Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 5766 426983 426958 2026-04-06T00:04:19Z Ojkhol 24881 /* Библиография */ 426983 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]] '''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1931) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. == Олоҕун олуктара == === Төрдө-ууһа === [[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. === Үөрэҕэ === Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар<ref>{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}</ref>. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. === Санкт-Петербуурга барыыта === [[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). === Этнографияҕа сыстыыта === Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: "Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур" (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), "Ала Булкун" (Чээбийтэн, Эмис), "Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин" (Филипп Егоров, Бөтүҥ), "Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун" (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. "Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур", 1994 с. "Ала Булкун"). === Камчаатка === Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. === Тофалардар уонна сойуоттар === [[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта). [[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт). === Амыр, Сахалин === [[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. === Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ === [[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. === Казаахтары чинчийии === [[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут. === Аан дойду сэриитигэр кыттыы === [[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут. === Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ === [[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. === Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ === [[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. === КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта === [[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит. Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата. Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт. Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, "Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов" диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]<ref>{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}</ref>. Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары. Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар. === Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ === [[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. [[1931 сыл|1931]] сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт. == Библиография == * Васильев В. Н. Якутские названия разных предметов, собранные среди логано-якутов Енисейской губернии для Музея антропологии и этнографии Императорской Академии наук. Из Хатангской экспедии ИРГО., — СПБ., 1907 * Васильев В. Н. Угасшая русская культура на Дальнем Севере // Сибирские вопросы. — 1908б. — № 2-3. — С. 29-34 * Васильев В. Н. Экономическое значение Камчатки // Сибирские вопросы. — 1908в. — № 6 * Васильев В. Н. Изображения долгано-якутских духов как атрибуты шаманства // Живая старина. — 1909а. Вып.2-3. С. 267—288. * Васильев В. Н. Образцы тунгуской народной литературы // Записки ИРГО по Отд. этнографии. — 1909б. — Т.24 * Васильев В. Н. Шаман камлает: Подробное описание камлания якутского шамана над больным тунгусом, приведены заклинания на русском языке // Южная Россия. — 1910а. — № 2 * Васильев В. Н. Краткий отчет быта карагас // Этнографическое обозрение. 1910. Л. 1-2 * Васильев В. Н. Тунгусские предания // Живая старина. 1909. — Вып. 1-17 * Васильев В. Н. Краткий отчет о поездке к гилякам Сахалина и Амура // Отчет Этногр. отдела Русского музея. — 1911 * Васильев В. Н. В Омске. В краевом музее // Рабочий путь. — 1923. — № 148 * Васильев В. Н. Севепрный морской путь: краткий исторический очерк // Сибирские огни. — 1924. * Васильев В. Н. Богатства нашего Севера: вымирание якутов, мероприятия по оказанию помощи народам Севера // Сибирские огни. — 1925. — № 2 * Васильев В. Н. Организация краеведческой работы на местах (формы и методы) // Материалы Омского общества краеведов. — 1926. — Вып. 1 * Образцы народной литературы якутов. / Зап. В. Н. Васильев. — Изд. АН, 1916. — Т.3. Вып. 1: Сказка «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» (текст). * Образцы народной литературы якутов. / Захаров Т. В.-Чээбий. Ала-Булкун: Якутское олонхо / Зап. В. Н. Васильев; подг. текста Э. К. Пекраского, Н. В. Емельянова; перевод Г. В. Баишева. — Якутск, 1994. == Сигэлэр == [http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{bio-stub}} [[Category:Дьон алпаабытынан|В]] [[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]] [[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]] 5tc73g729qnzyj1o7lkxfczna410gkp 426984 426983 2026-04-06T00:04:43Z Ojkhol 24881 /* Библиография */ 426984 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Васильев ВН.jpg|200пкс|мини|справа|Васильев Виктор Николаевич, этнограф, чинчийээччи, Петербургтааҕы Антропология уонна Этнография музейын үлэһитэ]] '''Виктор Николаевич Васильев''' (22.11.1877—12.11.1931) — бөдөҥ этнограф, фольклорист, Саха сирин, Сибиири уонна Уһук Илини чинчийээччи. == Олоҕун олуктара == === Төрдө-ууһа === [[1877]] сыл [[сэтинньи 22|урукку ааҕыынан сэтинньи 10 (Григ. 22)]] күнүгэр [[Амма, улуус киинэ|Амма солобуодатыгар]] төрөөбүтэ. Көскө кэлбит С-Петербург Ытык киһитэ (Почетный гражданин) Николай Васильевич Васильев (1845-1888) уонна олохтоох бааһынай дьахтар Александра Васильевна Немчинова (1847-1885) дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Оҕо эрдэҕинэ дьиэлэригэр Аммаҕа көскө кэлбит элбэх биллиилээх дьон ыалдьыттыыр эбит: [[Короленко Владимир Галактионович|Короленко]], Папин, Натансон уо. д. а. Кэлин кэлбит сыылынайдар Говорухин, Надеин уонна Филиппов кини бастакы учууталлара буолбуттар. Биэс сааһыгар Виктор Николаевич ийэтэ өлөр, 11 сааһыгар аҕата (ытынан өлбүт), онон кинини уонна бииргэ төрөөбүт быраатын Степаны (1822 с.т.) ийэтинэн эбэлээх эһэтэ Немчиновтар көрбүттэр. === Үөрэҕэ === Аҕата өлбүтүн кэннэ кинини Амматааҕы таҥара дьиэтин оскуолатыгар үөрэттэрэ биэрбиттэр, онтон кэлин саха миссионерскай оскуолатыгар. Сорох источниктарга бастакы үөрэҕин Одессаттан көскө кэлэ сылдьар народник Александр Говорухиҥҥа ылбыта, онтон классическай прогимназияҕа киирбитэ диэн суруллар<ref>{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=23|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}</ref>. Кэлин [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] духовнай училищеҕа көһөрүгэр үктэл буолбут, ол кэннэ өссө духовнай семинарияҕа, тиһэҕэр семинария инспекторын кытта биир тылы булбакка үөрэҕин бүтэрбэтэх. [[1898]] с. Васильев [[Иркутскай]] к. көһөр уонна 1900 сылга диэри Иркутскай уонна Байкал уҥуор («Забайкалье») икки ардыгар «Восточное Обозрение» хаһыакка корреспонденныы уонна учууталлыы-учууталлыы олорбут. === Санкт-Петербуурга барыыта === [[1900]] с. В. Н. Васильев Сибииртэн бастаан [[Москва|Москваҕа]], онтон [[Санкт-Петербург|Петербурга]] университеттарыгар туттарса барбыт, ол гынан баран орто үөрэх диплома суох буолан кыайан киирбэтэх. Харчыта суох буолан үлэ көрдүүргэ күһэллибит, ону Петербургдааҕы Хонтуруол Палататыгар булбут. [[1903]] с. политика дьыалатыгар тутуллубут уонна Петропавловскай кириэппэскэ хаайыллыбыт (дьыалатын 1904 сылга амнистияннан ситимнээн сабыахтарыгар дылы). === Этнографияҕа сыстыыта === Хаайыыттан тахсаат, Хатангаҕа барар ({{lang-ru|Хатанга}}') Билим Акадьыамыйатын эспэдииссийэтигэр наймыласпыт, 1905 сыллааҕы дьалхаан (Хааннаах баскыһыанньа уо.д.а.) үгэннээн турдаҕына туруммуттар. Эспэдииссийэ соруга ол сири геология өттүнэн чинчийии уонна этнографическай коллекциялары хомуйуу этэ. Мантан ыла кини санаатын тосту уларыппыт уонна этнографиянан дьарыктанарга олоҕун анаабыт. Кини үлэтэ Петербурдааҕы университекка туттарсан киирэргэ олох буолбут, кэлин Практическай Восточнай Академия студена буолбут, ону элбэхтэ экспедицияҕа сылдьар буолан, хомойуох иһин, бүтэрбэтэх. Хатаҥнааҕы экспедицияҕа кини этнография өттүнэн [[Дьэһиэй]], Яконда күөллэрин, Хотуйаны кытта Мойуора (Хатаҥҥа) уонна [[Анаабыр (өрүс)|Анаабыр]] өрүс сүнньүн чинчийбит. Манна олохтоох тоҥустартан, дьэһиэй сахаларыттан уонна дулгааннартан этнографияҕа сыһыаннаах малы-салы хомуйуунан дьарыктаммыт. Ону таһынан сайын гербарий хомуйбут. Бу үлэтигэр сахалыы билэрэ улаханнык туһалаабыт, эспэдииссийэҕэ тылбаасчыт оруолун эмиэ толорор эбит. [[1906]] сыллаахха В. Н. Васильев Турухаан кыраайыттан [[Бүлүү өрүс|Бүлүү өрүс]] устун [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] дылы устубут, ааранан коллекциятын толорбут. Манна төрөөбүт Амматыгар, ону таһынан Чакырга, Болугурга, Бөтүҥҥэ, Эмискэ уо.д.а. үлэлээбит, кыһын Амма уонна Ботуруус улуустарын олоҥхоһуттарын истибит, 4 олоҥхону суруйбут: "Куруубуай хааннаах Кулун Куллустуур" (Тимофеев-Теплоуховтан, Хайахсыт), "Ала Булкун" (Чээбийтэн, Эмис), "Дьохсоҕоллой оҕонньор, Сиэмэйэкээн эмээхсин" (Филипп Егоров, Бөтүҥ), "Дуолай Баай Тойон, Араҕас Баай Хотун" (Михаил Новиков, Эмис). Мантан иккитэ бэчээккэ тахсыбыттара (1916 с. "Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур", 1994 с. "Ала Булкун"). === Камчаатка === Саха сиригэр 4 ый буолан баран, МАЭ сорудаҕынан аны [[Владивосток]] нөҥүө [[Камчатка|Камчаткаҕа]] ыыппыттар. Бу айан киниттэн тутулуга суох сылтаҕынан табыллыбатах. Камчаткаттан Петербурга төннөөтүн кытта МАЭҕа штат сотруднигынан талыллыбыт, онно дьэ хомуйбут коллекциятын сааһылаабыт уонна бэлиэтээбит. === Тофалардар уонна сойуоттар === [[1908]] с. В. Н. Васильевы этнография Түмэлэ эмиэ коллекция толоро диэн сыаллаах-соруктаах хараҕастарга (тофалардар) уонна сойотторго ыыппыт. Бу сырыы Бирюса, Ийа, Уд уонна Ока өрүстэри, Тункин оройуонун, Косогол уонна Ильчир күөллэри, Саян сис-хайатын, Урааҥхай кыраайын, Монголияҕа хотугулуу-арҕаа баар Теса өрүс тардыытын хаппыт. Бу икки норуоттан ураты өссө [[Монголлар|монголлары]] уонна тункин буряттарын үөрэппит. Сырыы түмүгүнэн сойоттар, карагастар уонна кыратык монголлар тустарынан хомуллубут коллекция буолар. Манна тмир суолунан айанын аахпатахха 7 ый сылдьыбыт. Тофалардары хаартыскаҕа түһэриитэ норуот оччотооҕу кэмин соҕотох документальнай туоһута буолар (2005 с. бу матырыйалларынан Кунсткамера (МАЭ) компакт-диискэ таһаарбыта). [[Сибиир|Сибииртэн]] төннөөт, оччотооҕу түмэл директора [[Радлов Василий Васильевич|Радлов]] мэктиэлээһининэн [[Германия|Германияҕа]] [[Лейпциг]] куоракка баран чааһынай Александер быыстапкатын оҥорбут (кинилэр харчыларыгар хараҕас-сойуоттааҕы экспедиция табыллыбыт). === Амыр, Сахалин === [[1910]] с. В. Н. Васильев Нуучча Түмэлин Этнография салаатыгар үлэҕэ киирэр уонна тутатына [[Амур өрүс|Амур өрүс]] уонна [[Сахалин|Сахалин арыыга]] олорор гиляк омуктарга командировкаҕа барар. Сылтан өр уһуннаах экспедицияҕа [[Татар кытыла|Татар кытылын]], [[Нуучча Сахалина|Нуучча Сахалинын]] барытын, [[Амур өрүс]] төрдүн хомотун, Дьол хомотун, [[Амур өрүс]] төрдүттэн [[Амгунь өрүс]] түһүүтүгэр дылы, [[Амгунь өрүс|Амгунь]] түһүүтүн уонна [[Орель күөл|Орель күөлүн]] хаппыт. Ити айан түмүгүнэн Сахалиҥҥа олорор [[орок омук]] туһунан уонна аҕыйах ахсааннаах Амур өрүс төрдүгэр олорор [[негидаль омук]] туһунан баай коллекция хомуллубут. === Японияҕа уонна Сахалиҥҥа чинчийэр үлэтэ === [[1912]] с. Васильев ити түмэл ыйааҕынан саҥа айаҥҥа туруммут. Бу сырыыга [[Япония]] хоту өттүгэр, Иезо арыыларыгар уонна [[Сахалин]] арыы дьоппуоннар бас билэр аҥарыгар. Ити айан түмүгүнэн музей коллекцията [[аайын]] норуот тэриллэринэн баараҕайдык туолбут. === Казаахтары чинчийии === [[1913]] с. түмэл салаатынан Семипалатинскай уобалас кыргыыстарыгар кылгастык айаннаан кэлбит, ол түмүгүнэн норуот олоҕун-дьаһаҕын туһунан кыра коллекция баар буолбут. === Аан дойду сэриитигэр кыттыы === [[1914]] с., империалистар сэриилэрэ саҕаланыаҕыттан, араас экспедициялар уонна научнай айаннар тохтотуллубуттара. В. Н. Васильев сэрии фронугар Сибиирдээҕи эмтиир-баайар этэрээтигэр кыттыһар. Галицияҕа — Карпаат өттүгэр, Львов, Миколаево, Сколе, Стрыя, Волочиска уо. д. а. куораттарыгар үлэлиир. [[1916]] с. уонна сэрии бүтүөр дылы В. Н. Васильев Турциятааҕы Армения Земгар инженер-тутуу дружинатыгар кыттыһар, ол дружина Карс, Эрзерум, Эрзинджалана уонна Трапезунд оройуоннарыгар турар. Онно сырыттаҕына [[1917]] с. олунньутааҕы революция буолар. Кэлин, наука үлэтэ Петроградка тохтообутун туһунан сурахтар тарҕаммыттарын кэннэ, В. Н. Васильев Сибииргэ үлэ көрдүүргэ сорунар, онтон саҕалаан бэрт өр ыарахаттары көрсөн олус сордоммут. === Колчак саҕанааҕы Сибииргэ үлэтэ === [[1918]] - [[1923]] Виктор Николаевич араас дуоһунастарга үлэлээбит: плеҥҥа түбэспит байыаннайдар Центральнай кэмитиэт уполномоченнайынан, Колчак кэмигэр тэриллибит Севморпуть комитетын дело тэрийээччитинэн. Ити кэмитиэти кытта 1919 Иркутскай куоракка эвакуацияламмыт, 1920 сыллаахха төттөрү Омскайга көһөрүллүбүт. Ол кэннэ Ангарскай оройуон тимир уһаарар собуоттарын правлениятыгар, Сибиирдээҕи Тыа Хаһаайыстыба институтугар, Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар уонна Омскайдааҕы Транспорт потребителлэрин обществотыгар үлэлээбит. Ону тэҥэ общественнэй үлэни эмиэ толорор эбит. [[1917]] күһүнүттэн [[1918]] кулун тутарыгар дылы Трапезунд таһыгар баар Оф куорат исполнительнай комитет чилиэнинэн уонна Сибиирдээҕи курортар управлениятыгар үлэһиттэр уонна рабочайдар месткомнарын председателинэн үлэлээбит. === Сэбиэскэй кэмҥэ үлэтэ === [[1923]] бары сору көрсөн баран Виктор Николаевич дьэ наука уонна музей үлэтигэр төннүбүт, Омскай куорат Арҕаа-Сибиирдээҕи кыраай музейыгар этнография отделын сэбиэдиссэйинэн уонна директор солбуйааччытынан үлэҕэ киирбит. 3,5 сыл музей сөргүтүүтүгэр уонна кэҥэтиитигэр сүрдээх тыҥааһыннаахтык үлэлээбит. Ол быыһыгар рабфаковецтарга, олохотоох педагогтарга уонна д.а. Сибиир историятын туһунан лекциялары, рабочай кулууптарга дакылаат ааҕар эбит. === КЯР чинчийэр үлэтигэр кыттыыта === [[1926]] Наукалар Академиятын тэрийэр Саха Сиринээҕи экспедициятыгар кыттыһарга ыҥырыытынан Ленинградка төннүр кыахтаммыт. 10 сыл суоҕун түмүгэр араас экспедицияларга хомуйбут матырыйааллара, күннүктэрэ (дневниктэрэ) библиотекатын кытта букатыннаахтык сүппүтүн билбит. Ленинградка саҥа өр сыллаах экспедиция быһаарыллыбыт. Виктор Николаевич Саха сирин Алдан-Майа оройуонун уонна Уһук Илин кыраай Айаан-Охотскай оройуонун тоҥустарын этнографияларын үөрэппит. Икки сыл иһигэр сүнньүнэн кыһын өттүгэр (өрүстэр, үрэхтэр муустара тоҥмут кэмигэр) 2 күчүмэҕэй айаҥҥа сылдьыбыт, холбоон 15 ый устата. Бастакы айана 11 ый буолбут, 1926 сыл ахсынньы 16 күнүгэр саҕаламмыт, 1927 сыл сэтинньи 15 күнүгэр түмүктэммит, атынан, табанан Айаан уонна Охуоскай сирдэрин кэрийбит, аргыстарынаан 4000 км тахсаны айаннаабыт. Иккис эспэдииссийэтэ 4 ый буолбут, 1928 сыл тохсунньу 11 күнүгэр саҕаланан баран ол сыл муус устар 28 түмүктэммит, Алдан уонна Майда сирдэрин кэрийбит, айылҕатын, олохтоохторун чинчийбит. Бу айаннарын тухары күҥҥэ 19-20 чаас үлэлиир этэ диэн ахтар, "Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов" диэн Васильев айан түмүгүнэн суруйбут кинигэтин аан бастаан хомуйан бэчээккэ таһаарбыт чинчийээччи [[Алексеева Сардана Анатольевна|С.А. Алексеева]]<ref>{{Кинигэ|автор=Васильев В.Н.|ответственный=Отв. ред. С.А. Алексеева||заглавие=Тунгусы Алдано-Майского и Аяно-Охотского районов|место=Новосибирск|издательство=Наука|страницы=9|страниц=688|isbn=978-5-02-041538-6|тираж=1000}}</ref>. Ону таһынан Якутстат олохтоохтор ахсааннарын ааҕар туһунан сорудаҕын толорбут. Үлэ түмүгүнэн бэрт элбэх этнография, демография уонна экономика матырайаалларын хомуйбут, оройуон сайдыытыгар уонна саҥа кэмҥэ олохсуйуутугар сыһыаннаах матырыйааллары. Бу айаннар кэмигэр хомуйбут этнографическай коллекциятын Ленинградка илдьэн, Антропология уонна этнография түмэлигэр туттарбыта 3723 уонна 4262 нүөмэрдээх фондаларга харалла сытар. Ону таһынан Саха уобалаһын түмэлигэр хомуйбут бөдөҥ коллекцията (600 мал-сал), наһаа үчүгэйдик аннотацияланан Ярославскай аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ харалла сытар. Ону таһынан кини ол саҕана хомуйбут мала-сала Кунсткамераҕа (С-Петербург), Нюрнберга баар Айылҕа-устуоруйа түмэлигэр (380 мал), Гамбург Норуоттары көрдөрөр түмэлигэр (255 мал), Кельн уонна Дрезден түмэллэригэр харалла сыталлар. === Өлүөн иннинэ үлэтэ, өлүүтэ === [[1928]] күһүнүттэн В.Н. Васильев МАЭ Сибиирдээҕи отделыгар штаттан ордук киһинэн үлэлээбит. Дуоһунаһыттан уурайбыт профессор Виттенбург оннугар КЯР учуонай сэкиритээрин үлэтин 2 сыл толорбут. Онтон туруга улаханнык мөлтөөн, бэйэтин баҕатынан бу дуоһунаһыттан уурайан Арктическай институтка көспүт, уонна хомуйбут матырыйаалларын таҥастааһынан дьарыктаммыт, тоҥустар тустарынан үлэтин бастакы чааһын бэчээккэ бэлэмнээбит. Саха сирин хотугу уокуруктарын чинчийэр икки сыллаах эспэдииссийэни 1932 сыллаахха саҕалыыр курдук былаанныы сылдьыбыт, ол эрээри, бу былаанын толороро сатамматаҕа. Өлүөн аҕыйах ый иннинэ [[Пекарскай Эдуард Карлович|Э.К. Пекарскайы]] чахчытынан солбуйан олорбут. [[1931 сыл|1931]] сыллаахха [[сэтинньи 12]] күнүгэр Ленинградка 54 сааһыгар сылдьан өлбүт. == Библиография == * Васильев В. Н. Якутские названия разных предметов, собранные среди долгано-якутов Енисейской губернии для Музея антропологии и этнографии Императорской Академии наук. Из Хатангской экспедии ИРГО., — СПБ., 1907 * Васильев В. Н. Угасшая русская культура на Дальнем Севере // Сибирские вопросы. — 1908б. — № 2-3. — С. 29-34 * Васильев В. Н. Экономическое значение Камчатки // Сибирские вопросы. — 1908в. — № 6 * Васильев В. Н. Изображения долгано-якутских духов как атрибуты шаманства // Живая старина. — 1909а. Вып.2-3. С. 267—288. * Васильев В. Н. Образцы тунгуской народной литературы // Записки ИРГО по Отд. этнографии. — 1909б. — Т.24 * Васильев В. Н. Шаман камлает: Подробное описание камлания якутского шамана над больным тунгусом, приведены заклинания на русском языке // Южная Россия. — 1910а. — № 2 * Васильев В. Н. Краткий отчет быта карагас // Этнографическое обозрение. 1910. Л. 1-2 * Васильев В. Н. Тунгусские предания // Живая старина. 1909. — Вып. 1-17 * Васильев В. Н. Краткий отчет о поездке к гилякам Сахалина и Амура // Отчет Этногр. отдела Русского музея. — 1911 * Васильев В. Н. В Омске. В краевом музее // Рабочий путь. — 1923. — № 148 * Васильев В. Н. Севепрный морской путь: краткий исторический очерк // Сибирские огни. — 1924. * Васильев В. Н. Богатства нашего Севера: вымирание якутов, мероприятия по оказанию помощи народам Севера // Сибирские огни. — 1925. — № 2 * Васильев В. Н. Организация краеведческой работы на местах (формы и методы) // Материалы Омского общества краеведов. — 1926. — Вып. 1 * Образцы народной литературы якутов. / Зап. В. Н. Васильев. — Изд. АН, 1916. — Т.3. Вып. 1: Сказка «Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур» (текст). * Образцы народной литературы якутов. / Захаров Т. В.-Чээбий. Ала-Булкун: Якутское олонхо / Зап. В. Н. Васильев; подг. текста Э. К. Пекраского, Н. В. Емельянова; перевод Г. В. Баишева. — Якутск, 1994. == Сигэлэр == [http://www.kunstkamera.ru/index/exposition/exhibitions1/virtualnye_vystavki/vasilev/biografiya/ Биография Виктора Николаевича Васильева (1877—1930)]{{ref-ru}} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{bio-stub}} [[Category:Дьон алпаабытынан|В]] [[Category:1877 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 22 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1931 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 12 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Амма улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Аммаҕа төрөөбүттэр]] [[Категория:Кыраайы үөрэтээччилэр]] l0qi8qbjsahigihcl7cl9sc1c7igsuj 0 7564 426986 420887 2026-04-06T01:20:15Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 426986 wikitext text/x-wiki '''Муус устар 6''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 96-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 97-c күнэ). Сыл бүтүө 269 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * Муус устар бастакы субуотата (1—7) — Булчут күнэ. СӨ бэрэсидьиэнин N 1224 Ыйааҕынан 2012 сыл олунньу 17 к. олохтоммута * Муус устар бастакы баскыһыанньата (1—7) — Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр '''[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ|Аҕа күнэ]]'''. СӨ бэрэсидьиэнин 1999 сыл олунньу 15 күнүнээҕи № 685 ыйааҕынан олохтоммута. * {{Флагификация|ООН}} — [[Спорт сайдыыны уонна эйэни кэрэһэлиир аан дойдутааҕы күнэ]] * {{Флагификация|Россия}} — [[Силиэстийэлиир уорганнар үлэһиттэрин күнэ]] * {{Флагификация|Индонезия}} — Балыксыт күнэ * {{Флагификация|Таиланд}} — [[Чакри күнэ]]. Чакри династията төрүттэниитин кытта ситимнээх * {{Флагификация|ЮАР}} — Олохтооччулар күннэрэ * Асексуальность күнэ. Таҕыла суох эбэтэр онно суолта биэрбэт дьон 2021 сылтан бэлиэтииллэр<ref>{{cite web |title=International Asexuality Day (IAD) |url=https://internationalasexualityday.org/en/}} (ааҥыллыы)</ref> * Тартаан күнэ. Элбэх дойдуга Шотландияттан төрүттээхтэр бэлиэтииллэр. Бастаан 1980-с сс. Канаадаҕа бэлиэтэнэр эбит. Бу күн [[1320]] сыллаахха [[Арброт декларацията]] тахсыбыт — Шотландия бароннара Риим паапатыгар дойдулара Англияттан тутулуга суох буолуута дириҥ устуоруйалааҕын суруйбуттар. Тартаан диэн быһа охсуһар араас өҥнөөх дьураалардаах ойуулаах таҥас, үксүн шотландка диэн ааттанар. == Түбэлтэлэр == * [[Б.э.и. 46 сыл]] — [[Юлий Цезарь]] аармыйата Цецилий Метелл Сципион уонна Марк Порций Катон (Катон Балыс) сэриилэрин Тапсе аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт. * [[1199]] — [[Франция]]ны кытта сэриигэ Ричард Хахай Сүрэх өлбүт, Англия хоруола. * [[1250]] — Сэттис Кириэстээх бохуот: Эгиипэт айюбидтара Фарискур аттынааҕы тиһэх кыргыһыыга кыайаллар уонна Франция хоруолун [[Людовик IX]] билиэн ылаллар. * [[1453]] — 21 сааастаах [[Мехмед II]] султаан [[Константинополь]] осаадатын саҕалаабыт. Сэттэ нэдиэлэ төгүрүктээһин кэнниттэн ыам ыйын 29 күнүгэр туурактар куораты ылбытттара. * [[1652]] — Соҕуруу Африкаҕа [[Кейптаун]] куорат төрүттэммит. Ян ван Рибек диэн голландец төрүттээбитэ. Соҕуруу Африкаҕа Европаттан төрүттээхтэр аан бастааан олохсуйбуттар. * [[1896]] — былыргы [[Олимпиада]]ны Рим ыраахтааҕыта [[Феодосий I]] боппута 1500 сыл буолан баран Афина куоракка бастакы аныгы Олимпиада оонньуулара аһыллыбыттар. * [[1920]] — Японияны кытта сэриилэспэт туһуттан РКП(б) быһаччы сорудаҕынан [[Уһук Илин Өрөспүүбүлүкэтэ]] ({{lang-ru|Дальне-Восточная республика}}) төрүттэммит. Киинэ бастаан [[Верхнеудинскай]] (Улан-Удэ) куоракка буолбут. Атын дойдулартан Сэбиэскэй Арассыыйа эрэ билиммитэ. Дойду иһинэн бүрээттэр автономиялаах этилэр. [[1922]] сыл [[сэтинньи 15]] күнүгэр Уһук Илин уобалаһа диэн ааттанан РСФСР-га холбоспута. * [[1923]] — [[Саха АССР]] бырабыыталыстыбата [[Алдан улууһа|Алдаҥҥа]] Томмот уонна Орто Салаа үрэхтэригэр Вольдемар Бертин уонна хайа маастара Кузьма Низковских баһылыктаах көмүс көрдүүр бөлөҕү ыыппыт. Аны сайын Вольдемар Бертин уонна бу эргин олохсуйбут саха [[Михаил Тарабукин]] Незаметнай үрэҕэр [[кыһыл көмүс]] булбуттара, [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммута. * [[1924]] — [[Италия]]ҕа быыбарга фашистар баһыйар кыайыыны ситиспиттэр. * [[1930]] — ССРС-ка [[Ленин уордьана|Ленин]], [[Кыһыл Сулус уордьана|Кыһыл Сулус]] уордьаннара олохтоммуттар. * [[1941 сыл|1941]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Нацистыы Германия [[Югославия]]ҕа уонна [[Греция]]ҕа байыаннай операциялары саҕалаабыт. * [[1945]] — [[Кёнигсберг]] куораты ылыы саҕаламмыт. * [[1950]] — ССРС Миниистирдэрин сэбиэтин кистэлэҥ уурааҕынан көскө ыытыллыбыттар болдьоҕо суох барбыттарынан ааҕыллар буолбуттар. * [[1952]] — [[Чингиз Айтматов]] аан бастакы айымньытын «Газетчик Дзюйдо» кэпсээнин «Комсомолец Киргизии» хаһыакка таһаартарбыта. * [[2005]] — куурдар басханнара Джалал Талабани [[Ираак]] бэрэсидьиэнэ буолбут (бастакы омугунан арааб буолбатах бэрэсидьиэн, 2014 сыллаахха диэри бу солоҕо олорбута); нөҥүө күнүгэр премьер-миниистиринэн арааб-[[шииттэр|шиит]] Ибрагим аль-Джаафари анаммыта. * [[2010]] — [[2010 Кыргызстан өрөбөлүүссүйэтэ|Кыргызстааҥҥа өрөбөлүүссүйэ]] саҕаламмыт. Дойду бэрэсидьиэнин Курманбек Бакиев ыыппыт бэлиитикэтин утаран Талас куоракка дьон уулуссаҕа тахсыбыт. Сарсыныгар муус устар 7 күнүгэр айдаан Бишкекка тарҕаммыта. Бырачыастааччылар полициялыын кыргыhыылара буолбута. 74 киhи өлбүтэ уонна 400 эчэйбитэ биллэр. Токмок, Нарын уонна Ысык Күөл куораттарга айдааннар эмиэ буолбуттара. Бакиев Бишкектан күрээбитэ. Оппозиция басханнара саҥа дьаhалта тэрийэллэр, дьаhалта баhылыгынан урукку омук миниистирэ Роза Отунбаева буолар. * 2010 — Кытайга [[Xiaomi]] хампаанньа тэриллибит. == Төрөөбүттэр == * [[1934]] — [[Тимофеев Никандр Прокопьевич|Никандр Тимофеев]], олоҥхоҕо уһуйааччы, Олоҥхо тыйаатырын үлэһитэ. * [[1947 сыл|1947]] — [[Карпов Вячеслав Павлович|Вячеслав Карпов]] (30.08.2021 өлб.) — саха биллииллээх тустууга, успуорт үлэтин тэрийээччи, Дмитрий Коркин аатынан Государственнай бириэмиэйэ лауреата, Чурапчы улууһун ытык киһитэ. * [[1954]] — [[Захарова Раиса Яковлевна|Раиса Захарова]] (05.01.2013 өлб.) — саха норуодунай артыыһа. * [[1957 сыл|1957]] — [[Егоров Виталий Михайлович|Виталий Егоров]], дэтэктииптэри суруйааччы, уруккута милиисийэ, полиция үлэһитэ, полковник, Юлиан Семёнов аатынан бириэмийэ лауреата, Ньурбаҕа төрөөбүт. 2019 сыллаахха Саха сиригэр саамай ааҕыллар ааптар быһыытынан билиниллибитэ. * [[1961]] — [[Никитина Саргылана Егоровна|Саргылана Никитина]] — Саха сиригэр көскө кэлбит дьону, ол иһигэр татаардары уонна башкиирдары, Өлүөхүмэҕэ уонна Ньурбаҕа олохтоох салайыныы устуоруйаларын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1528]] — [[Албрехт Дүрер]], ньиэмэс аатырбыт график уруhуйдьута * [[1961]] — [[Жюль Борде]] ({{lang-fr|Jules Jean-Baptiste Vincent Bordet}}, 1870 с.т.) — [[Бельгия]] бактериолога уонна иммунолога. [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] физиологияҕа уонна мэдиссиинэҕэ 1919 сыллааҕы лауреата. * [[1980]] — [[Курилов Семен Николаевич|Семен Курилов]] — биллиилээх дьүкээгир суруйааччыта, аан дойдуга аатырбыт «Ханидоо уонна Халерхаа» арамаан ааптара. * [[1992]] — [[Айзек Азимов]] (1920 төр.), фантаст суруйааччы, киэҥ араҥаҕа билими тарҕатааччы. {{ыйдар}} [[Категория:Муус устар 6]] psjqf8bk6m76g1v4a17i05idd4448ir 0 19242 426971 419117 2026-04-05T18:28:43Z Soldatov Timur 23703 арпагыраапыйа сыысхалларын көннөрүү 426971 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации |OfNm1 = Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ |FSFlag = [[Билэ:Flag of Chuvashia.svg|150px|Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]] |FSCoA = [[Билэ:Coat of Arms of Chuvashia.svg|100px|Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]] |FlagLnk = Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа |CoALnk = Чувашия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга |FSMap = [[Билэ:Map of Russia - Chuvash Republic (2008-03).svg|300px]] |FSCtrWhat = Киин куората |FSCtrNm = [[Чебоксаар]] |AreaRnk = 74-с |TotArea =18 343 |WaterPrcnt = 1,5 |PopRnk = 41-с |PopQty = 1 251 619 киhи<ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls</ref> |PopCtDate = 2010 |PopDens = 69,7 |PolStatLnk = Арассыыйа кыраайдара |PolStatNm = кыраай |FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]] |EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| |CadNo = 21 |LangLangs = |OfLangs = [[Чуваш тыла]], [[Нуучча тыла]] |HeadTtl = Президент |HeadNm =[[Олег Николаев]]| |ViceTtl = |ViceNm = |LegislTtl=Председатель Государственного Совета |LegislNm=[[Олег Попов]]| |FSAnthem=[[Чуваш Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]] |Domain= |MSKS = +1 }} [[Билэ:Chuvashia map.png|мини|Чувашия каартата]] '''Чувашия Өрөспүүбүлүкэтэ''' диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Судаарыстыбаннай тыллара - [[Нуучча тыла|нуучча]] уонна [[Чуваш тыла|чуваш]] тыллара. Киин куората - [[Чебоксаар]]. == Географията == Чуваш Өрөспүүбүлүкэтэ Илин-Европа намталын илин өттүгэр, үксэ [[Волга]] уҥа кытылыгар, Сура уонна Свияга салааларын ыккардыгар сытар. Территорията — 18,3 тыһ. кв. км. Арҕаа [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хоту [[Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтэ|Марий Эл Өрөспүүбүлүкэтин]], илин [[Татарстаан|Татарстаанныын]] уонна [[Мордовия|Мордовиялыын]], соҕуруу [[Ульяновскай уобалас|Ульяновскай уобаластыын]] быысаһар. === Килиимэтэ === Чуваш Сирэ сымнаһыар континент килиимэттээх, ойуурдаах куйаар уонна ойуур айылҕа зоналарыгар киирэр. Орто элбэх сыллааҕы салгынын температуурата тохсунньуга -13°С буолар; от ыйыгар +19°С. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 530—570 мм. == Устуоруйата == 1925 — Чуваш автономиялаах уобалаһа өрөспүүбүлүкэ статуһун ылбыт - Чуваш АССР үөскээбит. Чуваш Сирин өрөспүүбүлүкэ гыналларыгар хас да барылы сыымайдаабыттара биллэр. Ол курдук ол саҕана Симбирскай билигин Ульяновскай куоракка кииннээн саҥа өрөспүүбүлүкэ оҥорор былаан баара. Ол эрээри, чуваштар бэйэлэрин этиилэрин улахаҥҥа уурбатахтара, чувааштар түөлбэлээн олорор кыра сирдэрин Казаан күбүөрүнэтиттэн эбэн биэрбиттэрэ эрээри, сорох сирдэрин төттөрүтүн атын күбүөрүнэлэргэ быһан биэрбиттэрэ, оттон Симбирскэй тула сир билигин Ульяновскай уобалас буолан сытар. ==Нэһилиэнньэтэ== Госкомстат ааҕыытынан кыраайга1 243 431 киһи олорор (2013). Дьон чиҥэтэ 67.79 киһи/км². Онтон куорат олохтоохторун бырыһыана — 59.81% (2013). ===Национальнай састааба=== [[2002]] сыллаах биэрэпис түмүгүнэн өрөспүүбүлүкэ территориятыгар 106 национальность баар эбит, онтон чуваштар үс гыммыт иккитин, онтон нууччалар чиэппэртэн элбэх элбэх эбит: {| class="standard" !Национальность||[[1926 год]], <br /> тыһ киһи. ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_26.php?reg=458 *])||[[1939]], <br /> тыһ киһи.. ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39.php?reg=76 *])||[[1959]], <br /> ттыһ киһи. ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=89 *])||[[1970]] сыл, тыһ киһи., <br /> тыс. чел. ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_70.php?reg=29 *])||[[1979]] сыл, <br /> тыһ киһи.([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_79.php?reg=29 *])||[[1989]], <br /> тыһ. киһи ([http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=29 *])||[[2002]] сыл, <br /> тыһ киһи. ([http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 *] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111010063451/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2011-10-10 }})||2010 <br />тыһ киһи.<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref> |- |[[чуваштар]] | align ="right" | 667,7 (74,7 %) | align ="right" | 777,2 (72,2 %) | align ="right" | 770,4 (73,0 %) | align ="right" | 856,2 (70,0 %) | align ="right" | 887,7 (68,4 %) | align ="right" | 906,9 (67,8 %) | align ="right" | 889,3 (67,7 %) | align ="right" | 814,8 (67,7 %) |- |[[нууччалар]] | align ="right" | 178,9 (20,0 %) | align ="right" | 241,4 (22,4 %) | align ="right" | 263,7 (24,0 %) | align ="right" | 299,2 (24,5 %) | align ="right" | 338,2 (26,0 %) | align ="right" | 357,1 (26,7 %) | align ="right" | 348,5 (26,5 %) | align ="right" | 323,3 (26,9 %) |- |[[татаардар]] | align ="right" | 22,6 (2,5 %) | align ="right" | 29,0 (2,7 %) | align ="right" | 31,4 (2,9 %) | align ="right" | 36,2 (3,0 %) | align ="right" | 37,6 (2,9 %) | align ="right" | 35,7 (2,7 %) | align ="right" | 36,4 (2,8 %) | align ="right" | 34,2 (2,8 %) |- |[[мордвалар]] | align ="right" | 24,0 (2,7 %) | align ="right" | 22,5 (2,1 %) | align ="right" | 23,9 (2,2 %) | align ="right" | 21,0 (1,7 %) | align ="right" | 20,3 (1,6 %) | align ="right" | 18,7 (1,4 %) | align ="right" | 16,0 (1,2 %) | align ="right" | 13,0 (1,1 %) |} 2002 сыллаах биэрэпис түмүгүнэн атын национальностары эптэххэ маннык буолар эбит <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php?reg=48 Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России]</ref>: {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Национальность !Ахсаана !Барыһыана |- ![[Чувааштар]] |889 268 |67,69 % |- ![[Нууччалар]] |348 543 |26,53 % |- ![[Татаардар]] |36 401 |2,77 % |- ![[Мордвалар]] |16 383 |1,25 % |- ![[Украинецтар|Укырайыыннар]] |6 422 |0,49 % |- ![[Марийдар]] |3 600 |0,27 % |- ![[Белорустар]] |1 881 |0,14 % |- ![[Эрмээннэр]] |1 261 |0,14 % |- ![[Азербайдьаннар]] |857 |0,07 % |- ![[Цыганнар]] |751 |0,06 % |- ![[Ниэмэстэр]] |520 |0,05 % |- |} == Эбии маны көр == * [[Чувашия бэлиэ күннэрэ]] == Сигэлэр == <references/> {{Interwiki|cv|Тĕп страница|чувааш|}} {{wiktionarycat|type= чувашского языка|category=Чуваш тыла}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Чувашия]] 07je7zetmplj3ksdz2g61m25fb9eebu 0 45748 426972 416365 2026-04-05T18:29:27Z Soldatov Timur 23703 426972 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Golden Horde flag 1339.svg|мини|Алтан Ордуу дуоҕата]] '''Алтан Ордуу''' (''Дьүчи улууһа'' да дииллэр; [[Түүр тыллара|түүр.]] ''Улу'' ''Улуус'' — "Улуу Улуус"<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/03/hm3_5_13_1.html Золотая Орда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023202504/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/03/hm3_5_13_1.html |date=2011-10-23 }}</ref>) – орто үйэтээҕи элбэх араас омуктардаах Евразия киинигэр баар буола сылдьыбыт дойду. Алтан Ордуу 1224–1266 сылларга Моҕол империятын сороҕото этэ. 1266 сыллаахха Мэнгу-Тимур кэмигэр Алтан Ордуу Моҕол империятыттан тутулуга суох буолбут. 1320-с сыллар саҕаланыыларыгар Узбек хаан [[Ислаам|ислаамы]] Алтан Ордуу дойду итэҕэлэ оҥорор. [[Билэ:Golden Horde 1389-ru.svg|мини|Алтан Ордуу сирэ]] XV үйэ ортотугар Алтан Ордуу хаста да тутулуга суох дойдуларга ыһыллыбыта. Ордуу киин чааһа Улуу Ордуу буолан XVI үйэ саҕаланыытыгар диэри тиийбитэ. == Аата уонна сирэ == ''Алтан Ордуу'' диэн аат аан маҥнай 1556 сыллаахха ''Каһаан устуоруйата'' диэн айымньыга туттуллубута. Ол иннинэ нуучча суруктарыгар Алтан Ордуу ''Орда'' эрэ диэн ааттыыллара. XIX үйэттэ ылата историяҕа ''Алтан Ордуу'' ([[Нуучча тыла|нууч.]]: ''Золотая Орда'') диэн аат киэҥник туттулар буолбута. Алтан Ордуу бэйэтин суруктарыгар уонна илиҥҥи (сүрүннээн арааб-перс) источниктарга бу дойду биир кэлим аата суох. Сүрүннээн ''улуус'' диэн тыл туттуллара, сороҕор ''Улуг улуус'' (Улуу улуус), ''улуус Бэркэ'' (Бэркэ улууһа) дииллэрэ. Ону тэҥэ арааб-перс тыллаах источниктара ''Дэшт-и-Кипчак'' (Кыпчак дэхси сирэ) диэн аат киэҥник тарҕаммыта<ref>См.: {{книга|автор=Егоров В. Л.|заглавие=Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=}}</ref>. Арааб-перс тыллаахтар ''ордуу'' диэн тылынан хаан олорор сирин ааттыыр этилэр (XV үйэттэн биирдэ ''дойду'' диэн суолталанар). Ибн Баттута диэн перс тыллаах айанньыт Узбек хаан олорор сирин ойуулууругар ''алтан ордуу'' ([[Перс тыла|перстии]] اردوی زرین urdu-ye zarrin) диэн этиини туттубута. Нуучча тылыгар ''ордуу'' тыл сэрии (''войско'') диэн суолтаах этэ. Ол эрээри XIII–XIV ыккардаларыгар бу тыл ''дойду'' диэн суолталанар, ол иннинэ Алтан Ордууну ''Татары'' эрэ дииллэрэ<ref>''Султанов Т. И.'' [http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=563&section=0&heading=172 Как улус Джучи стал Золотой Ордой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113337/http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=563&section=0&heading=172 |date=2015-09-24 }}.</ref>. Алтан Ордуу кыраныыссаларын XIV үйэҕэ олорбут [[Арааб тыла|арааб тыллаах]] Ал-Омари диэн устуорук быһаарбыта: <blockquote>Бу дойду кыраныыссалара Джейхун өттүттэн — Хорэзм, Саганак, Сайрам, Йаркэнд, Дьэнд, Сарай, Мадьар куорат, Азака-Кака, Акча-Кэрмэн, Кафа, Судак, Саксин, Укэк, Булҕар, Сибиир сирэ, Ибирь, Башкырд уонна Чулыман…<ref>В. Тизенгаузен. Сборник материалов, относящихся к истории Орды (стр. 215), арабский текст (стр. 236), русский перевод (Б. Греков и А. Якубовский. Золотая Орда, стр. 44).</ref></blockquote> == Устуоруйа == [[Билэ:Batu.png|мини|257x257пкс|Бату-хаан, орто үйэтээҕи Кытай уруһуйа]] === Алтан Ордуу үөскээһинэ === 1224 сыллаахха Чыҥыс Хаан тэрийбит Моҕол империята хас да улуустарга арахсыбыта, ол арахсыыга Дьүчи Улууһа (Алтан Ордуу) үөскээбитэ. Дьүчи уола Бату салайбыт Арҕааҥы сэрии (1236–1242 сыллар) кэнниттэн улуус арҕаа диэки тарҕаммыта уонна Волга өрүһүнэн кииннэммитэ. 1251 сыллаахха Каракорумҥа курултай буолбута. Ол курултайга улуу хаан Тулуй уола Мөҥкэ ([[Нуучча тыла|нууч.]]: ''Мунке'') буолбута. Бату аҕа таһымнаах буолан Мөҥкэни өйөөбүтэ, ол оннугар кини улууһун таһыма үрдүүрүн ирдээбит буолуохтаах<ref>{{книга|автор=Вернадский Г. В.|заглавие=Монголы и Русь|оригинал=The Mongols and Russia|ответственный=Пер. с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv302.htm#vgv302para02|место=Тверь, {{М.}}|издательство=ЛЕАН, АГРАФ|год=1997|страницы=|страниц=480|isbn=5-85929-004-6|тираж=7000}}</ref>. === Моҕол импиэрийэтиттэн арахсыы === Бату өлбүтүн Алтан Ордуу саҥа хаана Сартак буолбута. Кини ол кэмҥэ Мөҥкэ-хааҥҥа Моҕол сиригэр сылдьыбыт. Сартак дойдутугар төннөн иһэн өлөн хаалбыт. Саҥа хаан Бату атын уола аҕыйах саастаах Улагчи буобута, ол эрээри кини эмиэ сотору буолан баран өлөн хаалбыт<ref>{{книга|автор=Рашид ад-Дин.|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/t2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1960|том=2|страницы=81}}</ref>. Улуус саҥа хаана Бату быраата Бэркэ (1257–1266) буолбут. Бэркэ өссө эдэр сылдьан [[ислам]] итэҕэлин ылыммыт этэ, ол эрээри атын үрдүк таһымнаах улуус тойотторо ислам итэҕэлин ылымматахтар. Ол да буоллар Бэркэ [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Булҕар сирин]] уонна [[Орто Азия]] баай ыалларын өйөбүллэрин ситиспитэ уонна үөрэхтээх мусульманнары бэйэтигэр тардыбыта<ref>{{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|часть=Часть I. Образование и развитие Золотой Орды в XIII—XIV вв.|заглавие=Золотая Орда и её падение|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_01.htm|место={{М.}}—{{Л.}}|год=1950}}</ref>. Бэркэ кэмигэр куораттар улаатан саҕалаабыттар, мэчиэттэр, минареттэр, мэдрэсэлэр, караван-сарайдар тутуллубуттар. [[Билэ:Минарет.jpg|хаҥас|мини|224x224пкс|XIII бүтүүтүгэр тутуллубут Булҕар куорат мэчиэтин минаретэ]] Бэркэ ыҥырыытынан Алтан Ордууга Ираантан уонна Египеттэн үөрэхтээхтэр, суруйааччылар, Хорезмтан урбаанньыттар, уустар кэлбиттэрэ. Алтан Ордуу атын дойдулары кытта атыы-эргиэн ситимэ күүһүрбүтэ. Бату хаан сиэнин Мэнгу-Тимур кэмигэр (1266–1282 сыллар) Алтан Ордуу Моҕол империятыттан тутулуга суох буолбута. [[Билэ:Tamga_Mengu-Timur.png|мини|163x163пкс|Мэнгу-Тимур бэлиэтэ]] === Алтан Ордуу муҥутуур кэмэ === Узбек хаан (1313–1341) уонна кини уолун [[Дьанибэк]] (1342–1357) кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн уонна сайдыытын кэмэ буолар. 1320-с сыллах саҕаланыыларыгар Узбек хаан ислам дойду итэҕэлэ буоларын биллэрбитэ. Исламы ылыныан баҕарбакка өрө турбут тойоттору өлөрбүттэр. Узбек хаан ыйааҕынан саҥа киин куорат Сарай ал-Дьадид тутуллубута. Ордуу Арҕааҥы Европа, Арҕааҥы Азия дойдуларын, Египети, Индияны уонна Кытайы кытта атыы-эргиэн ситимнээх этэ<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Золотая орда|Н. Веселовский}}</ref>. === Алтан Ордуу ыһыллыыта === XIV үйэ 60-с сылларыгар Алтан Ордууга улахан уларыйыылар саҕаламмыттара. 1361 сыллаахха Алтан Ордууттан Орда-Эдьэн Улууһа арахсыбыта. Ол да буоллар 1390-с сылларга диэри Алтан Ордуу сомоҕо дойду этэ. Тамерлан сэриитин уонна ол кэннэ буолбут кризис түмүгэр Алтан Ордуу ыһыллыбыта. 1420-с сыллар саҕаланыыларыгар Сибиир ханствота, 1428 сыллаахха Узбек ханствота, онтон Каһаан (1438), Кырыым (1441), [[Ноҕай Ордуута]] (1440-с сыллар) уонна Казах ханствота (1465) үөскээбиттэрэ<ref>[http://www.kyrgyz.ru/?page=285 ''Р. Ю. Почекаев.'' Суд и правосудие в Золотой Орде.] </ref>. Кичи-Муһаммад хаан өлбүтүн кытта Алтан Ордуу суох буолбута. == Хааннар == Алтан Ордуу Моҕол империятын сороҕото эрдэҕинэ: # Дьүчи, Чыҥыс Хаан уола (1224—1227) # Бату (1208—1255), Дьүчи уола (1227—ок. 1255) # Сартак, Бату уола (1255/1256) # Улагчи, Бату (эбэтэр Сартака) уола (1256—1257) # Бэркэ, Дьүчи уола (1257—1266) # Мэнгу-Тимур, Тукан уола, Бату сиэнэ (1266—1269) === Хааннар === # Менгу-Тимур (1269—1282) # Туда Менгу (1282—1287) # Тула Буга (1287—1291) # Тохта (1291—1312) # Узбек-хан (1313—1341) # Тинибек (1341—1342) # [[Дьанибэк]] (1342—1357) # [[Бэрдибэк]] (1357—1359) # Кульпа (1359 атырдьах ыйа—1360 тохсунньута) # Науруз-хан (1360 тохсунньута—бэс ыйа) # Хизр-хан (1360 бэс ыйа—1361 атырдьах ыйа) # Тимур-Ходжа-хан (1361 атырдьах ыйа—балаҕан ыйа) # Ордумелик (1361 балаҕан ыйа—алтынньыта) # Кильдибек (1361 алтынньыта—1362 балаҕан ыйа) # Мурад хан (1362 балаҕан ыйа—1364 күһүнэ) # Мир Пулад (1364 күһүнэ—1365 балаҕан ыйа) # Азиз шейх (1365 балаҕан ыйа—1367) # Абдуллах-хан (1367—1368) # Хасан-хан (1368—1369) # Абдуллах-хан (1369—1370) # Мухаммед Булак-хан (1370—1372) # Урус-хан (1372—1374) # Черкес-хан (1374—начало 1375) # Мухаммед Булак-хан (начало 1375—июнь 1375) # Урус-хан (июнь—июль 1375) # Мухаммед Булак-хан (июль 1375—конец 1375) # Каганбек (Айбек-хан) (конец 1375—1377) # Арабшах (Кары-хан) (1377—1380) # [[Тохтамыш]] (1380—1395) # Тимур Кутлуг (1395—1399) # Шадибек (1399—1407) # Пулад-хан (1407—1411) # Тимур-хан (1411—1412) # Джалал ад-Дин-хан (1412—1413) # Керимберды (1413—1414) # Кепек (1414) # Чокре (1414—1416) # Джаббар-Берди (1416—1417) # Дервиш-хан (1417—1419) # Кадыр-Берди (1419) # Хаджи-Мухаммад (1419) # Улу Мухаммед (1419—1423) # Барак-хан (1423—1426) # Улу Мухаммед (1426—1427) # Барак-хан (1427—1428) # Улу Мухаммед (1428) # Кичи-Мухаммед (1428) # Улу Мухаммед (1428—1432) # Кичи-Мухаммед (1432—1459) == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|2}} == Кинигэлэр == {{refbegin|2}} * ''[[Карпини, Джованни Плано]], [[Гийом де Рубрук]]''. [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140714 История Монголов]. / Путешествие в восточные страны. — {{СПб.}}: 1911. * {{Кинигэ|автор=[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]], [[Якубовский, Александр Юрьевич|Якубовский А. Ю.]]|заглавие=Золотая Орда и её падение|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|место={{М.}}, {{Л.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1950|страницы=}} * {{Кинигэ|автор=Егоров В. Л.|заглавие=Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв|ответственный=Отв. редактор В. И. Буганов|ссылка=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=|страниц=|тираж=11&nbsp;000}} {{Wayback|url=http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm|date=20080410234058}} * {{Кинигэ|автор=Закиров С.|заглавие=Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом|ответственный=Отв. редактор В. А. Ромодин|место=М.|издательство=Наука|год=1966|страницы=|страниц=160}} * ''Исхаков Д. М., Измайлов И. Л.'' [http://www.tataroved.ru/publicat/ish_izm.pdf Этнополитическая история татар в VI — первой четверти XV века. — Казань: Институт истории Академии наук Татарстана, 2000.] * ''[[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]]'' Куликовская битва. — {{М.}}, 1955. * {{Кинигэ|автор=Кулешов Ю. А.|часть=Производство и импорт оружия как пути формирования золотоордынского комплекса вооружений|заглавие=Золотоордынская цивилизация. Выпуск 3|ссылка=http://millitarch.ru/?p=479|место=Казань|издательство=Изд. «Фэн» АН РТ|год=2010|страницы=73—97}} * ''[[Кульпин-Губайдуллин, Эдуард Сальманович|Кульпин Э. С.]]'' Золотая Орда. — {{М.}}: Московский лицей, 1998; {{М.}}: URSS, 2007. * {{Кинигэ|автор=Мыськов Е. П.|заглавие=Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.)|место=Волгоград|издательство=Издательство Волгоградского государственного университета|год=2003|страницы=|страниц=178|isbn=5-85534-807-5|тираж=250}} * {{Кинигэ|автор=Сафаргалиев М. Г.|заглавие=Распад Золотой Орды|место=Саранск|издательство=Мордовское книжное издательство|год=1960|страницы=}} * {{Кинигэ|автор=[[Фёдоров-Давыдов, Герман Алексеевич|Фёдоров-Давыдов Г. А.]]|заглавие=Общественный строй Золотой Орды|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=1973|страницы=}} * [http://kitap.net.ru/islam/fedorov-davydov.php ''Фёдоров-Давыдов Г. А.'' Религия и верования в городах Золотой Орды.]. * ''Волков И. В., Колызин А. М., Пачкалов А. В., Северова М. Б.'' Материалы к библиографии по нумизматике Золотой Орды // Фёдоров-Давыдов Г. А. Денежное дело Золотой Орды. — {{М.}}, 2003. * Широкорад, А. Б. Русь и Орда. М.: Вече, 2008. * Рудаков, В. Н. Монголо-татары глазами древнерусских книжников середины XIII—XV вв. М.: Квадрига, 2009. * Трепавлов, В. В. Золотая Орда в XIV столетии. М.: Квадрига, 2010. * Каргалов, В. В. Свержение монголо-татарского ига. М.; УРСС, 2010. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. СПб.: Евразия, 2010. * Каргалов, В. В. Конец ордынского ига. 3-е изд. М.: УРСС, 2011. * Каргалов, В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь. XIII век. 2-е изд. М.: Либроком, 2011 (Академия фундаментальных исследований: история). * Тулибаева Ж. М. «Улус-и арба-йи Чингизи» как источник по изучению истории Золотой Орды // Золотоордынская цивилизация. Сборник статей. Выпуск 4. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2011. — С. 79-100. * {{Кинигэ|автор=[[Елагин, Виталий Сергеевич|Елагин В. С.]]|год=2012|тираж=|isbn=978-5-85921-950-6|серия=|страниц=242|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Изд. НГПУ|часть=|место=Новосибирск|издание=|ответственный=Новосибирский гос. пед. ун-т|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006722834|оригинал=|заглавие=Золотая Орда. XIII век|ссылка часть=|ref=}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Золотая орда}} * [http://www.tatmir.ru/article.shtml?article=618&section=0&heading=0 Все ханы Золотой Орды] // Татарский мир, 2004, № 17. * [http://runivers.ru/lib/book4372/ Череванский В. П. Хронология событий в ходе борьбы России с татаро-монголами. — СПб.: Государственная Типография, 1898.— 42 с.] {{refend}} == Өссө маны көр == * [[Күөх Ордуу]] * [[Маҥан Ордуу]] [[Категория:Түүрдэр]] iretocas3zl41x4k3eo3benhtvdig9l 426973 426972 2026-04-05T18:29:44Z Soldatov Timur 23703 426973 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Golden Horde flag 1339.svg|мини|Алтан Ордуу дуоҕата]] '''Алтан Ордуу''' (''Дьүчи улууһа'' да дииллэр; [[Түүр тыллара|түүр.]] ''Улу'' ''Улуус'' — "Улуу Улуус"<ref>[http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/03/hm3_5_13_1.html Золотая Орда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111023202504/http://www.hermitagemuseum.org/html_Ru/03/hm3_5_13_1.html |date=2011-10-23 }}</ref>) – орто үйэтээҕи элбэх араас омуктардаах Евразия киинигэр баар буола сылдьыбыт дойду. Алтан Ордуу 1224–1266 сылларга Моҕол импиэрийэтин сороҕото этэ. 1266 сыллаахха Мэнгу-Тимур кэмигэр Алтан Ордуу Моҕол империятыттан тутулуга суох буолбут. 1320-с сыллар саҕаланыыларыгар Узбек хаан [[Ислаам|ислаамы]] Алтан Ордуу дойду итэҕэлэ оҥорор. [[Билэ:Golden Horde 1389-ru.svg|мини|Алтан Ордуу сирэ]] XV үйэ ортотугар Алтан Ордуу хаста да тутулуга суох дойдуларга ыһыллыбыта. Ордуу киин чааһа Улуу Ордуу буолан XVI үйэ саҕаланыытыгар диэри тиийбитэ. == Аата уонна сирэ == ''Алтан Ордуу'' диэн аат аан маҥнай 1556 сыллаахха ''Каһаан устуоруйата'' диэн айымньыга туттуллубута. Ол иннинэ нуучча суруктарыгар Алтан Ордуу ''Орда'' эрэ диэн ааттыыллара. XIX үйэттэ ылата историяҕа ''Алтан Ордуу'' ([[Нуучча тыла|нууч.]]: ''Золотая Орда'') диэн аат киэҥник туттулар буолбута. Алтан Ордуу бэйэтин суруктарыгар уонна илиҥҥи (сүрүннээн арааб-перс) источниктарга бу дойду биир кэлим аата суох. Сүрүннээн ''улуус'' диэн тыл туттуллара, сороҕор ''Улуг улуус'' (Улуу улуус), ''улуус Бэркэ'' (Бэркэ улууһа) дииллэрэ. Ону тэҥэ арааб-перс тыллаах источниктара ''Дэшт-и-Кипчак'' (Кыпчак дэхси сирэ) диэн аат киэҥник тарҕаммыта<ref>См.: {{книга|автор=Егоров В. Л.|заглавие=Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=}}</ref>. Арааб-перс тыллаахтар ''ордуу'' диэн тылынан хаан олорор сирин ааттыыр этилэр (XV үйэттэн биирдэ ''дойду'' диэн суолталанар). Ибн Баттута диэн перс тыллаах айанньыт Узбек хаан олорор сирин ойуулууругар ''алтан ордуу'' ([[Перс тыла|перстии]] اردوی زرین urdu-ye zarrin) диэн этиини туттубута. Нуучча тылыгар ''ордуу'' тыл сэрии (''войско'') диэн суолтаах этэ. Ол эрээри XIII–XIV ыккардаларыгар бу тыл ''дойду'' диэн суолталанар, ол иннинэ Алтан Ордууну ''Татары'' эрэ дииллэрэ<ref>''Султанов Т. И.'' [http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=563&section=0&heading=172 Как улус Джучи стал Золотой Ордой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924113337/http://www.tatworld.ru/article.shtml?article=563&section=0&heading=172 |date=2015-09-24 }}.</ref>. Алтан Ордуу кыраныыссаларын XIV үйэҕэ олорбут [[Арааб тыла|арааб тыллаах]] Ал-Омари диэн устуорук быһаарбыта: <blockquote>Бу дойду кыраныыссалара Джейхун өттүттэн — Хорэзм, Саганак, Сайрам, Йаркэнд, Дьэнд, Сарай, Мадьар куорат, Азака-Кака, Акча-Кэрмэн, Кафа, Судак, Саксин, Укэк, Булҕар, Сибиир сирэ, Ибирь, Башкырд уонна Чулыман…<ref>В. Тизенгаузен. Сборник материалов, относящихся к истории Орды (стр. 215), арабский текст (стр. 236), русский перевод (Б. Греков и А. Якубовский. Золотая Орда, стр. 44).</ref></blockquote> == Устуоруйа == [[Билэ:Batu.png|мини|257x257пкс|Бату-хаан, орто үйэтээҕи Кытай уруһуйа]] === Алтан Ордуу үөскээһинэ === 1224 сыллаахха Чыҥыс Хаан тэрийбит Моҕол империята хас да улуустарга арахсыбыта, ол арахсыыга Дьүчи Улууһа (Алтан Ордуу) үөскээбитэ. Дьүчи уола Бату салайбыт Арҕааҥы сэрии (1236–1242 сыллар) кэнниттэн улуус арҕаа диэки тарҕаммыта уонна Волга өрүһүнэн кииннэммитэ. 1251 сыллаахха Каракорумҥа курултай буолбута. Ол курултайга улуу хаан Тулуй уола Мөҥкэ ([[Нуучча тыла|нууч.]]: ''Мунке'') буолбута. Бату аҕа таһымнаах буолан Мөҥкэни өйөөбүтэ, ол оннугар кини улууһун таһыма үрдүүрүн ирдээбит буолуохтаах<ref>{{книга|автор=Вернадский Г. В.|заглавие=Монголы и Русь|оригинал=The Mongols and Russia|ответственный=Пер. с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой|ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/VGV/vgv302.htm#vgv302para02|место=Тверь, {{М.}}|издательство=ЛЕАН, АГРАФ|год=1997|страницы=|страниц=480|isbn=5-85929-004-6|тираж=7000}}</ref>. === Моҕол импиэрийэтиттэн арахсыы === Бату өлбүтүн Алтан Ордуу саҥа хаана Сартак буолбута. Кини ол кэмҥэ Мөҥкэ-хааҥҥа Моҕол сиригэр сылдьыбыт. Сартак дойдутугар төннөн иһэн өлөн хаалбыт. Саҥа хаан Бату атын уола аҕыйах саастаах Улагчи буобута, ол эрээри кини эмиэ сотору буолан баран өлөн хаалбыт<ref>{{книга|автор=Рашид ад-Дин.|заглавие=Сборник летописей|ответственный=Пер. с персидского Ю. П. Верховского, редакция проф. И. П. Петрушевского|ссылка=http://samlib.ru/k/konstantin_p/t2.shtml|место=М., Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1960|том=2|страницы=81}}</ref>. Улуус саҥа хаана Бату быраата Бэркэ (1257–1266) буолбут. Бэркэ өссө эдэр сылдьан [[ислам]] итэҕэлин ылыммыт этэ, ол эрээри атын үрдүк таһымнаах улуус тойотторо ислам итэҕэлин ылымматахтар. Ол да буоллар Бэркэ [[Волгатааҕы Булҕар сирэ|Булҕар сирин]] уонна [[Орто Азия]] баай ыалларын өйөбүллэрин ситиспитэ уонна үөрэхтээх мусульманнары бэйэтигэр тардыбыта<ref>{{книга|автор=Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.|часть=Часть I. Образование и развитие Золотой Орды в XIII—XIV вв.|заглавие=Золотая Орда и её падение|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_01.htm|место={{М.}}—{{Л.}}|год=1950}}</ref>. Бэркэ кэмигэр куораттар улаатан саҕалаабыттар, мэчиэттэр, минареттэр, мэдрэсэлэр, караван-сарайдар тутуллубуттар. [[Билэ:Минарет.jpg|хаҥас|мини|224x224пкс|XIII бүтүүтүгэр тутуллубут Булҕар куорат мэчиэтин минаретэ]] Бэркэ ыҥырыытынан Алтан Ордууга Ираантан уонна Египеттэн үөрэхтээхтэр, суруйааччылар, Хорезмтан урбаанньыттар, уустар кэлбиттэрэ. Алтан Ордуу атын дойдулары кытта атыы-эргиэн ситимэ күүһүрбүтэ. Бату хаан сиэнин Мэнгу-Тимур кэмигэр (1266–1282 сыллар) Алтан Ордуу Моҕол империятыттан тутулуга суох буолбута. [[Билэ:Tamga_Mengu-Timur.png|мини|163x163пкс|Мэнгу-Тимур бэлиэтэ]] === Алтан Ордуу муҥутуур кэмэ === Узбек хаан (1313–1341) уонна кини уолун [[Дьанибэк]] (1342–1357) кэмэ Алтан Ордуу муҥутуур күүһүн уонна сайдыытын кэмэ буолар. 1320-с сыллах саҕаланыыларыгар Узбек хаан ислам дойду итэҕэлэ буоларын биллэрбитэ. Исламы ылыныан баҕарбакка өрө турбут тойоттору өлөрбүттэр. Узбек хаан ыйааҕынан саҥа киин куорат Сарай ал-Дьадид тутуллубута. Ордуу Арҕааҥы Европа, Арҕааҥы Азия дойдуларын, Египети, Индияны уонна Кытайы кытта атыы-эргиэн ситимнээх этэ<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Золотая орда|Н. Веселовский}}</ref>. === Алтан Ордуу ыһыллыыта === XIV үйэ 60-с сылларыгар Алтан Ордууга улахан уларыйыылар саҕаламмыттара. 1361 сыллаахха Алтан Ордууттан Орда-Эдьэн Улууһа арахсыбыта. Ол да буоллар 1390-с сылларга диэри Алтан Ордуу сомоҕо дойду этэ. Тамерлан сэриитин уонна ол кэннэ буолбут кризис түмүгэр Алтан Ордуу ыһыллыбыта. 1420-с сыллар саҕаланыыларыгар Сибиир ханствота, 1428 сыллаахха Узбек ханствота, онтон Каһаан (1438), Кырыым (1441), [[Ноҕай Ордуута]] (1440-с сыллар) уонна Казах ханствота (1465) үөскээбиттэрэ<ref>[http://www.kyrgyz.ru/?page=285 ''Р. Ю. Почекаев.'' Суд и правосудие в Золотой Орде.] </ref>. Кичи-Муһаммад хаан өлбүтүн кытта Алтан Ордуу суох буолбута. == Хааннар == Алтан Ордуу Моҕол империятын сороҕото эрдэҕинэ: # Дьүчи, Чыҥыс Хаан уола (1224—1227) # Бату (1208—1255), Дьүчи уола (1227—ок. 1255) # Сартак, Бату уола (1255/1256) # Улагчи, Бату (эбэтэр Сартака) уола (1256—1257) # Бэркэ, Дьүчи уола (1257—1266) # Мэнгу-Тимур, Тукан уола, Бату сиэнэ (1266—1269) === Хааннар === # Менгу-Тимур (1269—1282) # Туда Менгу (1282—1287) # Тула Буга (1287—1291) # Тохта (1291—1312) # Узбек-хан (1313—1341) # Тинибек (1341—1342) # [[Дьанибэк]] (1342—1357) # [[Бэрдибэк]] (1357—1359) # Кульпа (1359 атырдьах ыйа—1360 тохсунньута) # Науруз-хан (1360 тохсунньута—бэс ыйа) # Хизр-хан (1360 бэс ыйа—1361 атырдьах ыйа) # Тимур-Ходжа-хан (1361 атырдьах ыйа—балаҕан ыйа) # Ордумелик (1361 балаҕан ыйа—алтынньыта) # Кильдибек (1361 алтынньыта—1362 балаҕан ыйа) # Мурад хан (1362 балаҕан ыйа—1364 күһүнэ) # Мир Пулад (1364 күһүнэ—1365 балаҕан ыйа) # Азиз шейх (1365 балаҕан ыйа—1367) # Абдуллах-хан (1367—1368) # Хасан-хан (1368—1369) # Абдуллах-хан (1369—1370) # Мухаммед Булак-хан (1370—1372) # Урус-хан (1372—1374) # Черкес-хан (1374—начало 1375) # Мухаммед Булак-хан (начало 1375—июнь 1375) # Урус-хан (июнь—июль 1375) # Мухаммед Булак-хан (июль 1375—конец 1375) # Каганбек (Айбек-хан) (конец 1375—1377) # Арабшах (Кары-хан) (1377—1380) # [[Тохтамыш]] (1380—1395) # Тимур Кутлуг (1395—1399) # Шадибек (1399—1407) # Пулад-хан (1407—1411) # Тимур-хан (1411—1412) # Джалал ад-Дин-хан (1412—1413) # Керимберды (1413—1414) # Кепек (1414) # Чокре (1414—1416) # Джаббар-Берди (1416—1417) # Дервиш-хан (1417—1419) # Кадыр-Берди (1419) # Хаджи-Мухаммад (1419) # Улу Мухаммед (1419—1423) # Барак-хан (1423—1426) # Улу Мухаммед (1426—1427) # Барак-хан (1427—1428) # Улу Мухаммед (1428) # Кичи-Мухаммед (1428) # Улу Мухаммед (1428—1432) # Кичи-Мухаммед (1432—1459) == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|2}} == Кинигэлэр == {{refbegin|2}} * ''[[Карпини, Джованни Плано]], [[Гийом де Рубрук]]''. [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=140714 История Монголов]. / Путешествие в восточные страны. — {{СПб.}}: 1911. * {{Кинигэ|автор=[[Греков, Борис Дмитриевич|Греков Б. Д.]], [[Якубовский, Александр Юрьевич|Якубовский А. Ю.]]|заглавие=Золотая Орда и её падение|ссылка=http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_00.htm|место={{М.}}, {{Л.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1950|страницы=}} * {{Кинигэ|автор=Егоров В. Л.|заглавие=Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв|ответственный=Отв. редактор В. И. Буганов|ссылка=https://web.archive.org/web/20080410234058/http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страницы=|страниц=|тираж=11&nbsp;000}} {{Wayback|url=http://annals.xlegio.ru/volga/egorov/egorov.htm|date=20080410234058}} * {{Кинигэ|автор=Закиров С.|заглавие=Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом|ответственный=Отв. редактор В. А. Ромодин|место=М.|издательство=Наука|год=1966|страницы=|страниц=160}} * ''Исхаков Д. М., Измайлов И. Л.'' [http://www.tataroved.ru/publicat/ish_izm.pdf Этнополитическая история татар в VI — первой четверти XV века. — Казань: Институт истории Академии наук Татарстана, 2000.] * ''[[Карышковский, Пётр Осипович|Карышковский П. О.]]'' Куликовская битва. — {{М.}}, 1955. * {{Кинигэ|автор=Кулешов Ю. А.|часть=Производство и импорт оружия как пути формирования золотоордынского комплекса вооружений|заглавие=Золотоордынская цивилизация. Выпуск 3|ссылка=http://millitarch.ru/?p=479|место=Казань|издательство=Изд. «Фэн» АН РТ|год=2010|страницы=73—97}} * ''[[Кульпин-Губайдуллин, Эдуард Сальманович|Кульпин Э. С.]]'' Золотая Орда. — {{М.}}: Московский лицей, 1998; {{М.}}: URSS, 2007. * {{Кинигэ|автор=Мыськов Е. П.|заглавие=Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.)|место=Волгоград|издательство=Издательство Волгоградского государственного университета|год=2003|страницы=|страниц=178|isbn=5-85534-807-5|тираж=250}} * {{Кинигэ|автор=Сафаргалиев М. Г.|заглавие=Распад Золотой Орды|место=Саранск|издательство=Мордовское книжное издательство|год=1960|страницы=}} * {{Кинигэ|автор=[[Фёдоров-Давыдов, Герман Алексеевич|Фёдоров-Давыдов Г. А.]]|заглавие=Общественный строй Золотой Орды|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=1973|страницы=}} * [http://kitap.net.ru/islam/fedorov-davydov.php ''Фёдоров-Давыдов Г. А.'' Религия и верования в городах Золотой Орды.]. * ''Волков И. В., Колызин А. М., Пачкалов А. В., Северова М. Б.'' Материалы к библиографии по нумизматике Золотой Орды // Фёдоров-Давыдов Г. А. Денежное дело Золотой Орды. — {{М.}}, 2003. * Широкорад, А. Б. Русь и Орда. М.: Вече, 2008. * Рудаков, В. Н. Монголо-татары глазами древнерусских книжников середины XIII—XV вв. М.: Квадрига, 2009. * Трепавлов, В. В. Золотая Орда в XIV столетии. М.: Квадрига, 2010. * Каргалов, В. В. Свержение монголо-татарского ига. М.; УРСС, 2010. * ''Почекаев Р. Ю.'' Цари ордынские. СПб.: Евразия, 2010. * Каргалов, В. В. Конец ордынского ига. 3-е изд. М.: УРСС, 2011. * Каргалов, В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь. XIII век. 2-е изд. М.: Либроком, 2011 (Академия фундаментальных исследований: история). * Тулибаева Ж. М. «Улус-и арба-йи Чингизи» как источник по изучению истории Золотой Орды // Золотоордынская цивилизация. Сборник статей. Выпуск 4. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2011. — С. 79-100. * {{Кинигэ|автор=[[Елагин, Виталий Сергеевич|Елагин В. С.]]|год=2012|тираж=|isbn=978-5-85921-950-6|серия=|страниц=242|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Изд. НГПУ|часть=|место=Новосибирск|издание=|ответственный=Новосибирский гос. пед. ун-т|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01006722834|оригинал=|заглавие=Золотая Орда. XIII век|ссылка часть=|ref=}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Золотая орда}} * [http://www.tatmir.ru/article.shtml?article=618&section=0&heading=0 Все ханы Золотой Орды] // Татарский мир, 2004, № 17. * [http://runivers.ru/lib/book4372/ Череванский В. П. Хронология событий в ходе борьбы России с татаро-монголами. — СПб.: Государственная Типография, 1898.— 42 с.] {{refend}} == Өссө маны көр == * [[Күөх Ордуу]] * [[Маҥан Ордуу]] [[Категория:Түүрдэр]] cq205x57vlq1g4bn6p8rnprqkz6rl2e 0 48848 426980 382697 2026-04-05T20:35:48Z GAndy 2377 426980 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=Лабыкталар|image file=Haeckel Lichenes.jpg|image title=Лабыкталар|image descr=Лабыкталар, [[Эрнст Генрих Геккель]], <br />|superregnum=[[Эукариоттар]]|latin={{Btname|Lichenes}}}} Лабыкталар ({{lang-la|Lichenes}}) - Кэрэхсэбиллээх [[Организм|организмнар]] бөлөхтөрө, лабыкталары үөрэтэр үөрэх - лихенология. Кинилэр икки араас тыынар тыыннах холбоһууларыттан тахсыбыттар биирэ [[Тэллэйдэр|тэллэй]] - '''микобионт''' дэҥэр, иккиһэ [[Салахайдар|салахай]] - '''фотобионт''' диэн. Микобионт "таллом"(лабыкталар эттиктэрэ) сүрүн чааһа буолар, ол быыһыгар салахайдар килиэккэлэрэ бааллар. Барыта 26 тыһыынча кэриҥэ [[көрүҥ]] киирэр. Саха сиригэр саамай биллэр Cladonia rangiferina Hoffm диэн лабыкта буолар, кини табалар сүрүн астара буолар. Икки организм холбоһуута - симбиоз, ол гынан баран учуонайдар бүтэһик быһаарыыларынан лабыкта тэллэйэ салахайга паразит буолар. == Тас көстүүлэрэ == Лабыкталар саамай араас дьүһүннээх уонна өҥнөөх буолуохтарын сөптөр (Хара, Араҕас, От күөх, уо. д. а) Тас көрүннэринэн үс бөлөххө араараллар: * Күүгэннии * Сэбирдэхтии * Үүнээйилии [[Билэ:Кустистый лишайник.jpg|мини|Лабыкта]] === Күүгэннии лабыкталар === Тас көстүүлэрэ күүгэн курдук. Талломнара үүнэр сирдэригэр олус кытаанахтык сыстар, алдьаммахха кыайан ылыллыбат. === Сэбирдэхтии лабыкталар === Тас көстүүлэрэ сэбирдэхтэри санатар. Талломнара аллараанны өттүлэринэн сорох сирдэринэн сыстар. === Үүнээйилии лабыкталар === Тас көстүүлэри үүнээйиҕэ маарынныыр. Саамай уустук уонна кэрэхсэбиллээх көстүүлээх. Мастарга ыйанан үүнүөн сөп.<gallery> Билэ:Лабыкталар күүгэннии.jpg|Күүгэннии лабыкта Билэ:Лишайники - panoramio (1).jpg|Үүнээйилии лабыкта Билэ:Hypogymnia physodes - Gewöhnliche Blasenflechte - 01.jpg|Сэбирдэхтии лабыкта </gallery> == Ис көстүүлэрэ == Лабыкталар талломнара тэллэй гифаларыттан оҥоһуллубут, ол быыһыгар салахай килиэккэлэрэ баар. Таллом икки көрүҥүн араараллар: гомеомернай - салахай килиэккэлэрэ гифалар быыһыгар күүскэ тарҕаммыт. гетеромернай - салахай таллом биир араҥатыгар эрэ тарҕаммыт. == Сигэлэр == * [http://www.lichenhouse.narod.ru/ Лихенологтар сайттара] {{Nature-stub}} [[Категория:Биологияҕа сыһыаннаах NCBI турбатах ыстатыйалара]] l5axg6omuors0uuxhjeaqcl7puxdqi0 0 52910 426985 426931 2026-04-06T00:52:05Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 426985 wikitext text/x-wiki "Лис Никита" (langus|УК / Лис Микита) - Украина тутулуга суох буолуу кэнниттэн уһуллар элбэх партийнай мультипликационнай сериал. Сериал «лис Никита»диэн сатирическай остуоруйаларын Иван Франковскай поэматын матыыбыгар уһуллар. Кини 2005 сылтан 2007 сылга диэри "үөрэҕирии «(Проситита) бүтүн аан дойдутааҕы уопсастыбатын сакааһынан оҥоһуллубут. Хартыына бюджета 10 мөл. грн буолла. (атын чахчыларынан 6 мөл. грн). Украинскай телевидениеҕэ көрдөрүү туһунан кэпсэтии барар. [[Билэ:Нэьилиэнньэбит!дьоппуоннар|мини|250px|каадыр из мультсериала]] == Сюжет == {{spoiler}} Сериалга мындыр уонна мындыр лис Никита кэпсэнэр. Араас быһыыны- майгыны, араас кыыллары оҥорор интэриэһинэй түмүктэр тустарынан. ==Персонаж== * Лис Микита (Лис Микита) * Эһэ Веризил (Эһэ Верила) * Козел Базилий (Цапилий) * Саһыл (Саһыл) * Лев * Котлай (Китай Мурлик) * Бөрөлөр (Үйэлэр Тухары) * Куобах (Чычаас Диэкки) * Бөтүүк (Пиибэ) * Бараан (Вивцэ) * Эбисийээнэ Фрузя = = Эпизоды = = Сериал 26 серияттан 15 мүнүүтэлээх: * 1 сиэрийэ»бөрөлөр" * 2 сиэрийэ»Гектор щенок" * 3 серия «бөтүүк» * 4 сиэрийэ»эһэ" * 5 серия «колода» * 6 серия «Котлай». * 7 сиэрия «Спижня» * 8 серия " трибунал» * 9 серия «бириигэбэр» * 10 сиэрийэ «табахсыт» * 11 сиэрийэ «Бурмилов» * 12 серия «олох үгэһэ» * 13 серия " Бөрөлөөх иэдээн» * 14 серия " бараан Патриот» * 15 серия «иистэнэр тирии» * 16 серия «куобах» * 17 сиэрийэ " панаяҕа сурук» * 18 серия «козел Базилий» * 19 сиэрийэ»анды" * 20 серия «халлаантан куолас» * 21 сиэрийэ «дьячка» * 22 сиэрийэ»эбисийээнэ фрузя" * 23 серия»балыктааһын" * 24 серия «колодец» * 25 серия «күрэхтэһии» * 26 сиэрийэ " кини Улуу канцлера» =Интэриэһинэй чахчылар = =интэриэһинэй чахчылар=) * Кыыл- сүөл Хахай ыраахтааҕытыгар кыыһырсыы саҕаланнаҕына "Гриндьоллар "бөлөх ырыата" оранжевой революция гимн оранжевой революция гимн. * Эһэ итэҕэйэн, лиса Никита дэриэбинэҕэ мүөтү уоран барарын саҕана "биһигиттэн сиэттэрэн" диэн ырыа дьиэрэйэр, онно барытын кыайар кыахтанныбыт...» (биһигиттэн ньиэмэс силигилиир, ньиэмэҕэ барытын кыайабыт...) "Океан харыйа" бөлөх. * Мультсериалыгар Иван Франко «лис Никита»айымньытыгар баар бойковскай тылы тутталлар. * Муульсериалга» Океан харыйа«,» бырааттыы Гадюкиннар«,» ААББА «уонна»Гриндьоллар"курдук бөлөхтөр ырыалара бааллар. * Мультфильмҥа национальнай уонна сатирическай таҥастар туһаныллаллар. Холобур, Лиса Никита, күн гуцульскай жилеткаҕа эбэтэр түүҥҥү халпааккаҕа күн тахсар. * Мультсиал 260 мүнүүтэҕэ былааннаммыт, онтон 405 мүнүүтэни оҥорбуттар. * Киинэ музыкальнай фондатын тэрийиигэ Украина композитора Мирослав Скорик кытынна. * Бу мультсиалы оҥорорго 450 тыһыынча уруһуй туһаныллыбыта. * Мультсиалы оҥоруунан 70 анимат дьарыктанар. = = Видео===) * 5 канал "Репортаж [[http://www.youtube.com/watch?v=aCtMYpZBwwA&NR=1 Үп- харчы төннөр. http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928054935/http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= |date=2007-09-28 }}) video.oboz.ua prommon Voice/ anatonst / / and=20070928054935/libus:/ / common voice.lings / alastonsus.ligros / astonson = / 2007-09-28-28 * [[http://www.youtube.com/watch?v=s6IS754GBc4 "Лиса Никита" Трейлер] чунуобунньук өттүгэр =Статьи=====) * [[http://kinokolo.ua/articles/431 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330054032/https://kinokolo.ua/articles/431/ |date=2023-03-30 }} / Украинскай эппиэт. Prophe / anaton / anatos: / / 20070927194514/Кыым / Кыым/ 431 / Д.=2007-09-27- Лети кини 150 сылын көрсө «лис Никита»диэн анимационнай киинэ аһыллыахтаах. Ол эрээри көстүбэтэ ... (Ганж ойуурун ыстатыйата) * [[http://www.bezcenzury.com.ua/ua/archive/10412/cinema/10457.html "лис Никита" - биһиги бириэмэбит Геройа.[ Сатирическай мультсиалы Украина көрөөччүлэр көрүөхтэрэ дуо? (леса Коверзевой статьи) * [[http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&cHash=7dcfd24a6e "лис Никита" көрөөччү күүтэр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928191723/http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&cHash= 7 = 2007-09-28=2007-28) бырайыагы ылааччы Владимир Кетик (ыстатыйа Елена Угрин) * [[http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} лис Никита элбэх ахсааннаах анимационнай киинэ Геройа] (киинэ тылбааһын Таҥаратыттан ыстатыйа) [[be-x-old:Ліс Мікіта (мультсэрыял)]] [[be-x-old:Ліс Мікіта (мультсерыял)]] joesvmktlh5iywerxug0to0blcthiuk 0 55883 426981 414874 2026-04-05T22:20:43Z Xaahax 10090 Тупсарыы 426981 wikitext text/x-wiki Сол уонна уун диэн тыллартан холбонон үөскээбит солун диэн тыл саҥаны, солуну билиини биллэрэр. Туох саҥаны билбиппит, истибиппит, көрбүппүт барыта солун диэн тылынан этиллэрэ таба буолар. Бу тыл суолтатын ырытан быһаарыы тыл үөрэхтээхтэрин улахан албыннарын арыйар. Тыл үөрэхтээхтэрэ сахаларга киллэрэ сатыыр “сонун” диэн өссө сэбиэскэй былаас кэмигэр булбут тылларыттан ханнык да саҥаны билии үөскээбэт, арай сон диэн төрүккэ киирэн хаалбыта кэтиллэр сону өйдөтөр. Сол диэн тыл бу, маны диэн суолталаах, онтон уун диэн тыл биэр диэн өйдөбүллээх. Бу тыллар холбоһон солун диэн тылы үөскэтэллэрэ саҥаны солуну билиини биллэрэр. Солун диэн тыл маны биэр, солуҥҥуттан бэрис диэн өйдөбүлү киһиэхэ үөскэтэрэ өйгө-санааҕа ордук улахан туһалаах дьайыыны оҥорор. Элбэх солуну, саҥаны билии аһара бардаҕына куһаҕаҥҥа кубулуйарын сахалар былыргы үйэҕэ арааран билэннэр солун диэн тылтан куһаҕан өйдөбүллээх солумсах диэн киһи өйө-санаата куһаҕан өттүгэр уларыйарын биллэрэр тылы үөскэппиттэр. Бииртэн-биир саҥаны билиини, атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһии аһара барыытын биллэрэр солумсах диэн тылы сахалар сөбүлээбэттэр.  Бу быһыы аан бастаан ыал олоҕун алдьатар, уһуннук үлэлэнэр үлэни атахтыыр, хаалларар, быраҕан кэбиһиигэ тириэрдиэн сөп. Бииртэн-бииргэ солумсаҕырыы киһи санаатын аһара ыытан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээһиҥҥэ тириэрдэрэ киһи быстах быһыыны оҥоруутун элбэтэн туһалааҕы оҥорорун аҕыйатан кэбиһэр. Киһи өйө-санаата аһара барара элбиирин солумсах буолара үксэтэр. Онно-манна солумсаҕыра сылдьыы киһи ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатыырын элбэтэрэ уонна быстах быһыыны оҥорорун үксэтэрэ куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Ыксааһын, тиэтэйии аһара барыыта саҥаны айыыны оҥоро сатааһыҥҥа куруук үөскээн тахсан иһэриттэн киһи оҥорор быһыытын куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэригэр элбэхтик тириэрдэрэ бэлиэтэнэр. Эдэрдэр солумсах буолуулара улааппытын саҥа холбоспут эдэр ыаллар арахсыылара элбээһинэ биллэрэр, саҥа ыаллар ылар ахсаан-нарыттан аҥардарын ааһан эрэр. Солунтан-солуну, атынтан-атыны билэ, боруобалыы сатааһын солумсаҕырыы элбээһинин үөскэтэн та-һаарара ыал олоҕун алдьатарга сүрүн биричиинэ буолар. Солумсаҕырыы диэн солумсах буолуу өссө түргэтээбитин, барыттан-барыга кэлэн иһэрэ элбээбитин биллэрэр ураты суолталаах. Бииртэн-бииргэ, ол-бу арааска солумсаҕырыы аһара улааттаҕына туһаны оҥорор үлэ кыаттарбат, быраҕыллар кэмэ кэлэр. Үөрэхтээх буолуу киһиэхэ элбэх, туһата да суох араас билиини-көрүүнү киллэрэн биэрэрэ элбэҕиттэн солумсах буоларын улаатыннаран кэбиһэр. Сэбиэскэй былаас дьону барыларын үөрэхтии сатаабыта солумсах буолууларын улаатыннаран тыа сирин уһуннук үлэлэнэр үлэлэрин быраҕан барааччылар элбээтилэр. Сэбиэскэй былаас тоҕо, туохтан эстибитин аныгы үөрэхтээхтэр да кыайан арыйан, быһаара иликтэр. Быстар дьадаҥы төрүттээх атеист буолан хаалбыт дьон оҕону атаахтык иитиилэриттэн, үөрэҕи эрэ ситиһиннэрэ сатааһыннара аһара барыыта үлэни куһаҕаҥҥа түһэрэн кэбиспититтэн, ким да үлэлиэн баҕарбата үөскээбититтэн, бу былаас эстибитэ чуолкайдык быһаарыллар бэлиэлэрдээх: - Үөрэхтэммит дьон солумсахтара улаатан чэпчэки, салайар үлэни көрдүүллэрэ элбээбитэ эрээри, дьадаҥы дойду барыларын сөптөөх үлэнэн кыайан хааччыйбата биллибититтэн салайар былааһы уларытарга аналлаах хамсааһын сайдыбыта. - “Барыта оҕолор тустарыгар” диэн үчүгэйдик иһиллэр эрээри, оҕолору атаахтатыыга тириэрдэр ыҥырыыны партия киэҥник туһанан бары атаахтык иитиллэллэрин өссө улаатыннарбыта. Бэйэмсэхтэрэ, бэрдимсиктэрэ, тулуура суохтара улаатан өйдөрө-санаалара аһара баран хаалбыт эдэрдэр салайар былааһы уларытарга туруммуттара. - Дьахталлары бэйэлэрин көҥүллэринэн эргэ барыыларын олоххо киллэрбит сэбиэскэй былаас үлэһит эр дьон хас да көлүөнэлэр усталарыгар элбэхтик үлэлээн үөскэтиммит сайдыылаах буор куттара оҕолоругар салгыы бэриллэн иһэрин суох оҥорон кэбиспитэ. - “Дьахтар кулгааҕынан таптыыр” диэн этии араас албын, минньигэс саҥалаахтары, элбэх уу-хаар тыллаахтары, ньаамырҕаан саҥараач-чылары ордук сөбүлүүллэрин биллэрэр. Араас албынньыттарга, сүрэҕэ суохтарга, тылга тииһээччилэргэ киирэн биэрэн эргэ тахсаллара элбээн хаалбытыттан көрсүө, сэмэй майгылаах, сайдыылаах буор куттаах үлэһиттэр туоратылларга тиийбиттэрэ. Бу быһаарыы табатын уонна өссө да салҕанан иһэрин билигин кэлэн кыахтаах үлэһиттэр уонна күүстээх тустууктар быста аҕыйаабыттара биллэрэр. - Сэбиэскэй былаас сахалары эһэ, симэлитэ, элбэх ахсааннаах нуучча омукка булкуйан суох оҥоро сатаабыта. Бу үлэлэригэр мааныламмыт суруйааччылары, тыл үөрэхтээхтэрин уонна учуонайдарын туһаммыттара. Бу үөрэҕи ылыммыт сэбиэскэй былаас тобохторо сахалар өйдөрүн-санааларын буккуйар, солумсах оҥорон сайдыыларын хааччахтыыр үлэлэрин билигин да салҕаан иһэллэрин “айыы үөрэҕин” айан, онон албынныы сылдьаллара биллэрэр. - Тыл үөрэхтээхтэрэ соччо туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааннар бэйэлэрэ солумсах буолан хаалбыттарын кистээннэр солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа сатаан суох курдук оҥороннор солумсах буолууну улаатыннаран кэбистилэр. Бу “сонун” диэн тылы туһанан сэбиэскэй былаас сахалары элбэх ахсааннаах нуучча омукка холбоон симэлитэ сатаабытын тыл үөрэхтээхтэрэ билигин да салҕаан иһэллэр, албыны хаалларан сыыһаларын көннөрө иликтэр. Солуну билии араас саҥа санаалары элбэтэр. Солумсах диэн тыл сүнньүнэн санаа бииртэн-бииргэ уларыйа сылдьарын биллэрэр буоллаҕына, киһи оҥорор быһыыта түргэтиирин, үөһэнэн барарын уонна куһаҕаҥҥа кубулуйарын көтүмэх диэн тыл биллэрэр. Көт диэн үөһэнэн, салгынынан бар диэн өйдөбүллээх тыл. Көтөр диэн тыл кынатын көмөтүнэн салгыҥҥа уйдаран тыынар-тыыннаах уһуннук уонна ыраах көтөрүн биллэрэр. Тугу барытын көтүөккэлээн үрдүнэн баран иһиини сахалар сөбүлээбэттэр, ол иһин көтүмэх диэн куһаҕан өйдөбүллээх тылы үөскэппиттэр. Көтүмэх киһи оҥорбут элбэх араас быһыыларыттан биир эмэ табыллан туһалаах буолан тахсан үчүгэйи аҕалыан сөп. Онтон атыттара барылара табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэрин сахалар быһааран үлэҕэ көтүмэхтик сыһыаннаһары сирэллэр. Көрсүө, сэмэй, үлэһит саха дьоно санаалара онно-манна ыһылла, аралдьыйа, солумсаҕыра сылдьалларын сөбүлээбэттэр. Солумсах буолан хаалбыт киһи оҥоро охсор быһыылара көтүмэх буолан тахсаннар куһаҕан быһыыны элбэтэллэрин билэллэр. Сайдан иһэр саха омукка өй-санаа үөрэҕин буккуйан куһаҕаны оҥорор тыл үөрэхтээхтэрэ туһалара суохтар, айыыны оҥорууну “үчүгэй” диэн этэллэриттэн элбэх киһи антисептигы иһэн кэбиһэн өлүүлэригэр тириэрдэннэр сэти үөскэтэннэр туоратыллар кэмнэрэ тиийэн кэлбитэ билиннэ. Ыраахтааҕы баарын саҕана биир да тыл үөрэхтээҕэ суох эрдэҕинэ сахалар бары сахалыы саҥараллара уонна олох төһө да ыараханын иннигэр ахсааннара биэс төгүлтэн ордук эбиллибитэ. Омук сайдыыны ситиһэр кэмигэр бэйэтин оруолун таба сыаналыыра эрэйиллэр. Бэлэм сайдыыны атын омуктартан ылыныыга кинилэр тылларын үөрэтии сайдыыны киллэриини түргэтэтэр кыаҕын туһаныы эрэйиллэр. Саха омуга сайдыан баҕарар, ол иһин киирии тыллары бэйэлэринэн туһанан сайдыыны ситиһэрин түргэтэтэр. Билигин сайдыыны ситиһэн иһэр саха дьонугар тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыы үөрэҕин” албыныттан уонна “сонун” диэн сахаларга суох тыл солумсах буолууну улаатыннарарыттан босхолонуу сыала, соруга турар. Сон диэн тылтан үөскэтиллибит “сонун” диэн тыл саҥаны билиигэ туох да сыһыана суох, солумсах буолууну кистээн кэбиһэн сахалары албынныырга туттуллар тыл буолар. Киһи быстах санааҕа киирэн хаалан ол-бу, туһата суох саҥаны айыыны оҥоро сатыыра куһаҕаны элбэтэн кэбиһэрин арааран билии эрэйиллэр. Олоххо туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥоруу олус элбэх үлэттэн, билииттэн ситиһиллэр кыахтааҕын уонна биир эмэ буолан тахсарын умнубатахха табыллар. Солумсахтар элбэх саҥаны айыылары була охсон оҥоро сатыыллара сыыһа-халты буолан хаалаллара элбиир. Ол элбэхтэн барылара кэриэтэ быстах быһыыны үөскэтэн кэбиһэллэриттэн; табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэллэр. Солумсах буолуу киһи саҥаны айа сатыырын аһара улаатыннаран быстах быһыыны оҥорууну элбэтэн кэбиһэринэн үлэһит саха дьоно сөбүлээбэт быһыылара буолар. Хаарга ону-маны уруһуйдааһын, хаар, муус киэргэллэри оҥоруу кылгас кэмҥэ төһө да үчүгэйдик көстүбүттэрин, кылапачыйбыттаран иһин өр барбат көстүүлэргэ киирсэллэр, ол иһин солумсах буолуу улааппытын көрдөрөн биллэрэллэр. Солумсах буолуу аһара барыытын сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуу тохтотор аналлаах. Сиэри тутуһа сылдьыы быстах санааҕа, солумсаҕырыыга киирэн биэрбэккэ көмөлөһөрүн сахалыы таҥара үөрэҕэ таба туһанан итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр. Сиэр диэн үчүгэй быһыыны оҥорууга тириэрдибит санаа ааттанар. Бу санааны тутуһан оҥоруллубут быһыы үчүгэй буолан тахсара эрдэттэн быһаарыллар кыахтанар. Сахалар сиэри тутуһа сылдьыыны таҥараларын үөрэҕэр киллэрэн туһаналлар. Солумсах буолуу ол-бу араас буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥорууну элбэтэн кэбиһэн куһаҕаны үксэтэрин уонна сыыһа-халты туттунууну элбэтэрин иһин сахалар сөбүлээбэттэр. (1,58). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] m4h0m8nb95y05nitzrcpahivuzt52f4 0 56123 426982 424271 2026-04-05T22:28:25Z Xaahax 10090 Тупсарыы 426982 wikitext text/x-wiki Дьон өйө-санаата туруга суох буолуута ону-маны саҥаны, уратыны билэ сатааһын аһара баран солумсаҕырыыга тиийдэҕинэ улаатан төрүт үлэлэрин быраҕыыларын үөскэтэн кэбиһэр. Сэбиэскэй былаас саҕаттан тыл үөрэхтээхтэрэ бэйэлэрэ ол-бу үөрэҕи эккитэтэн солумсах буолбуттарын кистии сатааннар солун диэн тылы суох оҥорон, “сонун” диэн саҥа булбут тылларынан солбуйа сатыы сылдьаллар. Бу өй-санаа иҥэн сылдьар солун диэн тылын суох оҥоруу дьон солумсах, солуута суох буолууларын өссө улаатыннаран тыа сириттэн эдэрдэр барыыларын элбэтэн кэбистэ. Сонургуур диэн тыл саҥа сонноммут киһини сэргээн көр диэн суолталаах, саҥаны, уратыны аан маҥнай соһуйа көрүүнү биллэрэр. Бу тылы туһанан тыл үөрэхтээхтэрэ “сонун” диэн сахаларга суох тылы сэбиэскэй былаас кэмигэр оҥороннор саха дьонун барыларын албынныы, бэйэлэрэ араас үөрэҕи эккирэтэннэр солумсах буолбуттарын кистии сатыыллар. Сон диэн төрүт тылтан үөскэтиллибит “сонун” диэн тыл саҥаны, солуну билиигэ туох да сыһыана суох. Сону уун диэн өйдөбүлү биэрэриттэн дьахталлар саҥа сонноно сатыыллара кырдьык улаатта. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан, солумсах буолуу суох буолбутун курдук албыны оҥорон, дьон солумсахтарын аһара улаатыннардылар. Солумсах санаа улаатыыта дьон атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһиилэрин элбэтэр уонна эдэрдэр чэпчэки үлэни көрдүү сатыылларыгар тириэрдэн уһуннук үлэлэнэр тыа сирин үлэлэрэ кыайан үлэлэммэт буолуулара үөскээтэ. Тыа сирин ыарахан диэн ааттанар үлэлэриттэн солумсахтара улааппыт үөрэҕи батыһааччылар барыылара элбээн иһэр. Сол диэн тыл бу диэн өйдөбүлү биэрэр. Ол иһин саҥаны, уратыны билиини солун диэн тыл эрэ биллэрэр. Солун диэн тылтан үөскүүр солумсах диэн тыл киһи биллэр куһаҕан майгынын быһаарара, дьон онно киирэн биэрэллэриттэн харыстыыр аналлаах. Солун диэн тыл өйгө-санааҕа дьайыыны оҥорон солумсах буолуу элбээһинин тохтотор, аҕыйатар аналлааҕын тыл үөрэхтээхтэрэ билбэттэриттэн “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйа, суох оҥоро сатыыллар. Бу тылы суох оҥорон дьон онно-манна солумсаҕыра сылдьалларын улаатыннаран барыга-бары көтүмэхтик сыһыаннаһаллара аһара барда. Солумсах буолуу куһаҕаннара манныктар: 1. Эдэр ыаллар олохторун алдьатар. Солумсахтара элбээн хаалан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн, билсиһэн иһэллэрэ үксээн ыал олоҕун алдьатан оҕону иитиини, үөрэтиини буорту оҥороллор. 2. Эргэ бара илик кыыс оҕо солумсаҕа улаатан күүлэйдиирэ аһара баран элбэх эр дьону кытта сылдьыһара үксээн, эр дьон буор куттарын иһигэр буккуйан хайдах оҕону төрөтөрө биллибэт буолар. “Айыы үөрэҕэ” диэн сахалары албынныыр секта саҥаны айыыны оҥор диэн эдэрдэри үөрэтэрэ кыыс оҕо улааттар эрэ биир сатыыр айыытын оҥоро охсон кыыһын харыстаабатыгар тириэрдэр. (1,77). 3. Солумсах буолуу уһуннук үлэлэнэр үлэни хаалларар. Ол-бу араас туһата суох үөрэхтэри баһылыы сатааһын солумсаҕы улаатын-наран уһуннук оҥоруллар үлэни үлэлиири кыаллыбат оҥорор. Араас элбэх туһата суох солуннары билэ-көрө сатааһын киһи солумсах буоларын улаатыннаран кэбиһэр. Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонон солун диэн тылы урукку оннугар түһэрэн туһана сылдьаллара ирдэнэр көрдөбүл буолла. Саха омуга сайдыан баҕарар, ол иһин өй-санаа солумсах буолуу диэки халыйыытын тохтоторо уонна үлэни сайыннарара эрэйиллэр. Омугу тыл үөрэҕэ буолбакка үлэни үлэлээһин эрэ сайыннарар. Солумсах буолуу аһара бардаҕына солуута суох буолууга тириэрдэр. Амма Аччыгыйа “Атаҕастабыл” диэн сэһэнигэр солуута суох диэн холбуу этиини маннык туһанар: - Иирсээн суоҕа диэн арааппардыыбын. Бэрт кыра асыыпка таҕыстаҕа буоллаҕа буолуо. Ону билинэргэ сөптөөҕүнэн ааҕынабын. - Эн миэхэ солуута суох тылгын имиппэккэ эрэ кэпсиэ. – Бүөтүр куолаһа чиҥээтэ, тонолуппакка одууласта. (2,49). Солуута суох буолуу уратытын туһунан Амма Аччыгыйа “Доҕоттор” диэн сэһэнигэр бу курдук суруйар: “Сатаатахха сырыыны баҕас сылдьыллыа”,-диэххэ айылаах, туора-уһаты сиэлбэхтээн, бэрт да солуута суоҕу барытын кэрэхсээн, Бобик сундулуйан истэ. (2,168). Киһи биир куһаҕан майгынынан киһиргээһин, дэбдэйии буолар уонна элбэхтик сыыһа-халты туттунууга тириэрдэр. Киһиргээһин, дэбдэйии солумсах буолууну улаатыннаран кэбиһэр. Ону тэҥэ, ону-маны уратыны, урут суоҕу, саҥаны билэ, айыыны оҥоро сатааһын аһара барыыта солумсах буолууга тириэрдэр. Бииртэн-бииргэ солумсаҕыран баран атыҥҥа көтүөккэлээн иһиини көрсүө, сэмэй саха дьоно сөбүлээбэттэр. Солумсах буолбатахха эрэ, туох эмэ туһалаах үлэни оҥорон сайдыыны ситиһии кыаллар кыахтанар. Солумсах буолуу диэни саха дьоно барылара сөбүлээбэт куһаҕан майгылара буолар. Ордук дьахталлар абааһы көрөллөр. Ол курдук, эр киһи солумсаҕа улааттаҕына дьахтары лаппа баһыйан барыан сөп. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох саҥа тылынан солбуйаннар солумсах буолууну кистээн, саһыара сатыыллар. Ол эрээри, солун диэн тыл суох буолбутуттан солумсахтара сүтэн хаалбакка өссө улаатан, диэлийэн таҕыста. Барыга-бары, суолтата суохха бастакы буолаары солумсаҕырыы аһара барбыта араас рекордары оҥоро сатааһын элбээбититтэн билиннэ. Солуну билии аһара баран хааллаҕына солумсах буолууну үөскэтэр уратылаах. Солумсах буолууну сахалар куһаҕан майгыга киллэрэн туората, аҕыйата сатыыллар. Ол иһин “сонун” диэн тыл үөрэхтээхтэрэ булбут тылларын туттубакка, хаалларан солун диэн тылы оннугар киллэрэн бэйэтинэн туһаныы солумсах буолууну аҕыйатарынан сайдан иһэр сахалартан ирдэнэр көрдөбүл буолла. Тыл үөрэхтээхтэрэ “сонун” диэн сахаларга суох тылы булан саха тылыгар солун диэн тыл оннугар киллэрэ сатаан бэйэлэрин солумсах буолбуттарын кистииллэр. Ол-бу кыра үөрэҕи баһылыы сатаан тыа сирин ыарахан үлэлэриттэн куоппут быстар дьадаҥы төрүттээх дьон сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ буолаллар. Бу солун диэн тылы уларытан, солумсах буолууну суох курдук оҥорон саха эдэрдэрин барыларын солумсах оҥорон эрэллэрин тохтоттоххо эрэ сахалар сайдыыны ситиһэллэрэ табыллар кэмэ кэллэ. Солумсах буолуу бииртэн-бииргэ, саҥаттан-саҥаҕа көтүөккэлээн иһиини үөскэтэн уһуннук үлэлэнэр туһалаах үлэни оҥорууну хаалларыыга тириэрдэр. Сахалар бэйэлэрэ солун диэн тыл уратытын билэллэриттэн “Солун суох” диэн этиини сонно туһанан солумсах буолуу үөскүүрүн тута тохтотоллор. Көрсүһэ түһээт “Туох солун баар” диэн ыйытыы солуну билэ охсууга тиэтэйиини, ыксааһыны биллэрэр, ону баара “Солун суох” диэн этэннэр солумсаҕыран барыыны тохтотон кэбиһэллэр. Солун диэн солумсах буолууну үөскэтэр уонна аһара барарын тохтотор аналлаах тылы урукку оннугар түһэрэн туһана сылдьыыны олоххо киллэрэн тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолонуу саха дьонуттан ирдэнэр көрдөбүл буолла. (3,35). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Нэми билэн туттунуу. Кут-сүр үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2023. – 108 с. 2. Амма Аччыгыйа. Сэһэннэр, кэпсээннэр, ахтыылар. – Якутскай: Кинигэ изд-вота. 1986. – 528 с. 3. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] msaj4paj3s8ilshqvmlcwq7pj4u2r04 4 57974 426979 426909 2026-04-05T19:51:55Z Visem 8054 /* Күрэс кыттааччылара */ 426979 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Биики-саас — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Билэ:CEE_Spring_Logo_vertical-t.svg|150px]]</div> |subheader = «'''Биики-саас — 2026'''» — Бикипиэдьийэҕэ ыстатыйа суруйууга аналлаах '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' аан дойдутааҕы күрэс, сааскы 72 хонук иһигэр ыытыллар (ыам ыйын 31 күнүгэр диэри). Соруга — Европа дойдуларыгар баар Бикипиэдьийэлэр ыккардыларыгар доҕордоһуу ситимин тупсарыы, аттынааҕы судаарыстыбалар тустарынан билиини хаҥатыы, Саха сирин туһунан атын тылынан суруллубут ыстатыйалары элбэтии. |body = == Быраабылата == * Бэлиэтэммит кыттааччылар бары кытталлар (хаһан бэлиэтэммититтэн тутулуга суох). * Маннык көрдөбүлгэ хоруйдуур ыстатыйалар ааҕыллаллар: ** '''Ыстатыйа саха тылынан 2026 сыл кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 31 күнүгэр диэри (UTC кэминэн) суруллубут буолуохтаах.''' ** '''Ыстатыйа тиэмэтэ манна баар тыллыктартан ылыллара ордук (атын ыстатыйа бу дойдуларга сыһыаннаах буоллаҕына эмиэ аахсыллар, ол эрээри баала кыра буолар).''' ** Ыстатыйаны эн саҕалаабыт буолуохтааххын. Уруккуттан баар ыстатыйа омоонун тупсарбыт буоллаххына уруккуттан ыйааһына 80 бырыһыантан тахса баайт эбиллибит буолуохтаах. '''(Саха сиригэр сыһыаннаах ыстатыйа күрэскэ кыттыбат).''' ** Саҥа ыстатыйаҕа 2500 байттан ордуга суох буолуохтаах ** '''Ыстатыйа [[Бикипиэдьийэ:Суолта|суолталаах]] буолуохтаах, [[БП:ТС|төрүтэ]] баар буолуохтаах.''' ** Ыстатыйаҕа суһаллык биитэр төрдүттэн тупсарар туһунан халыып туруо суохтаах (холобур, {{tl|Тус чинчийии}}, {{tl|Кытыга суох сыһыан}}, {{tl|Сигэтэ суох}}, {{tl|Төрүтэ суох}} уо.д.а.). ** Хас биирдии ирдэбилгэ хоруйдуур ыстатыйа 1 баалы ылар, кээмэйэ 3 килобаайты куоһарбыт ыстатыйаҕа — 2 баал, викификациятын таһыма үрдүк ыстатыйаҕа — 3 баалга диэри (сигэлэрэ элбэҕэ, ойуулардааҕа, халыыптардааҕа учуоттанар). Ол аата биир ыстатыйа бииртэн алтаҕа диэри баалы ылыан сөп. Ыстатыйалары сыаналааһын түмүгүнэн саамай элбэх баалы ылбыт (ол аата үрдүк бааллаах элбэх ыстатыйаны суруйбут) үс кыайыылаах быһаарыллыаҕа. * Үөһэ этиллибит үс кыайыылаахтан ураты эбии маннык кыайыылаахтары быһаарыахпыт: ** Бастыҥ саҥа ыстатыйа; ** Бастыҥ саҥа кыттааччы (күрэс саҕаланыан иннинэ 400 көннөрүүттэн аҕыйаҕы оҥорбут киһи кыттар). * '''Саҥа ыстатыйа ырытыы сирэйигэр бу халыыбы эбэҕит:''' <pre>{{Биики-саас 2026 |кыттааччы= |тиэмэ= |тиэмэ2= |тиэмэ3= |дойду= |дойду2= |дойду3= }}</pre> * Маны таһынан эбии көҕүлүүр номинациялар уонна бириистэр баар буолуохтарын сөп. == Дьүллүүр сүбэ == * {{u|Sauit}} (Чурапчы) * {{u|Il Nur}} (Казань) == Суруллар ыстатыйалар == {{div col|3}} [[Билэ:Flag_of_Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania| Албания — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Армения — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния уонна Герцеговина — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Грузия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Греция — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Косово — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырыым татаардара — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Латвия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Литва — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Republic of Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Хотугу Македония — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Польша — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian_Federation|Россия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Билэ:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния уонна Молдавия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Republika Srpska|Серб Өрөспүүбүлүкэтэ — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Сербия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татаардар — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Турция — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Украина — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Сыгааннар (рома) — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Czech_Republic.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czech Republic|Чехия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperantujo|Эсперанто — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Эстония — Суруллар ыстатыйалар]] {{div col end}} == Бириис == Биэс ордук көхтөөх кыттааччы энциклопедияҕа сыһыаннаах бириис тутуо. |footer = }} == Күрэс кыттааччылара == Ыстатыйаны суруллубутун кэннэ манна баар табылыыссаҕа киллэриллиэхтээх (күрэс кыттааччылара бэйэлэрэ угаллар). Күрэскэ табылыыссаҕа киирбит ыстатыйалар эрэ кытталлар (өскөтүн табылыыссаны сатаан толорботоххутуна, тэрийээччилэргэ уталыппакка биллэриҥ). Суруллан бүтэ илик ыстатыйаны табылыыссаҕа угумаҥ. {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Кыттааччы ! Ыстатыйа ! Ыстатыйа ахсаана !Дойдулар испииһэктэригэр киирбит ыстатыйа ахсаана ! Баалын ахсаана !Миэстэ |- | {{u|FonzuHarp}} | [[Куолаһа суох билабальнай плозив]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Ojkhol}} | [[Худяков Иван Александрович]] • [[Игнатов Лев Николаевич]] • [[]] |2 | | | |- | {{u|~2026-19667-97}} | [[Рымбаева Роза Куанышевна]] • [[Игнатова Кюнна Николаевна]] • [[Ашрапова Лидия Леонтьевна]] • [[Иннокентьева Нюргуяна Николаевна]] • [[Иннокентьева Мария Николаевна]] • [[Федорова Лена Валерьевна]] |6 | | | |- | {{u|Sauit}} | [[Госдуума ]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Xaahax}} | [[Моҕоллор ]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Qohlt}} | [[Персия хомото]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|~2026-17732-84}} | [[Өскэмэн]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Visem}} | [[Прыпять (өрүс)]] |1 | | | |- | {{u|}} | [[]] • [[]] • [[]] |1 | | | |} {{быһаарыылар}} [[Категория:Күрэс:Биики-саас]] == Күрэс аан дойдутааҕы хаамыыта == * [[File:Fisher iris versicolor sepalwidth.svg|40px]][[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Statistics|Дойдуларынан статистика]] j1rn04i87pmvli7s1hp3vrd9vao456e 0 58238 426974 2026-04-05T19:32:42Z Visem 8054 "'''Прыпять''' ({{lang-uk|Прип'ять}}, {{lang-be|Прыпяць}}) — диэн [[Украина]] уонна [[Беларусь]] өрүһэ. [[Днепр]] түһэр. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 121 000 км². == Источниктар == * * ''Бужанський&nbsp;А.'' [https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-bal..." саҥа сирэй оҥоһулунна 426974 wikitext text/x-wiki '''Прыпять''' ({{lang-uk|Прип'ять}}, {{lang-be|Прыпяць}}) — диэн [[Украина]] уонна [[Беларусь]] өрүһэ. [[Днепр]] түһэр. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 121 000 км². == Источниктар == * * ''Бужанський&nbsp;А.'' [https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ Ріка Прип'ять та її допливи. Старі водні шляхи між доріччям Чорного моря і Балтиком (географічно-археологічна студія).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622074032/https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ |date=22 червня 2020 }}&nbsp;— Вінніпег: Інститут дослідів Волині, 1966.&nbsp;— 40&nbsp;с., мапа imm9shegr9ox02chqbjrh87yhvcmlrd 426975 426974 2026-04-05T19:33:04Z Visem 8054 added [[Category:Украина өрүстэрэ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 426975 wikitext text/x-wiki '''Прыпять''' ({{lang-uk|Прип'ять}}, {{lang-be|Прыпяць}}) — диэн [[Украина]] уонна [[Беларусь]] өрүһэ. [[Днепр]] түһэр. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 121 000 км². == Источниктар == * * ''Бужанський&nbsp;А.'' [https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ Ріка Прип'ять та її допливи. Старі водні шляхи між доріччям Чорного моря і Балтиком (географічно-археологічна студія).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622074032/https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ |date=22 червня 2020 }}&nbsp;— Вінніпег: Інститут дослідів Волині, 1966.&nbsp;— 40&nbsp;с., мапа [[Категория:Украина өрүстэрэ]] owxsmxunakwni4181gcv81m6ryfwmbf 426976 426975 2026-04-05T19:34:40Z Visem 8054 added [[Category:Беларусь өрүстэрэ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 426976 wikitext text/x-wiki '''Прыпять''' ({{lang-uk|Прип'ять}}, {{lang-be|Прыпяць}}) — диэн [[Украина]] уонна [[Беларусь]] өрүһэ. [[Днепр]] түһэр. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 121 000 км². == Источниктар == * * ''Бужанський&nbsp;А.'' [https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ Ріка Прип'ять та її допливи. Старі водні шляхи між доріччям Чорного моря і Балтиком (географічно-археологічна студія).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622074032/https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ |date=22 червня 2020 }}&nbsp;— Вінніпег: Інститут дослідів Волині, 1966.&nbsp;— 40&nbsp;с., мапа [[Категория:Украина өрүстэрэ]] [[Категория:Беларусь өрүстэрэ]] 7v660whhozeuwyj1urquvuvwhamrw10 426977 426976 2026-04-05T19:47:26Z Visem 8054 426977 wikitext text/x-wiki '''Прыпять''' ({{lang-uk|Прип'ять}}, {{lang-be|Прыпяць}}) — диэн [[Украина]] уонна [[Беларусь]] өрүһэ. [[Днепр]] түһэр. Уһуна 775 км, тардыытын иэнэ 121 000 км². <gallery> Prypeć - Newir (lubieszowski) 2019.jpg|Волынь уобалаһа Prypiać river in Mazyr, Belarus 2005.jpg|Мазыр, Гомель уобалаһа Chernobyl - panoramio (5).jpg|Чернобыль отчужденнай зонатыгар </gallery> == Источниктар == * * ''Бужанський&nbsp;А.'' [https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ Ріка Прип'ять та її допливи. Старі водні шляхи між доріччям Чорного моря і Балтиком (географічно-археологічна студія).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622074032/https://diasporiana.org.ua/ukrainica/buzhanskyj-a-rika-prypyat-ta-yiyi-doplyvy-stari-vodni-shlyahy-mizh-dorichchyam-chornogo-morya-i-baltykom-georrafichno-arheologichna-studiya/ |date=22 червня 2020 }}&nbsp;— Вінніпег: Інститут дослідів Волині, 1966.&nbsp;— 40&nbsp;с., мапа [[Категория:Украина өрүстэрэ]] [[Категория:Беларусь өрүстэрэ]] 9j3lwbl00l9cbjrm2i2x90v8sqsfax6 1 58239 426978 2026-04-05T19:50:22Z Visem 8054 "{{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Visem |тиэмэ=география |дойду=Украина |дойду2=Беларусь}}" саҥа сирэй оҥоһулунна 426978 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Visem |тиэмэ=география |дойду=Украина |дойду2=Беларусь}} adxj89487bmcylncbyjlbzbxjx3ocav 0 58240 426987 2026-04-06T01:31:59Z Ojkhol 24881 "wikitext {{Персона | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} СССР..." саҥа сирэй оҥоһулунна 426987 wikitext text/x-wiki wikitext {{Персона | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (род. 6 апреля 1957) — российский якутский писатель, автор остросюжетных детективов. Подполковник милиции в отставке, ветеран уголовного розыска. Его произведения основаны на реальных уголовных делах из его многолетней практики в МВД Республики Саха (Якутия). == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [https://kp.ru Интервью с Виталием Егоровым в газете «Комсомольская правда — Якутия»] * [https://sakhalife.ru Книжная полка якутского детектива — портал SakhaLife] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] jbqyuih78fs0hust87jo439fmaho8x3 426988 426987 2026-04-06T01:35:23Z Ojkhol 24881 426988 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [https://kp.ru Интервью с Виталием Егоровым в газете «Комсомольская правда — Якутия»] * [https://sakhalife.ru Книжная полка якутского детектива — портал SakhaLife] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] b7q0umwd4jva9oifxm38qf99t9x6xhw 426989 426988 2026-04-06T01:39:33Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 426989 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [https://kp.ru Интервью с Виталием Егоровым в газете «Комсомольская правда — Якутия»] * [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] 2johrmfyji9hayixovf0n0cvm8ym4jm 426990 426989 2026-04-06T01:42:05Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 426990 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] gv75khbtlzalyzeqr0imxhv5ddl31wt 426991 426990 2026-04-06T01:42:58Z Ojkhol 24881 426991 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] bu1jr394hmkczxg9qedbrel3u7i2x6s 426992 426991 2026-04-06T01:43:28Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 426992 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] gbryh9s02e9c683ldeckud69jrireeu 426993 426992 2026-04-06T01:44:05Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 426993 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастаан 2000-с сс. бэчээттэммитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] 0ahwui2tp5sk26ad8t8vfiajnx4gx57 426994 426993 2026-04-06T01:46:55Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 426994 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха суруйбута уонна бэчээттэппитэ. == Айар үлэтэ == Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] p2ca23zehoh7bpf494zoe13qaj9mfuu 426995 426994 2026-04-06T01:48:05Z Ojkhol 24881 /* Айар үлэтэ */ 426995 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха суруйбута уонна бэчээттэппитэ. == Айар үлэтэ == Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха («Адычанская трагедия») суруйбута уонна бэчээттэппитэ. Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] gl1naj49kgwlm2h5i7d262qoqgkeyo1 426996 426995 2026-04-06T01:52:05Z Ojkhol 24881 /* Айар үлэтэ */ 426996 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха суруйбута уонна бэчээттэппитэ. == Айар үлэтэ == Эдэр сылдьан суруйар баҕам суох этэ диэн ахтар интервьютугар. Бастакы айымньытын («Адычанская трагедия») 2017 сыллаахха саас суруйбута уонна эдьиийдэригэр аахтара биэрбитин, биир эдьиийэ суруйааччы [[Лугинов Николай Алексеевич|Николай Лугиновка]] сыаналата биэрбитэ. Лугинов биир түүн иһигэр тартаран аахтым, саха литэрэтиирэтигэр сонун айымньы эбит диэн хайҕабылынан кынаттанан бэчээккэ таһаарбыттара. Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] 2ikvgvf3w4jqcbj153gcr30ydnubpm0 426997 426996 2026-04-06T01:55:19Z Ojkhol 24881 /* Айар үлэтэ */ 426997 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха суруйбута уонна бэчээттэппитэ. == Айар үлэтэ == Эдэр сылдьан суруйар баҕам суох этэ диэн ахтар интервьютугар. Бастакы айымньытын («Адычанская трагедия») 2017 сыллаахха саас суруйбута уонна эдьиийдэригэр аахтара биэрбитин, биир эдьиийэ суруйааччы [[Лугинов Николай Алексеевич|Николай Лугиновка]] сыаналата биэрбитэ. Лугинов биир түүн иһигэр тартаран аахтым, саха литэрэтиирэтигэр сонун айымньы эбит диэн хайҕабылынан кынаттанан бэчээккэ таһаарбыттара{{Ыстатыйа|заглавие=Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым|издание=Yakutia24/Якутия24|ссылка=https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym|автор=Андрей ШИЛОВ|год=2025|месяц=ноябрь|день=19|место=Якутск}}. Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] phnek54cvrqp0emikoi2vesqx2achrq 426998 426997 2026-04-06T01:55:44Z Ojkhol 24881 /* Айар үлэтэ */ 426998 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха суруйбута уонна бэчээттэппитэ. == Айар үлэтэ == Эдэр сылдьан суруйар баҕам суох этэ диэн ахтар интервьютугар. Бастакы айымньытын («Адычанская трагедия») 2017 сыллаахха саас суруйбута уонна эдьиийдэригэр аахтара биэрбитин, биир эдьиийэ суруйааччы [[Лугинов Николай Алексеевич|Николай Лугиновка]] сыаналата биэрбитэ. Лугинов биир түүн иһигэр тартаран аахтым, саха литэрэтиирэтигэр сонун айымньы эбит диэн хайҕабылынан кынаттанан бэчээккэ таһаарбыттара<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым|издание=Yakutia24/Якутия24|ссылка=https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym|автор=Андрей ШИЛОВ|год=2025|месяц=ноябрь|день=19|место=Якутск}}</ref>. Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Андрей ШИЛОВ, Yakutia24/Якутия24: [https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым] * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] o0c7l4evkrbk01osj2bsc29vaglqfu5 426999 426998 2026-04-06T01:56:11Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 426999 wikitext text/x-wiki {{Киһи | Имя = Виталий Егоров | Оригинал имени = Виталий Михайлович Егоров | Изображение = | Описание изображения = | Дата рождения = 06.04.1957 | Место рождения = [[Якутская АССР]], [[СССР]] | Гражданство = {{Флаг СССР}} [[СССР]] → {{Флаг России}} [[Россия]] | Род деятельности = [[писатель]], [[сотрудник правоохранительных органов]] | Годы активности = 2002 — н. в. | Жанр = [[Детектив (жанр)|криминальный детектив]], [[документальная проза]] | Язык произведений = [[русский язык|русский]] | Премии = Отличник милиции, Почетный гражданин Мегино-Кангаласского улуса }} '''Виталий Михайлович Егоров''' (1957 сыл муус устар 6 к. төр.) — Арассыыйа, саха суруйааччыта, нууччалыы суруйар сытыы дэтэктиипттэр ааптардара. Астаапкаҕа олорор милиисийэ полковнига, холуобунай розыск бэтэрээнэ. Айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыала министиэристибэтин систиэмэтигэр өр үлэлээбит быраактыкатыгар, дьиҥнээх холуобунай дьыалаларга олоҕураллар. == Олоҕо == 1957 сыллахха муус устар 6 күнүгэр Ньурба улууһугар төрөөбүтэ. Саха государственнай университетын юрфагын бүтэрбитэ. 20 сылтан ордук ис дьыал уорганнарыгар үлэлээбитэ. Оперуполномоченнайтан саҕалаан СӨ Холуобунай розыһын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччытыгар диэри үүммүтэ. 1980-с, 1990-с сылларга буолуталаабыт бөдөҥ буруйу оҥоруулары арыйыыга быһаччы кыттыбыта. Астаапкаҕа тахсан баран суруйуунан дьарыктаммыта, урукку үлэтин уопутун кумааҕыга көһөрөр. Бастакы айымньытын 2017 сыллаахха суруйбута уонна бэчээттэппитэ. == Айар үлэтэ == Эдэр сылдьан суруйар баҕам суох этэ диэн ахтар интервьютугар. Бастакы айымньытын («Адычанская трагедия») 2017 сыллаахха саас суруйбута уонна эдьиийдэригэр аахтара биэрбитин, биир эдьиийэ суруйааччы [[Лугинов Николай Алексеевич|Николай Лугиновка]] сыаналата биэрбитэ. Лугинов биир түүн иһигэр тартаран аахтым, саха литэрэтиирэтигэр сонун айымньы эбит диэн хайҕабылынан кынаттанан бэчээккэ таһаарбыттара<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Следуя за ниточкой сюжета. Интервью с писателем-детективщиком Виталием Егоровым|издание=Yakutia24/Якутия24|ссылка=https://yakutia24.ru/news/obshchestvo/sleduya-za-nitochkoj-syuzheta-intervyu-s-pisatelem-detektivshchikom-vitaliem-egorovym|автор=Андрей ШИЛОВ|год=2025|месяц=ноябрь|день=19|место=Якутск}}</ref>. Егоров кинигэлэрэ докумуон курдук чопчулар. Ааптар милиисийэ үлэһиттэрин олохторун-дьаһахтарын, буруйу оҥорооччулар ис туруктарын уонна силисэтийэ ньымаларын ымпыктаан-чымпыктаан ойуулуур. Персонажтарын улахан аҥаара дьиҥнээх прототиптаахтар. Ордук биллэр айымньыларынан «Аптекарь сатаны», «Нелюдь» уонна «Западня» сэһэннэр буолаллар. «Аптекарь сатаны» кинигэтэ серийнэй өлөрүөхсүтү тутуу уустук хаамыытын ойуулаан киэҥ биллиини ылбыта. == Сытааталара == <blockquote>«Я пишу не для того, чтобы воспеть преступность, а чтобы показать: возмездие неотвратимо. Каждое мое слово — это дань памяти коллегам и уроки тем, кто только пришел в розыск».</blockquote> <blockquote>«Виталий Егоров — это один из немногих авторов, чьи детективы читаются как учебное пособие по криминалистике, оставаясь при этом захватывающей художественной литературой» (олохтоох прессаттан).</blockquote> == Библиография == * «Обреченные» (2002) * «Западня» (2004) * «Аптекарь сатаны» (2006) * «Нелюдь» (2008) * «Оборотень» (2010) * «Эхо войны» (2012) * «Приговор» (2015) == Наҕараадалара == * «За безупречную службу» I, II, III истиэпэннээх мэтээллэрэ. * «Милиисийэ туйгуна» түөскэ кэтиллэр бэлиэ. * Мэҥэ-Хаҥалас улууһун Ытык киһитэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * Ксения Авера, Sakhaday: [https://sakhaday.ru/news/pisatel-vitaliy-egorov-sledopytstvo-u-yakutov-krovi Писатель Виталий Егоров: «Следопытство у якутов в крови»] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:XXI үйэ суруйааччылара]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Дэтэктиип ааптардара]] [[Категория:1957 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Муус устар 6 күнүгэр төрөөбүттэр]] 44wrcax877hdn5ju0ykde9lfx10wemt