1955

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1955</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6541</id>
    <revision>
      <id>427073</id>
      <parentid>426131</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T23:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>427073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14920" sha1="rmnj93ubipatl8tk4qji5462zwqmij3" xml:space="preserve">{{Сыллар|1955}}

'''1955''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* Москубатааҕы [[Щепкин М.С. аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетын саха устуудьуйалара|М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетын саха устуудьуйатын]] бүтэрбит бастакы саха оҕолоро Саха сиригэр артыыс буолан кэлбиттэр. Олор истэригэр Михаил Гоголев, Анна Кузьмина, Александра Иванова, Мария Канаева, Аксинья Адамова уонна Таисия Мыреева бааллара.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 25]] — [[АХШ]] Конгреһа [[Тайвань|Тайваны]] көмүскүүргэ сэбилэниилээх күүстэри туһанарга куоластаабыт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 12]] — [[ССРС]] Миниистирдэрин Сэбиэтэ Байконур космодромун тутарга уураах таһаарбыт.
* [[Олунньу 28]] — үөрүүлээх быһыыга-майгыга &quot;[[Ханой]] — [[Пекин]] — [[Москуба]] — [[Берлин]]&quot; тимир суол маршрута аһыллыбыт.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 29]] — Москубаҕа учуонай [[Кнорозов Юрий Валентинович|Юрий Кнорозов]] [[Майя|майя]] омук суругун-бичигин туһунан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. Кнорозов аныгы дьонтон бастакынан майя суругун аахпыт киһи буолар. Арыйыы уһулуччу буолан быһаччы дуоктар истиэпэнин иҥэрбиттэр.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 12]] — [[Джонас Солк]] оҥорбут [[Полиомиелит|полиомиелит]] утары быһыыта АХШ-ка тургутууну ааһан куттала суоҕунан билиниллибит. Ол саҕана дойдуга сылын ахсын бу кутталлаах ыарыынан 50 тыһ. тахса киһи ыалдьара. Уон сыл анараа өттүгэр бу күн полиомиелиттан сылтаан босхоҥ буолбут АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]] өлбүт эбит.
* [[Муус устар 18]] — [[Индонезия]] Бандунг куоратыгар бастакы Азия-Африка дойдуларын кэмпиринсийэтигэр 29 дойду кыттыбыт.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 2]] — [[Ииндийэ]] [[түмэн]]э [[кааста]]нан баттааһыны бобор туһунан сокуону ылыммыт.
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Арҕаа Германия]] [[Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ|НАТО]]-ҕа киирбит.
* [[Ыам ыйын 14]] — [[ССРС]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Венгрия]], [[ГДР]], [[Польша]], [[Румыния]] уонна [[Чехословакия]] [[Варшава сөбүлэҥэ]]р илии баттаабыттар.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара).
* [[Бэс ыйын 12]] — Саха сиригэр элбэх алмаас үөскээбит сирэ аһыллыбыт.
* [[Бэс ыйын 13]] — Саха сирин арҕаа өттүгэр геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирэ булуллубут — «Мир» диэн ааттаммыт кимберлит трубката. Бу күнтэн аҕа дойду алмааһы хостуур промышленноһа сайдан барар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Миирнэй куорат олохтоммут (сэтинньи 30, 1956 с. оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт; муус устар 3, 1959 с. 
* [[Бэс ыйын 13]] — Саха Сирин арҕаа өттүгэр, аныгы Мииринэй куорат аттыгар, геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирин булбут — «Мир» диэн ааттаммыт [[Кимберлиит туруупката|кимбэрилиит туруупкатын]]. Бу күнтэн Арассыыйа алмааһы хостуур бырамыысыланнаһа сайдан барар. Санаттахха &quot;Зарница&quot; диэн ааттаммыт бастакы туруупканы билиҥҥи Удачнай куорат аттыгар биир сылынан эрдэ булбуттара, ол эрээри бастаан оччо перспективата суох дии санаан алмааһын хойут хостуур буолбуттара. 
* [[Бэс ыйын 13]] — [[Мирнэй|Миирнэй]] куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар, [[1956]] с. ([[сэтинньи 30]] күнүгэр оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт;  [[1959]] с. [[муус устар 3]] күнүгэр өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; [[1965]] с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут.
* [[Бэс ыйын 15]] — [[Далдын үрэх]] тардыытыгар [[алмаас]] үөскээбит сирэ аһыллыбыт — «Удачная» диэн ааттаммыт кимберлит трубката — [[Арассыыйа]]ҕа саамай улахан [[алмаас]] үөскээбит сирэ.
* [[Бэс ыйын 18]] — «Юность» сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт (эрэдээктэр Валентин Катаев).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 13]] — ССРС-ка «[[Иностранная литература (сурунаал)|Иностранная литература]]» сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. Сэрии иннинэ «Интернациональная литература» диэн сурунаал тахса сылдьыбыттаах эбит.
* [[От ыйын 15]] — [[Щукин В Н|В. Н. Щукин]] салайааччылаах геологтар этэрээттэрэ Удачнай кимберлит туруупкатын арыйбыт.
* [[От ыйын 31]] — [[Мирнэй|Мииринэй]] бөһүөлэк аатын ылбыт. Бу күнү Мииринэй куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 17]] — саха буруйа суох репрессияламмыт элбэх дьонун ааттарын сырдыкка таһаарбыт учуонай [[Клиорина Ираида Самоновна|Ираида Клиорина]] толору реабилитацияламмыт. Кини бэйэтэ уонтан тахса сыл лааҕырга, ол кэнниттэн көскө олорбута.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Истанбул|Стамбуул]]га (Туурсуйа) гириэктэри, дьэбириэйдэри уонна эрмээннэри утары погромнар буолбуттар, дьалхаан кэмигэр уонунан киһи өлбүт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 1]] — 19,5 сыллаах [[АХШ]] [[Вьетнам]]ҥа сэриитэ саҕаламмыт. Бу иннинэ аҕай Вьетнам [[Франция]] былааһын утары өрө туран босхоломмута уонна хомуньуустуу сайдыы суолун диэки охтубута.
* [[Сэтинньи 22]] — Сэбиэскэ Сойууска [[Семипалатинскай]] аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 1]] — [[АХШ]] -ка Монтгомери диэн куоракка хара тириилээх иистэнньэҥ Роза Паркс автобуска миэстэтин үрүҥ тириилээх киһиэхэ туран биэрбэтэх. Ол иһин кини тутуллубут уонна 10 доллар штрафка ууруллубут. Мантан сылтаан улахан бырачыастар саҕаламмыттара, хара тириилээхтэр автобустарга бойкот биллэрбиттэрэ.
* [[Ахсынньы 8]] — [[Европа]] Сүбэтэ Европа былааҕын ылыммыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Тохсунньу 28]] — [[Николя Саркози]], Франция президенэ
* [[Олунньу 1]] — [[Васильев Александр Васильевич (Көрдүгэн)|Александр Васильев-Көрдүгэн]], суруналыыс, спорт комментатора, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ бэчээтин туйгуна, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ ыччакка бэтиитикэтин туйгуна, Сунтаар улууһун Ытык киһитэ&lt;ref&gt;[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2025-02-01 День в календаре: 2025.02.04] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410181259/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2025-02-01 |date=2025-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Олунньу 24]] — [[Стив Джобс]] — [[АХШ|Америка]] инженерэ уонна айааччыта, урбаанньыт, [[Apple]] хампаанньа төрүттээччитэ уонна бастакы салайааччыта.

* [[Муус устар 5]] — мангака [[Торияма Акира|Акира Торияма]], Японияҕа Айти префектураҕа.
* [[Муус устар 5]] — Пермь куоракка [[Горелов Вячеслав Валентинович|Вячеслав Горе́лов]] – нуучча түмэт урбаанньыта, “Фермердэр оскуолалара” эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ төрүттээччитэ.
* [[Муус устар 7]] — [[Скрябин Михаил Степанович|Михаил Скрябин]] (1956 с.т.), көҥүл тустуу тириэньэрэ, СӨ үтүөлээх тириэньэрэ, РФ физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Абаҕа нэһилиэгин уонна Амма улууһун Ытык киһитэ. Кини эрчийбит тустууктарыттан 50-тан тахса киһи ССРС уонна РФ спордун маастара, 13 киһи аан дойдутааҕы кылаастаах маастар буолбуттара.
* [[Муус устар 13]] — [[Ирина Хакамада]] — экономист, бэлиитик, суруналыыс, публицист. Аҕата — дьоппуон хомуньууһа, сэрии кэмигэр билиэннэй быһыытынан сэбиэскэй хаайыыга олорбут, сэрии кэнниттэн Хабаровскайга олорбут, нуучча тылын үөрэппит дьахтары ойох ылбыт.

* [[Ыам ыйын 28]] — Сунтаар [[Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]игэр бэйиэт, суруналыыс, түмэт диэйэтэл [[Уххан|Иван Николаев - Уххан]].

* [[Бэс ыйын 2]] — [[Ларионова Анна Семеновна]] — искусствоведение дуоктара.
* [[Бэс ыйын 8]] — [[Тим Бернерс-Ли]], Англия учуонайа, Аан ситими айбыт киһи.
* [[Бэс ыйын 20]] — Армянскай ССР Ноемберян оройуонугар Кошкотан (билигин — Воскеван) сэлиэнньэҕэ Саха сиригэр көскө ыытыы туһунан тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбит [[Казарян Павел Левонович|Павел Казарян]]. 
* [[Бэс ыйын 30]] — [[Тумусов Федот Семенович]] — Саха сирин бэлиитигэ, Госдуума дьокутаата

* [[От ыйын 18]] — [[Гаврильев Кирилл Петрович]] — саха живописеһа.
* [[От ыйын 21]] — [[Федоров Валерий Васильевич| Валерий Федоров (Кыайыы Махсыым)]] — [[хапсаҕай]]га САССР успуордун маастара (1976 с.)

* [[Балаҕан ыйын 20]] — [[Попова Наталья Иннокентьевна]] — филология билимин хандьыдаата

* [[Алтынньы 28]] — [[Билл Гейтс]] — [[АХШ]] урбаанньыта уонна түмэт диэйэтэлэ, [[Microsoft]] корпорация төрүттээччитэ, өр сылларга аан дойду саамай баай киһитэ буола сылдьыбыта.

* [[Ахсынньы 24]] — [[Винокурова Декабрина Михайловна]] — социология билимин хандьыдаата, доцент.

== Өлбүттэр ==
* [[Муус устар 18]] — [[Альберт Эйнштейн]]

[[Категория:1955|*]]</text>
      <sha1>rmnj93ubipatl8tk4qji5462zwqmij3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427074</id>
      <parentid>427073</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T23:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>427074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14965" sha1="6hzsyoabj1dou8mn9nmopciyzqlsn3s" xml:space="preserve">{{Сыллар|1955}}

'''1955''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Күнэ-ыйа чопчуланыахтаах ===
* Москубатааҕы [[Щепкин М.С. аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетын саха устуудьуйалара|М.С. Щепкин аатынан Тыйаатыр үрдүк үөрэх училищетын саха устуудьуйатын]] бүтэрбит бастакы саха оҕолоро Саха сиригэр артыыс буолан кэлбиттэр. Олор истэригэр Михаил Гоголев, Анна Кузьмина, Александра Иванова, Мария Канаева, Аксинья Адамова уонна Таисия Мыреева бааллара.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 25]] — [[АХШ]] Конгреһа [[Тайвань|Тайваны]] көмүскүүргэ сэбилэниилээх күүстэри туһанарга куоластаабыт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 12]] — [[ССРС]] Миниистирдэрин Сэбиэтэ Байконур космодромун тутарга уураах таһаарбыт.
* [[Олунньу 28]] — үөрүүлээх быһыыга-майгыга &quot;[[Ханой]] — [[Пекин]] — [[Москуба]] — [[Берлин]]&quot; тимир суол маршрута аһыллыбыт.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 29]] — Москубаҕа учуонай [[Кнорозов Юрий Валентинович|Юрий Кнорозов]] [[Майя|майя]] омук суругун-бичигин туһунан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. Кнорозов аныгы дьонтон бастакынан майя суругун аахпыт киһи буолар. Арыйыы уһулуччу буолан быһаччы дуоктар истиэпэнин иҥэрбиттэр.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 12]] — [[Джонас Солк]] оҥорбут [[Полиомиелит|полиомиелит]] утары быһыыта АХШ-ка тургутууну ааһан куттала суоҕунан билиниллибит. Ол саҕана дойдуга сылын ахсын бу кутталлаах ыарыынан 50 тыһ. тахса киһи ыалдьара. Уон сыл анараа өттүгэр бу күн полиомиелиттан сылтаан босхоҥ буолбут АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]] өлбүт эбит.
* [[Муус устар 18]] — [[Индонезия]] Бандунг куоратыгар бастакы Азия-Африка дойдуларын кэмпиринсийэтигэр 29 дойду кыттыбыт.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 2]] — [[Ииндийэ]] [[түмэн]]э [[кааста]]нан баттааһыны бобор туһунан сокуону ылыммыт.
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Арҕаа Германия]] [[Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ|НАТО]]-ҕа киирбит.
* [[Ыам ыйын 14]] — [[ССРС]], [[Албания]], [[Болгария]], [[Венгрия]], [[ГДР]], [[Польша]], [[Румыния]] уонна [[Чехословакия]] [[Варшава сөбүлэҥэ]]р илии баттаабыттар.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Байконур]] космодрома олохтоммут.
* [[Бэс ыйын 2]] — [[ССРС]] уонна [[Югославия]] дьупулумааттыы сыһыаннарын салҕаабыттар (1948 сыллаахтан өйдөспөккө быһа сылдьыбыттара).
* [[Бэс ыйын 12]] — Саха сиригэр элбэх алмаас үөскээбит сирэ аһыллыбыт.
* [[Бэс ыйын 13]] — Саха сирин арҕаа өттүгэр геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирэ булуллубут — «Мир» диэн ааттаммыт кимберлит трубката. Бу күнтэн аҕа дойду алмааһы хостуур промышленноһа сайдан барар.
* [[Бэс ыйын 13]] — Миирнэй куорат олохтоммут (сэтинньи 30, 1956 с. оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт; муус устар 3, 1959 с. 
* [[Бэс ыйын 13]] — Саха Сирин арҕаа өттүгэр, аныгы Мииринэй куорат аттыгар, геологтар этэрээттэрэ (Юрий Хабардин, Екатерина Елагина, Владимир Авдеенко, оробуочайдар Серафим Жуков, Григорий Герасимов, каюр Иннокентий Иевлев) алмаас таас үөскээбит сирин булбут — «Мир» диэн ааттаммыт [[Кимберлиит туруупката|кимбэрилиит туруупкатын]]. Бу күнтэн Арассыыйа алмааһы хостуур бырамыысыланнаһа сайдан барар. Санаттахха &quot;Зарница&quot; диэн ааттаммыт бастакы туруупканы билиҥҥи Удачнай куорат аттыгар биир сылынан эрдэ булбуттара, ол эрээри бастаан оччо перспективата суох дии санаан алмааһын хойут хостуур буолбуттара. 
* [[Бэс ыйын 13]] — [[Мирнэй|Миирнэй]] куорат олохтоммут күнүнэн ааҕыллар, [[1956]] с. ([[сэтинньи 30]] күнүгэр оробуочай бөһүөлэк статуһун ылбыт;  [[1959]] с. [[муус устар 3]] күнүгэр өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи куорат буолбут; [[1965]] с. Миирнэй оройуонун киинэ буолбут.
* [[Бэс ыйын 15]] — [[Далдын үрэх]] тардыытыгар [[алмаас]] үөскээбит сирэ аһыллыбыт — «Удачная» диэн ааттаммыт кимберлит трубката — [[Арассыыйа]]ҕа саамай улахан [[алмаас]] үөскээбит сирэ.
* [[Бэс ыйын 18]] — «Юность» сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт (эрэдээктэр Валентин Катаев).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 13]] — ССРС-ка «[[Иностранная литература (сурунаал)|Иностранная литература]]» сурунаал бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. Сэрии иннинэ «Интернациональная литература» диэн сурунаал тахса сылдьыбыттаах эбит.
* [[От ыйын 15]] — [[Щукин В Н|В. Н. Щукин]] салайааччылаах геологтар этэрээттэрэ Удачнай кимберлит туруупкатын арыйбыт.
* [[От ыйын 31]] — [[Мирнэй|Мииринэй]] бөһүөлэк аатын ылбыт. Бу күнү Мииринэй куорат төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 17]] — саха буруйа суох репрессияламмыт элбэх дьонун ааттарын сырдыкка таһаарбыт учуонай [[Клиорина Ираида Самоновна|Ираида Клиорина]] толору реабилитацияламмыт. Кини бэйэтэ уонтан тахса сыл лааҕырга, ол кэнниттэн көскө олорбута.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Истанбул|Стамбуул]]га (Туурсуйа) гириэктэри, дьэбириэйдэри уонна эрмээннэри утары погромнар буолбуттар, дьалхаан кэмигэр уонунан киһи өлбүт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 1]] — 19,5 сыллаах [[АХШ]] [[Вьетнам]]ҥа сэриитэ саҕаламмыт. Бу иннинэ аҕай Вьетнам [[Франция]] былааһын утары өрө туран босхоломмута уонна хомуньуустуу сайдыы суолун диэки охтубута.
* [[Сэтинньи 22]] — Сэбиэскэ Сойууска [[Семипалатинскай]] аттыгар 1,6 мегатонналаах икки сүһүөхтээх РДС-37 водород буомбаны тургутан эспиттэр, буомба учуонай [[Сахаров Андрей Дмитриевич|Андрей Сахаров]] салалтатынан оҥоһуллубута.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 1]] — [[АХШ]] -ка Монтгомери диэн куоракка хара тириилээх иистэнньэҥ Роза Паркс автобуска миэстэтин үрүҥ тириилээх киһиэхэ туран биэрбэтэх. Ол иһин кини тутуллубут уонна 10 доллар штрафка ууруллубут. Мантан сылтаан улахан бырачыастар саҕаламмыттара, хара тириилээхтэр автобустарга бойкот биллэрбиттэрэ.
* [[Ахсынньы 8]] — [[Европа]] Сүбэтэ Европа былааҕын ылыммыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Тохсунньу 28]] — [[Николя Саркози]], Франция президенэ
* [[Олунньу 1]] — [[Васильев Александр Васильевич (Көрдүгэн)|Александр Васильев-Көрдүгэн]], суруналыыс, спорт комментатора, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ бэчээтин туйгуна, СӨ үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ ыччакка бэтиитикэтин туйгуна, Сунтаар улууһун Ытык киһитэ&lt;ref&gt;[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2025-02-01 День в календаре: 2025.02.04] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410181259/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar?date=2025-02-01 |date=2025-04-10 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Олунньу 24]] — [[Стив Джобс]] — [[АХШ|Америка]] инженерэ уонна айааччыта, урбаанньыт, [[Apple]] хампаанньа төрүттээччитэ уонна бастакы салайааччыта.

* [[Муус устар 5]] — мангака [[Торияма Акира|Акира Торияма]], Японияҕа Айти префектураҕа.
* [[Муус устар 5]] — Пермь куоракка [[Горелов Вячеслав Валентинович|Вячеслав Горе́лов]] – нуучча түмэт урбаанньыта, “Фермердэр оскуолалара” эрэгийиэннээҕи уопсастыбаннай тэрилтэ төрүттээччитэ.
* [[Муус устар 7]] — Аммаҕа Абаҕа нэһилиэгэр [[Скрябин Михаил Степанович|Михаил Скрябин]] (1956 с.т.), көҥүл тустуу тириэньэрэ, СӨ үтүөлээх тириэньэрэ, РФ физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Абаҕа нэһилиэгин уонна Амма улууһун Ытык киһитэ. Кини эрчийбит тустууктарыттан 50-тан тахса киһи ССРС уонна РФ спордун маастара, 13 киһи аан дойдутааҕы кылаастаах маастар буолбуттара.
* [[Муус устар 13]] — [[Ирина Хакамада]] — экономист, бэлиитик, суруналыыс, публицист. Аҕата — дьоппуон хомуньууһа, сэрии кэмигэр билиэннэй быһыытынан сэбиэскэй хаайыыга олорбут, сэрии кэнниттэн Хабаровскайга олорбут, нуучча тылын үөрэппит дьахтары ойох ылбыт.

* [[Ыам ыйын 28]] — Сунтаар [[Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]игэр бэйиэт, суруналыыс, түмэт диэйэтэл [[Уххан|Иван Николаев - Уххан]].

* [[Бэс ыйын 2]] — [[Ларионова Анна Семеновна]] — искусствоведение дуоктара.
* [[Бэс ыйын 8]] — [[Тим Бернерс-Ли]], Англия учуонайа, Аан ситими айбыт киһи.
* [[Бэс ыйын 20]] — Армянскай ССР Ноемберян оройуонугар Кошкотан (билигин — Воскеван) сэлиэнньэҕэ Саха сиригэр көскө ыытыы туһунан тиэмэҕэ дуоктар диссэртээссийэтин көмүскээбит [[Казарян Павел Левонович|Павел Казарян]]. 
* [[Бэс ыйын 30]] — [[Тумусов Федот Семенович]] — Саха сирин бэлиитигэ, Госдуума дьокутаата

* [[От ыйын 18]] — [[Гаврильев Кирилл Петрович]] — саха живописеһа.
* [[От ыйын 21]] — [[Федоров Валерий Васильевич| Валерий Федоров (Кыайыы Махсыым)]] — [[хапсаҕай]]га САССР успуордун маастара (1976 с.)

* [[Балаҕан ыйын 20]] — [[Попова Наталья Иннокентьевна]] — филология билимин хандьыдаата

* [[Алтынньы 28]] — [[Билл Гейтс]] — [[АХШ]] урбаанньыта уонна түмэт диэйэтэлэ, [[Microsoft]] корпорация төрүттээччитэ, өр сылларга аан дойду саамай баай киһитэ буола сылдьыбыта.

* [[Ахсынньы 24]] — [[Винокурова Декабрина Михайловна]] — социология билимин хандьыдаата, доцент.

== Өлбүттэр ==
* [[Муус устар 18]] — [[Альберт Эйнштейн]]

[[Категория:1955|*]]</text>
      <sha1>6hzsyoabj1dou8mn9nmopciyzqlsn3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулун тутар 29</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7554</id>
    <revision>
      <id>427069</id>
      <parentid>407331</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T22:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>427069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11333" sha1="ekh9az4t5rfx7oao6avjla71n5v64vd" xml:space="preserve">'''Кулун тутар 29''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 88-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 89-c күнэ). Сыл бүтүө 277 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Мадагаскар}} — Дьоруойдары ахтар күн. 1947 сыллаахха француз колонизатордарын утары өрө турбут олохтоохторго анаан олохтоммута. Өрө туруу 1948 с. хам баттаммыта
* {{Флагификация|Россия}} — [[Юридическэй сулууспа үлэһитин күнэ]]&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2006/06/03/voennye-prazdniki-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 31 мая 2006 г. № 549 Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых Силах Российской Федерации]{{V|20|10|2010}}&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|АХШ}} — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ
* {{Флагификация|Тайвань}} (Тайбаан) — [[Ыччат күнэ (Тайвань)|Ыччат күнэ]]
* {{Флагификация|ЦАР}} — [[Боганда Бартелеми|Боганда күнэ]]
* {{Флагификация|Чиили}} — Эдэр байыас күнэ
* Фортепиано күнэ. 2015 сыллаахтан ньиэмэс композитора уонна пианиһа Нильс Фрам көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Тоҕо диэтэххэ бүгүн сыл 88-с күнэ бу фортепиано баттамнарын ахсааныгар сөп түбэһэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[845]] — [[Париж]] куораты [[биикиҥнэр]] халаабыттар.
* [[1430]] — Мурад II ыраахтааҕылаах [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтэ]] Фессалоника куораты Венеция өрөспүүбүлүкэтиттэн былдьаабыт.
* [[1549]] — [[Бразилия]] бастакы киин куората Сальвадор-да-Баия олохтоммут.
* [[1632]] — Сен-Жермеҥҥэ түһэрсиллибит эйэ сөбүлэҥинэн [[Квебек (куорат)|Квебек]] Франция хонтуруолугар төннөрүллүбүт, англичааннар 1629 с. былдьыы сылдьыбаттара.
* [[1809]] — [[Швеция]] хоруола Густав IV Адольф бөрүстүөлтэн батыммыт. Порвоо коуракка буолбут сеймҥэ түөрт [[Фииннэр|фиин]] сословиета нуучча ыраахтааҕытыгар [[Александр I]] бирисээгэ биэрэн, Финляндия улуу княжествота Швецияттан арахсыытын саҕалаабыт. 
* [[1849]] — [[Улуу Британия|Британия]] [[Пенджаб]]ы аннексиялаабыт.
* [[1857]] — 34-с бенгальскай пехота сипаайа Мангал Пандей Ост-Индскай хампаанньа салататын утары өрө турууну тэрийбит. Устуоруйаҕа Сипаайдар өрө туруулара диэн ааттанар уһун дьалхаан саҕаламмыт. Ииндийэҕэ Улуу Моҕуоллар саҕаларыттан сипаай диэн тиэрмининэн сатыы сэрииһити ааттыыллара.
* [[1918]] — [[Дьокуускай]]га өрөбөлүүссүйэни утарбыт ''Уобаластааҕы Сэбиэт'' большевиктары өйүүр ''Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин'' исполкомун хаайбыт, ол иһигэр [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосовы]], [[Бубякин Николай Васильевич|Николай Бубякины]], [[М.М. Виленская]]ны, [[Я.Е. Зиберт]]ы, [[Богдан Чижик|Богдан Чижигы]] уо.д.а. [[Центросибирь]] хаайыллыбыт дьону босхолуурга ирдээбит, онтон атын карательнай этэрээт ыытарга суоһурҕаммыт.
* [[1938]] — Иркутскайга өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, Дьокуускайдааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы ноурот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.) [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] хаайыллар. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн санаатын көнөтүк этэр, хорсун-хоодуот майгылаах, омугумсуйууну утаран саха быраабын элбэхтэ туруорсубут киһи этэ. 1942 сыллаахха хаайыыга өлбүтэ, буруйа суоҕа 1962 с. дакаастаммыта.
* [[1942 сыл|1942]] — Германия [[Любек]] куоратын Британия ВВС-тара буобмалаабыттар, бу ньиэмэс куораттарын бастакы бөдөҥ ситиһиилээх буомаблааһыннара этэ.
* [[1945 сыл|1945]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Англияҕа бүтэһик [[Фау-1]] ракеталар эстибиттэр.
* [[1945 сыл|1945]] — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэс 4-с аармыйатын Сэбиэскэй аармыйа урусхаллаабыт.
* [[1947 сыл|1947]] — [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га французтары утары өрө туруу саҕаламмыт.
* [[1955]] — Москубаҕа учуонай [[Кнорозов Юрий Валентинович|Юрий Кнорозов]] [[Майя|майя]] омук суругун-бичигин туһунан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. Кнорозов аныгы дьонтон бастакынан майя суругун аахпыт киһи буолар. Арыйыы уһулуччу буолан быһаччы дуоктар истиэпэнин иҥэрбиттэр.
* [[1974 сыл|1974]] — Кытай [[Шэньси]] куоратын аттыгар [[Терракота аармыйа]]ны булбуттар.
* [[1995]] — [[Бүлүү, куорат|Бүлүү куоратын]] дьаһалтатын быһаарыытынан куорат уруккута Калинин аатынан уулуссатын уларытан, [[Чиряев Гавриил Иосифович|Гавриил Чиряев]] аатын биэрбиттэр. Бу уулуссаҕа Гавриил Чиряев урут олоро сылдьыбыт эбит.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] уонна [[Словения]] [[НАТО]] байыаннай блогар киирбиттэр.
* [[2010]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1893]] — [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] (1974 өлб.) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы, политик.
* [[1909]] — [[Сивцев Гавриил Федотович|Гавриил Сивцев]] (1975 өлб.) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт &quot;Сахалыы кылгас тылдьыт&quot; ааптара.
* [[1927]] — [[Охлопкова Александра Федоровна|Александра Охлопкова]] — сэбиэскэй кэмнээҕи хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы.
* [[1932]] — [[Саввинов Дмитрий Дмитриевич|Дмитрий Саввинов]] — прикладной экологияҕа биллиилээх чинчийээччи, биология билимин дуоктара, профессор
* [[1940]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.
* [[1962]] — [[Дьокуускай]]га [[Подголов Александр Григорьевич|Александр Подголов]] — Саха сирин бэлиитигэ, түмэт дьайыксыта.
* [[1973 сыл|1973]] — [[Сэмэн Маисов]] — Бүлүү оруйуонугар бэйиэт, прозаик, СӨ суруйааччыларын уонна РФ суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[2003]] — [[Спиридонов Иван Григорьевич|Иван Спиридонов]] (10.02.1930 төр.) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин хандьыдаата
* [[2011]] — [[Дадаскинов Степан Егорович|Степан Дадаскинов Егорович]] — &quot;Геван&quot; эрэдээксийэни олохтообут суруналыыс, бэйиэт, прозаик.
* [[2016]] — [[Скрябин Михаил Степанович|Михаил Скрябин]] (1956 с.т.), көҥүл тустуу тириэньэрэ, СӨ үтүөлээх тириэньэрэ, РФ физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Абаҕа нэһилиэгин уонна Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Кини эрчийбит тустууктарыттан 50-тан тахса киһи ССРС уонна РФ спордун маастара, 13 киһи аан дойдутааҕы кылаастаах маастар буолбуттара.

{{ыйдар}}

[[Категория:Кулун тутар 29]]</text>
      <sha1>ekh9az4t5rfx7oao6avjla71n5v64vd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427070</id>
      <parentid>427069</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T22:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>427070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11315" sha1="llzferspan9r2cr1vlgv3vwvyfmll5k" xml:space="preserve">'''Кулун тутар 29''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 88-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 89-c күнэ). Сыл бүтүө 277 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Мадагаскар}} — Дьоруойдары ахтар күн. 1947 сыллаахха француз колонизатордарын утары өрө турбут олохтоохторго анаан олохтоммута. Өрө туруу 1948 с. хам баттаммыта
* {{Флагификация|Россия}} — [[Юридическэй сулууспа үлэһитин күнэ]]&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2006/06/03/voennye-prazdniki-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 31 мая 2006 г. № 549 Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых Силах Российской Федерации]{{V|20|10|2010}}&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|АХШ}} — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ
* {{Флагификация|Тайвань}} (Тайбаан) — [[Ыччат күнэ (Тайвань)|Ыччат күнэ]]
* {{Флагификация|ЦАР}} — [[Боганда Бартелеми|Боганда күнэ]]
* {{Флагификация|Чиили}} — Эдэр байыас күнэ
* Фортепиано күнэ. 2015 сыллаахтан ньиэмэс композитора уонна пианиһа Нильс Фрам көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Тоҕо диэтэххэ бүгүн сыл 88-с күнэ бу фортепиано баттамнарын ахсааныгар сөп түбэһэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[845]] — [[Париж]] куораты [[биикиҥнэр]] халаабыттар.
* [[1430]] — Мурад II ыраахтааҕылаах [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтэ]] Фессалоника куораты Венеция өрөспүүбүлүкэтиттэн былдьаабыт.
* [[1549]] — [[Бразилия]] бастакы киин куората Сальвадор-да-Баия олохтоммут.
* [[1632]] — Сен-Жермеҥҥэ түһэрсиллибит эйэ сөбүлэҥинэн [[Квебек (куорат)|Квебек]] Франция хонтуруолугар төннөрүллүбүт, англичааннар 1629 с. былдьыы сылдьыбаттара.
* [[1809]] — [[Швеция]] хоруола Густав IV Адольф бөрүстүөлтэн батыммыт. Порвоо коуракка буолбут сеймҥэ түөрт [[Фииннэр|фиин]] сословиета нуучча ыраахтааҕытыгар [[Александр I]] бирисээгэ биэрэн, Финляндия улуу княжествота Швецияттан арахсыытын саҕалаабыт. 
* [[1849]] — [[Улуу Британия|Британия]] [[Пенджаб]]ы аннексиялаабыт.
* [[1857]] — 34-с бенгальскай пехота сипаайа Мангал Пандей Ост-Индскай хампаанньа салататын утары өрө турууну тэрийбит. Устуоруйаҕа Сипаайдар өрө туруулара диэн ааттанар уһун дьалхаан саҕаламмыт. Ииндийэҕэ Улуу Моҕуоллар саҕаларыттан сипаай диэн тиэрмининэн сатыы сэрииһити ааттыыллара.
* [[1918]] — [[Дьокуускай]]га өрөбөлүүссүйэни утарбыт ''Уобаластааҕы Сэбиэт'' большевиктары өйүүр ''Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин'' исполкомун хаайбыт, ол иһигэр [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосовы]], [[Бубякин Николай Васильевич|Николай Бубякины]], [[М.М. Виленская]]ны, [[Я.Е. Зиберт]]ы, [[Богдан Чижик|Богдан Чижигы]] уо.д.а. [[Центросибирь]] хаайыллыбыт дьону босхолуурга ирдээбит, онтон атын карательнай этэрээт ыытарга суоһурҕаммыт.
* [[1938]] — Иркутскайга өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, Дьокуускайдааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы ноурот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.) [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] хаайыллар. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн санаатын көнөтүк этэр, хорсун-хоодуот майгылаах, омугумсуйууну утаран саха быраабын элбэхтэ туруорсубут киһи этэ. 1942 сыллаахха хаайыыга өлбүтэ, буруйа суоҕа 1962 с. дакаастаммыта.
* [[1942 сыл|1942]] — Германия [[Любек]] куоратын Британия ВВС-тара буобмалаабыттар, бу ньиэмэс куораттарын бастакы бөдөҥ ситиһиилээх буомаблааһыннара этэ.
* [[1945 сыл|1945]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Англияҕа бүтэһик [[Фау-1]] ракеталар эстибиттэр.
* [[1945 сыл|1945]] — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэс 4-с аармыйатын Сэбиэскэй аармыйа урусхаллаабыт.
* [[1947 сыл|1947]] — [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га французтары утары өрө туруу саҕаламмыт.
* [[1955]] — Москубаҕа учуонай [[Кнорозов Юрий Валентинович|Юрий Кнорозов]] [[Майя|майя]] омук суругун-бичигин туһунан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. Кнорозов аныгы дьонтон бастакынан майя суругун аахпыт киһи буолар. Арыйыы уһулуччу буолан быһаччы дуоктар истиэпэнин иҥэрбиттэр.
* [[1974 сыл|1974]] — Кытай [[Шэньси]] куоратын аттыгар [[Терракота аармыйа]]ны булбуттар.
* [[1995]] — [[Бүлүү, куорат|Бүлүү куоратын]] дьаһалтатын быһаарыытынан куорат уруккута Калинин аатынан уулуссатын уларытан, [[Чиряев Гавриил Иосифович|Гавриил Чиряев]] аатын биэрбиттэр. Бу уулуссаҕа Гавриил Чиряев урут олоро сылдьыбыт эбит.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] уонна [[Словения]] [[НАТО]] байыаннай блогар киирбиттэр.
* [[2010]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1893]] — [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] (1974 өлб.) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы, политик.
* [[1909]] — [[Сивцев Гавриил Федотович|Гавриил Сивцев]] (1975 өлб.) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт &quot;Сахалыы кылгас тылдьыт&quot; ааптара.
* [[1927]] — [[Охлопкова Александра Федоровна|Александра Охлопкова]] — сэбиэскэй кэмнээҕи хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы.
* [[1932]] — [[Саввинов Дмитрий Дмитриевич|Дмитрий Саввинов]] — прикладной экологияҕа биллиилээх чинчийээччи, биология билимин дуоктара, профессор
* [[1940]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.
* [[1962]] — [[Дьокуускай]]га [[Подголов Александр Григорьевич|Александр Подголов]] — Саха сирин бэлиитигэ, түмэт дьайыксыта.
* [[1973 сыл|1973]] — [[Сэмэн Маисов]] — Бүлүү оруйуонугар бэйиэт, прозаик, СӨ суруйааччыларын уонна РФ суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[2003]] — [[Спиридонов Иван Григорьевич|Иван Спиридонов]] (10.02.1930 төр.) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин хандьыдаата
* [[2011]] — [[Дадаскинов Степан Егорович|Степан Дадаскинов Егорович]] — &quot;Геван&quot; эрэдээксийэни олохтообут суруналыыс, бэйиэт, прозаик.
* [[2016]] — [[Скрябин Михаил Степанович|Михаил Скрябин]] (1956 с.т.), көҥүл тустуу тириэньэрэ, СӨ үтүөлээх тириэньэрэ, РФ физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Абаҕа нэһилиэгин уонна Амма улууһун Ытык киһитэ. Кини эрчийбит тустууктарыттан 50-тан тахса киһи ССРС уонна РФ спордун маастара, 13 киһи аан дойдутааҕы кылаастаах маастар буолбуттара.

{{ыйдар}}

[[Категория:Кулун тутар 29]]</text>
      <sha1>llzferspan9r2cr1vlgv3vwvyfmll5k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427071</id>
      <parentid>427070</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T23:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>427071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10705" sha1="k85ibl59dqrctz48xlzpuvzn28julxu" xml:space="preserve">'''Кулун тутар 29''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 88-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 89-c күнэ). Сыл бүтүө 277 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Мадагаскар}} — Дьоруойдары ахтар күн. 1947 сыллаахха француз колонизатордарын утары өрө турбут олохтоохторго анаан олохтоммута. Өрө туруу 1948 с. хам баттаммыта
* {{Флагификация|Россия}} — [[Юридическэй сулууспа үлэһитин күнэ]]&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2006/06/03/voennye-prazdniki-dok.html Указ Президента Российской Федерации от 31 мая 2006 г. № 549 Об установлении профессиональных праздников и памятных дней в Вооружённых Силах Российской Федерации]{{V|20|10|2010}}&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|АХШ}} — Вьетнам сэриитин бэтэрээннэрин күнэ
* {{Флагификация|Тайвань}} (Тайбаан) — [[Ыччат күнэ (Тайвань)|Ыччат күнэ]]
* {{Флагификация|ЦАР}} — [[Боганда Бартелеми|Боганда күнэ]]
* {{Флагификация|Чиили}} — Эдэр байыас күнэ
* Фортепиано күнэ. 2015 сыллаахтан ньиэмэс композитора уонна пианиһа Нильс Фрам көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. Тоҕо диэтэххэ бүгүн сыл 88-с күнэ бу фортепиано баттамнарын ахсааныгар сөп түбэһэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[845]] — [[Париж]] куораты [[биикиҥнэр]] халаабыттар.
* [[1430]] — Мурад II ыраахтааҕылаах [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтэ]] Фессалоника куораты Венеция өрөспүүбүлүкэтиттэн былдьаабыт.
* [[1549]] — [[Бразилия]] бастакы киин куората Сальвадор-да-Баия олохтоммут.
* [[1632]] — Сен-Жермеҥҥэ түһэрсиллибит эйэ сөбүлэҥинэн [[Квебек (куорат)|Квебек]] Франция хонтуруолугар төннөрүллүбүт, англичааннар 1629 с. былдьыы сылдьыбаттара.
* [[1809]] — [[Швеция]] хоруола Густав IV Адольф бөрүстүөлтэн батыммыт. Порвоо коуракка буолбут сеймҥэ түөрт [[Фииннэр|фиин]] сословиета нуучча ыраахтааҕытыгар [[Александр I]] бирисээгэ биэрэн, Финляндия улуу княжествота Швецияттан арахсыытын саҕалаабыт. 
* [[1849]] — [[Улуу Британия|Британия]] [[Пенджаб]]ы аннексиялаабыт.
* [[1857]] — 34-с бенгальскай пехота сипаайа Мангал Пандей Ост-Индскай хампаанньа салататын утары өрө турууну тэрийбит. Устуоруйаҕа Сипаайдар өрө туруулара диэн ааттанар уһун дьалхаан саҕаламмыт. Ииндийэҕэ Улуу Моҕуоллар саҕаларыттан сипаай диэн тиэрмининэн сатыы сэрииһити ааттыыллара.
* [[1918]] — [[Дьокуускай]]га өрөбөлүүссүйэни утарбыт ''Уобаластааҕы Сэбиэт'' большевиктары өйүүр ''Оробуочай дьокутааттар сэбиэттэрин'' исполкомун хаайбыт, ол иһигэр [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосовы]], [[Бубякин Николай Васильевич|Николай Бубякины]], [[М.М. Виленская]]ны, [[Я.Е. Зиберт]]ы, [[Богдан Чижик|Богдан Чижигы]] уо.д.а. [[Центросибирь]] хаайыллыбыт дьону босхолуурга ирдээбит, онтон атын карательнай этэрээт ыытарга суоһурҕаммыт.
* [[1938]] — Иркутскайга өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, Дьокуускайдааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы ноурот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.) [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] хаайыллар. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн санаатын көнөтүк этэр, хорсун-хоодуот майгылаах, омугумсуйууну утаран саха быраабын элбэхтэ туруорсубут киһи этэ. 1942 сыллаахха хаайыыга өлбүтэ, буруйа суоҕа 1962 с. дакаастаммыта.
* [[1942 сыл|1942]] — Германия [[Любек]] куоратын Британия ВВС-тара буобмалаабыттар, бу ньиэмэс куораттарын бастакы бөдөҥ ситиһиилээх буомаблааһыннара этэ.
* [[1945 сыл|1945]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Англияҕа бүтэһик [[Фау-1]] ракеталар эстибиттэр.
* [[1945 сыл|1945]] — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэс 4-с аармыйатын Сэбиэскэй аармыйа урусхаллаабыт.
* [[1947 сыл|1947]] — [[Мадагаскар|Мадагаскаар]]га французтары утары өрө туруу саҕаламмыт.
* [[1955]] — Москубаҕа учуонай [[Кнорозов Юрий Валентинович|Юрий Кнорозов]] [[Майя|майя]] омук суругун-бичигин туһунан хандьыдаат диссэртээссийэтин көмүскээбит. Кнорозов аныгы дьонтон бастакынан майя суругун аахпыт киһи буолар. Арыйыы уһулуччу буолан быһаччы дуоктар истиэпэнин иҥэрбиттэр.
* [[1974 сыл|1974]] — Кытай [[Шэньси]] куоратын аттыгар [[Терракота аармыйа]]ны булбуттар.
* [[1995]] — [[Бүлүү, куорат|Бүлүү куоратын]] дьаһалтатын быһаарыытынан куорат уруккута Калинин аатынан уулуссатын уларытан, [[Чиряев Гавриил Иосифович|Гавриил Чиряев]] аатын биэрбиттэр. Бу уулуссаҕа Гавриил Чиряев урут олоро сылдьыбыт эбит.
* [[2004 сыл|2004]] — [[Болгария]], [[Эстония]], [[Латвия]], [[Литва]], [[Румыния]], [[Словакия]] уонна [[Словения]] [[НАТО]] байыаннай блогар киирбиттэр.
* [[2010]] — Москуба метротугар икки терракт буолбут, 40 киһи өлбүт, олор истэригэр Дьокуускай олохтооҕо.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1893]] — [[Кралин (Иванов) Алексей Евсеевич|Алексей Кралин]] (1974 өлб.) — Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, салайааччы, политик.
* [[1909]] — [[Сивцев Гавриил Федотович|Гавриил Сивцев]] (1975 өлб.) — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, 1979 сыллаахха Дьокуускайга тахсыбыт &quot;Сахалыы кылгас тылдьыт&quot; ааптара.
* [[1927]] — [[Охлопкова Александра Федоровна|Александра Охлопкова]] — сэбиэскэй кэмнээҕи хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, ССРС Үрдүкү сэбиэтин дьокутаата, Саха АССР үөрэҕин миниистирин солбуйааччы.
* [[1932]] — [[Саввинов Дмитрий Дмитриевич|Дмитрий Саввинов]] — прикладной экологияҕа биллиилээх чинчийээччи, биология билимин дуоктара, профессор
* [[1940]] — [[Кычкин Николай Николаевич|Николай Кычкин]] — дуобатчыт, Ытык Күөл спортивнай оскуолатын тренерэ, СӨ уонна РФ үтүөлээх тренерэ, Таатта улууһун Ытык киһитэ.
* [[1962]] — [[Дьокуускай]]га [[Подголов Александр Григорьевич|Александр Подголов]] — Саха сирин бэлиитигэ, түмэт дьайыксыта.
* [[1973 сыл|1973]] — [[Сэмэн Маисов]] — Бүлүү оруйуонугар бэйиэт, прозаик, СӨ суруйааччыларын уонна РФ суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ.

== Өлбүттэр ==
* [[2003]] — [[Спиридонов Иван Григорьевич|Иван Спиридонов]] (10.02.1930 төр.) — литературовед, литератураны ырытааччы, филология билимин хандьыдаата
* [[2011]] — [[Дадаскинов Степан Егорович|Степан Дадаскинов Егорович]] — &quot;Геван&quot; эрэдээксийэни олохтообут суруналыыс, бэйиэт, прозаик.

{{ыйдар}}

[[Категория:Кулун тутар 29]]</text>
      <sha1>k85ibl59dqrctz48xlzpuvzn28julxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муус устар 7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7563</id>
    <revision>
      <id>427068</id>
      <parentid>425357</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T22:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>427068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12023" sha1="iicd0ezvi1dd39m2p3wzztclrlej4mz" xml:space="preserve">'''Муус устар 7''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 97-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 98-c күнэ). Сыл бүтүө 268 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|СӨ}} — Муус устар бастакы баскыһыанньата (1—7) — Аҕа күнэ. СӨ бэрэсидьиэнин N 685 Ыйааҕынан 1999 сыл олунньу 15 к. олохтоммута
* {{Флагификация|ООН}} — [[Чөл турук күнэ|Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ]]
* {{Флагификация|ООН}} — [[Руандаҕа буолбут геноциды саныыр күн]]

* {{Флагификация|Армения}} — Ийэ күнэ
* {{Флагификация|Россия}} — Өлбүт подводниктар күннэрэ&lt;ref&gt;Отмечается в годовщину гибели — 7 апреля [[1989 год|1989 года]] [[Атомная подводная лодка|АПЛ]] «[[Комсомолец (подводная лодка)|Комсомолец]]»&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Россия}} — [[Рунет]] үөскээбит күнэ&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2403 День рождения Рунета — 7 апреля.]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Мозамбик}} — Дьахтар күнэ
* {{Флагификация|Руанда}} — Геноциды саныыр кутурҕан күнэ
* {{Флагификация|США}}, [[Нью-Йорк]] штаат — Вераццано күнэ&lt;ref&gt;В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]&lt;/ref&gt;
*{{Флагификация|Киргизия}} — Кулун тутар өрөбөлүүссүйэтин күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[451]] — [[Аттила]] Мец куораты урусхаллаабыт уонна Галлия атын куораттарыгар саба түспүт.
* [[611]] — Майя омуктар хоруоллара Уне Чан билиҥҥи Миэксикэ соҕуруу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Паленке куорат-судаарыстыбыаны урусхаллаабыт.
* [[1141]] — Матильда диэн ыраахтааҕы [[Англия]]ны салайбыт устуоруйаҕа бастакы дьахтар буолбут.
* [[1348]] — Прагаҕа Карлов университет олохтоммут, Европа кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ, славяннарга бастакы университет.
* [[1719]] — [[Хамчаакы тумул арыыта|Хамчаакка]]ҕа [[Палана]] өрүс үрдүгэр олохтоохтор пятидесятник Иван Харитонов этэрээтин кыргыбыттар. 9 киһи ол иһигэр Харитонов бэйэтэ өлбүттэр, 14 киһи бааһырбыт&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Вахрин Сергей Иванович|заглавие=Тайны якутских фамилий|место=Якутск|издательство=Якутская республиканская типография им. Ю.А. Гагарина|год=2024|том=1|страницы=658|страниц=968|isbn=978-5-471-00800-7|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.
* [[1789]] — Селим III [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтин]] султаана буолбут.
* [[1900]] сыллаахха Дьокуускайга кулун тутар 7 күнүттэн ыам ыйын 6 күнүгэр (урукку ааҕыынан олунньу 23 — муус устар 23) диэри «Саха уобалаһын туора урдустарын олохторун-дьаһахтарын уонна салаллыыларын уларытыы туһунан» («О преобразовании устройства и управления инородцев Якутской области») диэн ааттаах Саха уобалаһын бырабылыанньатын мунньаҕа буолбут.
* [[1907]] сыллаахха [[Күлүмнүүр]] Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утаран, «Якутский край» хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыт.
* [[1917]] — Дьокуускай уокуругун учууталларын сийиэһэ буолбут.
* 1917 — Арассыыйа Быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыбата судаарыстыба мантан инньэ бурдугу бэйэтэ эрэ атыылырын туһунан биллэрбит (хлебная монополия).
* [[1925]] — [[Саха АССР]] оҥорон таһаарар күүстэрин ССРС Билимнэрин Академията чинчийэрин туһунан [[РСФСР]] Совнаркома уураах ылыммыт. Саха өрөспүүбүлүкэтин чинчийэргэ биллэр-көстөр учуонайдартан анал хамыыһыйа (КЯР) тэриллибит уонна 5 сылга суоттаммыт бырагыраама оҥоһуллубут. [[1925]]-[[1930]] сылларга [[ССРС]] Билимнэрин Академиятын ''Саха сиринээҕи эспэдииссийэтэ'' 10 хайысханан этэрээттэргэ арахсан [[Саха АССР]] бары уокуруктарыгар үлэлээбит, элбэх матырыйаал хомуйан бэчээттээбит.
* [[1939]] — Фашистыы Италия [[Албания]]ҕа саба түспүт.
* [[1946]] — [[РСФСР]] иһинэн Кёнигсберг уобалаһа тэриллибит, билигин Арассыыйа Федерациятын [[Калининград уобалаһа]].
* 1946 — [[ВОЗ]] устаабын 26 дойду ратификациялаабыт.
* [[1948]] — ВОЗ устааба олоххо киирбит. Бу күн билигин [[Чөл турук күнэ|Чөл турук күнүн]] быһыытынан бэлиэтэнэр.
* [[1956]] — [[Марокко]] Испанияттан тутулуга суох буолбут.
* [[1963]] — [[Югославия]] социалистыы дойду буолбут.
* [[1989]] — [[Норвегия байҕала|Норвегия байҕалыгар]] «Комсомолец» диэн сэбиэскэй атомнай подлодка тимирбит.
* [[1994]] — [[Руанда]]ҕа геноцид саҕаламмыт (премьер-миниистири уонна харабыл бельгиецтэри өлөрбүттэр, 100 хонук иһигэр 937 тыһ. киһи өлөрүллүбүт).
* 1994 — [[.ru|.RU]] домен баар буолбут. Рунет төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар.
* [[2003]] — [[АХШ]] сэриилэрэ [[Багдад]] куораты ылбыттар.
* 2003 — Бүлүү [[Сыдыбыл (Бүлүү улууһа)|Сыдыбылыгар]] оскуола умайыытыгар 22 оҕо уокка былдьаммыт. Ол оҕолортон сэттэтэ — алта кыыс, биир уол — улахан кылаас оҕолоро, кыра оҕолору быыһыы сылдьан өлбүттэр.
* [[2006]] — [[Буотама]] үрэх таһынааҕы Национальнай пааркаҕа 30 бизону ыыппыттар.
* [[2010]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[2014]] — Донецкай өрөспүүбүлүкэ (ДНР) үөскээбитин туһунан биллэриллибит.
* [[2020]] — COVID-19 хамсыга: Кытай бырабыыталыстыбата [[Ухань]] куоракка харантыыны тохтоппут.
* [[2021]] — COVID-19 хамсыга: СиДиСи биллэрбитинэн SARS-CoV-2 Alpha вирус АХШ-ка COVID-19 саамай тарҕаммыт көрүҥүнэн буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1906]] — [[Симаков Иван Николаевич|Иван Симаков]], сэрии иннинэ Дьокуускайга Гражданскай авиация пилотунан үлэлээбит Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа, байыаннай лүөччүк. Сэриигэ 1941 сыллаахха Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт.
* [[1909]] — [[Киренскэй Леонид Васильевич|Леонид Киренскэй]] — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьонтон бастакынан академик аатын ылбыт киһи.
* [[1922]] — [[Кудряшов Николай Петрович|Николай Кудряшов]] (23.03.1973) — лейтенант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944). Буруйдааһыҥҥа түбэһэн, Дьоруой аата уонна бары наҕараадалара быһыллан (1953), биир сыл хаайыыга олоорон тахсан баран 1956 сыллаахха Саха сиригэр көһөн кэлбит, Амакинкаҕа үлэлэлээбит, Ньурбаҕа өлбүт. Өлбүтүн кэннэ, 2013 сыллаахха бары бырааптара чөлүгэр түспүт.
* [[1939]] — [[Фрэнсис Форд Коппола]], кинорежиссёр, сценарист уонна продюсер, «Оскар» 6 төгүллээх, «Көмүс глобус» 4 төгүллээх лауреата.
* [[1941]] — [[Федоров Афанасий Семенович|Афанасий Федоров]], РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* [[1954]] — [[Джеки Чан]] (дьиҥ. аата Чан Кон Сан), актер, режиссёр, продюсер, каскадёр, трюк туруорааччы.
* [[1955]] — [[Скрябин Михаил Степанович|Михаил Скрябин]], көҥүл тустуу тириэньэрэ, СӨ үтүөлээх тренера, РФ физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Абаҕа нэһилиэгин уонна Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Кини эрчийбит тустууктарыттан 50-тан тахса киһи ССРС уонна РФ спордун маастара, 13 киһи аан дойдутааҕы кылаастаах маастар буолбуттара. 2016 сыллаахха [[кулун тутар 29]] күнүгэр 60 сааһыгар өлбүтэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1960]] — [[Гулиа Дмитрий Иосифович|Дмитрий Гулиа]] (1874 төр.), Абхазия народнай бэйиэтэ, абхаз литэрэтиирэтин төрүттээччи.
* [[1974]] — [[Тыаһыт|Тыаһыт - Николай Павлов]] (11.06.1904 төр.) — репрессияҕа түбэһэн өр сылларга умнууга хаалбыт сэбиэскэй кэмҥээҕи саха суруйааччыта, кэпсээнньит. Былатыан Ойуунускай кэргэнин ойох ылан, уустук кэмҥэ кини оҕолорун атаҕар туруортаабыта.

{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 7]]</text>
      <sha1>iicd0ezvi1dd39m2p3wzztclrlej4mz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427072</id>
      <parentid>427068</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T23:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Төрөөбүттэр */</comment>
      <origin>427072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12023" sha1="6avumlgfamjj33p40ix6vcdga1ov0v2" xml:space="preserve">'''Муус устар 7''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 97-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 98-c күнэ). Сыл бүтүө 268 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|СӨ}} — Муус устар бастакы баскыһыанньата (1—7) — Аҕа күнэ. СӨ бэрэсидьиэнин N 685 Ыйааҕынан 1999 сыл олунньу 15 к. олохтоммута
* {{Флагификация|ООН}} — [[Чөл турук күнэ|Аан дойдутааҕы Чөл турук күнэ]]
* {{Флагификация|ООН}} — [[Руандаҕа буолбут геноциды саныыр күн]]

* {{Флагификация|Армения}} — Ийэ күнэ
* {{Флагификация|Россия}} — Өлбүт подводниктар күннэрэ&lt;ref&gt;Отмечается в годовщину гибели — 7 апреля [[1989 год|1989 года]] [[Атомная подводная лодка|АПЛ]] «[[Комсомолец (подводная лодка)|Комсомолец]]»&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Россия}} — [[Рунет]] үөскээбит күнэ&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2403 День рождения Рунета — 7 апреля.]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Мозамбик}} — Дьахтар күнэ
* {{Флагификация|Руанда}} — Геноциды саныыр кутурҕан күнэ
* {{Флагификация|США}}, [[Нью-Йорк]] штаат — Вераццано күнэ&lt;ref&gt;В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]&lt;/ref&gt;
*{{Флагификация|Киргизия}} — Кулун тутар өрөбөлүүссүйэтин күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[451]] — [[Аттила]] Мец куораты урусхаллаабыт уонна Галлия атын куораттарыгар саба түспүт.
* [[611]] — Майя омуктар хоруоллара Уне Чан билиҥҥи Миэксикэ соҕуруу өттүгэр баар буола сылдьыбыт Паленке куорат-судаарыстыбыаны урусхаллаабыт.
* [[1141]] — Матильда диэн ыраахтааҕы [[Англия]]ны салайбыт устуоруйаҕа бастакы дьахтар буолбут.
* [[1348]] — Прагаҕа Карлов университет олохтоммут, Европа кырдьаҕас университеттарыттан биирдэстэрэ, славяннарга бастакы университет.
* [[1719]] — [[Хамчаакы тумул арыыта|Хамчаакка]]ҕа [[Палана]] өрүс үрдүгэр олохтоохтор пятидесятник Иван Харитонов этэрээтин кыргыбыттар. 9 киһи ол иһигэр Харитонов бэйэтэ өлбүттэр, 14 киһи бааһырбыт&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Вахрин Сергей Иванович|заглавие=Тайны якутских фамилий|место=Якутск|издательство=Якутская республиканская типография им. Ю.А. Гагарина|год=2024|том=1|страницы=658|страниц=968|isbn=978-5-471-00800-7|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.
* [[1789]] — Селим III [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтин]] султаана буолбут.
* [[1900]] сыллаахха Дьокуускайга кулун тутар 7 күнүттэн ыам ыйын 6 күнүгэр (урукку ааҕыынан олунньу 23 — муус устар 23) диэри «Саха уобалаһын туора урдустарын олохторун-дьаһахтарын уонна салаллыыларын уларытыы туһунан» («О преобразовании устройства и управления инородцев Якутской области») диэн ааттаах Саха уобалаһын бырабылыанньатын мунньаҕа буолбут.
* [[1907]] сыллаахха [[Күлүмнүүр]] Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утаран, «Якутский край» хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыт.
* [[1917]] — Дьокуускай уокуругун учууталларын сийиэһэ буолбут.
* 1917 — Арассыыйа Быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыбата судаарыстыба мантан инньэ бурдугу бэйэтэ эрэ атыылырын туһунан биллэрбит (хлебная монополия).
* [[1925]] — [[Саха АССР]] оҥорон таһаарар күүстэрин ССРС Билимнэрин Академията чинчийэрин туһунан [[РСФСР]] Совнаркома уураах ылыммыт. Саха өрөспүүбүлүкэтин чинчийэргэ биллэр-көстөр учуонайдартан анал хамыыһыйа (КЯР) тэриллибит уонна 5 сылга суоттаммыт бырагыраама оҥоһуллубут. [[1925]]-[[1930]] сылларга [[ССРС]] Билимнэрин Академиятын ''Саха сиринээҕи эспэдииссийэтэ'' 10 хайысханан этэрээттэргэ арахсан [[Саха АССР]] бары уокуруктарыгар үлэлээбит, элбэх матырыйаал хомуйан бэчээттээбит.
* [[1939]] — Фашистыы Италия [[Албания]]ҕа саба түспүт.
* [[1946]] — [[РСФСР]] иһинэн Кёнигсберг уобалаһа тэриллибит, билигин Арассыыйа Федерациятын [[Калининград уобалаһа]].
* 1946 — [[ВОЗ]] устаабын 26 дойду ратификациялаабыт.
* [[1948]] — ВОЗ устааба олоххо киирбит. Бу күн билигин [[Чөл турук күнэ|Чөл турук күнүн]] быһыытынан бэлиэтэнэр.
* [[1956]] — [[Марокко]] Испанияттан тутулуга суох буолбут.
* [[1963]] — [[Югославия]] социалистыы дойду буолбут.
* [[1989]] — [[Норвегия байҕала|Норвегия байҕалыгар]] «Комсомолец» диэн сэбиэскэй атомнай подлодка тимирбит.
* [[1994]] — [[Руанда]]ҕа геноцид саҕаламмыт (премьер-миниистири уонна харабыл бельгиецтэри өлөрбүттэр, 100 хонук иһигэр 937 тыһ. киһи өлөрүллүбүт).
* 1994 — [[.ru|.RU]] домен баар буолбут. Рунет төрөөбүт күнүнэн ааҕыллар.
* [[2003]] — [[АХШ]] сэриилэрэ [[Багдад]] куораты ылбыттар.
* 2003 — Бүлүү [[Сыдыбыл (Бүлүү улууһа)|Сыдыбылыгар]] оскуола умайыытыгар 22 оҕо уокка былдьаммыт. Ол оҕолортон сэттэтэ — алта кыыс, биир уол — улахан кылаас оҕолоро, кыра оҕолору быыһыы сылдьан өлбүттэр.
* [[2006]] — [[Буотама]] үрэх таһынааҕы Национальнай пааркаҕа 30 бизону ыыппыттар.
* [[2010]] — Кыргыстааҥҥа иккис өрөбүүлүссүйэ буолбут.
* [[2014]] — Донецкай өрөспүүбүлүкэ (ДНР) үөскээбитин туһунан биллэриллибит.
* [[2020]] — COVID-19 хамсыга: Кытай бырабыыталыстыбата [[Ухань]] куоракка харантыыны тохтоппут.
* [[2021]] — COVID-19 хамсыга: СиДиСи биллэрбитинэн SARS-CoV-2 Alpha вирус АХШ-ка COVID-19 саамай тарҕаммыт көрүҥүнэн буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1906]] — [[Симаков Иван Николаевич|Иван Симаков]], сэрии иннинэ Дьокуускайга Гражданскай авиация пилотунан үлэлээбит Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа, байыаннай лүөччүк. Сэриигэ 1941 сыллаахха Дьокуускай куорат военкоматынан ыҥырыллыбыт.
* [[1909]] — [[Киренскэй Леонид Васильевич|Леонид Киренскэй]] — чинчийээччи, академик, Саха Сириттэн төрүттээх дьонтон бастакынан академик аатын ылбыт киһи.
* [[1922]] — [[Кудряшов Николай Петрович|Николай Кудряшов]] (23.03.1973) — лейтенант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1944). Буруйдааһыҥҥа түбэһэн, Дьоруой аата уонна бары наҕараадалара быһыллан (1953), биир сыл хаайыыга олоорон тахсан баран 1956 сыллаахха Саха сиригэр көһөн кэлбит, Амакинкаҕа үлэлэлээбит, Ньурбаҕа өлбүт. Өлбүтүн кэннэ, 2013 сыллаахха бары бырааптара чөлүгэр түспүт.
* [[1939]] — [[Фрэнсис Форд Коппола]], кинорежиссёр, сценарист уонна продюсер, «Оскар» 6 төгүллээх, «Көмүс глобус» 4 төгүллээх лауреата.
* [[1941]] — [[Федоров Афанасий Семенович|Афанасий Федоров]], РФ культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
* [[1954]] — [[Джеки Чан]] (дьиҥ. аата Чан Кон Сан), актер, режиссёр, продюсер, каскадёр, трюк туруорааччы.
* [[1955]] — [[Скрябин Михаил Степанович|Михаил Скрябин]], көҥүл тустуу тириэньэрэ, СӨ үтүөлээх тренера, РФ физкультураҕа уонна спортка туйгуна, Абаҕа нэһилиэгин уонна Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо. Кини эрчийбит тустууктарыттан 50-тан тахса киһи ССРС уонна РФ спордун маастара, 13 киһи аан дойдутааҕы кылаастаах маастар буолбуттара. 2016 сыллаахха [[кулун тутар 26]] күнүгэр 60 сааһыгар өлбүтэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1960]] — [[Гулиа Дмитрий Иосифович|Дмитрий Гулиа]] (1874 төр.), Абхазия народнай бэйиэтэ, абхаз литэрэтиирэтин төрүттээччи.
* [[1974]] — [[Тыаһыт|Тыаһыт - Николай Павлов]] (11.06.1904 төр.) — репрессияҕа түбэһэн өр сылларга умнууга хаалбыт сэбиэскэй кэмҥээҕи саха суруйааччыта, кэпсээнньит. Былатыан Ойуунускай кэргэнин ойох ылан, уустук кэмҥэ кини оҕолорун атаҕар туруортаабыта.

{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 7]]</text>
      <sha1>6avumlgfamjj33p40ix6vcdga1ov0v2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кэлэр көлүөнэлэри ыал үөскэтэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56119</id>
    <revision>
      <id>427066</id>
      <parentid>421286</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T22:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11633" sha1="9wl3pxh1w9ln6zqf7zgs2hen316zhyv" xml:space="preserve">Аныгы үйэҕэ эдэрдэр атаахтык иитиллэн, үөрэтиллэн улааталлара элбээн хаалан уонна сэбиэскэй былаас кэмигэр ыал буолуу үгэстэрин суох оҥороннор эдэр ыаллар арахсыылара үксээн иһэрин тэҥэ, төрөтөр оҕолорун атаахтатан кэбиһэллэриттэн өйдөрө-санаалара туруга суох буолара элбээтэ.

Билигин саҥа холбоспут ыаллар аҥардарын курдуктара сотору кэминэн арахсалларын туһунан бары билэллэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы &quot;сонун&quot; диэн сахаларга суох тылынан солбуйан суох курдук оҥорон кэбиһиилэриттэн эдэрдэр солумсах санаалара улаатан хаалыытыттан атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһэллэрэ эбиллэн ыаллар арахсыылара үксээтэ. “Айыы үөрэҕэ” диэн секта эдэрдэр айыыны оҥорор санааларын аһара ыытан бары солуну, атыны көрдүү, боруобалыы сатыылларын үксэтэрэ ыал олоҕун алдьатара элбээн иһэр.

Ыал буолуу сүрүн анала диэн оҕо төрөтүүтэ буолар. Эр киһи уонна дьахтар оҕо төрөтөөрү, саҥа киһини үөскэтээри, олохторун салҕаары сөбүлэһии оҥостоннор ыал буолаллар. Бу оҕо хайдах быһыылаах, майгылаах буолан төрүүрэ сайдыылаах буор куттаах эр киһини таба талан ылыыттан улахан тутулуктааҕын умнаннар, күүлэйдии  сылдьан оҕо оҥоттороллоро элбээһинэ үчүгэйгэ тириэрдибэт. Араас сайдыыта суох буор куттаахтар, элбэх уу-хаар саҥалаахтар дьахтарга урутаан түһүнэллэриттэн куһаҕан хаачыстыбалаах оҕолор төрүүллэр. Ыал буолуу үгэстэрин туһаныы оҕо талыллыбыт  хаачыстыбалаах буоларын быһаарар аналлаах. 

Кыыс оҕо ыалы тэрийэригэр ыраас кыыһынан буоларын ыал буолуу үгэстэрэ ирдииллэр. Кыыс аатыгар анаан-минээн –куо диэн эбиискэни туһанан ырааһын чуолкайдаан бэлиэтииллэр. Ыраас кыыс оҕо эр киһи сайдыылаах буор кутун оҕотугар тириэрдэринэн быһаарыллан олоххо киирэн сылдьар.

Ыалы тэрийиигэ ыал буолуу үгэстэрин тутуһууну аҕа уустарын баһылыктара кытаанахтык ирдииллэрэ эрэйиллэр. Аҕа ууһун баһылыга аймахтара сайдан, тупсан, үлэни кыайан иһиилэригэр ылар улахан оруола, бу үгэстэри тутуһууттан быһаччы тутулуктаах.

Быстар дьадаҥылар салайар былааһы ыланнар туораппыт ыал буолуу үгэстэригэр киирсэр энньэни уонна халыымы эдэрдэр ыалы тэрийэллэригэр туһаныы ирдэнэр көрдөбүл буолар кэмэ кэллэ. Аныгы кыыс ыалы тэрийэригэр аналлаах баайын эрдэттэн мунньунан энньэтин бэлэмнэнэрэ, бу ырыынак кэмигэр кыаллар кыахтанна. 

Уол оҕото ыалы тэрийэригэр быстар дьадаҥы буолбакка аналлаах баайдаах, кыыс оҕо энньэтин саҕа халыымы киллэрэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолара табыллар. Сөптөөх баайдарын холбоон ыалы тэрийбит дьон сонно арахса сатыыллара тохтуур кыахтанар. 

Ыал буолууга эр киһини таба талан ылыыга туттуллар аналлаах таптал диэн тылы үөскэтэн туһаналлар. Таба тал – таптал диэн тыл суолтата итинник быһаарыллар. Билигин бу тылы көҥүллэринэн барбыт дьахталлар имэҥнэрэ аһара баран улааппытын кистииргэ анаан туһана сылдьаллара сыыһаны, халыйыыны үөскэтэр.

Оҕону төрөтүүгэ дьон бэйэлэрин туһалаах хаачыстыбалара диэн баарын билигин умнан кэбистилэр. Аймахтар сайдалларын, тупсалларын туһугар ыал буолааччылар төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэн икки өрүттэнэн хаалар хаачыстыбаларын билинэллэрэ эрэйиллэр көрдөбүл буолар:

1. Туһалаах хаачыстыбалар.

2. Куһаҕан, буортулаах хаачыстыбалар.

Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Кинилэр туһалаах да, куһаҕан да хаачыстыбалара удьуордаан уонна утумнаан оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр салгыы бэриллэн иһэллэрин билэллэрэ уонна аҕыйатан, кыччатан биэрэллэрэ эрэйиллэр кэмэ кэллэ.

Оҕону төрөтүүгэ эр киһи саамай туһалаах хаачыстыбатынан буор кутун сайдыылааҕа уонна бу буор кутун оҕолоругар биэрэн иһэрэ буолар. Буор кут диэн хас да көлүөнэ дьон олохторун устата элбэхтик үлэлииртэн, хамсаныылары оҥорортон, нэмин билэн туттунууттан үөскүүр өй-санаа, быччыҥнары хамсатар кыах ааттанар.

Сахалар бу үлэни оҥорууга улахан туһалаах уратыны үөрэтэн, билэн ыал буолуу үгэстэригэр киллэрэн туһаналлар. Сайдыылаах буор куттаах эр киһи оҕото, кэлэр көлүөнэлэрэ кини буор кутун ылынаннар үлэҕэ тупсарыылары, сайдыыны киллэрэр кыахтаналлар.

Куһаҕан, буортулаах хаачыстыбалаах эр дьону эрдэттэн билэн туоратыыны ыал буолуу үгэстэрин туһанан оҥоруу ордук табыллар. Олоххо улахан уопутурбут төрөппүттэр кыыстарыгар эр киһини талан ылыыга көмөлөһөн ыйан биэрэллэрэ табыллар. Кыыс оҕо эр киһини ыал буолуон инниттэн таба талан ылар кыахтанара аймахтар, аҕа уустара сайдан, тупсан иһэллэрин үөскэтэр.

Оҕо ыалга саҥа киһи буолан олохторугар, өйдөрүгэр-санааларыгар үһүс өрүтү үөскэтэн таһаарара демократия тутулугун олоххо киллэрэн сайдыыны, тупсууну ситиһэн иһиигэ туһаныы буолар.

Эдэрдэр солумсах буолуулара улаатан хаалан ыал олоҕун таба сыаналаабат буола сылдьаллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ анаан-минээн со-лун диэн солумсах буолуу үөскүүрүн тохтотор, биллэрэр тылы суох оҥорон эдэрдэр солумсах буолууларын улаатыннараллар. &quot;Сонун” диэн сахаларга суох тылы буланнар солун диэни солбуйан, кистээн, суох оҥорон кэбиспиттэрэ, солумсах буолуу суох буолбутун курдук албыны үөскэтэн, бары солумсахтара улаатан хаалла.

Албын билиннэҕинэ, арылыннаҕына дьон албыҥҥа түбэһэ, киирэн биэрэ сылдьыбыттарыттан саатан, кыбыстан туһаммат буолуулара үөскээһиниттэн, сыыйа хаалан барыытыгар тириэрдэллэр. Бу албын арылларын “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн өс хоһооно уларыйыы кэлэрин биллэрэрэ үөскэтэр. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэйинэн” ааҕыллар этилэр, бары салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн тутталлара, арбаналлара. Бу былаас эстибитин кэннэ дьадаҥы “үчүгэй” диэн этии куһаҕана арыллан, аны хаалбыта, билигин баайдар үчүгэй буолан сылдьаллар. Дьон бары байыыны ситиһэ сатаан үлэни кыайа-хото үлэлииллэриттэн омук сайдыыны ситиһэрэ кыаллар кэмэ кэллэ. 

Өй-санаа үөрэҕэр бу үөскээн олоххо киирбит тосту уларыйыыны араас үөрэхтээхтэр, учуонайдар диэн ааттанааччылар билбэт буола сылдьаллара улахан хомолтолоох. Элбэх ахсааннаах үлэһиттэр бу үөрэхтээхтэри, сэбиэскэй былаас ордубут тобохторун аны итэҕэйбэт буоллахтарына, араас албыннарыттан босхолоннохторуна эрэ, олоххо таба суолу тутуһар кыахтаналлар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатаабыт солун диэн тылларын урукку оннугар киллэрдэхтэринэ эрэ саха дьоно солумсах буолуулара аҕыйыыра үөскээн өйдөрө-санаалара көнөн сайдыыны ситиһэр кыахтаналлар. (1,29).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>9wl3pxh1w9ln6zqf7zgs2hen316zhyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саха төрөппүттэрин албыннааһын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56122</id>
    <revision>
      <id>427067</id>
      <parentid>421285</parentid>
      <timestamp>2026-04-07T22:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15821" sha1="aabpoz7om5ain8fuvu7gin3cushk6a2" xml:space="preserve">Дьон ону-маны, уратыны булан оҥорон аатыра, тугу эмэ ситиһэ охсуохтарын баҕара саныыллара хаһан баҕарар элбэх. Ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары булан оҥорон уратыларын биллэрэ сатыыллар. 

Элбэх үөрэхтэммит иллэҥ, ону-маны суруйары баһылаабыт дьон үксээн хаалбыттара ол-буну була сатаан сахалыы итэҕэл үөрэҕин буккуйааччылары элбэттилэр. Бу кэмҥэ тугу эмэ булан суруйдум даҕаны итэҕэл үөрэҕэ баар буолуо диэн сыыһа санааччылар элбээн сылдьаллар. Ону-маны була сатаан оҥорон былыргы кэмнэргэ үөскээбит уонна дьоҥҥо туһалааҕа быһаарыллан туттулла сылдьар сахалыы таҥара  үөрэҕэр киллэрэ сатааччылар итэҕэл үөрэҕэ икки өрүттээҕин билбэттэриттэн улахан буккууру оҥороллор: 

1. Итэҕэл таҥара үөрэҕин өрүтэ. Оҕоҕо, киһиэхэ саҥа, үчүгэй үгэстэри иҥэрэн биэрэн сайдыыны ситиһэригэр тириэрдэр. 

2. Үрүҥ айыы итэҕэлэ. Былыргылар, инники олорон ааспыт дьон билиилэриттэн үчүгэйин, үрүҥүн талан ылан аныгы олоххо туһаныы. 

Сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны оҥорон атеист буолан хаалбыт дьону албыннааһыны тыл үөрэхтээхтэрэ туһана сылдьаллар. Олох салгыы баран истэҕинэ дьон албыны, сымыйаны син-биир билэн иһэллэриттэн сымыйа арыллан тахсыыта албыннааһыны, сэти үөскэппит дьоҥҥо иэстэбили үөскэтэн таһааран син-биир тохтотор. Ким да, кимиэхэ эрэ албынната сылдьыан баҕарбатыттан, бу албыны оҥоро сылдьар дьон биллэн хаалыылара атыттар итэҕэллэриттэн, эрэллэриттэн тахсалларыгар тириэрдэрэ иэстэбили үөскэтиэн сөп.

Араас албыны, була сатааһыны туһананнар сахалыы итэҕэл дьоҥҥо таба өйдөммөт буолан хаалан буккууру оҥороро элбээтэ. Былыргы кэмнэртэн биллэр улахан айыылары ыйдар ааттарыгар сыһыаран хос туһана сатааһын букатын сыыһа, була сатаан сымыйалааһын буолар. Айыылар киһиэхэ ханнык ыйтан тутулуга суох көмөлөһөллөр. Сэтинньи ыйга баар буолар диир Байанай таҥара булчуттар таҥаралара, айыылара буолар. Бу таҥара дьон сылы быһа бултуулларыгар көмөлөһө сылдьара ый уларыйарыттан тутулуга суох, хаһан да аҕыйаабат. 

Айыыларга ол-бу араас астары, ону-маны сыбыы сатааһын диэн була сатаан оҥоруулар буолаллар. Айыылар диэн өлбүт дьон ураты санаалара буолан аска-таҥаска кыһамматтар, эттэрэ-сииннэрэ суох буолан саҥа киирэр уларыйыыны ылымматтар. Бу була сатаан эбиилэри киллэрэн биэрии сахалыы итэҕэл үөрэҕин аһара уустугурдан, буккуйан, туһата суох оҥорон эрэр.

Маат диэн дорҕооннорун дьайыыта иҥэриллэ сатыыр суолтатыгар сөп түбэспэт тыл ааттанар. Тыл үөрэхтээхтэрэ оҥоро сатыыр араас, киһи өйүгэр түспэт, тыла өҕүллэн сатаан саҥарбат тыллара бары маат курдук куһаҕан дьайыыны оҥороллор. Бу куһаҕан дьайыылаах тыллар эдэр оҕолорго саха тылын үөрэтии туһата суох, ыарахан диэн өйдөбүлү биэрэн иҥэрэн кэбиһэллэр. Эдэрдэр саха тылын үөрэтэллэрин быраҕан нуучча тылыгар көһөллөрө элбээн иһэрэ ити быһаарыыттан тутулуктанар.

Аһара үгүс маат курдук уустук тыллары элбээн хаалбыт тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорон уонна салайар былаастарын туһанан саха тылыгар киллэрэн иһэллэриттэн тылы үөрэтии ыараан, уустуга, эрэйэ эбиллэн тахсар. Итэҕэл үөрэҕэ тылтан буолбакка үлэ оҥорон таһаа-рыытыттан, үйэлэргэ үөскээбит олох үөрэҕиттэн, өй-санаа үгэс буоларыттан үөскүүрүнэн сүрүн дьайыытын оҕо иитиитигэр, үөрэтии-тигэр туһаайарын үөрэхтэммит ааттаах дьон билбэттэр.

Бу кэмҥэ Саха сиригэр элбэх омуктар мустан олороллоруттан саҥа омук үөскүүр кэмэ кэлэн иһэр. Хайа омук тыла саҥарарга судургу, боростуой даҕаны эдэрдэр ол тылы үөрэтэллэрэ, баһылыыллара саҕаланан баһыйар оруолу ылан барар кыахтанар.

Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылын саҥа, маат курдук тылларынан эбэн биэрэн үөрэтэргэ ыаратан кэбиһэннэр эдэрдэр абааһы көрөн үөрэппэт буолан иһэллэр. Үөрэтэргэ чэпчэки, урукку баарыттан уларыйбакка сылдьар нуучча тылын үөрэтэллэрин ордорор буолан эрэллэр.

Ол-бу араас, саҥа тыллары булан, оҥоро сатаан тылы уларыта, тупсара сатааһын сэти үөскэтэн эдэрдэр атын омук тылыгар, нууч-чалыыга көһөллөрө эбиллэн иһэр. Омук сайдыыны ситиһэригэр туһата суох, былыргы олоҥхо кэмигэр сахалары төннөрө сатыыр тыл үөрэхтээхтэрин аныгы, сайдыыны ситиһии кэмигэр туоратыы, тохтотуу эрэ саха омук салгыы сайдарыгар тириэрдэр буолла.

Сахалыы Кут-сүр үөрэҕэр оҕо кыра, өссө бэйэтэ өйдөөбөт эрдэҕинэ ийэ кута саҥа билбит үгэстэриттэн үөскээн иһэр уонна улааппытын да кэннэ туһалыы, салайа сылдьар диэн этиллэр. Бу оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, киһи буолууну ситиһэригэр туһалаах үөрэҕи төрөппүттэр туһаннахтарына эрэ оҕо иитиитин кыайан таба суолунан салайаллар. 

Үгэстэр үөскээһиннэрин уратылара манныктар:

1. Туох эрэ уратыны, саҥаны билии, көрүү үгэһи үөскэтэн иһэр.

2. Ханнык эмэ быһыыны оҥоруу хатыланнаҕына үгэһи үөскэтэр.

3. Көрөн, истэн үөрэниини элбэхтик хос-хос хатылаан умнуллубат турукка тириэрдэн үгэһи үөскэтинэн туһаныы.

Мин саҥа улаатан иһэн элбэх бырааттарбын, балыстарбын ийэм, эбэм көрөллөрүгэр элбэхтик көмөлөспүтүм. Билигин бары үлэһиттэр. Эбэбит оҕолору барыларын кыахтарыттан көрөн соруйан ону-маны оҥотторон иһэриттэн бары үлэлии үөрэнэллэрэ ситиһиллибит.

Ким эрэ эппитин толоруу хос-хос хатыланнаҕына соннук үгэһи үөскэтэн кэбиһэрэ уонна атын киһини үтүктүүттэн киһи быһыытын тутуһуу үөскээн тахсара итинник быһаарыллара сөп. 

Сиэним кыра, саҥа олорор эрдэҕинэ Кут-сүр үөрэҕинэн дьарык-тана сылдьан оҕоҕо үгэс үөскүүрүн боруобалыыр санаа киирдэ. Туох эмэ ураты быһыыны, саҥаны айыыны оҥорон үгэс сонно оҕоҕо үөскээн хааларын быһаарыы эрэйиллэрэ тиийэн кэллэ. 

Ыскаап аттыгар оонньуурдары көрө олорор оҕо икки атахтарыгар улахан сибэкки угуллар вазаларын кэтэрдитэлээн кэбистим. Ураты быһыы, саҥаны айыы буолан соһуйда, сэргээтэ. Атахтарын хамсата оонньоото. Солуна ааспытын кэннэ уһулан уурдубут.

Үгэс биирдэ оҥорору кытта сонно үөскээбит буоллаҕына, хас да хонон баран ону хатылаан оҥоруу табыллыан сөп. Ону боруобалаан көрөөрү ыскаап аттыгар кэлэн аанын аһан вазалары таһааран биэр-биппэр атахтарыгар кэтитэлээн кэбистэ. Төһө эмэ өр кэмҥэ соннук оонньоон баран атын аралдьытар оонньуурдар кэлэннэр уонна бу быһыы туһата суоҕа быһаарыллан кэлин бырахпыта.

Сахалар Кут-сүр үөрэхтэрэ оҕону үлэлииргэ үөрэтиигэ кыра эрдэҕинэ “Туһа киһитэ” оҥоруу туһалыырын этэн биэрэр. Ийэ кута сайдар, иитиллэр кэмигэр үлэлиир үгэстэргэ үөрэммитэ баҕа санаа буолан улааппытын кэннэ үлэҕэ үөрэнэригэр туһалыы сылдьар.

Саха омук сайдан иһиитигэр, оҕо ийэ кутун иитиигэ албын “айыы үөрэҕэ” оҥорор куһаҕана ордук улаатта. Кинилэр оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан этиилэрэ эдэрдэр оҕолорун ийэ кутун иитиигэ кыһамматтарын үөскэтэн сылдьар. Сымыйанан була сатаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕин” тохтотор кэм кэлбитин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. Кинилэр баар-суох оҕолорун өйүн-санаатын айыы “үчүгэй” диэн сымыйанан этэн буккуйаннар улаатан иһэн сыыһа-халты туттунан кэбиһэрин элбэтэллэр.

Оҕолор өйдөрө-санаалара сайдарын туһугар салайааччылар буол-бакка төрөппүттэр эрэ кыһаналлар, оҕо улааттаҕына кинилэргэ туһаны оҥорор. Сымыйа, оҕону сыыһа үөрэтиигэ тириэрдэр “айыы үөрэҕин” тохтотууга төрөппүттэр аан бастаан кыһаныахтара этэ.

Көрсүө, сэмэй майгылаах, бары үлэни баһылаабыт саха омуга сайдыы суолугар киирэн иһэрин мэһэйдэһэ, туорайдаһа сатыыр тыл үөрэхтээхтэрин итэҕэл үөрэҕиттэн тохтоттоххо, туораттахха табыллар. Омугу үлэ эрэ сайыннарарын билэн үлэһиттэр сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэн туһаналлара ирдэнэр көрдөбүл буолла.

Итэҕэл үөрэҕэ диэн олох үөрэҕэ буолар. Ол аата олох уопутуттан хомуллан үйэлэргэ үөскүүр үгэстэр итэҕэли үөскэтэллэр. Сахаларга, сорох омуктарга итэҕэл үөрэҕэ киһи таҥара диэн ааттанан олоххо киириитэ 3,5 тыһыынча сыллартан ордубута быһаарыллан эрэр. Үрүҥ Аар тойон таҥара үөрэҕэ ол кэмҥэ сайдан билиигэ тахсыбыта дакаастаныан сөп. Онтон саҥа итэҕэл үөскээн олоххо киириитэ кырата 300 сылы ылара омук сайдыыны ситиһэр кэминэн, биир династия үйэтин уһунунан быһаарыллара табыллар. 

Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ баһылаабыт курдук сананан сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны булан оҥоро сатыыллара бу кэмтэн ыла хаалыаҕа. Сэбиэскэй былаас ордон хаалбыт тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна оччотооҕу учуонайдар билигин даҕаны дойдуну салайыыга кыттыһа сылдьалларыттан бу куһаҕан быһыы тарҕанан хаалла. Сотору ырыынак олоҕо киэҥник тарҕанна-ҕына республика бюджетын туһата суохха ыскайдааһын суох буолла-ҕына, бу халыйыы тохтуоҕа. Үлэһиттэр бэлэмнэригэр олорон эрэ өссө албынныы сатыыллара аһара барара элбээтэ.

Ийэ кута үчүгэй быһыыларынан иитиллибит, туруктаах өйдөөх-санаалаах оҕо улааттаҕына үлэни кыайа-хото үлэлээн аймахтары уонна омугу сайыннарар кыахтанарын туһаныахпыт этэ. (1,31).

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]]</text>
      <sha1>aabpoz7om5ain8fuvu7gin3cushk6a2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>