Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 10021 426965 47387 2026-04-04T16:38:21Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 426965 wikitext text/x-wiki '''Минданао''' (Mindanao) - Филиппин арыыларын соҕуруу өттүгэр сытар Лусон кэнниттэн иккис улахан арыы, Филиппин сирэ. Иэнэ 94,6 тыһ. км². Үрдүк туочката — Апо вулкаан (2954 м, Филиппин саамай үрдүк туочката). Рельеф арыы хайа вулканическай массивтарын уонна намталыктарын солбуйсуутунан бэлиэтэнэр. Арыы уустук конфигурациялаах, сүдү хомолорунан уонна океаҥҥа тэйэн тахсар синньигэс тумул арыыларынан баай. Геологическай тутуута сланецтартан, песчаниктартан, известняктартан, базальттартан турар. Сейсмична, дьиҥнээх вулканнар бааллар (Апо уо.д.а.). Кытыл намталыктара уонна улахан хайа ыккардынааҕы хочолоро элбэхтик бадарааннаах. Таас көмөр, тимир уонна цветной металл рудаларын кэлиннэрэ бааллар. Климата субэкваториальнай, муссоннай; соҕуруу өттүгэр — экваториальнай. Намтал сирдэргэ салгын температурата сыл устата +25—28 °С ыккардынан солуйар. Сылга түһэр намдарыы 1000—4000 мм. Сүрүн өрүстэрэ — Минданао (Пуланги салаалаах, уһуна 550 км кэриҥэ) уонна Агусан. Элбэх күөллэрдээх (саамай улахана — Ланао). Үүнээйилэрэ тропическай быһаҕас сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтэрэ түһэр (муссоннай) ойуурдартан (диптерокарптар, панданустар, нипа пальмалара уо.д.а.) турар. Кытыл кытыыларынан мангра ойуурдара көстөллөр. Кокос пальматын плантациялара бааллар. Рис, манильскай пенька (абака), ананас үүннэриллэр. Минданао арыыга [[Давао]] уонна Замбоанга куораттар бааллар. {{rq|cat|img|wikify|style|translate|sources|stub|}} 6cp6lnk34p2s0jrrv6f03sg2u2u6j78 0 26717 426963 404101 2026-04-04T16:26:44Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 426963 wikitext text/x-wiki {{Атын суолталара|Арыы}} '''Арыы''' — [[сүөгэй]]и ытыйан, иирдэн оҥоһуллар [[үрүҥ ас]]<ref>Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. ([[Афанасьев Петр Савич|П. С. Афанасьев]] редакцията). — Дьокуускай: «Бичик», 1994. — ISBN 5-7696-28-2</ref>. Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна [[ас]] астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар. [[Ынах]] [[үүт]]үн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна [[Саха дьоно]] оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр. == Субуойстуба == Астыыр-таҥастыыр ас быһыытынан, сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 КК / 100 г), организмынан чэпчэкитик (91 %). Сүрүн физика параметрдара: устуу температурата-32-35 °C, сылытыы температурата — 15-24 °C, сылыйыы-32,7 МДж/кг. Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водорожнялар, минеральнай веществолар уонна уу киирэллэр (ити нежнай өттө плазма арыыта). Сүөгэй арыыта витамин А (ортотунан, 0,6 мг%) уонна витамин Д (0,002-0,008 мг% сайылыкка, 0,001-0,002 мг%) бааллар. Сайылык арыыта эмиэ каротин (0,17-0,56 мг) баар. Сүөгэй арыыта токофераллар (2-5 мг%), онтон трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар. == Көрүҥнэр == Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.<br /><!-- == Тыл үөскээбит төрдө ==--> <!-- == Тыл суолтата ==--> <!-- == Көрүҥнэрэ ==--> <!-- == Оҥоһуута, туһаныыта ==--> == Тыл туттуллуута == <!-- ==== Таабырыннар ====--> ==== Өс хоһоонноро ==== ''Арыы'' үрдүгэр [[уу]] дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат. <!-- ==== Тыл номохторо ====--> <!-- ==== Сомоҕо домохтор ====--> <!-- ==== Уус-уран айымньыларга ====--> <!-- ==== Ырыаҕа ====--> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Үрүҥ ас]] 26gone71zs7n0nr7pdrgdgd96yq4j7g 426964 426963 2026-04-04T16:28:33Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 426964 wikitext text/x-wiki {{Атын суолталара|Арыы}} '''Арыы''' — [[сүөгэй]]и ытыйан, иирдэн оҥоһуллар [[үрүҥ ас]]<ref>Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. ([[Афанасьев Петр Савич|П. С. Афанасьев]] редакцията). — Дьокуускай: «Бичик», 1994. — ISBN 5-7696-28-2</ref>. Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна [[ас]] астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар. [[Ынах]] [[үүт]]үн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна [[Саха дьоно]] оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр. == Субуойстуба == Астыыр-таҥастыыр ас быһыытынан, сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 КК / 100 г), организмынан чэпчэкитик (91 %). Сүрүн физика параметрдара: устуу тэмпэрэтиирэтэ -32-35 °C, сылытыы тэмпэрэтиирэтэ — 15-24 °C, сылыйыы-32,7 МДж/кг. Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водорожнялар, минеральнай бэссэстибэлэр уонна уу киирэллэр (ити нежнай өттө плазма арыыта). Сүөгэй арыыта витамин А (ортотунан, 0,6 мг%) уонна витамин Д (0,002-0,008 мг% сайылыкка, 0,001-0,002 мг%) бааллар. Сайылык арыыта эмиэ каротин (0,17-0,56 мг) баар. Сүөгэй арыыта токофераллар (2-5 мг%), онтон трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар. == Көрүҥнэр == Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.<br /><!-- == Тыл үөскээбит төрдө ==--> <!-- == Тыл суолтата ==--> <!-- == Көрүҥнэрэ ==--> <!-- == Оҥоһуута, туһаныыта ==--> == Тыл туттуллуута == <!-- ==== Таабырыннар ====--> ==== Өс хоһоонноро ==== ''Арыы'' үрдүгэр [[уу]] дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат. <!-- ==== Тыл номохторо ====--> <!-- ==== Сомоҕо домохтор ====--> <!-- ==== Уус-уран айымньыларга ====--> <!-- ==== Ырыаҕа ====--> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Үрүҥ ас]] jguq9wasaf2w9c8jp860h8z3xl9v4pb 426966 426964 2026-04-04T16:39:22Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Субуойстуба */ 426966 wikitext text/x-wiki {{Атын суолталара|Арыы}} '''Арыы''' — [[сүөгэй]]и ытыйан, иирдэн оҥоһуллар [[үрүҥ ас]]<ref>Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. ([[Афанасьев Петр Савич|П. С. Афанасьев]] редакцията). — Дьокуускай: «Бичик», 1994. — ISBN 5-7696-28-2</ref>. Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна [[ас]] астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар. [[Ынах]] [[үүт]]үн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, овецтар, козалар, бизоннар уонна [[Саха дьоно]] оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр. == Химическэй састааба уонна физика параметрдара == Ас быһыытынан сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 ккал/100 г), организмҥа чэпчэкитик иҥэриллэр (91 %). Сүрүн физика параметрдара: ууллуу тэмпэрэтиирэтэ — 32–35 °C, сылытыы тэмпэрэтиирэтэ — 15–24 °C, сылыйыы — 32,7 МДж/кг. Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водородтар, минеральнай бэссэстибэлэр уонна уу киирэллэр (бу — арыы плазмата). Сүөгэй арыытыгар витамин А (ортотунан 0,6 мг%) уонна витамин Д (сайын 0,002–0,008 мг%, кыһын 0,001–0,002 мг%) баар. Сайылык арыытыгар каротин эмиэ баар (0,17–0,56 мг). Сүөгэй арыытыгар токофероллар (2–5 мг%), трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар. == Көрүҥнэр == Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.<br /><!-- == Тыл үөскээбит төрдө ==--> <!-- == Тыл суолтата ==--> <!-- == Көрүҥнэрэ ==--> <!-- == Оҥоһуута, туһаныыта ==--> == Тыл туттуллуута == <!-- ==== Таабырыннар ====--> ==== Өс хоһоонноро ==== ''Арыы'' үрдүгэр [[уу]] дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат. <!-- ==== Тыл номохторо ====--> <!-- ==== Сомоҕо домохтор ====--> <!-- ==== Уус-уран айымньыларга ====--> <!-- ==== Ырыаҕа ====--> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Үрүҥ ас]] tnj0ueyhx8iq1noya1u7jbmdeefgocy 426967 426966 2026-04-04T16:42:25Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 426967 wikitext text/x-wiki {{Атын суолталара|Арыы}} '''Арыы''' — [[сүөгэй]]и ытыйан, иирдэн оҥоһуллар [[үрүҥ ас]]<ref>Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. ([[Афанасьев Петр Савич|П. С. Афанасьев]] редакцията). — Дьокуускай: «Бичик», 1994. — ISBN 5-7696-28-2</ref>. Арыы бурдукка, оһоххо сүрүн астааһын быһыытынан, сорох рецептэргэ оһоҕу бэлэмнээһин уонна [[ас]] астааһын рецептэригэр шортенг быһыытынан үгүстүк сакаастыыллар. [[Ынах]] [[үүт]]үн, арыыны үксүн үүтүнэн иитээччилэр үүтүнэн иитиллээччилэр, хойлар, козалар, бизоннар уонна [[Саха дьоно]] оҥороллор. Сүөгэй арыыга ардыгар туус, үчүгэй сыттаах арыыны, кэнсиэрбэлээһини эбэллэр. == Химическэй састааба уонна физика параметрдара == Ас быһыытынан сүөгэй арыыта үрдүк калорийнай (үгэс буолбут арыы — 748 ккал/100 г), организмҥа чэпчэкитик иҥэриллэр (91 %). Сүрүн физика параметрдара: ууллуу тэмпэрэтиирэтэ — 32–35 °C, сылытыы тэмпэрэтиирэтэ — 15–24 °C, сылыйыы — 32,7 МДж/кг. Сүөгэй арыытын састаабыгар үрүҥ, углеводтар, сорох водородтар, минеральнай бэссэстибэлэр уонна уу киирэллэр (бу — арыы плазмата). Сүөгэй арыытыгар витамин А (ортотунан 0,6 мг%) уонна витамин Д (сайын 0,002–0,008 мг%, кыһын 0,001–0,002 мг%) баар. Сайылык арыытыгар каротин эмиэ баар (0,17–0,56 мг). Сүөгэй арыытыгар токофероллар (2–5 мг%), трансжирдар (3% кэриҥэ) уонна холестерин бааллар. == Көрүҥнэр == Сүөгэй арыыта культивированнай сүөгэйтэн оҥоһуллубут арыы. Сүөгэй арыыта - сүөгэй арыыта, пастеризованнай сүөгэйдэртэн оҥоһуллубут сүөгэй арыыта. Сүөгэй арыыта-бу сибиэһэй эбэтэр культиваламмыт сүөгэй арыыта.<br /><!-- == Тыл үөскээбит төрдө ==--> <!-- == Тыл суолтата ==--> <!-- == Көрүҥнэрэ ==--> <!-- == Оҥоһуута, туһаныыта ==--> == Тыл туттуллуута == <!-- ==== Таабырыннар ====--> ==== Өс хоһоонноро ==== ''Арыы'' үрдүгэр [[уу]] дагдайбат, кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат. <!-- ==== Тыл номохторо ====--> <!-- ==== Сомоҕо домохтор ====--> <!-- ==== Уус-уран айымньыларга ====--> <!-- ==== Ырыаҕа ====--> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Үрүҥ ас]] qacp1gxglxmatcvtii7mdozq9lxlktg 2 41927 426968 363942 2026-04-04T19:40:34Z CommonsDelinker 147 Removing [[:c:File:Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav|Reading_in_the_Crootch_or_Krotol_language.wav]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:C 426968 wikitext text/x-wiki [[File:Эниси Лисика (2019). Eniisi Lisika (2019).png|thumb|Ищите меня тут / Look for me here (''Na kultar nokhlu gau''): https://ru.wikipedia.org/wiki/Участник:Eniisi_Lisika).]] <div style="float: left; border: solid #6ef7a7 1px; margin: 1px;"> {| cellspacing="0" style="width:238px;background:#c5fcdc;" | style="width: 45px; height: 45px; background: #6ef7a7; text-align: center; font-size: 12pt;" | '''<b>kro-N</b>''' | style="font-size: 8pt; padding: 4pt; line-height: 1.25em;" | Ина-тонкьёшуг '''сатума''' бааздул-дон '''Кротоль-до''' шэгами. |}</div> ntl96ecug88sgwu7ixs7rkzgovymcwn 0 44516 426962 389383 2026-04-04T16:16:34Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 426962 wikitext text/x-wiki {{Көһөрөргө|Периодтаах таабыл}} [[Билэ:Periodic table ru.svg|мини|574x574пкс|Таблица Менделеева]] '''Химичэскэй элэмиэннэр периодичэскэй тиьиктэрэ.''' Химичэскэй элэмиэннэр периодичэскэй системата (Менделеев таблицата) -химичэскэй элэмиэннэр классификациялара, элэмиэн араас свойтваларын кини атамнай ядротун сэрээтинэн туруоруллар турук. Систиэмэ переодичэскэй закон графичэскэй кордоруутэ буолар, кинини 1869 сыллаахха нуучча ученайа Д.И.Менделеев арыйбыта. Кини аан бастаанны вариана 1869-1871 сыллаахха Д.И.Менделеевынан айыллыбыта, уонна элэмиэн субуойстубатын тутулугун атомнай ыйааьыннарыттан хайдах уларыйарын уорэппит. Хайдах периодичэскэй системаны уруьуйдуурга, уопсайа суустэн тахса вариант этиллибит (таблица,геометричэскэй фигуралар уо.д.а). Билинни периодичэскэй система варианыгар, биьиги элэмиэннэр сведениеларын двумернай таблицаттан коробут, ол таблицага хас биир остуолбатыгар (группа) сурун физичэсэкэй субуойстубалара суруллар, онтон строкаларыгар (период) бэйэ бэйэлэригэр майгыннаьар элэмиэннэр бааллар. == Тутула == Билинни бириэмэгэ ус форма Менделлев таблицата куускэ тарҕаммыт: '''«кылгас» (кылгас периодтаах)''', '''«уьун» (уьун периодтаах)''' уонна '''«аьара уьун»'''. '''«Аьара уьун»''' варианна хас биирдии преиод оруобна биир строканы ылар. '''«Уьун»''' варианна лантаноидтары уонна актинодары уопсай таблицаттан ылан таьааран кээспиттэр, ол иьин таблица быдан компактнай буолан костор. '''«Кылгас»''' варианна тордус уонна тордустэн сагалаан салгыы периодтар иккилии строканы ылаллар. Аҕыс группа элеменнэртэн турар '''кылгас формалаах''' таблицаны 1989 сыллаахха официально '''ИЮПАК''' боппута. Ол да буоллар, '''уьун формалаа'''х таблицаны туттун диэбиттэрин да урдунэн, '''кылгас формалаах''' таблицаны билигин даҕаны оскуолаларга , хиимийэ учебниктарыгар,кабинеттарыгар таьаараллар, тутталлар. Билинни омук литературатыгар кылгас формалаах таблицы олох туттубаттар ,ол оннугар уьун формалаах таблицаны тутталлар. 1970 сыллаахха Теодор Сиборг сана элэмиэн периодическай таблицатын ууммут. Нильс Бор лестичнай формалаах периодичэскэй таблицаны айа сатаабыт. Периодичэскэй законы кордорор графическай способ буолнай , бугун суустэн тахса араас таблица баар , ону таьынан учуонайдар санаттан сана варианнары айан иьэллэр. == Болоҕо == Группа, ол эбэтэр семейство – периодическай таблица колонката. Биир группага баар элемиэннар валентнай оболочкалара, тэн электроннай конфигурациялаах буолар. Группа нуомэрэ атом таьынааҕы оболочкатыгар баар электроннар ахасаннарыттан быьаарыллар.'''Периодичэскэй системаҕа группа подгруппаларга арахсар – главнай( ол эбэтэр А подгруппа''') бастакы уонна иккис периодтар элемннарыттан саҕаланар, уонна '''побочнай (В подгруппа)''' d-элеменнартан турар. == Периодтар == '''Период''' - периодическай таблица строката. Периодичэскэй система сэттэ периодтаах. Бастакы период, икки элемиэнтэн турар, ону кытта иккис уонна уьус, аҕыстыы элемиэнтэн турараллар, кинилэри кыракый диллэр. Уоннааҕы уон аҕыс эбэтэр элбэх элемиэнтэн турар периодтары улахан дииллэр. Период нуомэрэ электроннай оболочка ахсааныттан быьаарыллар. Хас биирдии период (бастакы периодтан ураты) типичнай металлартан саҕаланар (Li, Na, K, Rb, Cs, Fr) уонна благороднай гааҕынан бутэр (Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, Og), кинилэр уонна типичнэй неметалл буолаллар. Бастакы периодка, [[хелийт]]ан ураты, биир эрэ элемиэнт баар – [[Уулук]], кини типичнай металл уонна типичнай неметалл субуойстубалардаах. Ити элэмиэннэр 1s-подоболочка электроннарынан туолар. Иккис уонна уьус период элэмиэннэрэ s- уонна p-подоболочкалара туолар. Тордус уонна бэьис периодтар перходнай d-элеменнэр декадаларыттан турар (скандийтан цинкаҕа диэри уонна иттрийтэн кадмийга диэри), кинилэр s-подоболочкалара Клечковскай быраабылатынан туолар, d-подоболочка бу иннинээҕи энергэтичэскэй ураабынь. Алтыс уонна сэттис периодка 4f- уонна 5f-подоболчка насышайся буолар, ол иьин кинилэр 14 элеменинэн 4 уонна 5 периодтартан элбэх. == Тумук == Д.И.Мендеелев периодическай системата,, атомно-молекулярнай уорэтиигэ сурун кэрдиис буолбута.Кини комотунэн билинни химичэскэй элэмиэн туьунан толкуй уоскээбитэ. [[Категория:Периодтаах таабыл| ]] fkxtfzy0qvicb6jhcblcjvejxzwlaf6 0 53914 426970 418333 2026-04-04T21:45:59Z Xaahax 10090 Тупсарыы 426970 wikitext text/x-wiki Тыл үөрэхтээхтэрэ саха дьонугар оҥоро сылдьар куһаҕаннарын туһунан “Тыл үөрэхтээхтэрэ сэти үөскэттилэр” диэн ыстатыйаҕа суруллар. Солумсах буолуу диэн киһи өйүн-санаатын саҥаны билии аһара барыыта тириэрдэр куһаҕан майгына буолар. Солун диэн тыл солумсах буолууну тохтотор, аҕыйатар аналлааҕын тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн уонна сэбиэскэй былаас үөрэх "үчүгэй" диэн албыннаабытыттан бу тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа, суох оҥоро сатыыллар. Бу солун диэн төрүт тылы атын "сонун" диэн сахаларга суох тылынан солбуйаннар суох оҥорбут курдук көрдөрүүлэрэ дьон онно-манна солумсаҕыра сылдьалларын улаатыннаран кэбиһэр. Солумсах буолуу куһаҕаннара манныктар: 1. Эдэр ыаллар олохторун алдьатар. Солумсахтара элбээн хаалан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһэллэрэ элбээн ыал олоҕун алдьаталлар. 2. Эргэ бара илик кыыс оҕо солумсаҕа улаатан элбэх эр дьону кытта сылдьыһара элбээн эр дьон буор куттарын булкуйан хайдах оҕону төрөтөрө биллибэт буолар. “Айыы үөрэҕэ” диэн була сатаан оҥоруллубут секта саҥаны айыыны оҥор диэн эдэрдэри үөрэтэрэ кыыс оҕо улааттар эрэ биир сатыыр айыытын оҥоро охсон кыыһын харыстаабатын үөскэтэр. (1,77). 3. Солумсах буолуу уһуннук үлэлэнэр үлэни хаалларар. Ол-бу араас туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааһын солумсаҕы улаатыннаран туһаны аҕалар үлэлэри үлэлээһини кыаллыбат оҥорор. 4. Итэҕэл үөрэҕэр солумсахтара улаатан хаалбыттар араас эбиилэри була сатаан киллэрэн иһэллэриттэн туох да туһата суохха кубулуталлара чугаһаан эрэр. Айыылары ыйдарынан түҥэтэн туһана сатааһын диэн буккууру оҥоруу буолар. Айыылар ыйтан тутугуга суох хаһан баҕарар көмөлөһө сылдьалларын таһынан олус былыргылар умнуллан иһиэхтэрэ этэ. Араас элбэх туһата суох солуннары билэ-көрө сатааһын киһи солумсах буоларын улаатыннарар. Сахалар көрсүһэ түһээт "Туох солун баар" диэн ыйыталлар, ону-маны билэ-көрө көрө сатыылларын биллэрэллэр. Ону баара "Солун суох" диэн эппиэтэ аһара элбэх солуну билэ сатааһын куһаҕанын сонно биллэрэр, тохтоторго туттуллар. Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы урукку оннугар туһана сылдьаллара ирдэнэр көрдөбүл буолла. Саха омук сайдыан баҕарар, ол иһин өй-санаа солумсах буолуу диэки халыйыытын тохтоторо уонна үлэни сайыннарара эрэйиллэр. == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2023. – 108 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Тыл үөрэҕэ.]] lxolzd926p8shytpow6qrapz0ayqu4b 0 57350 426969 423628 2026-04-04T21:38:54Z Xaahax 10090 Тупсарыы 426969 wikitext text/x-wiki Дьон үксүлэрэ туох эмэ солуну, саҥаны билиэхтэрин баҕарар кистэлэҥ санаалаахтар. Саха дьоно ол санаалара чахчы элбэҕин көрсүһэ түһээт даҕаны “Туох солуннааххын? диэн ыйыппытынан, саҥаны, солуну билэ сатаабытынан бараллара биллэрэр. Саҥаны, солуну билии киһиэхэ ураты күүскэ өйдөнөн хаалар уратылаах. Оһуобай, ураты саҥаны айыыны билии букатын да умнуллубат буола иҥэн, үгэскэ кубулуйан киһиэхэ ийэ кутун үөскэтэн иһэр. Бу быһаарыы ордук кыра оҕону иитиинэн дакаастанар. Сахалар иитии диэн тылы оҕо өйүн-санаатын төрүттээн биэрии диэн ааттыыллар. Аныгы наукаҕа бу уратыны маннык быһаараллар. Саҥаны, уратыны билии киһи мэйиитигэр нейроннар саҥа холбоһууларын үөскэтэн иһэринэн умнуллубат буола өйдөнөн хаалар. Сахалар былыргы билиилэригэр ийэ кут диэн ураты өйдөбүл баар. Бу кут оҕо кыра эрдэҕинэ бэйэтэ өссө тугу оҥорбутун өйдөөбөт кэмигэр үөскээн түргэнник сайдар, мунньуллар өйө-санаата буолар. Бу ийэ кут оҕоҕо үөскүүр кэмэ киһини таба көрөр кэмиттэн саҕаланар уонна 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри туох саҥаны, уратыны билбититтэн үгэстэри үөскэтэн хомуллан, мунньуллан эбиллэн иһэр. Саҥаны билии үгэстэри үөскэтэр уратытыттан тутулуктанан ийэ кут үөскүүр. Саҥаны, уратыны, урут суоҕу билии киһи өйүгэр-санаатыгар үгэһи соҕотохто, билэри кытта үөскэтэриттэн оҕо ийэ кута хомуллар. Умнуллубат үгэстэр ийэ куту үөскэтэллэр. Сахалар бу былыргы билиилэрэ аныгы науканан саҥа дакаастана сылдьар. Тыл үөрэхтээхтэрэ оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн таһы-быһа сымыйанан этэллэрэ дьахталлар оҕолорун кыра эрдэҕинэ ийэ кутун бэйэлэрэ иитэн биэрэллэрин суох оҥорон төрөппүттэр оҕолорун өйдөрүн-санааларын буортулуур. Биһиги “Таҥха. Билгэ” диэн үлэни суруйан оҕо иитиитигэр, олох араас өрүттэригэр билгэлээһиннэри оҥорбуппутун билиһиннэрэбит. Сахалар оҕо төрүүрүн кытары таҥхата бииргэ түһэрин былыргыттан билэллэр. Киһи олоҕор төрөөбүт күнэ ураты улахан суолталааҕын анаан бэлиэтээн туһана сылдьаллар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугун быһаарар этиигэ таҥха эмиэ сөп түбэһэн икки өрүттэнэр: 1. Олоххо туох үчүгэй кэтэһэрин эрдэттэн билии киһи оҥорор быһыыларын таба сыаналаан биир сыалга түмэн ситиһиилэри оҥорор санаатын күөртээн туһалааҕы оҥорорун улаатыннарар. Араас быстах быһыылар кэлэн иһиилэрин билэн эрдэттэн туох эмэ харыстаныыны оҥордоххо, таҥха туһалааҕа чахчы биллэр. 2.  Киһи олоҕор куһаҕан кэмнэрэ тиийэн кэлиилэрин, хаһан өлөрүн эрдэттэн билэн кэбиһэрэ олоххо сыалын, интэриэһин сүтэрэрин үөскэтэрэ куһаҕаҥҥа, киһи санаата түһэригэр, инникигэ эрэлэ мөлтүүрүгэр тириэрдиэн сөп. Таҥха арааһы, уратыны билэ-көрө сатааһыны үөскэтэрэ аһара бардаҕына кэлин тиһэҕэр солумсаҕырыыга тириэрдэн кэбиһэрэ саҥаны, урут суоҕу билэ сатааһынынан дьарыктаныы киһи быһыытын таһынан бардаҕына куһаҕаны үөскэтэрин биллэрэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр булбут "сонун" диэн сахаларга суох тылга уларытан туһаннара сатыыллара солумсах буолуу суох буолбутун курдук сымыйаҕа киллэрэн дьон солумсахтарын аһара улаатыннарда. Куһаҕанынан түмүктэнэр таҥха киһи олоҕун таҥнары эргитэр кыахтааҕыттан букатын да кыһаммакка эрэ сылдьыы, иннэ-кэннэ биллибэти үөскэтэн, олоххо интэриэһи өссө улаатыннарарын туһаныахха сөп. Таҥханан аһара үлүһүйүү туһаны аҕалара аҕыйах. Киһи олоҕо бэйэтэ тугу оҥороруттан эмиэ тутулуктанан оҥорор быһыытын киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэрин эрэйэр. Айылҕаҕа туох барыта иккилии өттүлэриттэн тутулуктаах сылдьалларыттан аҥардастыы биир өттүн, үчүгэй диэки баран испэтинэн, куһаҕан өрүтэ эмиэ тиийэн кэлэринэн инники кэлиэхтээх куһаҕаны эрдэ билэн кэбиһии киһи олоҕор сыалын сүтэрэригэр тириэрдиэн сөп. Тугу эмэ билгэлээн түөрэх быраҕыыта табыллыбатаҕына киһи санаата түһэрэ, мөлтүүрэ тиийэн кэлэрэ, бу түөрэҕи бырахпат үчүгэйэ улаханын биллэрэр. Омуктар саҥа үөскээһиннэрэ, сайдыыны ситиһиилэрэ, онтон мөлтөөһүннэрэ кэлиитэ биир киһи олоҕун курдук баран иһэр эрээри, ахсааннара элбэҕинэн уһун кэми ылар. Сайдыыны ситиһии кэмигэр киирбит омук мөлтөөһүҥҥэ сылдьары кыайар кыаҕа улаатар. Бастакы ахсаана эбиллэрэ, онтон иккиһэ аҕыйаан иһэрэ үөскүүр. (1,3). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Таҥха. Билгэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Өй-санаа.]] psi7abvwwiy0eke12chh6za4ifamyow