҕы көрдөрүүнэн Windows аан дойду көмпүүтэрдэрин 88,5 %-гар турар эбит.
* [[1995]] — Муусука Үрдүкү оскуолатын төрүттээччи [[Босиков Василий Афанасьевич|Василий Босиков]], суруйааччы [[Федосеев Иван Егорович (Доосо)|Иван Федосеев - Доосо]] уонна артыыс [[Колесов Гаврил Гаврильевич|Гаврил Колесов]] [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни ылбыттар.
* [[2020]] — Хайалаах Карабаахха сэрии түмүктэммит, [[Армения]]ҕа былааһы утары бырачыастар саҕаламмыттар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1483]] — [[Мартин Лютер]] — [[ниэмэстэр|ниэмэс]] манааҕа уонна теолога (итэҕэли үөрэтээччи). Кинини [[Протестантизм|Протестааннар]] Реформацияларын саҕалаабыт киһинэн ааҕаллар. Ол түмүгэр протестант сыаркаптара Рим [[Католик Таҥара дьиэтэ|Католик]] сыаркаптарыттан арахсыбыттара. Кини протестааннар бастакы сыаркаптарын - [[Лютеран]] таҥара дьиэтин олохтообута.
&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1899]] — [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаков]] — ил, бэлиитикэ уонна норуот хаһаайыстыбатын диэйэтэлэ, Саха Сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтооччулартан биирдэстэрэ, Саха Сирин автономиятын оҥорсубут киһи, 1924 уонна 1937-1938 сылларга [[Саха АССР]] Совнаркомун бэрэстээтэлэ, [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] Ытык олохтооҕо. Степан Аржаков Саха сирин салалтатыгар биир бастакы үрдүк үөрэхтээх экэнэмиис, Саха сиригэр холкуостары уонна массыына-тыраахтыр станцияларын тэрийбит дьонтон биирдэстэрэ.
* [[1907]] — [[Шуб Теодор Абрамович|Теодор Шуб]] — нуучча тылын чинчийбит филолог, [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха улууһун]] [[Русскай Устье]] олохтоохторугар эспэдииссийэ тэрийэн, анаан үөрэппитэ. 1943-1947 сылларга Дьокуускайдааҕы [[Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институута|Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институутун]] дириэктэрэ. 
* [[1920]] — [[Габышев Лев Львович|Лев Габышев]] — драматуур, кэпсээнньит, тылбаасчыт, Саха сирин бастакы киинэ сценарииһа. «Абаҕа сулустара» диэн драмата [[П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра|Саха театрын]] сценатыгар туруоруллубута. Ону кытары Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн [[Николай Якутскай]] сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута.
* [[1936]] — [[Иванов Климент Егорович|Климент Иванов]] — бэлиитик, 1990—1992 сыллардаахха Саха ССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ, [[Ил Түмэн]] I, II, III ыҥырыыларын дьокутаата, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] ытык киһитэ (2000).
* [[1947]] — [[Трапезникова Наталья Спиридоновна|Наталья Трапезникова]] — биллиилээх ырыаһыт, [[Саха АССР]] үтүөлээх артыыһа.
* [[1950]] — [[Степанов Ефим Николаевич|Ефим Степанов]] — [[П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра|П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатырын]] артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер, [[Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2001)]].
* [[1954]] — [[Акимов Александр Константинович|Александр Акимов]] — 2002-2007 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, 2013 сылтан ыла Федерация Сэбиэтин чилиэнэ (сенатор), экэниэмикэ билимин дуоктара, [[«Хотугу сулус» уордьан]] кавалера, [[Томпо улууһа|Томпо улууһун]] Ытык киһитэ.
* [[1958]] — [[Мухоплева Светлана Дмитриевна|Светлана Мухоплева]] — саха уос номоҕун чинчийэр филология билимин хандьыдаата, доцент.

== Өлбүттэр ==
* [[1908]] — [[Санников Яков Фёдорович|Яков Санников]] (06.08.1844 төр.) — нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Хотулары аһынан-таҥаһынан хааччыйара, түүлээҕинэн эргинэрэ. Дьиэтэ [[Дьокуускай]]га Эргэ Куоракка билигин да турар. Уҥуоҕа [[Булуҥ улууһа|Булуҥ улууһугар]] [[Өлүөнэ]] кытылыгар баар.
* [[1938]] — [[Мустафа Кемал Ататүрк]] — [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтин]] төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ. Элбэх уларытыыларын иһигэр, туурак тылын арааб уонна перс тылларын аһара күүстээх сабыдыалыттан ыраастаабыта, төрүт түүр тылынан-өһүнэн солбуттарбыта, ол туһугар [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскай]] саха тылын тылдьытын туурактыы тылбаастаппыта.
* [[1982]] — [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]] — ССКП КК Генеральнай сэкирэтээрэ, 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл.
* [[1998]] — [[Охлопкова Александра Федоровна|Александра Охлопкова]] — сэбиэскэй кэмнээҕи хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы (1969-1985).

{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 10]]</text>
      <sha1>hc7ev8a7vo3fhorcsagmncq64qblaf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426947</id>
      <parentid>426946</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T00:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15495" sha1="0ngu8tl0gyqu3cmuu5a6bwiwguy17qc" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 10''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 314-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 315-c күнэ). Сыл бүтүө 51 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} — [[Билим эйэ уонна сайдыы иһин аан дойдутааҕы күнэ]]. Всемирный день науки за мир и развитие (UNESCO 31 C/Resolution 20)

* [[Ыччат аан дойдутааҕы күнэ (WFDY)|Ыччат аан дойдутааҕы күнэ]] — 1945 сыллаахха Демокрааттыы ыччат аан дойдутааҕы федерацията (WFDY) олохтообут күнэ. Маны тэҥэ [[ХНТ]] олохтообут [[Ыччат аан дойдутааҕы күнэ|күнэ]] баар
* Дойдулар ардыларынааҕы бухгалтерия күнэ
* Аан дойдуга Кератоконус күнэ. Бу элбэхтик көстөр харах ыарыытыгар болҕомто уурар күн
* {{Флагификация|Арассыыйа}} — Ис дьыала уорганнарын үлэһитин күнэ
* {{Флагификация|Аргентина}} — Үгэс күнэ (Día de la Tradición), [[Хосе Эрнандес]] диэн гаучо култууратын өрө туппут аатырбыт суруйааччы төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр
* {{Флагификация|Германия}} — Мартинизинген (Martinisingen, Мартин ырыата диэн тылбаастанар). Протестааннар бэлиэтииллэр, киэһэ фонарь тутан баран дьиэттэн дьиэҕэ көһө сылдьан ырыа ыллыыллар. Былыр баччаҕа хамначчыттар баайдарга үлэлээн бүтэллэр эбит, уонна уһун кыһыны туоруулларыгар көмө буолар аһы оҕолорунан умналатар үгэстээхтэр эбит
* {{Флагификация|Панама}} — Тутулуга суох буолууга ыҥырыы күнэ (Primer Grito de Independencia de la Villa de Los Santos). Бу күн 1821 сыллаахха Руфина Альфаро диэн кэрэ дьахтар ыҥырыытынан Вилья-де-Лос-Сантос куоракка Испания гарнизонун хаан тохтуута суох бэриннэрбиттэр
* {{Флагификация|Турция}} — [[Ататүрк]] кэриэстэбилин күнэ
* {{Флагификация|АХШ}} — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ
* {{Флагификация|Индонезия}} — Дьоруойдар күннэрэ (Хари Пахлаван)

== Түбэлтэлэр ==
* [[474 сыл|474]] — Византия 7 саастаах импэрээтэрэ Лев II уон эрэ ый бүрүстүөлгэ олороот, өлөн хаалбыт. Импэрээтэринэн дойдуну бу да иннинэ салайан олорбут кини аҕата Зенон буолан, [[Византия Империята|Византия импиэрийэтин]] соҕотох баһылыга буолбут.
* [[937]] — [[Уон саарыстыба кэмэ]]: Кытай импэрээтэрин регенин иитийэх уола Ли Бянь импэрээтэр Ян Пуну бүрүстүөлүттэн түҥнэрбит уонна [[Соҕуруу Тан]] диэн судаарыстыбаны төрүттээбит.
* [[1444]] — [[Варна]] аттынааҕы кыргыһыы: крестоносецтары туурактар үлтү сыспыттар.
* [[1885]] 
** Ньиэмэс инженердара [[Готлиб Даймлер]] уонна [[Вильгельм Майбах]] мас бэлисипиэккэ бэйэлэрэ оҥорбут мотуордарын туруорбуттар.
** Нуучча айанньыта [[Пржевальскай Николай Михайлович|Николай Пржевальскай]] Киин Азияҕа, ол иһигэр хотугу Тибиэккэ айанын түмүктээбит.
* [[1917]] — Ис дьыала наркома Алексей Рыков «Оробуочай милиция туһунан» уураах таһаарбыт. Бу күн 1962 сылтан Милиисийэ күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр буолбута. 2011 сыллаахха милиисийэ аата &quot;[[полиция]]&quot; диэҥҥэ уларыйбытын кэннэ сэтинньи 10 күнүгэр Ис дьыала уорганнарын үлэһитин күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр.
* [[1926]] — 24 саастаах ВКП(б) Верхоянскай уокуруктааҕы кэмитиэтин сэкиритээрэ [[Новгородов Афанасий Иннокентьевич|Афанасий Новгородов]], кэлин биллиилээх учуонай буолбут. Бастакы уокуруктааҕы ВКП(б) конференциятын тэрийэн сэтинньи 10-18 күннэригэр ыыппыта.
* [[1928]] — [[Дьоппуон]] императорынан Хирохито буолбут. Кини Дьоппуон устуоруйатыгар саамай уһуннук, 62 сыл тухары, дойдуну баһылаабыт император. Хирохито кэмигэр Дьоппуон [[Кытай]]га саба түһэн өр сэриилэспитэ, [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитигэр]] кыттан [[Азия]] дойдуларын [[Европа]] колонизатордарыттан былдьаабыта, ол эрээри түмүгэр бэйэтэ урусхалламмыта, ол эрээри сэрии кэнниттэн экэниэмикэ балысхан сайдыытын ситиспитэ.
* [[1941 сыл|1941]] — Кыһыл аармыйа Тихвин аннынааҕы утары кимэн киириини саҕалаабыт.
* [[1959]] — [[ХНТ]] Генеральнай Ассамблеята [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Африкаҕа]] олохтоммут апартеиды уонна аан дойдуга раасанан дискриминациялыыры утарарын биллэрбитэ.
* [[1961]] — Сталинград аата уларыйан [[Волгоград]] буолбут. Бу саҕана [[Сталин|Сталиҥҥа]] сүгүрүйүүнү утары үлэ барбыта.
* [[1970 сыл|1970]] — Сэбиэскэй Сойуус «Луна-17» станцияны көтүппүт, биир нэдиэлэ буолан баран [[Ый]]га Ардах Байҕалын эргин түспүт. Ый ньууругар бастакы бэйэтэ хаамар «Луноход-1» тахсыбыт уонна Сиртэн салаллан 11 ый тухары Ый устун айаннаабыт.
* [[1983]] — Урбаанньыт [[Билл Гейтс]] бастакы [[Windows]] 1.0 ({{lang-en|түннүктэр}}) операционнай систиэмэ бырайыагын көрдөрбүт. Ол эрээри бу систиэмэ икки сылынан буолан биирдэ атыыга тахсыбыта. 2019 сыллааҕы көрдөрүүнэн Windows аан дойду көмпүүтэрдэрин 88,5 %-гар турар эбит.
* [[1995]] — Муусука Үрдүкү оскуолатын төрүттээччи [[Босиков Василий Афанасьевич|Василий Босиков]], суруйааччы [[Федосеев Иван Егорович (Доосо)|Иван Федосеев - Доосо]] уонна артыыс [[Колесов Гаврил Гаврильевич|Гаврил Колесов]] [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни ылбыттар.
* [[2020]] — Хайалаах Карабаахха сэрии түмүктэммит, [[Армения]]ҕа былааһы утары бырачыастар саҕаламмыттар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1483]] — [[Мартин Лютер]] — [[ниэмэстэр|ниэмэс]] манааҕа уонна теолога (итэҕэли үөрэтээччи). Кинини [[Протестантизм|Протестааннар]] Реформацияларын саҕалаабыт киһинэн ааҕаллар. Ол түмүгэр протестант сыаркаптара Рим [[Католик Таҥара дьиэтэ|Католик]] сыаркаптарыттан арахсыбыттара. Кини протестааннар бастакы сыаркаптарын - [[Лютеран]] таҥара дьиэтин олохтообута.
* [[1899]] — [[Аржаков Степан Максимович|Степан Аржаков]] — ил, бэлиитикэ уонна норуот хаһаайыстыбатын диэйэтэлэ, Саха Сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтооччулартан биирдэстэрэ, Саха Сирин автономиятын оҥорсубут киһи, 1924 уонна 1937-1938 сылларга [[Саха АССР]] Совнаркомун бэрэстээтэлэ, [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] Ытык олохтооҕо. Степан Аржаков Саха сирин салалтатыгар биир бастакы үрдүк үөрэхтээх экэнэмиис, Саха сиригэр холкуостары уонна массыына-тыраахтыр станцияларын тэрийбит дьонтон биирдэстэрэ.
* [[1907]] — [[Шуб Теодор Абрамович|Теодор Шуб]] — нуучча тылын чинчийбит филолог, [[Аллайыаха улууһа|Аллайыаха улууһун]] [[Русскай Устье]] олохтоохторугар эспэдииссийэ тэрийэн, анаан үөрэппитэ. 1943-1947 сылларга Дьокуускайдааҕы [[Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институута|Тыл уонна култуура ноуучунай-чинчийэр институутун]] дириэктэрэ. 
* [[1920]] — [[Габышев Лев Львович|Лев Габышев]] — драматуур, кэпсээнньит, тылбаасчыт, Саха сирин бастакы киинэ сценарииһа. «Абаҕа сулустара» диэн драмата [[П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра|Саха театрын]] сценатыгар туруоруллубута. Ону кытары Лев Габышев сценарийынан «Таджикфильм» киностудия «Көмүстээх үрүйэ» диэн [[Николай Якутскай]] сэһэнинэн «Тайна предков» диэн ааттаах уус-уран киинэни устубута.
* [[1936]] — [[Иванов Климент Егорович|Климент Иванов]] — бэлиитик, 1990—1992 сыллардаахха Саха ССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэстээтэлэ, [[Ил Түмэн]] I, II, III ыҥырыыларын дьокутаата, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] ытык киһитэ (2000).
* [[1947]] — [[Трапезникова Наталья Спиридоновна|Наталья Трапезникова]] — биллиилээх ырыаһыт, [[Саха АССР]] үтүөлээх артыыһа.
* [[1950]] — [[Степанов Ефим Николаевич|Ефим Степанов]] — [[П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатыра|П.А. Ойуунускай аатынан Академическай Саха тыйаатырын]] артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа, туруорааччы режиссер, [[Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2001)]].
* [[1954]] — [[Акимов Александр Константинович|Александр Акимов]] — 2002-2007 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, 2013 сылтан ыла Федерация Сэбиэтин чилиэнэ (сенатор), экэниэмикэ билимин дуоктара, [[«Хотугу сулус» уордьан]] кавалера, [[Томпо улууһа|Томпо улууһун]] Ытык киһитэ.
* [[1958]] — [[Мухоплева Светлана Дмитриевна|Светлана Мухоплева]] — саха уос номоҕун чинчийэр филология билимин хандьыдаата, доцент.

== Өлбүттэр ==
* [[1908]] — [[Санников Яков Фёдорович|Яков Санников]] (06.08.1844 төр.) — нуучча уонна омук полярниктарыгар сүҥкэн үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта. Хотулары аһынан-таҥаһынан хааччыйара, түүлээҕинэн эргинэрэ. Дьиэтэ [[Дьокуускай]]га Эргэ Куоракка билигин да турар. Уҥуоҕа [[Булуҥ улууһа|Булуҥ улууһугар]] [[Өлүөнэ]] кытылыгар баар.
* [[1938]] — [[Мустафа Кемал Ататүрк]] — [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтин]] төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ. Элбэх уларытыыларын иһигэр, туурак тылын арааб уонна перс тылларын аһара күүстээх сабыдыалыттан ыраастаабыта, төрүт түүр тылынан-өһүнэн солбуттарбыта, ол туһугар [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскай]] саха тылын тылдьытын туурактыы тылбаастаппыта.
* [[1982]] — [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Брежнев]] — ССКП КК Генеральнай сэкирэтээрэ, 18 сыл тухары дойдуну салайбыт сэбиэскэй судаарыстыбаннай, бэлитиичэскэй, байыаннай диэйэтэл.
* [[1998]] — [[Охлопкова Александра Федоровна|Александра Охлопкова]] — сэбиэскэй кэмнээҕи хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы (1969-1985).

{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 10]]</text>
      <sha1>0ngu8tl0gyqu3cmuu5a6bwiwguy17qc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэтинньи 22</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8437</id>
    <revision>
      <id>426948</id>
      <parentid>412291</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11254" sha1="ordcaup4z3cje2o3mcl4mvnl1e0fdyb" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 326-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} —  Уол оҕо күнэ. Оттон Саха сиригэр Уол оҕо күнэ муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрин санатабыт
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Юстиция күнэ
* {{Флагификация|Албания}} — Алпаабыт күнэ. 1908 сыллаахха Монастир (билигин Битола) куоракка буолбут кэмпириэнсийэҕэ албаан учуонайдара уонна уопсастыбанньыктара биир алпаабыт ылынар туһунан куоластаабыттара
* {{Флагификация|Россия}} — Психолог(уйлҕаһыт)күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута
* {{Флагификация|Британские Виргинские острова}} — Мас олордуу күнэ
* {{Флагификация|Ливан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1943)
* {{Флагификация|Коста-Рика}} — Учуутал күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1307]] — Рим паапата [[Климент V]] [[Дьобуруопа]] христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barber |first1=Malcolm |title=The Trial of the Templars |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45727-9 |page=[https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb/page/n82 73] |url=https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[1317]] — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.
* [[1698]] (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ыйааҕынан бастакы Сибиир траага [[Бүлүү (суол)|олохтоммут]].
* [[1906]] — [[Арассыыйа]]ҕа бааһынайдар община сирин сорҕотун кэтэх бас билиигэ ылан туспа барар кыахтаммыттар. [[Столыпин Петр |Петр Столыпин]] аграрнай реформата саҕаламмыт.
* [[1917]] — [[Канаада]]ҕа Национальнай хоккей лиигэтэ (НХЛ) тэриллибит. Маҥнай лиигэҕэ биэс кулууп киирэр эбит — «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Марунз», «Торонто Аренас», «Оттава Сенаторз» уонна «Квебек Булдогз».
* [[1942 сыл|1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа Фридрих Паулюс хамаандалыыр ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит.
* [[1943 сыл|1943]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Каир кэмпириэнсийэтэ: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]], Британия премьер-миниистирэ [[Уинстон Черчилль]] уонна Кытай премьер-миниистирэ [[Чан Кайши]] [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] көрсөн Японияны кыайыы суолларын ырытыспыттар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Heiferman|first=Ronald|title=The Cairo Conference of 1943: Roosevelt, Churchill, Chiang Kai-shek, and Madame Chiang|location=Jefferson, N.C.|publisher=McFarland|date=2011|isbn=9780786448043|url=https://books.google.com/books?id=i7k1CE8XXFoC|pages=60–64}}&lt;/ref&gt;.
* [[1955]] — Сэбиэскэ Сойууска Семипалатинскай аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.
* [[1956]] — [[Австралия]] [[Мельбурн]]угар [[1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]] аһыллыбыттар.
* [[1963]] — [[Даллас]]ка [[АХШ]] бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди]]ни өлөрбүттэр, Техас күбүрүнээтэрэ Джон Конналли ыараханнык бааһырбыт. АХШ вице-бэрэсидьиэнэ [[Линдон Б. Джонсон |Линдон Б. Джонсон]] АХШ 36-с бэрэсидьиэнэ буолбут.
* [[1967]] — ХНТ Куттал суох буолуутугар Сэбиэтэ араабтар уонна [[Исраил|Израиль]] ыккардыларыгар эйэни олохтуур тосхоллору быһаарар 242-с резолюцияны ылыммыт.
* [[1975 сыл|1975]] — [[Франко Франсиско |Франсиско Франко]] өлбүтүн кэннэ Хуан Карлос [[Испания]] хоруолунан биллэриллибит.
* [[1986]] — 20 саастаах [[Майк Тайсон]] боксаҕа суперыарахан ыйааһыҥҥа чөмпүйүөн титулун ылбыт, инньэ гынан [[бокса]] устуоруйатыгар саамай эдэр аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Украина]]ҕа бэрэсидьиэн быыбарын иккис туурун кэнниттэн бырачыастар саҕаламмыттар. Ол түмүгэр дойдуга былаас уларыйбыта.
* [[2007]] — [[Алдан улууһа|Алдан улууһун]] оройуоннааҕы Сэбиэтин быһаарыытынан [[Бөллөөт|Бөллөөт нэһилиэгэ (Хатыыстыыр)]] «эбэҥки национальнай» диэн ыстаатыһы ылбыт.
* [[2022 сыл|2022]] — [[Саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталларын II сийиэһэ]] аһыллар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1801]] — [[Даль Владимир Иванович|Владимир Даль]] — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль [[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]] чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.
&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1890]] — [[Шарль де Голль]] — [[Франция]] аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ ([[1959]]—[[1969]]).
* [[1898]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ.
* [[1908]] — [[Николай Якутскай, суруйааччы|Николай Якутскай]] — [[Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ|Саха норуодунай суруйааччыта]], 1946 сылтан ССРС сурууйааччыларын сойууһун чилиэнэ, [[Хотугу сулус (сурунаал)|«Хотугу сулус»]] уонна [[Полярная звезда (сурунаал)|«Полярная звезда»]] сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэрэ.
* [[1936]] — [[Борисов Спартак Степанович|Спартак Борисов]] — Саха сирин бэлиитигэ, 1995-1997 сылларга [[Дьокуускай]] куоратын мээрэ, 1998-2002 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1998).
* [[1943]] — [[Степанов Тимофей Андреевич|Тимофей Степанов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* [[1968 сыл|1968]] — [[Габышев Александр Прокопьевич (Шаман)|Александр Габышев]] — Арассыыйа кыһалҕаларыгар болҕомто тардар соруктаах 2019 сыллаахха &quot;Дьокуускай—Москуба&quot; суолунан сатыы хаамыыны саҕалаабыт түмэччи.
* [[1990]] — [[Акгюль, Таха|Таха Акгюль]] — туурак тустууга, Олимпиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1998]] — [[Кындыл|Иван Гоголев — Кындыл]] — саха норуодунай бэйиэтэ, драматург, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957). Кини аатын Бүлүү народнай тыйаатыра уонна [[Чочу]] орто оскуолата сүгэллэр.


{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 22]]</text>
      <sha1>ordcaup4z3cje2o3mcl4mvnl1e0fdyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426949</id>
      <parentid>426948</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:01:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11509" sha1="1ckgrzj5ed23wuucpy9wngfuq0ag549" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 326-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} —  Уол оҕо күнэ. Оттон Саха сиригэр Уол оҕо күнэ муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрин санатабыт
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Юстиция күнэ
* {{Флагификация|Албания}} — Алпаабыт күнэ. 1908 сыллаахха Монастир (билигин Битола) куоракка буолбут кэмпириэнсийэҕэ албаан учуонайдара уонна уопсастыбанньыктара биир алпаабыт ылынар туһунан куоластаабыттара
* {{Флагификация|Россия}} — Психолог(уйлҕаһыт)күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута
* {{Флагификация|Британские Виргинские острова}} — Мас олордуу күнэ
* {{Флагификация|Ливан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1943)
* {{Флагификация|Коста-Рика}} — Учуутал күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1307]] — Рим паапата [[Климент V]] [[Дьобуруопа]] христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barber |first1=Malcolm |title=The Trial of the Templars |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45727-9 |page=[https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb/page/n82 73] |url=https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[1317]] — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.
* [[1698]] (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ыйааҕынан бастакы Сибиир траага [[Бүлүү (суол)|олохтоммут]].
* [[1906]] — [[Арассыыйа]]ҕа бааһынайдар община сирин сорҕотун кэтэх бас билиигэ ылан туспа барар кыахтаммыттар. [[Столыпин Петр |Петр Столыпин]] аграрнай реформата саҕаламмыт.
* [[1917]] — [[Канаада]]ҕа Национальнай хоккей лиигэтэ (НХЛ) тэриллибит. Маҥнай лиигэҕэ биэс кулууп киирэр эбит — «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Марунз», «Торонто Аренас», «Оттава Сенаторз» уонна «Квебек Булдогз».
* [[1942 сыл|1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа Фридрих Паулюс хамаандалыыр ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит.
* [[1943 сыл|1943]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Каир кэмпириэнсийэтэ: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]], Британия премьер-миниистирэ [[Уинстон Черчилль]] уонна Кытай премьер-миниистирэ [[Чан Кайши]] [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] көрсөн Японияны кыайыы суолларын ырытыспыттар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Heiferman|first=Ronald|title=The Cairo Conference of 1943: Roosevelt, Churchill, Chiang Kai-shek, and Madame Chiang|location=Jefferson, N.C.|publisher=McFarland|date=2011|isbn=9780786448043|url=https://books.google.com/books?id=i7k1CE8XXFoC|pages=60–64}}&lt;/ref&gt;.
* [[1955]] — Сэбиэскэ Сойууска Семипалатинскай аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.
* [[1956]] — [[Австралия]] [[Мельбурн]]угар [[1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]] аһыллыбыттар.
* [[1963]] — [[Даллас]]ка [[АХШ]] бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди]]ни өлөрбүттэр, Техас күбүрүнээтэрэ Джон Конналли ыараханнык бааһырбыт. АХШ вице-бэрэсидьиэнэ [[Линдон Б. Джонсон |Линдон Б. Джонсон]] АХШ 36-с бэрэсидьиэнэ буолбут.
* [[1967]] — ХНТ Куттал суох буолуутугар Сэбиэтэ араабтар уонна [[Исраил|Израиль]] ыккардыларыгар эйэни олохтуур тосхоллору быһаарар 242-с резолюцияны ылыммыт.
* [[1975 сыл|1975]] — [[Франко Франсиско |Франсиско Франко]] өлбүтүн кэннэ Хуан Карлос [[Испания]] хоруолунан биллэриллибит.
* [[1986]] — 20 саастаах [[Майк Тайсон]] боксаҕа суперыарахан ыйааһыҥҥа чөмпүйүөн титулун ылбыт, инньэ гынан [[бокса]] устуоруйатыгар саамай эдэр аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Украина]]ҕа бэрэсидьиэн быыбарын иккис туурун кэнниттэн бырачыастар саҕаламмыттар. Ол түмүгэр дойдуга былаас уларыйбыта.
* [[2007]] — [[Алдан улууһа|Алдан улууһун]] оройуоннааҕы Сэбиэтин быһаарыытынан [[Бөллөөт|Бөллөөт нэһилиэгэ (Хатыыстыыр)]] «эбэҥки национальнай» диэн ыстаатыһы ылбыт.
* [[2022 сыл|2022]] — [[Саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталларын II сийиэһэ]] аһыллар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1801]] — [[Даль Владимир Иванович|Владимир Даль]] — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль [[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]] чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.
* [[Васильев Виктор Николаевич|Виктор Васильев]] (12.11.1930 өлб.) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1890]] — [[Шарль де Голль]] — [[Франция]] аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ ([[1959]]—[[1969]]).
* [[1898]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ.
* [[1908]] — [[Николай Якутскай, суруйааччы|Николай Якутскай]] — [[Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ|Саха норуодунай суруйааччыта]], 1946 сылтан ССРС сурууйааччыларын сойууһун чилиэнэ, [[Хотугу сулус (сурунаал)|«Хотугу сулус»]] уонна [[Полярная звезда (сурунаал)|«Полярная звезда»]] сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэрэ.
* [[1936]] — [[Борисов Спартак Степанович|Спартак Борисов]] — Саха сирин бэлиитигэ, 1995-1997 сылларга [[Дьокуускай]] куоратын мээрэ, 1998-2002 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1998).
* [[1943]] — [[Степанов Тимофей Андреевич|Тимофей Степанов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* [[1968 сыл|1968]] — [[Габышев Александр Прокопьевич (Шаман)|Александр Габышев]] — Арассыыйа кыһалҕаларыгар болҕомто тардар соруктаах 2019 сыллаахха &quot;Дьокуускай—Москуба&quot; суолунан сатыы хаамыыны саҕалаабыт түмэччи.
* [[1990]] — [[Акгюль, Таха|Таха Акгюль]] — туурак тустууга, Олимпиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1998]] — [[Кындыл|Иван Гоголев — Кындыл]] — саха норуодунай бэйиэтэ, драматург, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957). Кини аатын Бүлүү народнай тыйаатыра уонна [[Чочу]] орто оскуолата сүгэллэр.


{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 22]]</text>
      <sha1>1ckgrzj5ed23wuucpy9wngfuq0ag549</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426950</id>
      <parentid>426949</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:02:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11522" sha1="t2gkyt5jtvmw3h532udsr63j270si4i" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 326-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} —  Уол оҕо күнэ. Оттон Саха сиригэр Уол оҕо күнэ муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрин санатабыт
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Юстиция күнэ
* {{Флагификация|Албания}} — Алпаабыт күнэ. 1908 сыллаахха Монастир (билигин Битола) куоракка буолбут кэмпириэнсийэҕэ албаан учуонайдара уонна уопсастыбанньыктара биир алпаабыт ылынар туһунан куоластаабыттара
* {{Флагификация|Россия}} — Психолог(уйлҕаһыт)күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута
* {{Флагификация|Британские Виргинские острова}} — Мас олордуу күнэ
* {{Флагификация|Ливан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1943)
* {{Флагификация|Коста-Рика}} — Учуутал күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1307]] — Рим паапата [[Климент V]] [[Дьобуруопа]] христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barber |first1=Malcolm |title=The Trial of the Templars |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45727-9 |page=[https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb/page/n82 73] |url=https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[1317]] — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.
* [[1698]] (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ыйааҕынан бастакы Сибиир траага [[Бүлүү (суол)|олохтоммут]].
* [[1906]] — [[Арассыыйа]]ҕа бааһынайдар община сирин сорҕотун кэтэх бас билиигэ ылан туспа барар кыахтаммыттар. [[Столыпин Петр |Петр Столыпин]] аграрнай реформата саҕаламмыт.
* [[1917]] — [[Канаада]]ҕа Национальнай хоккей лиигэтэ (НХЛ) тэриллибит. Маҥнай лиигэҕэ биэс кулууп киирэр эбит — «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Марунз», «Торонто Аренас», «Оттава Сенаторз» уонна «Квебек Булдогз».
* [[1942 сыл|1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа Фридрих Паулюс хамаандалыыр ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит.
* [[1943 сыл|1943]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Каир кэмпириэнсийэтэ: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]], Британия премьер-миниистирэ [[Уинстон Черчилль]] уонна Кытай премьер-миниистирэ [[Чан Кайши]] [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] көрсөн Японияны кыайыы суолларын ырытыспыттар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Heiferman|first=Ronald|title=The Cairo Conference of 1943: Roosevelt, Churchill, Chiang Kai-shek, and Madame Chiang|location=Jefferson, N.C.|publisher=McFarland|date=2011|isbn=9780786448043|url=https://books.google.com/books?id=i7k1CE8XXFoC|pages=60–64}}&lt;/ref&gt;.
* [[1955]] — Сэбиэскэ Сойууска Семипалатинскай аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.
* [[1956]] — [[Австралия]] [[Мельбурн]]угар [[1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]] аһыллыбыттар.
* [[1963]] — [[Даллас]]ка [[АХШ]] бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди]]ни өлөрбүттэр, Техас күбүрүнээтэрэ Джон Конналли ыараханнык бааһырбыт. АХШ вице-бэрэсидьиэнэ [[Линдон Б. Джонсон |Линдон Б. Джонсон]] АХШ 36-с бэрэсидьиэнэ буолбут.
* [[1967]] — ХНТ Куттал суох буолуутугар Сэбиэтэ араабтар уонна [[Исраил|Израиль]] ыккардыларыгар эйэни олохтуур тосхоллору быһаарар 242-с резолюцияны ылыммыт.
* [[1975 сыл|1975]] — [[Франко Франсиско |Франсиско Франко]] өлбүтүн кэннэ Хуан Карлос [[Испания]] хоруолунан биллэриллибит.
* [[1986]] — 20 саастаах [[Майк Тайсон]] боксаҕа суперыарахан ыйааһыҥҥа чөмпүйүөн титулун ылбыт, инньэ гынан [[бокса]] устуоруйатыгар саамай эдэр аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Украина]]ҕа бэрэсидьиэн быыбарын иккис туурун кэнниттэн бырачыастар саҕаламмыттар. Ол түмүгэр дойдуга былаас уларыйбыта.
* [[2007]] — [[Алдан улууһа|Алдан улууһун]] оройуоннааҕы Сэбиэтин быһаарыытынан [[Бөллөөт|Бөллөөт нэһилиэгэ (Хатыыстыыр)]] «эбэҥки национальнай» диэн ыстаатыһы ылбыт.
* [[2022 сыл|2022]] — [[Саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталларын II сийиэһэ]] аһыллар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1801]] — [[Даль Владимир Иванович|Владимир Даль]] — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль [[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]] чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.
* [[1877]] — [[Васильев Виктор Николаевич|Виктор Васильев]] (12.11.1930 өлб.) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1890]] — [[Шарль де Голль]] — [[Франция]] аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ ([[1959]]—[[1969]]).
* [[1898]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ.
* [[1908]] — [[Николай Якутскай, суруйааччы|Николай Якутскай]] — [[Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ|Саха норуодунай суруйааччыта]], 1946 сылтан ССРС сурууйааччыларын сойууһун чилиэнэ, [[Хотугу сулус (сурунаал)|«Хотугу сулус»]] уонна [[Полярная звезда (сурунаал)|«Полярная звезда»]] сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэрэ.
* [[1936]] — [[Борисов Спартак Степанович|Спартак Борисов]] — Саха сирин бэлиитигэ, 1995-1997 сылларга [[Дьокуускай]] куоратын мээрэ, 1998-2002 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1998).
* [[1943]] — [[Степанов Тимофей Андреевич|Тимофей Степанов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* [[1968 сыл|1968]] — [[Габышев Александр Прокопьевич (Шаман)|Александр Габышев]] — Арассыыйа кыһалҕаларыгар болҕомто тардар соруктаах 2019 сыллаахха &quot;Дьокуускай—Москуба&quot; суолунан сатыы хаамыыны саҕалаабыт түмэччи.
* [[1990]] — [[Акгюль, Таха|Таха Акгюль]] — туурак тустууга, Олимпиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1998]] — [[Кындыл|Иван Гоголев — Кындыл]] — саха норуодунай бэйиэтэ, драматург, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957). Кини аатын Бүлүү народнай тыйаатыра уонна [[Чочу]] орто оскуолата сүгэллэр.


{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 22]]</text>
      <sha1>t2gkyt5jtvmw3h532udsr63j270si4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426951</id>
      <parentid>426950</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11523" sha1="6hlzgtktghjxnj3zymsgmbgu2rrxc8v" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 326-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} —  Уол оҕо күнэ. Оттон Саха сиригэр Уол оҕо күнэ муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрин санатабыт
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Юстиция күнэ
* {{Флагификация|Албания}} — Алпаабыт күнэ. 1908 сыллаахха Монастир (билигин Битола) куоракка буолбут кэмпириэнсийэҕэ албаан учуонайдара уонна уопсастыбанньыктара биир алпаабыт ылынар туһунан куоластаабыттара
* {{Флагификация|Россия}} — Психолог(уйлҕаһыт)күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута
* {{Флагификация|Британские Виргинские острова}} — Мас олордуу күнэ
* {{Флагификация|Ливан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1943)
* {{Флагификация|Коста-Рика}} — Учуутал күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1307]] — Рим паапата [[Климент V]] [[Дьобуруопа]] христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barber |first1=Malcolm |title=The Trial of the Templars |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45727-9 |page=[https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb/page/n82 73] |url=https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[1317]] — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.
* [[1698]] (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ыйааҕынан бастакы Сибиир траага [[Бүлүү (суол)|олохтоммут]].
* [[1906]] — [[Арассыыйа]]ҕа бааһынайдар община сирин сорҕотун кэтэх бас билиигэ ылан туспа барар кыахтаммыттар. [[Столыпин Петр |Петр Столыпин]] аграрнай реформата саҕаламмыт.
* [[1917]] — [[Канаада]]ҕа Национальнай хоккей лиигэтэ (НХЛ) тэриллибит. Маҥнай лиигэҕэ биэс кулууп киирэр эбит — «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Марунз», «Торонто Аренас», «Оттава Сенаторз» уонна «Квебек Булдогз».
* [[1942 сыл|1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа Фридрих Паулюс хамаандалыыр ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит.
* [[1943 сыл|1943]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Каир кэмпириэнсийэтэ: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]], Британия премьер-миниистирэ [[Уинстон Черчилль]] уонна Кытай премьер-миниистирэ [[Чан Кайши]] [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] көрсөн Японияны кыайыы суолларын ырытыспыттар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Heiferman|first=Ronald|title=The Cairo Conference of 1943: Roosevelt, Churchill, Chiang Kai-shek, and Madame Chiang|location=Jefferson, N.C.|publisher=McFarland|date=2011|isbn=9780786448043|url=https://books.google.com/books?id=i7k1CE8XXFoC|pages=60–64}}&lt;/ref&gt;.
* [[1955]] — Сэбиэскэ Сойууска Семипалатинскай аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.
* [[1956]] — [[Австралия]] [[Мельбурн]]угар [[1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]] аһыллыбыттар.
* [[1963]] — [[Даллас]]ка [[АХШ]] бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди]]ни өлөрбүттэр, Техас күбүрүнээтэрэ Джон Конналли ыараханнык бааһырбыт. АХШ вице-бэрэсидьиэнэ [[Линдон Б. Джонсон |Линдон Б. Джонсон]] АХШ 36-с бэрэсидьиэнэ буолбут.
* [[1967]] — ХНТ Куттал суох буолуутугар Сэбиэтэ араабтар уонна [[Исраил|Израиль]] ыккардыларыгар эйэни олохтуур тосхоллору быһаарар 242-с резолюцияны ылыммыт.
* [[1975 сыл|1975]] — [[Франко Франсиско |Франсиско Франко]] өлбүтүн кэннэ Хуан Карлос [[Испания]] хоруолунан биллэриллибит.
* [[1986]] — 20 саастаах [[Майк Тайсон]] боксаҕа суперыарахан ыйааһыҥҥа чөмпүйүөн титулун ылбыт, инньэ гынан [[бокса]] устуоруйатыгар саамай эдэр аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Украина]]ҕа бэрэсидьиэн быыбарын иккис туурун кэнниттэн бырачыастар саҕаламмыттар. Ол түмүгэр дойдуга былаас уларыйбыта.
* [[2007]] — [[Алдан улууһа|Алдан улууһун]] оройуоннааҕы Сэбиэтин быһаарыытынан [[Бөллөөт|Бөллөөт нэһилиэгэ (Хатыыстыыр)]] «эбэҥки национальнай» диэн ыстаатыһы ылбыт.
* [[2022 сыл|2022]] — [[Саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталларын II сийиэһэ]] аһыллар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1801]] — [[Даль Владимир Иванович|Владимир Даль]] — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль [[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]] чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.
* [[1877]] — [[Васильев Виктор Николаевич|Виктор Васильев]] (12.11.1930 өлб.) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=22|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1890]] — [[Шарль де Голль]] — [[Франция]] аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ ([[1959]]—[[1969]]).
* [[1898]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ.
* [[1908]] — [[Николай Якутскай, суруйааччы|Николай Якутскай]] — [[Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ|Саха норуодунай суруйааччыта]], 1946 сылтан ССРС сурууйааччыларын сойууһун чилиэнэ, [[Хотугу сулус (сурунаал)|«Хотугу сулус»]] уонна [[Полярная звезда (сурунаал)|«Полярная звезда»]] сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэрэ.
* [[1936]] — [[Борисов Спартак Степанович|Спартак Борисов]] — Саха сирин бэлиитигэ, 1995-1997 сылларга [[Дьокуускай]] куоратын мээрэ, 1998-2002 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1998).
* [[1943]] — [[Степанов Тимофей Андреевич|Тимофей Степанов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* [[1968 сыл|1968]] — [[Габышев Александр Прокопьевич (Шаман)|Александр Габышев]] — Арассыыйа кыһалҕаларыгар болҕомто тардар соруктаах 2019 сыллаахха &quot;Дьокуускай—Москуба&quot; суолунан сатыы хаамыыны саҕалаабыт түмэччи.
* [[1990]] — [[Акгюль, Таха|Таха Акгюль]] — туурак тустууга, Олимпиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1998]] — [[Кындыл|Иван Гоголев — Кындыл]] — саха норуодунай бэйиэтэ, драматург, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957). Кини аатын Бүлүү народнай тыйаатыра уонна [[Чочу]] орто оскуолата сүгэллэр.


{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 22]]</text>
      <sha1>6hlzgtktghjxnj3zymsgmbgu2rrxc8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426954</id>
      <parentid>426951</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T01:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>426954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11536" sha1="p8hauvpli60hy7gv59vj0kpjcx00k0t" xml:space="preserve">'''Сэтинньи 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 326-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 327-c күнэ). Сыл бүтүө 39 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|ХНТ}} —  Уол оҕо күнэ. Оттон Саха сиригэр Уол оҕо күнэ муус устар иккис баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрин санатабыт
* {{Флагификация|Азербайджан}} — Юстиция күнэ
* {{Флагификация|Албания}} — Алпаабыт күнэ. 1908 сыллаахха Монастир (билигин Битола) куоракка буолбут кэмпириэнсийэҕэ албаан учуонайдара уонна уопсастыбанньыктара биир алпаабыт ылынар туһунан куоластаабыттара
* {{Флагификация|Россия}} — Психолог(уйлҕаһыт)күнэ. 1994 сыллаахха бу күн Арассыыйа психология уопсастыбатын тэрийэр сийиэһэ буолбута
* {{Флагификация|Британские Виргинские острова}} — Мас олордуу күнэ
* {{Флагификация|Ливан}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1943)
* {{Флагификация|Коста-Рика}} — Учуутал күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[1307]] — Рим паапата [[Климент V]] [[Дьобуруопа]] христианин ыраахтааҕыларыгар тамплиердары тутар уонна кинилэр баайдарын-дуолларын былдьыыр туһунан Pastoralis Praeeminentiae булла таһаарбыт&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Barber |first1=Malcolm |title=The Trial of the Templars |date=1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-45727-9 |page=[https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb/page/n82 73] |url=https://archive.org/details/trialoftemplars0000barb |url-access=registration |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* [[1317]] — Тверь баһылыгын Михаил Ярославич кинээһи Ордууга Москуба кинээһин дьоно өлөрбүттэр. Москуба кинээһэ Юрий Данилович Узбек Хаан күтүөтэ этэ.
* [[1698]] (урукку ааҕыынан сэтинньи 12 күнүгэр) — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ыйааҕынан бастакы Сибиир траага [[Бүлүү (суол)|олохтоммут]].
* [[1906]] — [[Арассыыйа]]ҕа бааһынайдар община сирин сорҕотун кэтэх бас билиигэ ылан туспа барар кыахтаммыттар. [[Столыпин Петр |Петр Столыпин]] аграрнай реформата саҕаламмыт.
* [[1917]] — [[Канаада]]ҕа Национальнай хоккей лиигэтэ (НХЛ) тэриллибит. Маҥнай лиигэҕэ биэс кулууп киирэр эбит — «Монреаль Канадиенс», «Монреаль Марунз», «Торонто Аренас», «Оттава Сенаторз» уонна «Квебек Булдогз».
* [[1942 сыл|1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сталинград кыргыһыыта]]: Кыһыл аармыйа Фридрих Паулюс хамаандалыыр ньиэмэс 6-с аармыйатын төгүрүктээбит.
* [[1943 сыл|1943]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Каир кэмпириэнсийэтэ: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]], Британия премьер-миниистирэ [[Уинстон Черчилль]] уонна Кытай премьер-миниистирэ [[Чан Кайши]] [[Эгиипэт|Эгиипэккэ]] көрсөн Японияны кыайыы суолларын ырытыспыттар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Heiferman|first=Ronald|title=The Cairo Conference of 1943: Roosevelt, Churchill, Chiang Kai-shek, and Madame Chiang|location=Jefferson, N.C.|publisher=McFarland|date=2011|isbn=9780786448043|url=https://books.google.com/books?id=i7k1CE8XXFoC|pages=60–64}}&lt;/ref&gt;.
* [[1955]] — Сэбиэскэ Сойууска Семипалатинскай аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.
* [[1956]] — [[Австралия]] [[Мельбурн]]угар [[1956 Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара|XVI Сайыҥҥы Олимпия оонньуулара]] аһыллыбыттар.
* [[1963]] — [[Даллас]]ка [[АХШ]] бэрэсидьиэнин [[Джон Кеннеди]]ни өлөрбүттэр, Техас күбүрүнээтэрэ Джон Конналли ыараханнык бааһырбыт. АХШ вице-бэрэсидьиэнэ [[Линдон Б. Джонсон |Линдон Б. Джонсон]] АХШ 36-с бэрэсидьиэнэ буолбут.
* [[1967]] — ХНТ Куттал суох буолуутугар Сэбиэтэ араабтар уонна [[Исраил|Израиль]] ыккардыларыгар эйэни олохтуур тосхоллору быһаарар 242-с резолюцияны ылыммыт.
* [[1975 сыл|1975]] — [[Франко Франсиско |Франсиско Франко]] өлбүтүн кэннэ Хуан Карлос [[Испания]] хоруолунан биллэриллибит.
* [[1986]] — 20 саастаах [[Майк Тайсон]] боксаҕа суперыарахан ыйааһыҥҥа чөмпүйүөн титулун ылбыт, инньэ гынан [[бокса]] устуоруйатыгар саамай эдэр аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Украина]]ҕа бэрэсидьиэн быыбарын иккис туурун кэнниттэн бырачыастар саҕаламмыттар. Ол түмүгэр дойдуга былаас уларыйбыта.
* [[2007]] — [[Алдан улууһа|Алдан улууһун]] оройуоннааҕы Сэбиэтин быһаарыытынан [[Бөллөөт|Бөллөөт нэһилиэгэ (Хатыыстыыр)]] «эбэҥки национальнай» диэн ыстаатыһы ылбыт.
* [[2022 сыл|2022]] — [[Саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталларын II сийиэһэ]] аһыллар.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1801]] — [[Даль Владимир Иванович|Владимир Даль]] — быраас, нуучча суруйааччыта, фольклор хомуйаччыта, аатырбыт лексикограф, «Тыыннаах нуучча тылын быһаарыылаах тылдьытын» ааптара. Аҕата нууччатыйбыт датчанин элбэх тылы билэрэ, ыраахтааҕы бибилэтиэкэтигэр үлэлии сылдьыбыта. Ийэтэ сорох сибидиэнньэннэн француз гугеноттарыттан төрүттээх этэ, эмиэ 5 омук тылын билэрэ. Даль [[Пушкин Александр Сергеевич|А. Пушкин]] чугас доҕоро этэ, өлөөрү сытар бэйиэти эмтии сатаабыта.
* [[1877]] — Аммаҕа [[Васильев Виктор Николаевич|Виктор Васильев]] (12.11.1930 өлб.) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи.&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=22|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;
* [[1890]] — [[Шарль де Голль]] — [[Франция]] аатырбыт генерала, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, бэрэсидьиэнэ ([[1959]]—[[1969]]).
* [[1898]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ.
* [[1908]] — [[Николай Якутскай, суруйааччы|Николай Якутскай]] — [[Саха норуодунай суруйааччыларын тиһилигэ|Саха норуодунай суруйааччыта]], 1946 сылтан ССРС сурууйааччыларын сойууһун чилиэнэ, [[Хотугу сулус (сурунаал)|«Хотугу сулус»]] уонна [[Полярная звезда (сурунаал)|«Полярная звезда»]] сурунааллар кылаабынай эрэдээктэрдэрэ.
* [[1936]] — [[Борисов Спартак Степанович|Спартак Борисов]] — Саха сирин бэлиитигэ, 1995-1997 сылларга [[Дьокуускай]] куоратын мээрэ, 1998-2002 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнэ, [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куоратын ытык киһитэ]] (1998).
* [[1943]] — [[Степанов Тимофей Андреевич|Тимофей Степанов]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], саха норуодунай худуоһунньуга, реставратор, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ.
* [[1968 сыл|1968]] — [[Габышев Александр Прокопьевич (Шаман)|Александр Габышев]] — Арассыыйа кыһалҕаларыгар болҕомто тардар соруктаах 2019 сыллаахха &quot;Дьокуускай—Москуба&quot; суолунан сатыы хаамыыны саҕалаабыт түмэччи.
* [[1990]] — [[Акгюль, Таха|Таха Акгюль]] — туурак тустууга, Олимпиада чөмпүйүөнэ, аан дойду икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа алта төгүллээх чөмпүйүөнэ (2012, 2013, 2014, 2017, 2018, 2019) уонна 2015 сыллааҕы Европа Оонньууларын чөмпүйүөнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1998]] — [[Кындыл|Иван Гоголев — Кындыл]] — саха норуодунай бэйиэтэ, драматург, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ (1957). Кини аатын Бүлүү народнай тыйаатыра уонна [[Чочу]] орто оскуолата сүгэллэр.


{{ыйдар}}

[[Категория:Сэтинньи 22]]</text>
      <sha1>p8hauvpli60hy7gv59vj0kpjcx00k0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саҥа олоҕу тутуу содула</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58155</id>
    <revision>
      <id>426937</id>
      <parentid>426528</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T22:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>426937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19347" sha1="h768yh3jkm75nomvnf7oylgnaf7tt3c" xml:space="preserve">Билигин ырыынак кэмэ кэлэн, сэбиэскэй былаас 74 сыллар усталарыгар сабардаабыт диктатурата уурайан Россияҕа өй-санаа үөрэхтэрэ саҥалыы сайдан эрэллэр. Элбэх таҥара үөрэхтэрэ, араас секталар бары дьон өйүн-санаатын салайыыны былдьаһан бэйэлэрэ үчүгэйдэрин, туһалаахтарын дакаастыы сатыыллар. Олох салгыы сайдан истэҕинэ таҥара үөрэхтэрэ дьон өйүгэр-санаатыгар төһө туһаны оҥороллоруттан көрөн сайдан бараллар эбэтэр симэлийэн иһэллэр.

Киһи өйүн-санаатын, оҥорор быһыыларын икки аҥы араарбыт таҥара үөрэхтэрэ бэйэ-бэйэлэрин кытта биир тылы булуммаккалар кыайан эйэлэспэккэ, сэриилэһэн эстиилэригэр тиийэн хаалыылара кэлэн иһэр. Ол аата, дьон өйө-санаата икки аҥы арахсыыта үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарыыттан үөскүүрүттэн, олору атын-атын тылларынан этэн туһаныы арахсыы ордук улаатан барарыттан икки утарыта өрүттэр букатын эйэлэспэттэригэр тириэрдэн кэбиһэр. 

Өй-санаа сайдыыта олус уһун кэми ылар. Манна биллэр холобурунан Христос таҥара биллибитин кэнниттэн дьон 300 сыл буолан баран биирдэ билиммиттэрэ, туһалаах диэн ылынаннар таҥара үөрэҕэ сайдыбыта уонна европеецтары кытта Аан дойдуга киэҥник тарҕаммыта. Былыргы Кытай үөрэхтээҕэ Конфуций киһи буолуу үөрэҕин билигин саҥалыы үөрэтэ, сыаналыы сылдьаллар.

Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн кыайан-хотон былааһы ылбыт дьадаҥы бассабыыктар бары таҥара үөрэхтэрин билиммэттэрин биллэрбиттэрэ, дьон олоҕуттан туораппытынан барбыттара.

Россияҕа өй-санаа, таҥара үөрэхтэрин суох оҥорууну ааспыт үйэ 30-с сылларыгар колхозтары тэрийии, коллективизацияны тарҕатыы кэмигэр материалистар, атеистар, коммунистар биир улахан ситиһиилэринэн аахпыттара. Бүтүн Советскай Союз үрдүнэн дьадаҥы өйдөөх-санаалаах эдэрдэри туһанан биир да үлэлиир таҥара дьиэтин хаалларбатахтара, таҥара үлэһиттэрин барыларын кэриэтэ туораппыттара.

Былыргы олоҕу алдьатабыт, саҥа олоҕу тутабыт диэн этиини “үчүгэйи” оҥоруу курдук быстах санааларыттан дьону барыларын саҥаны айыыга, айыыны оҥорууга ыҥырбыттарын таһынан, ол-бу уратыны оҥоттороору ыкпыттара, түүрбүттэрэ, тиэтэппиттэрэ. Тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин үүрэн-хаайан аҕалан холкуостарга түммүттэрэ уонна былаан суруйан биэрэн толотторо сатаабыттара.

Бэйэлэрэ дьадаҥы, намыһах өйдөөх-санаалаах эрээри, ону-маны оҥоруон баҕалаах эдэрдэри киһиргэтэн, баай-талым олоҕу бэйэҕит оҥостуоххут диэн албыннаан баар таҥара дьиэлэрин барыларын алдьаттарбыттара, колокуонньаларын үрэйтэрбиттэрэ. 

“Перестройка” уларыта тутуутун кэнниттэн, аны коммунистар батталларыттан быыһаммыт үөрүүгэ эдэрдэри айыыны, саҥаны, дьон билбэттэрин оҥорууга ыҥырыы, үөрэтии, сэбиэскэй былаас кэмин курдук, билигин да салҕанан баран иһэр. Сэбиэскэй кэм саҕанааҕы учууталлар, учуонайдар, тыл үөрэхтээхтэрэ бары билигин даҕаны урукку оннуларыгар үлэлии сылдьалларыттан оҕолору уруккуларын, эстибит сэбиэскэй былаас үөрэппитин курдук айыыны элбэхтик оҥор диэн үөрэтэллэрин тохтото, уларыта иликтэр.

“Айыыны оҥор” диэн оҕону үөрэтии бэйэтэ да улаата охсон саҥаны, айыыны оҥоро охсуон олуһун баҕарар эдэр киһини өссө эбии тиэтэтэн, ыксатан, сыыһа-халты тутуннаран куһаҕаны оҥорорун элбэтиигэ тириэрдии буолар. Эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара кэлин кэмҥэ элбээн иһэрэ үөрэхтээхпит, сахалар сайдалларын туһугар аһара кыһанабыт дэнэр дьону хата санаарҕаппат.

Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үчүгэй быһыылары оҥорууга иитэн биэрбэккэ, үлэҕэ үөрэппэккэ аҥардастыы олоххо туохха да туһата суох кылапачыгас оонньуурдарынан оонньотуу, компьютерга, телефоҥҥа үөрэтэ сатааһын сайынна уонна салҕанан иһэр. Кыыс уонна уол оҕолору детсадтан саҕалаан тус-туспа иитии-үөрэтии олоххо ситэ киирэ илик. Россия кыра омуктара сайдыахтарын үрдүкү салайааччылар баҕарбаттар, саҥарар тылларын оскуолаҕа үөрэтэллэрин ол-бу биричиинэ булан хааччахтыы сылдьаллар. 

Сэбиэскэй кэмнээҕи салайааччылар уонна тыл үөрэхтээхтэрэ араадьыйа, бэчээт, телебизэр үлэтигэр быһаччы сыһыаннаахтарынан элбэхтик саҥаралларынан уонна суруйалларынан эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээһинигэр бэйэлэрэ буруйдаахтарын саптынаарылар аҥардастыы полиция үлэһиттэрэ эрэ буруйдаахтар диэн өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕата сатыыллар. Онтубут баара полиция да үлэһиттэрэ бу кэмнээҕи оҕону иитии содулугар оҕустарбыт буоланнар бэйэлэрэ эмиэ сыыһа-халты туттуналлара, атаахтык иитиллибиттэрэ, тулуурдара аҕыйаҕа син-биир биллэн тахсан иһэллэр.

Эдэрдэр бэрээдэги кэһиилэрэ, куһаҕан быһыылары оҥоруулара эл-бээһиниттэн салайар былаас өттүттэн бэрээдэги көннөрүү үлэтигэр ылсыһыы кытаатан эрэр. Полиция үлэһиттэрин ахсааннара эбиллэ турарын таһынан араас сокуоннар элбээн уонна кытаатан иһэллэр. Суолунан сылдьыы быраабылаларын кытаатыннарыы, ыстарааптары лаппа улаатыннарыы кэнниттэн суоппардар бэрээдэктэрэ лаппа тупсан иһэрэ биллибитэ. Бу үчүгэй диэки уларыйыы үөскээһинэ кытаанах сокуоннары киллэрэ сатааччылары элбэтэн эрэр. 

Киһи өйүнэн-санаатынан салаллан суруллубут, ылыныллыбыт бэрээдэги тутуһа үөрэнэрэ олус уһун кэми ыларынан, үгэстэри үөскэтиннэҕинэ эрэ туһаны аҕалар үөрэх буолуон сөп. Үөрэх кыра эмэ ыгааһыннаах буоллаҕына, түргэнник ылыныллар уонна туһата улаатар. Киһиэхэ баай-мал дьайыыта тиийимтиэтэ улаханыттан, бу туһа улаатарыгар тириэрдэр. Бэрээдэги кытаатыннарыы дьайыыта улахан туһалааҕын иһин, аны манабыл, кэтэбил аһара барбатын туһугар аҥар, үлэһиттэр өттүлэриттэн эмиэ хонтуруол баара ирдэнэр кэмэ кэлэриттэн депутаттар үлэлэрэ эбиллэн биэрэрэ эрэйиллэр. 

Билигин эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэриттэн, төрөппүттэр оҕолоро, сиэннэрэ онно түбэһэллэриттэн син санааргыыр, тоҕо, туохтан сылтанан маннык куһаҕан балаһыанньаҕа киирэн хаалалларын ырыта сатыыр буолан эрэллэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр оҕону кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитии, үөрэтии хаалбытыттан, өйүн-санаатын, салгын кутун сайыннарыы, киһи быһыылаах киһи буолууга үөрэтиини барытын оскуолаҕа көһөрөн уопсайга холбоон кэбиспиттэриттэн, онтон билигин сыыһа хайысханан, “айыыны оҥоруу” диэки өттүн тутуһан ыытан иһэллэриттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыылары оҥоруулара элбиирин билбэтэҕэ буолуу улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Айылҕаттан бэрээдэктээх, көрсүө, сэмэй буола улаатыахтаах, куруук баар ийэтин көрүүтүнэн-истиитинэн иитиллэр, кини курдук буолуохтаах кыыс оҕолор ыар буруйу оҥорорго кытта тиийэн хаалыылара оҕону иитии-үөрэтии тутуһар хайысхата улахан сыыһатын, куһаҕаны оҥоруу диэки халыйан сылдьарын дакаастыыр.  

Былыр-былыргыттан сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҕону үөрэтиигэ аналлаах “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн этиилэрин умну-батахпытына, аныгы элбэх уларыйыылардаах олохпутугар туһаннахпытына табыллар. Эдэр, саҥа улаатан иһэр оҕону “айыыны оҥор” диэн үөрэтии, ыксатыы, тиэтэтии улахан сыыһатын сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ этэрин мин быһааран киэҥ бэчээккэ таһааран иһэбин. Бу үлэҕэ билигин сахалыы Википиэдьийэ үлэлиир, “Саха сирэ”, “Туймаада” хаһыаттар уонна “Чолбон” сурунаал демократия үөрэҕэ кыратык тутуһуллар эрдэҕинэ үлэлии сылдьыбыттара.

Өй-санаа үөрэҕин умнууттан, хаалларан кэбиһииттэн дьон куһаҕан санааларыттан ыраастаммакка, умнубакка саныы сылдьалларыттан  куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбээн иһэллэрэ чахчы. 

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин олох ханнык баҕарар кэмигэр дьон тутуһа сылдьаллара ирдэнэр. Хайа да өттүгэр аһара барыы табыллыбат. Элбэх маныыр, көрөр-истэр полиция үлэһиттэрдээх дойду сайдар кыаҕа аҕыйаҕын таһынан араас репрессийэлэр үөскүүллэригэр олук ууруллар. Элбэх ахсааннаах кэтиир-маныыр үлэһиттэр үлэлэрин түмүгүн, туһалааҕын көрдөрөөрүлэр олус кыһанан, аһара барыылары оҥорор кыахтаналлар. Элбэх буруйдаахтары, сөп түбэспэти оҥорооччулары бэйэлэрэ көрдөөн булуохтарын да сөп. Биһиги олохпутугар оннук быһыылар буолан ааспыттара. Ф.Э.Дзержинскэй биир кынаттаах этиитигэр: “Буруйа суох киһи диэн суох, биһиги куһаҕаннык үлэлиибит” диэн этиитигэр эмиэ тиийэн хаалыахпытын сөп.

Билигин Россия салайар эргимтэтигэр былаас дьарыйар күүһэ кытааттаҕына бэрээдэк түргэнник тупсуоҕа диэн быһаччы быһаарыылар киирэн эрэллэр. Арыгы иһэн баран массыынаны ыытан буруйу оҥорооччулары дьарыйыы, хаайыы кытаатан иһэр. Киһи арыгы иһэн, итирэн баран буруйу оҥоруута барыта кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитиититтэн эрэ быһаччы тутулуктааҕын, сахалар өй-санаа үөрэхтэрэ этэрин төрөппүттэр бары билэллэрэ, тутуһаллара эбитэ буоллар, олохсуйбут бэрээдэги кэспэт, таһынан бара сылдьыбат эдэрдэри иитэн, үөрэтэн улаатыннарыа этилэр.

Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии быһыыга иитиллибит, айыыны оҥорума диэн үөрэҕи билэр эдэр киһи итирдэҕинэ даҕаны ханнык да киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорбот киһи буола улаатарын уонна олоҕун устата ону тутуһа сылдьарын билиэххэ сөп буолла. Бу үөрэҕи бары төрөппүттэр тутустахтарына эрэллээх, бары баҕа санааларын толорор кэлэр көлүөнэлэнэллэрин ситиһиэхтэрэ этэ.

Омук сайдан иһиитэ кэлэр көлүөнэлэр, ол аата оҕолор туруктаах өйдөрүттэн-санааларыттан, олохсуйбут бэрээдэги, сокуоннары тутуһа үөрэнэн үгэс оҥостоллоруттан уонна үлэни кыайалларыттан кэлэрин, аныгы үөрэҕи баһылаабыт төрөппүттэр биллэхтэринэ табыллар.

Киһи өйүгэр-санаатыгар төрөппүттэриттэн бэриллэн иһэр буор кута ордук улахан суолталаах. Буор кут үөрүйэхтэртэн хомуллан үөскүүрүттэн киһи этигэр-сиинигэр уларыйыылары оҥорор, ол иһин кэлэр көлүөнэлэргэ эти-сиинин кытта бэриллэн иһэр. 

Сэбиэскэй былаас дьахталлары көҥүллэринэн ыытан талбыттарынан эргэ тахсалларын үөскэтиитэ араас ыарыылардаах, үлэни-хамнаһы кыайбат дьадаҥы буор куттаах, өйдөрө-санаалара тиийиммэт оҕолору элбэтэн кэбиспититтэн, билигин Россияҕа ханнык да үлэ-хамнас кыаттарбат кэмэ тиийэн кэлэн сылдьар. Бу быһаарыы Россияҕа үлэ-хамнас сайдыыта отуттан тахса сылларынан даҕаны кыайан көммөтүн биллэрэрэ ордук улахан суолталаах. 

Былыргы сахалар ыал буолуу үгэстэригэр аан бастаан төрөппүттэр төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна эр киһини, сайдыылаах буор куттаах күтүөтү таба талан ылыыны оҥороллоро. Кэлэр көлүөнэлэрэ сайдан, тупсан иһэллэрин “Баай дьадаҥыны уруурҕаабат”, “Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук” диэн өс хоһооннорун туһаналлара олоххо киллэрэрэ. Дьон үгүстэрин баҕа санаалара байыы диэки тардыстарыттан үлэ оҥорон таһаарыыта эбилиннэҕинэ сайдыы кэлэрин былыргыттан билэн ыал буолуу үгэстэригэр туһаналлара.

Сэбиэскэй былаас хаһан да кэлбэт “коммунизмы” тута сатаан дьону албыннаабыта өйдөрүгэр-санааларыгар ыра санаа буолан хаалара биллэн тахсан, бу былаас бэйэтэ эйэлээхтик эстибитин, уларыйбытын кэнниттэн ордон сылдьар тобохторуттан ыраастаныы эрэйиллэр. (1,96).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Өй буккуллуута. - Дьокуускай: Ситис, 2026. - 108 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Өй-санаа.</text>
      <sha1>h768yh3jkm75nomvnf7oylgnaf7tt3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Моҕоллор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58201</id>
    <revision>
      <id>426938</id>
      <parentid>426737</parentid>
      <timestamp>2026-04-03T22:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>426938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14970" sha1="4gq9ef23jiita9pk4g5hbs7wbgv28zz" xml:space="preserve">Урукку кэмнэргэ Россия элбэх омуктара уһун үйэлэр тухары бииргэ олороллоругар конфедерация сокуоннарынан туһанан салаллан олорбуттар эбит. Элбэх омуктар холбоһон, бииргэ түмсэн Или тэрийэллэрэ, сайдыыны ситиспит омук ону салайара. Онно кыттыспатах омуктары туораталлара, киэр үүрэллэрэ.

Монголлар конфедерацияларыгар кыттыспатах, холбоспотох половецтар, куманнар олорор сирдэриттэн үүрүллүбүттэрэ. 1206 сыллаахха саҥа үөскээбит омуктар моҕоллор диэн ааты ылыммыттара, саҥа тэрийбит конфедерацияларын Мэҥэ Ил диэн сахалыы тылларынан ааттаабыттара уонна “Дьаһах” диэн ааттаах сокуоннары ылыммыттара сахалар салгыы сайдыбыттарын биллэрэр. 

Моҕол диэн ааты ылыныахха диэн Темучин 1206 сыллаахха бэйэтин биир санаалаахтарын курултаайга түмэн олорон иһитиннэрбитэ, ону бары ылыммыттара биллэр. Бу кэмтэн саҕалаан моҕоллор диэн саҥа омуктар ааттара үөскээн киэҥник тарҕаммыта. 

Бу курултаайга Чыҥыс Хаан моҕоллор конфедерацияларын тэрийбитэ, саҥа ааты моҕоллор диэни иҥэрбитэ, саҥа омук аатын үөскэппитэ. Бу кэмтэн ыла нууччалар монгол диэн ааттаабыт моҕол омуктара үөскээн күүһүрбүттэрин биллэрбиттэрэ, сахалыы “ҕ” дорҕоону кыайан саҥарбаккалар “нг” диэн суруйаннар моҕол диэни уларытан монгол диэнинэн сурукка киллэрбиттэрэ иҥэн хаалбыт.

Сахалыы моҕол диэн кыахтааҕы, күүстээҕи, сайдыылаах өйдөөҕү-санаалааҕы уонна бастаан иһэри бэлиэтиир тыл буолар. Россия территориятыгар уһун үйэлэргэ баһылыыр омуктар ааттара уларыйан испиттэрэ биллэр. 2 тыһыынча сыллар анараа өттүлэриттэн сахалар, онтон түүрдэр, татаардар, моҕоллор баһылыыр оруолу ыла сылдьыбыттара. Билигин нууччалар баһылыыр оруолу ылаллар.

Омуктар хаһан үөскээбиттэрэ быһаарыллыыта уустуктардаах. Омук аата хаһан сурукка киирбитинэн билигин ааҕан ылыналлар. 1206 сыллаахтан сурукка киирбитинэн, бу кэмтэн монголлар диэн омуктар үөскээбиттэрэ билиниллэрэ сөптөөх.

Омук саҥа үөскээһин кэмин, 300 сыл курдугу ааһан бэйэтин уратытын атыттарга биллэрдэҕинэ сурукка киллэриллэн бэлиэтэнэр.

Билигин геннэри үөрэтии сайдыбытынан ханнык омук олус уһун үйэлээҕин ааҕан билии кыаллар буолла. Нууччалар тоҕо биһиэхэ моҕоллор геннэрэ суоҕуй диэн мунаараллара бэрт судургутук быһаарыллар. Ол моҕол диэн сахалыы ааты мунньахтаан ылыммыттарынан чуолкайданар, онтон монголлар бары сэрииһиттэрэ былыргы сахалар, татаардар уонна түүрдэр эбиттэрэ геннэри үөрэтиинэн дакаастанан эрэр. Төһө эрэ кэминэн бу олохтоох омуктар геннэрэ нууччаларга элбээбиттэр.

Бу курултаайга Темучин Чыҥыс Хаан диэн бочуоттаах ааты ылыммыта. Чыҥыс диэн сахалыы тылы нууччалар “ҥ” дорҕоонун кыайан сурукка киллэрбэккэлэр “нг” дорҕоонноон суруйбуттарыттан Чыҥыс диэн аата билигин Чингис диэҥҥэ уларыйан сылдьар.

Хаан диэн ааттаах салайааччылаах дойдулар сахалыы систиэмэни тутуһан, ол аата биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайыыларын тутуһан дойдуларын барытын салайаллар этэ. Бу салайыы систиэмэтин Чыҥыс Хаан тутуспутуттан оҕолоро, сиэннэрэ бары хааннар диэн ааттаналлар уонна дойдулары салайбыттара. 

Сахалар саҥа үөскээбит моҕоллорго сыһыаннара хайдаҕын туһунан моҕоллорго сыһыаннаах тыллары үөрэтэн дакаастыахпыт:

- Керулен диэн Темучин дойдутун өрүһүн биллэр аата. Сахалыы Көрүлүүр диэн түргэн сүүрүктээҕин уонна эргиирэ элбэҕин иһин ааттаабыттара сөп. 

- Моҕол диэн саха тыла. Кыахтаах, барыны кыайар диэн суолталаах. Бу тыл “ҕ” дорҕоонун нууччалар кыайан саҥарбаккалар “монгол” диэҥҥэ уларытаннар Аан дойду билиитигэр таһааран кэбиспиттэрэ. Орто Азияҕа бу тылы моҕол диэнинэн уларыппакка туһаммыттара, оннооҕор Индийэҕэ дойду аатыгар киирбитэ. Бу моҕол диэн ааты 1206 сыллаахха Темучин биир санаалаахтара курултайга мунньустаннар ылыммыттара.

- Темучин диэн аат сахалыы Тимирчээн диэн буолар. Чыҥыс Хаан аҕата тимир уустарын кытта сибээһин, саха буоларын быһаарар. Кыра эрдэҕинэ ааттаабыттарын кэлин уларытан бочуоттаах Чыҥыс Хаан диэн ааты ылыммыта билигин Аан дойдуга биллэр.

- Хаан диэн саха тыла. Тыынар-тыыннаахтар хааннарын уонна онтон холбуу тутулуктарын биллэрэр. Хаан – эт-сиин биир тутаах симэһинэ, биир аймах дьоҥҥо биир буолар диэн өйдөбүлтэн хаан аймах диэн быһаарыы үөскээбит. Былыргы кэмнэргэ биир хаан аймахтар баһылыыр былааһы ылан дойдуларын салайалларын биллэрэн хаан диэн баһылык аатын ылыналлар. Хаан диэн сахалыы саҥарар омуктар үрдүкү баһылыктара ааттанар.

- Чыҥыс диэн биллэр суолталаах саха тыла. Сахалыы өйдөбүлэ бу аакка олус сөп түбэһэр. Кытаанах, дьэбир майгылааҕы, ылыммыт сыалын ситиһиигэ ураты дьулуурдааҕы бэлиэтиир. Чыҥыс – сахалыы чыҥ, олус кытаанах чиҥ диэн өйдөбүллээх тыл. Чыҥкынас тыас - хатарыылаах тимир тыаһа. 

- Аҕаларын ууһа Борджигин диэн ааттаах. (1). Сахалыы Бордьугунай диэн аакка сөп түбэһэр. 

- Тимирчээн ийэтэ Одьулуун диэн ааттааҕа остуоруйаҕа биллэр. Бу аат туспа олохтоох ойоҕу бэлиэтиир өйдөбүллээх саха тыла.

- Аҕата Есугэй багатур диэн ааттаах. Есугэй диэн Үчүгэй диэн сахалыы аат буолар. Багатур диэн бухатыыр диэн сахалыы тыл.

- Кэргэнин аата Бортя диэн. 

-  Джучи диэн улахан уолларын сурукка киирбит аата. Дьуур диэн буолуон сөп.

- Үгэдэй. Үгэс диэнтэн үөскээбит аат буолуон сөп.

- Чагатай. Чаҕытар диэн дьиҥнээх сахалыы аат.

- Тулуй диэн ааттаах кыра уол аата биллэр сахалыы. Тулуурдаах буол диэн баҕа санааны тириэрдии буолар. 

- Моҕол ураһа диэн сайын көһөн кэлэн олорорго аналлаах туоһунан тигэн, бүрүйэн оҥоруллубут улахан ураһа ааттанар. Сахалар моҕоллору кытта бииргэ олоро сылдьыбыттарын биллэрэн сайыҥҥы кэмҥэ туруораллар эбит.

Тус-туспа омуктар уһун кэмҥэ, үс үйэ курдук, бииргэ, эйэлээхтик олордохторуна икки ардыларыгар бааһынайдар элбээн, сыыйа баһылаан бараллар. Сахалар оччотооҕу кэмҥэ меркиттэр диэн ааттанар омуктары кытта уһуннук бииргэ олороннор саҥа, моҕол омуктары үөскэппиттэр.

Остуоруйа үөрэхтээхтэрэ билинэллэринэн моҕоллор аан маҥнай түүрдүү саҥараллар, итэҕэллэрэ эмиэ сахалыы, таҥара үөрэҕэ эбит. Таҥара үөрэҕин билэллэриттэн, тутуһалларыттан ханнык да православнай, мусульманскай таҥаралары туораппатахтар, суох оҥоро сатаабатахтар. Кэлин хас эмэ үйэлэринэн саҥарар, суруйар тыллара, итэҕэллэрэ уларыйбыт, уһуннук, ыараханнык сэриилэһэннэр бары кэриэтэ ордук кытаанах ирдэбили тутуһар мусульманнар итэҕэллэригэр көспүттэр.

Билигин нууччалар “русы” диэн ааттаах былыргы төрүттэрин украинецтарга былдьатаннар саҥа төрүттэрин көрдүү сатаан эрэллэр. Манна аныгы наука сайдыытын генофонданы үөрэтиини киэҥник туһана сатыыллар. Бэйэлэриттэн түүр омуктар уонна финн төрүттээх омуктар геннэрин элбэҕи буланнар хомойуох курдуктар. 

Геннэри чинчийэн үөрэтиигэ нууччаларга монголлар геннэрин булбаттар. Итини тэҥэ, монгол тыллара нуучча тылыгар суохтар эбит. Арай остуоруйаны дьиҥнээхтик үөрэтэн моҕоллор диэн кимнээхтэрин, сахалартан үөскээбиттэрин билэллэрэ эбитэ буоллар бэйэлэрэ эмиэ сахалартан төрүттээхтэрин билиниэ этилэр. 

Омуктар төрүттэрин ааттарыттан быһаарыахха сөп. Монгол-татаар диэн ааттарыттан ханнык омуктара чуолкайданар. Моҕоллор диэн үгүстэрэ татаардар уонна сахалар буолаллара сотору дакаастанар кыахтаах. Салайааччылара Чыҥыс Хаан саха, уолаттара сахалыы ааттаахтар - сахалар. Моҕол диэн төрүт сахалыы тыл буолар.

Нуучча үөрэхтээхтэрэ бу чахчылары билэллэрэ буоллар бэйэлэрэ сахалартан төрүттээхтэрин быһаарыа этилэр. Сакалар диэн сахалар төрүттэрэ ааттаналларын билигин быһааран эрэллэр. 

Хаан диэн салайааччылаах былыргы дойдулар сахалар дойдулара буолаллар. Хаан диэн оннугар саар, “царь”, аһара улахан диэн сахалыы ааты ылынаннар нууччалар сайдан иһэр кэмнэригэр дойдуларын салайааччыны ааттыы сылдьыбыттара. (2,33).

Сахалар үөрэхтэринэн биир хаан аймахтар солбуйса сылдьан салайар дойдулара ханство диэн ааттанар. Ханствоны хаан диэн дуоһунастаах киһи салайар.

Аттила хан Европаны баһылаабыта.

Кубрат хан болгардары салайбыта.

Чыҥыс хан моҕоллору үөскэтэн таһаарбыта.

Абдалла хан узбектары сайыннарбыта.

Абылай хан уонна Касым хан казахтары үөскэппиттэрэ.

Дойдуну салайарга сахалыы систиэмэни, ол аата сайдыылаах буор куттаах биир хаан аймахтар салайыыларын, үгүс дойдулар хойукку кэмҥэ диэри ситиһиилээхтик туһана сылдьыбыттарын ити хааннар ааттара иҥэн сылдьара биллэрэр.

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Материал из Википедии.

2. Каженкин И.И. Тыл санааны салайар. – Дьокуускай: Триада, 2003. - 76 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Омуктар.</text>
      <sha1>4gq9ef23jiita9pk4g5hbs7wbgv28zz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Госдуума</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58212</id>
    <revision>
      <id>426961</id>
      <parentid>426809</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T11:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>26795</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кэнники быыбардар */</comment>
      <origin>426961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10725" sha1="jp1yiusg95nxia9f90damzeg5ktoek5" xml:space="preserve">[[Билэ:Gosduma logo.svg|мини|Госдуума бэлиэтэ]]
'''Арассыыйа Федерациятын Федеральнай мунньаҕын (собраниятын) Судаарыстыбынай Дуумата'''&lt;ref&gt;[https://kyym.ru/sonunnar/cakha-tyla/14609-fedot-tumusov-rf-sudaarystybannaj-duuma-a-sakhalyy-tyyn-killerer Сахалыы иһитиннэрэр-биллэрэр эйгэлэрэ] «Дуума» тылы улахан буукубаттан суруйаллар, оттон [http://old-rozental.ru/orfografia.php?sid=20 Д. Э. Розенталь ыйынньыгар] уонна [https://sakhatyla.ru/books/pekarskiy-1/405 Э. К. Пекарскай тылдьытыгар] «Дуума» тылы кыра буукубаттан суруллар&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sakha.ysia.ru/il-darhan-nedielete-kiliimet-ularyjyytyn-munna-ar-saha-sirin-uratytyn-kepsettiler/ Сорох төрүттэр] «Дуума» тылы биир ''у'' буукубалаах суруйаллар&lt;/ref&gt;, эбэтэр '''Государственнай дума'''&lt;ref&gt;[https://sakhatyla.ru/translate?q=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 Дума] — СахаТыла.ру&lt;/ref&gt; (кылгатыллыбыта: '''Госдуума'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kyym.ru/tags/gosduuma|title=Госдуума|publisher=[[Кыым (хаһыат)]]|accessdate=2026-03-30|lang=sah}}&lt;/ref&gt; уонна '''ГД'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/26926405|title=В ГД рассказали, какие работники обязаны проходить медосмотр|lang=ru|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;) — [[Арассыыйа]] [[Парламент|парламенын]] — Федеральнай мунньах алын палатата. Үрдүкү быыбарданар уонна сокуон таһаарар былаас уоргана, [[Федерация Совета|Федерация Советын]] кытта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.constitution.ru/10003000/10003000-7.htm|title=Конституция Российской Федерации|subtitle=Глава 5. Федеральное Собрание|quote='''Статья 94.''' Федеральное Собрание - парламент Российской Федерации - является представительным и законодательным органом Российской Федерации. '''Статья 95.''' 1. Федеральное Собрание состоит из двух палат - Совета Федерации и Государственной Думы.|lang=ru|accessdate=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;. 

Госдуума дьокутааттара Арассыыйа олохтоохторунан бүттүүн уонна көнө избирательнай быраап көмөтүнэн 5 сылга быыбарданаллар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.constitution.ru/10003000/10003000-7.htm|title=Конституция Российской Федерации|subtitle=Глава 5. Федеральное Собрание|quote='''Статья 96.''' 1. Государственная Дума избирается сроком на пять лет. 2. Порядок формирования Совета Федерации и порядок выборов депутатов Государственной Думы устанавливается федеральными законами.|lang=ru|accessdate=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;. 

== Устуоруйа ==
«Дуума» тыл өссө [[Киевскай Русь|Киевскай Руська]] баар этэ, онно сүбэлэһэр уонна быыбарданар уорганнар «Дуума» ааттанар этилэр. [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа импиэрийэтигэр]] куораттааҕы бэйэни салайыытыгар куораттааҕы дуумалар баар этилэр. [[Арассыыйа импиэрийэтин Судаарыстыбынай Дуумата|«Судаарыстыбынай Дуума» ааттаах уорган]] аан-маҥнайгынан 1905 сыллаахха үөскээбитэ уонна 1917 сыллаахха диэри үлэлээбитэ.

[[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-га]] уонна [[РСФСР|РСФСР-га]] Госдуума суох этэ, ол оннугар Үрдүкү Сэбиэттэр баар этилэр, оттон 1989 сыллаахтан Народнай дьокутааттар сийиэстэрэ үлэлээбиттэрэ.
[[Билэ:Building of Council of Labor and Defense, Moscow.jpg|мини|Госдуума дьиэтэ 2016 сыллаахха]]
1400-с нүөмэрдээх [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] ыйааҕынан Үрдүкү Сэбиэт уонна Дьокутааттар сийиэстэрэ суох буолбуттара, ол оннугар саҥа Федеральнай мунньах алын палататын быыбардара анаммыттара.

Госдуума I ыҥырыытын быыбардара 1993 сылын ахсынньы 13 күнүгэр буолбуттара, саҥа [[Арассыыйа Конституцията|Төрүт Сокуону]] ылынар референдуму кытта. Ол Төрүт Сокуон Госдуума статуһун туруорбута.

Госдуума [[Москва|Москубаҕа]] үлэлиир, бу аадырыһынан: Охотный Ряд уул. 1, былыр онно ССРС үлэ уонна көмүскэл сэбиэтэ, ССРС миниистэрдэрин сэбиэтэ, Госплан ССРС үлэлии сылдьыбыттара.

== Кэнники быыбардар ==
Госдуума VIII ыҥырыытын дьокутааттарын быыбардара балаҕан ыйын 17—19 күннэригэр буолбуттара. Быыбардар булкуллубут быыбардар систематынан ааспыттара: аҥара партийнай испииһэктэринэн (225 миэстэ), атын аҥара биир мандааттаах уокуруктарынан (225 миэстэ).&lt;center&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! colspan=&quot;10&quot; |[[Билэ:State Duma updated.svg|орто|Госдуума VIII ыҥырыытын састааба]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Партия
! colspan=&quot;3&quot; |Партийнай испииһэктэринэн
! colspan=&quot;3&quot; |Биир мандааттаах&lt;br&gt;уокуруктарынан
! rowspan=&quot;2&quot; |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
! rowspan=&quot;2&quot; |{{Abbr|+/–|Бу быыбардар инники буолбут быыбардартан арааһа|0}}
|-
! rowspan=&quot;1&quot; |Куолас
! rowspan=&quot;1&quot; |%
! rowspan=&quot;1&quot; |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
! rowspan=&quot;1&quot; |Куолас
! rowspan=&quot;1&quot; |%
! rowspan=&quot;1&quot; |{{Abbr|Миэстэ|Ылыллыбыт дьокутааттар мандааттара|0}}
|-
| bgcolor=&quot;#2E4EA4&quot; |
|«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»
|28 064 200
|50,88
|126
|25 201 048
|47,46
|198
|'''324'''
|–19
|-
| bgcolor=&quot;#CC1111&quot; |
|[[КПРФ]]
|10 660 669
|19,33
|48
|8 984 506
|16,92
|9
|'''57'''
| +15
|-
| bgcolor=&quot;#4488CC&quot; |
|[[ЛДПР]]
|4 252 252
|7,71
|19
|3 234 113
|6,09
|2
|'''21'''
|–18
|-
| bgcolor=&quot;#FFC003&quot; |
|«[[Справедливай Арассыыйа]]»
|4 201 744
|7,62
|19
|4 882 518
|9,19
|8
|'''27'''
| +4
|-
| bgcolor=&quot;#47C2C0&quot; |
|«[[Саҥа дьон (партия)|Саҥа дьон]]»
|2 997 744
|5,43
|13
|2 684 082
|5,05
|0
|'''13'''
|''Саҥа''
|-
|
|«[[Пенсионердар партиялара]]»
|1 381 915
|2,51
|0
|1 969 986
|3,71
|0
|'''0'''
|0
|-
|
|«[[Яблоко (партия)|Яблоко]]»
|753 268
|1,37
|0
|1 091 837
|2,06
|0
|'''0'''
|0
|-
|
|«[[Арассыыйа коммунистара]]»
|715 621
|1,30
|0
|1 639 774
|3,09
|0
|'''0'''
|0
|-
|
|«[[Арассыыйа экологическэй партията «От күөхтэр»|От күөхтэр]]»
|512 418
|0,93
|0
|541 289
|1,02
|0
|'''0'''
|0
|-
| bgcolor=&quot;#E61B23&quot; |
|«[[Родина (партия, Арассыыйа)|Родина]]»
|450 449
|0,82
|0
|829 303
|1,56
|1
|'''1'''
|0
|-
|
|[[РПСС]]
|431 530
|0,78
|0
|372 867
|0,70
|0
|'''0'''
|''Саҥа''
|-
|
|«[[От күөх альтернатива (партия, Арассыыйа)|От күөх альтернатива]]»
|357 870
|0,65
|0
|120 137
|0,23
|0
|'''0'''
|''Саҥа''
|-
| bgcolor=&quot;#0056B9&quot; |
|«[[Рост партията]]»
|291 465
|0,53
|0
|515 020
|0,97
|1
|'''1'''
| +1
|-
| bgcolor=&quot;#420F77&quot; |
|«[[Гражданскай платформа]]»
|86 964
|0,16
|0
|386 663
|0,73
|1
|'''1'''
|0
|-
| bgcolor=&quot;#CCCCCC&quot; |
|Тутулуга суох хандьыдааттар
| colspan=&quot;3&quot; |—
|646 950
|1,22
|5
|'''5'''
| +4
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Барытын холбоон
|55 158 109
|100,00
|225
|53 100 093
|100,00
|225
|'''450'''
|0
|-
! colspan=&quot;10&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ааҕыллыбыт куоластар
|55 158 109
|97,92
|
|53 100 093
|96,52
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ааҕыллыбатах куоластар
|1 171 581
|2,08
|
|1 913 578
|3,48
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Бары куоластар
|56 329 690
|100,00
|
|55 013 671
|100,00
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Куоластыыр бырааптаах дьон
|109 204 662
|51,58
|
|108 231 085
|50,83
|
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
&lt;/center&gt;

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар|colwidth=30em}}

== Литэрэтиирэ ==

* ''Лолаева С., Чекрасов Г.'' Повседневная жизнь депутатов Государственной Думы. — Москва: Молодая гвардия, 2007—480 с.
* ''Сахаров Н. А.'' [https://web.archive.org/web/20210205183048/https://www.gosduma.net/about/parl105/lesson/inform105/index.php К 105-летию парламентаризма в России.] — &lt;abbr&gt;М&lt;/abbr&gt;&lt;abbr&gt;осква&lt;/abbr&gt;: Аппарат Государственной думы Федерального собрания Российской Федерации, 2011.

== Тас сигэлэр ==
{{Commonscat|State Duma}}

* [http://www.duma.gov.ru/ Госдуума официальнай саайта]
* [https://dumatv.ru/ ДУМА ТВ — парламентскай телевидение]

[[Категория:Госдуума]]</text>
      <sha1>jp1yiusg95nxia9f90damzeg5ktoek5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Артемис II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58237</id>
    <revision>
      <id>426959</id>
      <timestamp>2026-04-04T10:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20838-32</username>
        <id>28793</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Артемис-2''' (ол эбэтэр Artemis II) - [[Артемис программа]] иһигэр киирэр [[NASA]] биир сүрүн программата, муус устар 1 күнүттэн 2026 саҕаланна. Астронафтар ыйы эргийэн кэлиэхтээхтэр.  == Астронафтар ==  [[en:Artemis II]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>426959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="358" sha1="m0e7j1upjjnfq7mx6ermwuto3b0vr4o" xml:space="preserve">'''Артемис-2''' (ол эбэтэр Artemis II) - [[Артемис программа]] иһигэр киирэр [[NASA]] биир сүрүн программата, муус устар 1 күнүттэн 2026 саҕаланна. Астронафтар ыйы эргийэн кэлиэхтээхтэр.

== Астронафтар ==

[[en:Artemis II]]</text>
      <sha1>m0e7j1upjjnfq7mx6ermwuto3b0vr4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>426960</id>
      <parentid>426959</parentid>
      <timestamp>2026-04-04T10:43:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20838-32</username>
        <id>28793</id>
      </contributor>
      <comment>/* Астронафтар */</comment>
      <origin>426960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5839" sha1="616wueycpg238dt3a81qktrpazddtwo" xml:space="preserve">'''Артемис-2''' (ол эбэтэр Artemis II) - [[Артемис программа]] иһигэр киирэр [[NASA]] биир сүрүн программата, муус устар 1 күнүттэн 2026 саҕаланна. Астронафтар ыйы эргийэн кэлиэхтээхтэр.

== Астронафтар ==

Artemis II миссиятын экипаһа
1. Рид Уайзман (G. Reid Wiseman) — миссия командира
 * Сааһа: 50 саас (1975 сыл сэтинньи 11 күнүгэр төрөөбүтэ, Балтимор, Мэриленд, АХШ).
 * Үөрэҕэ: компьютернай уонна систиэмнэй наукалар бакалаврдара (Rensselaer Polytechnic Institute), систиэмнэй инженерия магистра (Johns Hopkins University).
 * NASA иннинэ: АХШ ВМС капитана, лётчик-испытатель. 40-тан тахса тииптээх самолётунан (ол иһигэр F-35) көппүтэ, байыаннай дьайыыларга кыттыбыта.
 * Космоска: 2009 сыллаахха NASA 20-с хомууругар талыллыбыта. МКС-ка көппүтэ (Expedition 41, 2014 сыл) — 165 хонук, тас космоска хас да төгүл тахсыбыта.
 * Дуоһунаһа: NASA астронавтарын этэрээтин урукку салайааччыта (2020–2022). Огдообо, икки кыыс оҕо аҕата.
 * Устуоруйаҕа оруола: Artemis бастакы пилотируемай миссиятын командира, киһи аймах устуоруйатыгар саамай ыраах көппүт киһи буолуоҕа.
2. Виктор Гловер (Victor J. Glover Jr.) — пилот
 * Сааһа: 49 саас (1976 сыл муус устар 30 күнүгэр төрөөбүтэ, Помона, Калифорния, АХШ).
 * Үөрэҕэ: уопсай инженерия бакалавра (Cal Poly), үс магистр истиэпэннээх (лётнай испытаниелар инженерията, систиэмнэй инженерия, байыаннай операционнай искусство).
 * NASA иннинэ: АХШ ВМС капитана, лётчик-испытатель (F/A-18, Super Hornet уо.д.а.).
 * Космоска: 2013 сыллаахха NASA 21-с хомууругар киирбитэ. Бастакы көтүүтэ — SpaceX Crew-1 (2020–2021) «Resilience» хараабылынан — МКС-ка 168 хонук (Expedition 64/65). МКС өр кэмнээх миссиятыгар кыттыбыт бастакы хара тириилээх астронавт, тас космоска 4 төгүл тахсыбыта.
 * Тустаах олоҕо: кэргэннээх, түөрт кыыс оҕо аҕата.
 * Устуоруйаҕа оруола: Ый миссиятыгар кыттар бастакы хара тириилээх астронавт.
3. Кристина Кох (Christina Hammock Koch) — миссия специалиһа
 * Сааһа: 47 саас (Гранд-Рапидс куоракка төрөөбүтэ, Мичиган; Джексонвиллга улааппыта, Хотугу Каролина).
 * Үөрэҕэ: икки бакалавр истиэпэннээх — электротехника уонна физика (North Carolina State University).
 * NASA иннинэ: NASA инженера (Антарктидаҕа, полярнай чинчийиилэргэ уонна космическай прибордарга анаан үлэлээбитэ).
 * Космоска: 2013 сыллаахха NASA-ҕа талыллыбыта. МКС-ка көтүүтэ (2019–2020) — 328 хонуктаах рекорд олоппута (дьахтар аймахтан космоска саамай өр соҕотоҕун сылдьыбыт киһи). Тас космоска хас да төгүл тахсыбыта (ол иһигэр устуоруйаҕа бастакынан дьахталлар эрэ тахсыыларыгар).
 * Устуоруйаҕа оруола: Сир чугаһынааҕы орбитатыттан тахсан Ыйы эргийэ көтөр бастакы дьахтар.
4. Джереми Хансен (Jeremy Hansen) — миссия специалиһа (Канада)
 * Сааһа: 50 саас (Лондон куоракка төрөөбүтэ, Онтарио, Канада).
 * Үөрэҕэ: физик, Канада Королевскай байыаннай колледжын бүтэрбитэ.
 * Карьерата: Канада Королевскай ВВС полковнига, истребитель (CF-18). Инструктор, лётчик-испытатель.
 * Космоска: 2009 сыллаахха CSA (Канада космическай агентствота) талбыта. Бу кини бастакы космическай көтүүтэ буолар.
 * Устуоруйаҕа оруола: Сир чугаһынааҕы орбитатыттан тахсан Ыйы эргийэ көтөр бастакы канадец (уонна АХШ гражданина буолбатах бастакы киһи).
&gt; Бу түөрт киһи — уопуттаах ветераннар (үһүөн космоска сылдьыбыттара) уонна биир «саҥа киһи» (Хансен) холбоһуктара. Ол эрээри кинилэр бары уопуттаах лётчик-испытателлэр уонна инженердар буолаллар. NASA бу экипаһы аныгы киһи аймах эгэлгэтин көрдөрөр гына аналлаахтык талбыта.


[[en:Artemis II]]</text>
      <sha1>616wueycpg238dt3a81qktrpazddtwo</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>