Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 50490 427077 418660 2026-04-08T21:54:57Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427077 wikitext text/x-wiki [[Оҕо]] улаатан [[киһи]] буолууну ситиһиитэ ойох ыллаҕына эбэтэр эргэ таҕыстаҕына, ол аата саҥа [[ыал]]ы үөскэттэҕинэ туолар диэн ааҕыллар. Бу киһи [[өй-санаа|өйө-санаата]] тосту уларыйар [[кэм]]э ыал буолан урууну оҥоруунан бэлиэтэнэр. Хомойуох иһин киһи олоҕо бүтэр, муҥурданар кэмэ тиийэн кэлэринэн эдэрдэр саҥа ыалы үөскэтиилэрэ кэлэр көлүөнэлэри төрөтөн, киһи быһыылаахтык иитэн, үөрэтэн аймахтары, [[омук]] [[ахсаан]]ын элбэтэн сайыннаран иһиигэ аналланар. Ыал буолууну [[сахалар]] тэрийиилэрэ “[[Туох барыта икки өрүттээх]]” диэн [[айылҕа]] төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр: 1. [[Эт-сиин]] [[баҕа санаа]]тын дьайыыта киһиэхэ улахан уонна киһиэхэ имэҥи үөскэтэр. Оҕо улаатан сааһын ситиитигэр баҕа санаата өссө улаатар. Ыал буолуу [[уол]] уонна [[кыыс]] эттэрин-сииннэрин баҕа санаатын ханнарыыга, толорууга уонна кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ аналланарыттан [[олох]] тутаах сыалынан ааҕыллар. 2. Сахалар үөрэхтэрэ ыал буолууга энньэни уонна халыымы эбии киллэрэн биэрэн үлэттэн үөскүүр өй-санаа көрдөбүллэрин, киһилии быһыыны, өйү-санааны тутуһууну эбэн биэрэр. Энньэ уонна халыым ыал баайа-мала эбиллиитин үөскэтэннэр, эбиискэ тутулук буолан, таптал, имэҥ умсулҕана аҕыйаатаҕына ыал арахсан, ыһыллан хааларын тохтоторго туһалыыллар. Ыал буолуу сүрүн сыалынан оҕо төрөтүүтэ, кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буолар. Төрүүр оҕо бары хаачыстыбатын, этин-сиинин, [[буор кут]]ун тупсарыыга ыал буолуу былыргы [[үгэстэр]]э икки өрүтү тутуһан туһаны оҥороллор: 1. Оҕо этин-сиинин тупсуутун, доруобуйата бөҕөргүүрүн ситиһиигэ төрүччү үөрэҕин туһаннаҕына табыллар. 2. Оҕо өйүн-санаатын; буор, ийэ, салгын куттарын уонна сүрүн сайыннарыыта киһи буолууну ситиһэригэр туһалыыр. Оҕо этэ-сиинэ тупсан төрүүрэ атын аймахтары, омуктары кытта холбоһууттан үөскүүрүн сахалар былыргыттан билэн “[[Хаан тупсарыыта]]” диэн аналлаах үөрэҕи олохтоон туһаналлар. Былыргы сахалар оҕо ыал буоларыгар улахан суолтаны биэрэн аналлаах үгэстэри үөскэппиттэр. Бу үгэстэр аан маҥнай ыал төрүүр оҕото төрөппүттэрин удьуордуулларын уонна утумнуулларын ситиһиигэ аналлаахтар. Удьуордааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ төрөппүттэрин эттэрин-сииннэрин уратылара, онтон утумнааһын диэн хамсаныылары оҥорууга дьоҕурдара, буор куттара уонна өй-санаа атын үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһиилэрэ ааттаналлар. Төрөппүттэртэн оҕолоругар эттэрэ-сииннэрэ, буор куттара уонна үчүгэй үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһэллэрин салгыырга ыал буолуу үгэстэрэ туһалыыллар. Олус былыргы кэмнэртэн сахалар ыал буолууга тутуһар үгэстэрэ өс хоһоонноро буолан сылдьаллар: - “Уруу ырааҕа, [[уу]] чугаһа үчүгэй” диэн [[өс хоһооно]] киһи ыраах сиртэн ойох ыларын эбэтэр эргэ тахсарын ситиһиигэ аналланан ыаллар оҕолоро доруобай буоларын хааччыйар. - Ыал буолууга аналлаах “Хаан тупсарыыта” диэн үгэһи туһаналлара атын омуктары кытта холбоһууларын сайыннаран иһэриттэн эт-сиин тупсарын уонна дьон үйэлэрэ уһуурун ситиһэр кыахтаналлар. Хаан тупсарыыта эти-сиини тупсаран омук уһун үйэни ситиһэригэр туһалыыр. Омук киһитэ атын хааннаах киһини кытта ыал буолан холбостохторуна тупсарыллыбыт хааннаах оҕолор төрүүллэр. Тупсарыллыбыт хааннаах бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ, тас көрүҥнэрэ тупсан, уҥуохтара көнөн, улаатан иһэрин сааһырбыт дьон көрөн да билэллэр. Ыал буолууга эт-сиин ылар оруола улаханынан бөҕө, доруобай эттээх-сииннээх дьон элбэх оҕону төрөтөр кыахтаахтарын туһаныы эрэйиллэр. Былыргы төрүппүт Эллэй Боотур бөҕө доруобуйалаах, көйгө, үлэһит кыыһы ойох ылан сахалары элбэппитин эр дьон бары туһана сылдьыахтара этэ. (1,30). - “[[Тэҥнээҕи булунуу]]” диэн үөрэх тэҥнээхтэр төрөппүт оҕолоро өйө-санаата туруктаах буола улаатарын төрүттүүрүн сахалар тутуһаллар. Удьуор диэн оҕо төрөппүттэрин, өбүгэлэрин этин-сиинин уратыларын иҥэринэн төрүүрэ ааттанар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн удьуордааһын эмиэ икки өрүттээх: 1. Төрөппүттэр үчүгэй, туһалаах хаачыстыбаларын удьуордааһын. 2. Олоххо буортуну оҥорор хаачыстыбалар, араас бодоҥнор, ыарыылар кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиилэрин тохтотууга ыал буолуу үгэстэрин уонна төрүччү үөрэҕин тутуһуу туһалыыр. Күүс диэн эт-сиин уратытын, үлэни оҥорор кыаҕын быһаарыы ааттанар. Күүстээх эттээх-сииннээх киһи оҕото удьуордаатаҕына кини курдук көрүҥнээх, күүстээх буолара быһаарыллар. Утумнааһын диэн төрөппүтүттэн оҕотугар буор кута, хамсаныылары оҥорор кыаҕа уонна атын, үөрүйэх буолбут өйө-санаата бэриллиитэ ааттанар. Буор кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, кыаҕа буоларынан уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьарынан кэлэр көлүөнэлэр сайдан, тупсан иһиилэрин быһаарар. Хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа, бу быччыҥы [[санаа]] хоту күүскэ хамсатара буор кутуттан, кыаҕыттан тутулуктанар. Кыаҕа аҕыйах киһи хамсаныылары оҥороро бытаан, сыылба да буолуон уонна сатаан, табан хамсанымыан сөп. Кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр буор кут олус күүскэ харыстаныахтааҕын быһааран ыал буолуу үгэстэрэ хааччыйаллар. Буор кут “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр: 1. Сайдыылаах, уустук, күүстээх хамсаныылары оҥорор кыахтаах буор кут аймах, омук сайдан иһиитин үөскэтэр. 2. Дьадаҥы, хамсаныылары сатаан, табан оҥорбот, сүрэҕэ суох, элбэхтик кыайан хамсаммат буор кут эмиэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэриттэн омук мөлтүүр кэмэ тиийэн кэлиэн сөп. Төрөппүттэриттэн оҕотугар бэриллэн иһэр бБуор кут хас да көлүөнэлэр усталарыгар сайдар. Утуму харыстааһын аймахтар сайдыыларыгар ордук улахан суолталаах. Күүс диэн эт-сиин күүһэ, онтон кыах диэн өй-санаа, буор кут уратыта, хамсаныылары оҥорууга дьоҕура ааттанар. Буор кут хамсаныылары хайдах оҥороро кыаҕыттан улаханнык тутулуктанар. Сайдыыта суох буор куттаах дьону туспа арааран ыалы тэрийиэх инниттэн туоратыыны сахалар “Тэҥнээҕи булунуу” диэн былыргы үгэстэрэ оҥорор. Үлэһит дьон оҕолоро үлэһиттэри кытта ыал буоллахтарына, үлэһит, сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн өссө сайдар кыахтанарын ситиһэллэр. Ыал буолууга туттуллар былыргыттан олохсуйбут үгэстэри кыах баарынан арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт: 1. Ыал буолааччылар билсиһиилэрин саҕалыахтарын иннинэ төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна онон ыйдаран баҕа санааларын салайаллара ирдэнэр көрдөбүл буолар. 2. Кыыс оҕо атын эр киһини өссө билэ илигин төрөппүттэрэ туоһулууллар. Эр киһи утумун, сайдыылаах буор кута кэлэр көлүөнэтигэр бэриллэн иһэрин үөскэтээри бу үгэс туттуллар. 3. Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ. 4. Энньэни уонна халыымы быһаарсыы. Ыал буолааччылар билсиһиилэригэр төрүччү үөрэҕэ хайаан да туттуллара кэлэр көлүөнэлэр сайдыыларын үөскэтэр аналлаах. “Бодоҥноохтон бодоҥ төрүүр” диэн этии араас ыарыылаахтар, дьадаҥылар оҕолоро соннук бодоҥноох буолууларын быһаарарынан төрүччү үөрэҕэ олору туоратарынан туһата улаатар. Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ аан маҥнай эт-сиин баҕа санаатын көрдөбүллэриттэн тутулуктанар. Ыал буолууга айылҕаттан көрдөбүл бастаан иһэр. Онтон үлэ баайы-малы үөскэтэринэн, энньэ уонна халыым эбиискэ киириитэ ыал буолууга киһилии быһыыны, үлэни оҥорууну киллэрэн биэрэр аналлаахтар. Ыал буолуу кыыс, дьахтар өйүн-санаатын улаханнык уларытара саха тылынан бэлиэтэнэн этиллэ сылдьар: - Ойох. Ыраас кыыһынан эргэ тахсыбыт кыыс ойох диэн ааттанар. Ойох уонна атын дьахталлар уратыларын “Киһи ойоҕо, ойох буолбат” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. (2,165). Итини тэҥэ, бу ойох диэн тыл “ой-ох” диэн саҥа аллайыыттан үөскээбитэ, бу тыл үөскээбит уратытын, бүрүөһүн алдьаныытын биллэрэрэ ордук суолталаах. Күтүөт уол болдьообут кэмигэр кэлбэтэҕиттэн нэһилиэктэрин баайдара: “Кулубабыт кыыһа дэлэ киэбирбэтэҕэ. Орто дойдуга холооннооҕо суоҕун курдук туттара. Хата ханнык эрэ суол киһитэ хоонньоһон аастаҕа, саатта! Билигин хайа баҕарар уолга эргэ барыан баҕарбытын да иһин, киһи ойоҕо буола сылдьыбыт дьахтары ким ылыай!” – дэһэр буолбуттара. (3,55). Ойох эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрүн былыргылар билэннэр кыыс оҕону кыһанан харыстыыллара, эргэ тахсарыгар улахан суолтаны биэрэллэрэ, киэргэтэллэрэ, симииллэрэ, энньэтин толору хомуйаллара, сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрэ охсоллоро. Эт-сиин баҕата эмиэ элбэҕиттэн уонна “Дьахтар кулгааҕынан таптыыр” диэн өс хоһооно кыыс бэйэтэ быһаарыыны ылынарыгар араас албыҥҥа киирэн биэрэрэ элбэҕин биллэрэринэн, уһаппакка эрэ оннун буллара охсорго кыһаналлара. Ол барыта кыыстара сайдыылаах буор куттаах оҕону төрөтөрүгэр аналланара. Омук сайдан иһэр кыаҕын харыстааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр удьуорун, этин-сиинин уонна утумун, буор кутун харыстааһын ааттанар. Ити баҕа санаалары ойох эрэ толорор кыахтанарын сахалар билэллэр. - Кэргэн. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит кэргэн диэн тыл билигин даҕаны сүппэккэ, туттулла сылдьара кыыстарын хайа эр киһиэхэ биэрбиттэрин билбэт дьахталлар элбэхтэриттэн тутулуктаах. Ол курдук кыыһа суох эргэ тахсыбыт дьахтар кэргэн диэн ааттанара уларыйан хаалбат. Кэргэн ыал олоҕун үгэстэрин тутустаҕына иккис оҕотуттан салгыы оҕолоро эр киһини утумнуохтарын сөп. - Күүлэйдиир дьахтар. Бэйэтин быстах баҕа санааларын толоро сылдьар дьахтар ааттанар. Араас сэлээрчэхтэр, дьэгээрбэлэр, соруохалар ыал буолууга аналлара суохтар уонна сахаларга даҕаны элбээн ылар кэмнээхтэрин үгүс тыллар бааллара биллэрэр. Күүлэйдиир дьахталлар элбээтэхтэринэ омук уларыйара, атын саҥа үөскүүр омугунан солбуллара тиийэн кэлиэн сөбүттэн сэрэннэххэ табыллар. Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ эр киһи удьуорун, утумун харыстыылларыттан омук үйэтэ уһуурун үөскэтэллэр. Эр киһи эдэр ойохтоох буоллаҕына, саастара үллэстэн тэҥнэһэн хаалалларын тэҥэ, оҕолоро эр киһиттэн ылыммыт сайдыылаах буор куттаах буолан төрүүрэ ситиһиллэр. Айылҕа сүрүн тутулуга “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктааҕа хаһан да уларыйбат. Сир Күҥҥэ чугаһаан хааллаҕына сир-дойду уотунан умайыан, онтон Сир Күнтэн ыраатан, тэйэн биэрдэҕинэ космос тымныыта баһылыан сөп. Сир Күнтэн биир тэҥ соҕус ырааҕынан, ити икки өрүттэр икки ардыларынан, тэҥнэһиини үөскэтэр миэстэтинэн көтө сырыттаҕына, итии уонна тымныы, сырдык уонна хараҥа алтыһара тыыннаах айылҕаны үөскэтэр, ол иһин Сиргэ олох баар буолар кэмигэр билигин олоробут. Ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Кинилэр биир тылы булан сөбүлэһэн, холбоһон олоҕу олорууларыттан ыал буолуу үөскүүр уонна бу ыаллар оҕолорун хайдах иитэллэриттэн аймахтар уонна омук сайдан иһиитэ тутулуктанар. Омуктар сайдан иһиилэрэ биирдиилээн ыаллар олохторуттан быһаччы тутулуктаах. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр уонна иитэр, үөрэтэр аналлааҕыттан омуктар сайдыыларын төрүттүүр. Кэлэр көлүөнэлэр киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир кыахтанан улааттахтарына омук ахсаана эбиллэр уонна үлэни кыайан сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан киһи буолууну ситиһиитин биир тутаах бэлиэтинэн ыал буоларын ааҕаллар. Оҕо улаатан этэ-сиинэ уонна өйө-санаата ситтэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар кэмэ кэллэҕинэ, киһи буолуу өйүн-санаатын баһылаатаҕына, ситистэҕинэ бэйэтэ төрөппүттэриттэн туспа баран саҥа ыалы олохтуура табыллар. Ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр. Ол курдук ыал буолуу бастакы өрүтүнэн таптал, бэйэ-бэйэни сөбүлэһии ааҕыллар, иккис өрүтүнэн баай-мал; энньэ уонна халыым көмө тирэҕи үөскэтэллэр. Аныгы, ырыынак, байыы-тайыы үйэтэ баайа суох киһи диэни суох оҥорор. Былыргы кэмҥэ сахалар энньэни уонна халыымы туһананнар, ыал буолааччылар баайдара-маллара тэҥнэһиитин үөскэтэннэр бөҕө туруктаах ыалы тэрийэллэр этэ. Былыргы кэмнэргэ дьон табатык эбэтэр табата суох оҥорууну тус-туспа араарарга сөп уонна сыыһа диэн тыллары туһанарга киллэрбиттэр. Бу тыллар киһи оҥорор быһыыларын быһаарыыга эмиэ туһанылла сылдьыбыттар. Сөбүгэр диэн сөп түбэһиини биллэрэр тылбыт баара, сөп, кыайан үчүгэй буолбатын быһаарар. Дьон өйө-санаата өссө сайдан истэҕинэ оҥорор быһыыларын уратыларынан арахсыылара үчүгэй уонна куһаҕан диэн тыллар үөскүүллэригэр тириэрдибит. Бу тыллар туттуллууга киирбиттэрин кэннэ сөп уонна сыыһа диэн тыллар суолталара арыычча кыччаан, кыра, быстах дьыалалары быһаарар кыахтанан сылдьаллар. Сөп диэн тылтан салгыы сайдан сөбүлээһин диэн өйдөбүл үөскээбит. Ол аата сөбүлээһин диэн туох барыта сөп түбэстэҕинэ ааттанар. Сөбүлүүр киһи сыта, тас көрүҥэ, туга барыта баҕа санааҕа сөп түбэстэҕинэ сөбүлээһин үөскүүр. Ол курдук сөбүлүүр киһи саҥата, тугу саҥарара, оҥороро барыта сөп түбэстэҕинэ табыллар. Киһи киһини сөбүлээһинэ салгыы сайдан иһэр көрүҥнэрдээх: 1. Сөбүлүү көрүү төһө эмэ ыраахтан саҕаланыан сөп. Киһи киһини сөбүлүү көрүүтэ тас көрүҥү кытта быһаччы сибээстээх. Ол аата үчүгэй көрүҥ диэн олохсуйбут баҕа санааҕа сөп түбэһии эрэйиллэр. 2. Харах хараҕы көрөн сөбүлээһинэ, хардары сөбүлээһини үөскэтиэн сөп. Сөбүлүү көрсөр харахтар бэйэ-бэйэлэригэр тардыһыылара үөскүүр. 3. Сөбүлүү көрсүү кэнниттэн билсиһии, кэпсэтии, төрүччүнү үөрэтии, бииргэ сылдьыы саҕаланар кыахтанар. 4. Билсиһииттэн чугасаһыы саҕаланар. Эт-сиин сөбүлэһиитэ, бэйэ-бэйэҕэ тардыһыыта сөбүлүүр сыты таһаарар, сөбүлээһин үөскүүр. Сахалар ол иһин сөбүлүүллэрин сыллаан ылан биллэрэллэр. Эдэрдэр бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһиилэрин кэнниттэн төрөппүттэр төрүччү үөрэҕинэн дьарыктаналлар, энньэ уонна халыым туһунан салгыы кэпсэтэллэр. Ыалы тэрийиигэ икки өрүтү; сөбүлээһиини уонна баай-мал тэҥнэһиитин холбоон туһаныы ыал бөҕө тирэхтээх буоларын, арахса охсуу уустугурарын үөскэтэрин билигин ырыынак, баай-мал баһылыыр кэмигэр туһаныы эрэйиллэр. Оҕо улаатан сааһын ситтэҕинэ уол оҕо ойох ылар, онтон кыыс эргэ тахсар, өйдөрүгэр-санааларыгар улахан уларыйыылар киирэллэр. Сахалар бу бэлиэ кэм үөскүүрүн арааран билэннэр, киһи буолууну ситиһии диэн чопчу бэлиэтээн ааттаабыттар. Уол оҕо ойох ыллаҕына эр киһи аатырар. Кыыс эргэ таҕыстаҕына эр киһини биллэҕинэ, этигэр-сиинигэр биллэр уларыйыы киирбитин бэлиэтээн, аата дьахтар диэҥҥэ уларыйар. Эргэ тахсыы диэн бары кыргыттар баҕа санаалара. Кинилэр бу баҕа санааларын улаатталлар, эттэрэ-сииннэрэ ситтэр эрэ толорор кыахтаналлар. Арай кимиэхэ эргэ тахсыахха диэн быһаарыыны ылыныы уустуктары үөскэтэрэ хаһан да аҕыйаабат. Ол курдук киһи этин-сиинин сайдыыны ситиһэр уратыларын сахалар билэллэриттэн ыал буолууга улахан оруолу уураллар. Былыргы ыраахтааҕы баарын саҕана кыыс оҕону улааттар, этэ-сиинэ ситтэр эрэ төрөппүттэрэ эрдэттэн кэпсэтэн, кыыстара сөбүлүүр күтүөтүн булан, талан эргэ биэрэн, оннун булларан кэбиһэллэрэ. Кыыс оҕо эргэ барбакка хойутаатаҕына этин-сиинин баҕатын тулуйбакка ханнык эрэ сайдыыта суох, дьадаҥы буор куттаах эр киһини кытта тутуһан кэбиһиэн сөбүн эмиэ аахсаннар сааһын ситтэр эрэ эргэ биэрэ сатыыллара. “Тэҥнээҕи булунуу” диэн этии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктаныытыгар ананар. Ол курдук бэйэлэрин тэҥнээхтик сананар ийэ уонна аҕа оҕолоругар туруорар көрдөбүллэрэ тэҥнэһэринэн оҕо өйө-санаата туруктаах буола улаатарын үөскэтэллэр. Кыргыттар бары баай киһиэхэ эргэ тахсыахтарын баҕалара баһаам. Кинилэр бэлэмҥэ, мааныга, бары-барыта баарыгар көҥүл күүлэйдии сылдьар, сынньана сытар санаалара элбэх. Кыра оҕону көрүү элбэх бириэмэни ылара онно эмиэ олук буолар. Ол иһин ырыынак кэмигэр баай киһи кыргыттары талан ылар кыахтанарын туһанар кэм кэллэ. Баай киһи ойоҕо буолуу төһө да үчүгэйин, бэлэми туһаныы элбээбитин да иһин “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ эмиэ сөп түбэһэр уратылаах. Ол курдук баай киһи баҕа санаата элбэҕин курдук таптала эмиэ элбиэн сөп. Баай киһи көрсүүлэннэҕинэ эбэтэр иккис кэргэнин ылан кэбистэҕинэ эр киһини үллэстии ыган кэлиэн сөп. Киһи барыта байыан-тайыан, олоҕо көнүөн баҕарар, ол иһин кыайарынан үлэлиир. Баай-мал мунньуллар, эбиллэр төрүтүнэн ыал ааҕыллар. Ыаллар төрөтөр оҕолоро элбээн истэхтэринэ баайдара-маллара элбииригэр улаатан иһэр оҕолорун үлэлээн көмөлөрө улаханнык туһалыыр. Кыра эрдэхтэриттэн үлэлии, туһа киһитэ буола үөрэммит оҕолор үлэни кыайар кыахтара улаатар. Былыргы да кэмнэргэ ыаллар табыллан бииргэ олорбокколор арахсар түбэлтэлэрэ биирдэ-эмэтэ буолар эбит. Маннык түбэлтэҕэ арахсан барааччыга, эр киһи да, дьахтар да буоллун, баай-мал мунньуллубута арааран биэриллибэт эбит. Барбыт киһи барбытынан, туоҕа да суох барарга тиийэрэ ыал арахсыытын аҕыйатар кыаҕа улаханын, ол кэмнэргэ таба туһаналлар эбит. Бу быһаарыыны билигин да олоххо туһаныахха сөп. Ол курдук ыал олоҕун бөҕөргөтүүнү ханнык баҕарар дойду оҥорор кыахтаах. Арахсыы билигин ордук элбээн турдаҕына, кэргэннэрин быраҕан баран атын сиргэ, атыттарга барар киһиэхэ ыал баайыттан-малыттан арааран биэрии тохтоотоҕуна, быраҕан барааччыга ханнык эмэ мэһэй үөскүүрэ, толкуйдуу, ыараҥната түһэригэр туһалыа этэ. Аҥардастыы ийэлэри эрэ аһара баран өрө тутуу, арбааһын, кинилэр эрэ баалларын курдук этэ сылдьыы, аҥар өрүтү, аҕалары аанньа ахтыбакка, умнууга, намтатыыга тириэрдэр. Оҕону ахтыыга, хайҕааһыҥҥа аҥардас ийэ эрэ буолбакка аҕаны холбуу, ыал диэн этэн, бу ыаллар оҕолоро диэнинэн билиһиннэриэххэ сөп этэ. Сылга хас даҕаны ийэлэр күннэрин тэрийэн ыытыы төһө да ийэлэри өрө туппутун иһин аҕалары атаҕастыыр, суохтарын курдук өйдөбүлү оҥороро оҕолорго куһаҕан сабыдыаллаах. Ийэлэри аһара өрө тутуу, арбааһын аҕалары намтатан, умуннаран кэбиһэрэ оҕону иитиигэ улахан халыйыыны оҥорорун иһин тохтотуохха сөп этэ. Уол оҕону иитиигэ аҕа оруола үрдүгэ, бастаан иһэрэ ордук. Оҕо улаатан иһэн өйө-санаата туруктаахтык, ол аата “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһан сайдарын туһугар төрөппүттэрэ; эр киһи уонна дьахтар иккиэн тэҥҥэ кыттыһаллара ирдэнэр. Кыахтаах дойду ыал олоҕун харыстыыр аналлаах. Ыал олоҕо туруктанарыгар дойдутун көмөтө диэн аналлаах ыал олоҕун харыстыыр сокуоннары ылыныы уонна олору толоруу буолуо этэ. Аныгы үйэҕэ арҕаа дойдуларга элбээн эрэр гомосексуалистар уонна лесбиянкалар ыал олоҕун тутулуктарын, оҕону иитии төрүттэрин, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сокуонун тутуһууну суох оҥороллор, итини тэҥэ кэлэр көлүөнэлэри суох оҥорон дьону эстиигэ тириэрдэр улахан халыйыылары үөскэтэллэр. Бу халыйбыт өйдөөх-санаалаах дьон омугу сайыннарыахтара диэн санааҕа киирии сымыйалааһын, албыҥҥа киллэрии буолар. Кинилэргэ ыал буолууну букатын көҥүллээмиэххэ, онтон оҕону иитиигэ отой да чугаһатымыахха сөп этэ. Бу бэйэлэрин эттэрин-сииннэрин баҕата ханарын эрэ ситиһэ сатыыр дьон оҕону иитиигэ аҥар өттүгэр барар аһара халыйыыны үөскэтэллэр. Кинилэр оҕону иитиилэрэ аҥар өттүгэр; эр киһи дуу, дьахтар дуу диэки халыйан хаалыыта туруга суох өйдөөх-санаалаах эдэрдэри үөскэтэрэ омук сайдыытыгар улахан буортуну оҥорор. Аныгы сайдыылаах диир үйэбитигэр ыал буолуу үгэстэрэ харыстабылга киирэр аналлаахтар. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыыта уһун үйэлэргэ уларыйбаттарынан ыал буолуу үгэстэрэ былыргыларынан хаалыахтара этэ. (4,52). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. – М.: Издательство “Наука”, 1977. – 248 с. 2. Саха өһүн хоһоонноро=Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с. 3. Якутскай Н. Төлкө. – Якутск: Кн. изд-во, 1973. – 768 с. 4. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с. [[Категория:Ыал]] 1bj2kffvv9m00azph1n7anl7mx4zyze 0 55558 427078 413252 2026-04-08T22:06:46Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427078 wikitext text/x-wiki Оҕо улаатан киһи буолууну ситиһиитэ ойох ыллаҕына эбэтэр эргэ таҕыстаҕына, ол аата саҥа ыалы үөскэттэҕинэ туолар диэн ааҕыллар, бу кэмтэн ыла оҕо буолан бүтүү кэлэр. Эдэр киһи өйө-санаата тосту уларыйар кэмэ урууну оҥоруунан бэлиэтэнэр. Төһө да хомолтолооҕун иһин киһи олоҕо бүтэр, муҥурданар кэмэ тиийэн кэлэринэн эдэрдэр саҥа ыалы үөскэтиилэрэ кэлэр көлүөнэлэри төрөтөн, улаатыннаран аймахтары элбэтэн, омугу сайыннаран иһиигэ аналланар. Былыргылар билиилэрин харыстаан туһаныыны үрүҥ айыы итэҕэлэ оҥорор. Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ ыал олоҕун көмүскүүр, харыстыыр аналлаах. Ыал буолууну сахалар тэрийиилэрэ “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттэнэр: 1. Кыыс уонна уол сөбүлэһиилэрэ. 2. Энньэни уонна халыымы туһаныы. Бу икки өрүттэри арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт: 1. Оҕо этэ-сиинэ улаатан ситтэҕинэ атыҥҥа баҕарар санаата улахан дьайыыны оҥорор. Сахалар ыал буолууну тэрийиигэ саастарын сиппит эдэрдэр атын аҥардарын сөбүлүүр санаалара улаатарын уонна “Көрөөт да сөбүлээбитим” диэн этиини туһаналлар. Ыал буолуу уол уонна кыыс эттэрин-сииннэрин баҕа санаатын ханнарыыга, толорууга аналланар уонна кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ, киһилии өйү-санааны иҥэрэн улаатыннарыыга туһуланар. Оҕону иитии, үөрэтии ыал олоҕуттан тутулуктанан олох салҕанан иһиитин үөскэтэр. Ууһааһын диэн эт-сиин айылҕаттан ылыммыт баҕа санаата ыал буолууну үөскэтэн кэлэр көлүөнэлэри элбэтэргэ аналланар. 2. Сахалар үөрэхтэрэ ыал буолууга энньэни уонна халыымы эбии киллэрэн биэрэн үлэттэн үөскүүр өй-санаа көрдөбүллэрин, киһилии быһыыны уонна өйү-санааны тутуһууну айылҕа көрдөбүлүгэр эбиискэ киллэрэн биэрэн икки өрүттээх тутулугу үөскэтэн өссө бөҕөргөтөн биэрэр. Энньэ уонна халыым ыал баайа-мала эбиллиитин үөскэтэннэр, эбиискэ тутулук буолан, таптал умсулҕана аҕыйаатаҕына ыал арахсан, ыһыллан хааларын тохтоторго улаханнык туһалыыллар. Ыал буолуу сүрүн сыалынан оҕо төрөтөн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии буолар. Төрүүр оҕо бары хаачыстыбатын; этин-сиинин, буор кутун тупсарыыга ыал буолуу былыргы үгэстэрэ туһалыыллар: А. Оҕо этин-сиинин тупсуутун, доруобуйата бөҕөргүүрүн ситиһиини ыал буолуу үгэстэрэ сайдыылаах буор куттаах эр киһини талан ылыыны туһанан ыал өссө тэриллэ илигиттэн саҕалыыллар. Б. Оҕону кыра эрдэҕинэ иитиигэ, үөрэтиигэ ийэ кутун аан бастаан  иитэн, сайыннаран өйүн-санаатын төрүттээн биэрэллэр. Оҕо этэ-сиинэ тупсан төрүүрэ атын аймахтары, омуктары кытта  холбоһууттан үөскүүрүн сахалар былыргыттан үөрэтэн билэн “Хаан  тупсарыыта” диэн аналлаах үөрэҕи олохтоон ыал буолуу үгэстэригэр  киллэрэн эр киһини таба талан ылыыга анаан туһана сылдьаллар. Былыргы сахалар оҕо ыал буоларыгар улахан суолтаны биэрэн аналлаах үгэстэри үөскэтэн туһаналлар. Бу үгэстэри тутуһуу аан маҥнай ыал төрүүр оҕото бөҕө эттээх-сииннээх уонна сайдыылаах буор куттаах буоларын ситиһиигэ аналлаахтар, ол иһин төрөппүттэри талан ылыыга туттулла сылдьаллара ирдэнэр. Таптал диэн ыал буолааччылары таба талан ылыыны биллэрэр аналлаах тылы дьахталлар билигин имэҥнэрэ аһара барбытын быһаара сатааһыҥҥа көһөрөн эрэллэр. Удьуордааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ төрөппүттэрин эттэрин-сииннэрин уратылара, онтон утумнааһын диэн хамсаныылары оҥорууга дьоҕурдара, буор куттара уонна өй-санаа атын үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһиилэрэ ааттаналлар. Төрөппүттэртэн оҕолоругар эттэрэ-сииннэрэ, буор куттара уонна үчүгэй үөрүйэхтэрэ бэриллэн иһэллэрин салҕаан биэрэргэ ыал буолуу үгэстэрэ туһалыыллар. (1,52). Олус былыргы кэмнэртэн уһун үйэлээх сахалар ыал буолууга анаан тутуһар үгэстэрэ өс хоһоонноро буолан сылдьаллар: - “Уруу ырааҕа, уу чугаһа үчүгэй” диэн өс хоһооно киһи ыраах сирдэртэн ойох ыларын эбэтэр эргэ тахсарын ситиһиигэ аналланан ыаллар оҕолоро доруобай буоларын хааччыйарга туһалыыр. - Сахалар ыал буолууга аналлаах “Хаан тупсарыыта” диэн үгэһи туһана сылдьаллара атын аймахтары, омуктары кытта холбоһууларын сайыннаран иһэриттэн эттэрэ-сииннэрэ тупсара, күүстэрэ-кыахтара эбиллэрэ аҕыйаабат уонна үйэлэрэ уһуур кыахтанар. Хаан тупсарыыта диэн туспа хааннаах аймахтары кытта холбоһуу эти-сиини тупсаран, бөҕөргөтөн омук уһун үйэни ситиһэригэр туһа-лыыр. Тупсарыллыбыт хааннаах бааһынайдар эттэрэ-сииннэрэ, тас көрүҥнэрэ тупсан, уҥуохтара көнөн, улаатан иһэрин тэҥэ, өйдөрө-санаалара тобуллаҕаһын сааһырбыт дьон арааран билэллэр. Ыал буолууга эт-сиин ылар оруола улаханынан бөҕө, доруобай эттээх-сииннээх дьон элбэх оҕону төрөтөр кыахтаахтарын туһаныы эрэйиллэр. Былыргы төрүппүт Эллэй Боотур бөҕө доруобуйалаах, көйгө, үлэни кыайа-хото үлэлиир кыыһы ойох ылан сахалары элбэппитин билэн эр дьон бары туһана сылдьыахтара этэ. (2,30). - “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэх оҕо иитиитигэр, үөрэтиитигэр ордук сыһыаннаах. Тэҥнээхтэр төрөппүт оҕолоро өйө-санаата туруктаах буола улаатарын төрүттүүрүн сахалар тутуһаллар. Удьуор диэн оҕо төрөппүттэрин, өбүгэлэрин этин-сиинин уратыларын иҥэринэн төрүүрэ ааттанар. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн удьуордааһын эмиэ икки өрүттэнэр: а. Төрөппүттэрин үчүгэй, үлэлииргэ туһалаах хаачыстыбаларын удьуордаан иҥэриммит оҕо сайдыыны ситиһэрэ түргэтиир. б. Эккэ-сииҥҥэ буортуну оҥорор хаачыстыбалар, араас бодоҥнор, ыарыылар кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиилэрин тохтотууга ыал буолуу үгэстэрин уонна төрүччү үөрэҕин тутуһуу туһалыыр. Күүс диэн эт-сиин уратытын, үлэни оҥорор кыаҕын быһаарыы ааттанар. Күүстээх эттээх-сииннээх киһи оҕото удьуордаан төрөөтөҕүнэ кини курдук көрүҥнээх уонна күүстээх буолара быһаарыллар. Утумнааһын диэн төрөппүтүттэн оҕотугар буор кута, хамсаныылары оҥорор кыаҕа уонна атын, үөрүйэх буолбут өйдөрө-санаалара бэриллиитэ ааттанар. Буор кут диэн киһи хамсаныылары оҥорор өйө-санаата, кыаҕа буоларынан уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьарынан кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр. Оҕо хамсаныылары оҥороро түргэнник сайдан, тупсан иһиилэрин үөскэтэр аналлаах. Хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар өй-санаа, бу быччыҥы киһи санаатын хоту күүскэ хамсатара буор кутуттан, кыаҕыттан тутулуктанар. Дьадаҥы, үлэни кыайбат буор куттаах киһи оҕото өссө мөлтөх буор куттаах буолан төрүүрэ быһаарыллар. Буор кута сайдыыта суох, кыаҕа аҕыйах киһи хамсаныылары оҥороро бытаан, сыылба да буолуон уонна сатаан, табан хамсанымыан сөп. Кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр буор кут олус күүскэ харыстанарын быһааран ыал буолуу үгэстэрэ туттулла сылдьаллар. Сайдыылаах буор куттаах киһини атыттар үлэни хайдах үлэлиириттэн көрөн быһаараллар. Үлэһит киһи аҕыйах саҥалаах, көрсүө, сэмэй буолара былыргыттан биллэр. Киһиргэһэ суох киһи бэйэтин арбанан кэпсэнэрэ аҕыйаҕынан эдэрдэр ыал буолууларыгар анаан үлэһит сахалар суорумньу көмөтүн элбэхтик туһаналлар. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн уларыйан биэрэр тутулугун быһаарар этиигэ буор кут эмиэ сөп түбэһэр: I. Сайдыылаах уустук, күүстээх хамсаныылары оҥорор кыахтаах буор кут кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн истэҕинэ эрэ аймахтар, омук  сайдыыны ситиһиитэ салҕанан иһэр уонна тарҕанар. II. Дьадаҥы, хамсаныылары сатаан, табан оҥорбот, сүрэҕэ суох, элбэхтик кыайан хамсаммат буор кут эмиэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэриттэн омук мөлтүүр кэмэ тиийэн кэлиэн сөп. Үлэһит сахалар дьадаҥылары кытта ыал буолан холбоспоттор. Буор кут диэн быччыҥнары хамсатарга аналлаах өй-санаа хас да көлүөнэлэр усталарыгар сайдан иһэр. Утуму харыстааһын диэн аймахтар сайдыыларыгар ордук улахан суолталаах. Күүс диэн эт-сиин күүһэ, онтон кыах диэн өй-санаа, буор кут уратыта, хамса-ныылары оҥорор дьоҕура ааттанар. Буор кут хамсаныылары хайдах оҥороро кыаҕа элбэҕиттэн улаханнык тутулуктанар. Сайдыыта суох буор куттаах дьону туспа арааран ыалы тэрийиэх инниттэн туоратыыны сахалар “Тэҥнээҕи булунуу” диэн былыргы үгэстэрэ оҥорор. Үлэһит дьон оҕолоро үлэһиттэри кытта ыал буолан холбостохторуна, үлэһит, сайдыылаах буор куттара кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн өссө сайдар кыахтанарын ситиһэллэр. Ыал буолууга туттуллар былыргыттан олохсуйбут үгэстэри кыах баарынан арыыйда кэҥэтэн ырытыахпыт: - Ыал буолааччылар билсиһиилэрин саҕалыахтарын иннинэ төрүччүлэрин ыраахха диэри үөрэтэллэрэ уонна онон ыйдаран эттэрин-сииннэрин баҕа санааларын салайан биэрэллэрэ ирдэнэр көрдөбүл буолар. Эт-сиин баҕа санаата быстах баҕа санаа буолара хаһан да уларыйбатыттан туттуна сылдьыы куруук эрэйиллэр. - Кыыс оҕо атын эр киһини өссө билэ илигин төрөппүттэрэ туоһулууллар. Эр киһи утумун, сайдыылаах буор кута кэлэр көлүөнэтигэр бэриллэн иһэрин үөскэтэр туһугар, бу үгэс туттуллар. - Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ. - Энньэни уонна халыымы быһаарсыы. Ыал буолааччылар билсиһиилэригэр төрүччү үөрэҕэ хайаан да туттуллара кэлэр көлүөнэлэр сайдыыларын үөскэтэргэ аналланар. “Бодоҥтон бодоҥ төрүүр” диэн этии араас ыарыылаахтар, дьадаҥылар оҕолоро соннук бодоҥноох буолан төрүүллэрин быһаарарынан уонна олору туоратар аналынан төрүччү үөрэҕин туһата улаатар. Уол уонна кыыс сөбүлэһиилэрэ аан маҥнай эт-сиин баҕа санаатын көрдөбүллэриттэн тутулуктанар. Ыал буолууга айылҕаттан көрдөбүл бастаан иһэр. Онтон үлэ баайы-малы үөскэтэринэн, энньэ уонна халыым эбиискэ киириитэ ыал буолууга киһилии быһыыны, үлэни оҥорууну киллэрэн биэрэр аналлаахтар. Ыал буолуу кыыс, дьахтар өйүн-санаатын улаханнык уларытара саха тылынан бэлиэтэнэн этиллэ сылдьар: - Ойох. Ыраас кыыһынан эргэ тахсыбыт кыыс ойох диэн ааттанар. Ойох уонна атын дьахталлар уратыларын “Киһи ойоҕо, ойох буолбат” диэн өс хоһооно баара биллэрэр. (3,165). Итини тэҥэ, бу ойох диэн тыл “ой-ох” диэн саҥа аллайыыттан үөскээбитэ, бу тыл үөскээбит уратытын, бүрүөһүн алдьаныытын биллэрэрэ ордук суолталаах. Күтүөт уол болдьообут кэмигэр кэлбэтэҕиттэн нэһилиэктэрин баайдара: “Кулубабыт кыыһа дэлэ киэбирбэтэҕэ. Орто дойдуга хо-лооннооҕо суоҕун курдук туттара. Хата ханнык эрэ суол киһитэ хоонньоһон аастаҕа, саатта! Билигин хайа баҕарар уолга эргэ барыан баҕарбытын да иһин, киһи ойоҕо буола сылдьыбыт дьахтары ким ылыай!” – дэһэр буолбуттара. (4,55). Ойох эрэ эр киһини утумнуур оҕону төрөтөрүн былыргылар билэннэр кыыс оҕону кыһанан харыстыыллара, эргэ тахсарыгар улахан суолтаны биэрэллэрэ, киэргэтэллэрэ, симииллэрэ, энньэтин толору хомуйаллара уонна сааһа ситтэр эрэ эргэ биэрэ охсоллоро. Ол барыта эт-сиин баҕата эмиэ элбэҕиттэн уонна “Дьахтар кулгааҕынан таптыыр” диэн өс хоһооно кыыс бэйэтэ быһаарыыны ылынарыгар араас албыҥҥа киирэн биэрэрэ элбэҕин биллэрэрин туһанан, уһаппакка эрэ оннун буллара охсорго төрөппүттэрэ кыһаналлара. Омук сайдан иһэр кыаҕын харыстааһын диэн кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһэр удьуорун, этин-сиинин уонна утумун, буор кутун харыстааһын ааттанар. Ити үтүөҕэ тириэрдэр баҕа санаалары толорор кыахтааҕын иһин саха эр дьоно ыраас кыыһы эрэ ойох ылаллар. - Кэргэн. Олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит кэргэн диэн тыл билигин даҕаны сүппэккэ, туттулла сылдьара кыыстарын хайа эр киһиэхэ биэрбиттэрин билбэт дьахталлар элбэхтэриттэн тутулуктаах. Кыыһа суох эргэ тахсыбыт дьахтар кэргэн диэн ааттанара былыргыттан олохсуйбут. Кэргэн ыал олоҕун үгэстэрин тутустаҕына иккис оҕотуттан салгыы оҕолоро эр киһини утумнуохтарын сөп. Баайдаах, кыахтаах эр киһи иккис кэргэнин ылан кэбиһэрин сахалар утарбаттара сааһырбыт, элбэх туһалаах үөрүйэхтэрдээх киһи сайдыылаах буор кута төрөтөр оҕолоругар бэриллэн иһэриттэн тутулуктанар. Маҥнай тэриллибит ыал арахсан, үрэллэн хаалыылара суох буолан салгыы эбиллэн иһэр кыахтаналлар. - Күүлэйдиир дьахтар. Бэйэтин быстах баҕа санааларын толоро сылдьар дьахтар ааттанар. Сайдыылаах буор куттаах оҕолору төрөп-пөттөрүттэн ыал буолар аналлара суох буолан хаалар. Араас сэлээрчэхтэр, дьэгээрбэлэр, соруохалар ыал буолууга аналлара суохтар уонна сахаларга даҕаны элбээн ылар кэмнээхтэрин ити тыллар бааллара биллэрэр. Дьахталлар көҥүллэринэн, бэйэлэрэ эр киһини талан ылан эргэ тахсаллара эдэрдэригэр элбэхтик күүлэйдииллэригэр тириэрдэр. Күүлэйдиир дьахталлар элбээтэхтэринэ омук ахсаана аҕыйыыра, уларыйара, атын омугунан солбуллара тиийэн кэлиэн сөп. Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ эр киһи удьуорун, утумун харыстыылларыттан омук үйэтэ уһуурун үөскэтэллэр. Эр киһи эдэр ойохтоох буоллаҕына, саастара үллэстэн тэҥнэһэн хаалалларын тэҥэ, оҕолоро эр киһиттэн ылыммыт сайдыылаах буор куттаах, үчүгэй үөрүйэхтэрдээх буолан төрүүрэ ситиһиллэр кыахтанар. Ыал буолуу “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр. Эр киһи уонна дьахтар дьон икки өрүттэрин үөскэтэллэр. Кинилэр биир тылы булунан сөбүлэһэн, холбоһон олоҕу олорууларыттан ыал буолуу үөскүүр уонна бу ыаллар оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн аймахтар уонна омук сайдан иһиитэ тутулуктанар. Оҕо буор кута аҕатыттан тутулуктаах, онтон ийэ кута, өйө-санаата ийэтэ иитэн биэрбит үгэстэриттэн хомуллар. Омуктар сайдан иһиилэрэ биирдиилээн ыаллар олохторуттан быһаччы тутулуктаах. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр уонна иитэр, үөрэтэр аналлааҕыттан аймахтар, омуктар сайдыыларын төрүттүүр. Кэлэр көлүөнэлэр киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй, үлэни-хамнаһы кыайа-хото үлэлиир кыахтанан улааттахтарына омук ахсаана эбиллэр уонна үлэни кыайарыттан сайдыыны ситиһэр кыахтанар. Сахалар оҕо өйө-санаата сайдыытын, улаатан киһи буолууну ситиһиитин биир тутаах бэлиэтинэн ыалы тэрийэрин ааҕаллар. Оҕо улаатан этэ-сиинэ уонна өйө-санаата ситтэҕинэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһанар кэмэ кэллэҕинэ, киһи буолуу өйүн-санаатын баһылаатаҕына, ситистэҕинэ бэйэтэ төрөппүттэриттэн туспа баран саҥа ыалы тэрийэр кыахтанар. Киһи этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыыта уһун үйэлэргэ уларыйбаттарынан ыал буолуу үгэстэрэ былыргытынан хааларын үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин тутуһааччылар хааччыйаллар. Аныгы сайдыылаах диир үйэбитигэр ыал буолуу үгэстэрэ үрүҥ айыы буолуу итэҕэлин харыстабылыгар киирэр аналлаахтар. (5,61). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Ыал буолуу үгэстэрэ. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 137 с. 2. Ксенофонтов Г.В. Эллэйада. – М.: Издательство “Наука”, 1977. – 248 с. 3. Саха өһүн хоһоонноро = Якутские пословицы и поговорки. – Якутск: Бичик, 2017. – 256 с. 4. Якутскай Н. Төлкө. – Якутск: Кн. изд-во, 1973. – 768 с. 5. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.]] i694uz0uw1dkhodcuq86k53rhweettg 4 57974 427075 426979 2026-04-08T18:30:49Z Il Nur 6088 /* Күрэс кыттааччылара */ 427075 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{WAM |header = [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Биики-саас — 2026]] <div style="margin-right:1em; float:right;">[[Билэ:CEE_Spring_Logo_vertical-t.svg|150px]]</div> |subheader = «'''Биики-саас — 2026'''» — Бикипиэдьийэҕэ ыстатыйа суруйууга аналлаах '''[[meta:Wikimedia CEE Spring 2026|Wikimedia CEE Spring 2026]]''' аан дойдутааҕы күрэс, сааскы 72 хонук иһигэр ыытыллар (ыам ыйын 31 күнүгэр диэри). Соруга — Европа дойдуларыгар баар Бикипиэдьийэлэр ыккардыларыгар доҕордоһуу ситимин тупсарыы, аттынааҕы судаарыстыбалар тустарынан билиини хаҥатыы, Саха сирин туһунан атын тылынан суруллубут ыстатыйалары элбэтии. |body = == Быраабылата == * Бэлиэтэммит кыттааччылар бары кытталлар (хаһан бэлиэтэммититтэн тутулуга суох). * Маннык көрдөбүлгэ хоруйдуур ыстатыйалар ааҕыллаллар: ** '''Ыстатыйа саха тылынан 2026 сыл кулун тутар 21 күнүттэн ыам ыйын 31 күнүгэр диэри (UTC кэминэн) суруллубут буолуохтаах.''' ** '''Ыстатыйа тиэмэтэ манна баар тыллыктартан ылыллара ордук (атын ыстатыйа бу дойдуларга сыһыаннаах буоллаҕына эмиэ аахсыллар, ол эрээри баала кыра буолар).''' ** Ыстатыйаны эн саҕалаабыт буолуохтааххын. Уруккуттан баар ыстатыйа омоонун тупсарбыт буоллаххына уруккуттан ыйааһына 80 бырыһыантан тахса баайт эбиллибит буолуохтаах. '''(Саха сиригэр сыһыаннаах ыстатыйа күрэскэ кыттыбат).''' ** Саҥа ыстатыйаҕа 2500 байттан ордуга суох буолуохтаах ** '''Ыстатыйа [[Бикипиэдьийэ:Суолта|суолталаах]] буолуохтаах, [[БП:ТС|төрүтэ]] баар буолуохтаах.''' ** Ыстатыйаҕа суһаллык биитэр төрдүттэн тупсарар туһунан халыып туруо суохтаах (холобур, {{tl|Тус чинчийии}}, {{tl|Кытыга суох сыһыан}}, {{tl|Сигэтэ суох}}, {{tl|Төрүтэ суох}} уо.д.а.). ** Хас биирдии ирдэбилгэ хоруйдуур ыстатыйа 1 баалы ылар, кээмэйэ 3 килобаайты куоһарбыт ыстатыйаҕа — 2 баал, викификациятын таһыма үрдүк ыстатыйаҕа — 3 баалга диэри (сигэлэрэ элбэҕэ, ойуулардааҕа, халыыптардааҕа учуоттанар). Ол аата биир ыстатыйа бииртэн алтаҕа диэри баалы ылыан сөп. Ыстатыйалары сыаналааһын түмүгүнэн саамай элбэх баалы ылбыт (ол аата үрдүк бааллаах элбэх ыстатыйаны суруйбут) үс кыайыылаах быһаарыллыаҕа. * Үөһэ этиллибит үс кыайыылаахтан ураты эбии маннык кыайыылаахтары быһаарыахпыт: ** Бастыҥ саҥа ыстатыйа; ** Бастыҥ саҥа кыттааччы (күрэс саҕаланыан иннинэ 400 көннөрүүттэн аҕыйаҕы оҥорбут киһи кыттар). * '''Саҥа ыстатыйа ырытыы сирэйигэр бу халыыбы эбэҕит:''' <pre>{{Биики-саас 2026 |кыттааччы= |тиэмэ= |тиэмэ2= |тиэмэ3= |дойду= |дойду2= |дойду3= }}</pre> * Маны таһынан эбии көҕүлүүр номинациялар уонна бириистэр баар буолуохтарын сөп. == Дьүллүүр сүбэ == * {{u|Sauit}} (Чурапчы) * {{u|Il Nur}} (Казань) == Суруллар ыстатыйалар == {{div col|3}} [[Билэ:Flag_of_Albania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Albania| Албания — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Armenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Armenia|Армения — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Austria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Austria|Австрия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Azerbaijan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Azerbaijan|Азербайджан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Bashkortostan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bashkortostan|Башкортостан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Belarus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Belarus|Белоруссия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Bosnia and Herzegovina.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Bosnia and Herzegovina|Босния уонна Герцеговина — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Bulgaria.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Bulgaria|Болгария — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Hungary.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Hungary|Венгрия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Võro_lipp.png|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Võro|Выру — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Georgia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Georgia|Грузия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Greece.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Greece|Греция — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Kazakhstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kazakhstan|Казахстан — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Cyprus.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Cyprus|Кипр — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Kosovo.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Kosovo|Косово — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Crimean Tatar people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Crimean Tatar|Кырыым татаардара — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Latvia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Latvia|Латвия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Lithuania.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Lithuania|Литва — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Sorbs.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Sorbian|Лужичане — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Malta.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Malta|Мальта — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Republic of Macedonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/North Macedonia|Хотугу Македония — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Poland.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Poland|Польша — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Russia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Russian_Federation|Россия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Romania.svg|40px]]&nbsp;[[Билэ:Flag of Moldova.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Romanian|Румыния уонна Молдавия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Republika Srpska.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Republika Srpska|Серб Өрөспүүбүлүкэтэ — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Serbia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Serbia|Сербия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Slovakia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovakia|Словакия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Slovenia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Slovenia|Словения — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Tatarstan.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Tatar|Татаардар — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Turkey.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Turkey|Турция — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Ukraine.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Ukraine|Украина — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Croatia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Croatia|Хорватия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of the Romani people.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Roma|Сыгааннар (рома) — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Montenegro.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Montenegro|Черногория — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Czech_Republic.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Czech Republic|Чехия — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Erzya Flag.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Structure/Erzya|Эрзя — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag of Esperanto.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Esperantujo|Эсперанто — Суруллар ыстатыйалар]] [[Билэ:Flag_of_Estonia.svg|40px]] — [[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Structure/Estonia|Эстония — Суруллар ыстатыйалар]] {{div col end}} == Бириис == Биэс ордук көхтөөх кыттааччы энциклопедияҕа сыһыаннаах бириис тутуо. |footer = }} == Күрэс кыттааччылара == Ыстатыйаны суруллубутун кэннэ манна баар табылыыссаҕа киллэриллиэхтээх (күрэс кыттааччылара бэйэлэрэ угаллар). Күрэскэ табылыыссаҕа киирбит ыстатыйалар эрэ кытталлар (өскөтүн табылыыссаны сатаан толорботоххутуна, тэрийээччилэргэ уталыппакка биллэриҥ). Суруллан бүтэ илик ыстатыйаны табылыыссаҕа угумаҥ. {| class="wikitable sortable" |- align="left" ! Кыттааччы ! Ыстатыйа ! Ыстатыйа ахсаана !Дойдулар испииһэктэригэр киирбит ыстатыйа ахсаана ! Баалын ахсаана !Миэстэ |- | {{u|FonzuHarp}} | [[Куолаһа суох билабальнай плозив]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Ojkhol}} | [[Худяков Иван Александрович]] • [[Игнатов Лев Николаевич]] • [[Егоров Виталий Михайлович]] |2 | | | |- | {{u|~2026-19667-97}} | [[Рымбаева Роза Куанышевна]] • [[Игнатова Кюнна Николаевна]] • [[Ашрапова Лидия Леонтьевна]] • [[Иннокентьева Нюргуяна Николаевна]] • [[Иннокентьева Мария Николаевна]] • [[Федорова Лена Валерьевна]] |6 | | | |- | {{u|Sauit}} | [[Госдуума ]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Xaahax}} | [[Моҕоллор ]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Qohlt}} | [[Персия хомото]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|~2026-17732-84}} | [[Өскэмэн]] • [[]] • [[]] |1 | | | |- | {{u|Visem}} | [[Прыпять (өрүс)]] |1 | | | |- | {{u|}} | [[]] • [[]] • [[]] |1 | | | |} {{быһаарыылар}} [[Категория:Күрэс:Биики-саас]] == Күрэс аан дойдутааҕы хаамыыта == * [[File:Fisher iris versicolor sepalwidth.svg|40px]][[meta:Wikimedia_CEE_Spring_2026/Statistics|Дойдуларынан статистика]] owurk0b8nndij59h7lou9wxxtzfvz3v 1 58303 427076 2026-04-08T18:31:07Z Il Nur 6088 "{{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=история |тиэмэ3= |дойду=Саха |дойду2= |дойду3= }}" саҥа сирэй оҥоһулунна 427076 wikitext text/x-wiki {{Биики-саас 2026 |кыттааччы=Ojkhol |тиэмэ= наука|тиэмэ2=история |тиэмэ3= |дойду=Саха |дойду2= |дойду3= }} q7wltex3exectrc7w4ewiwlqrjyl44v 2 58304 427079 2026-04-09T06:50:21Z Lutikus87 28789 "Тумусов Михаил Сысоевич Кэнтик нэhилиэгин тµс-бас киhитэ Тумус Мэхээлэ. Тумусов Михаил Сысоевич 1953 сыллаахха олунньу 5 кµнµгэр Кэнтик нэhилиэгэр элбэх о±олоох ыалга µhµс о±онон кµн сирин к³рбµтэ. О±о эрдэ±иттэн улахан киhилии толкуйд..." саҥа сирэй оҥоһулунна 427079 wikitext text/x-wiki Тумусов Михаил Сысоевич Кэнтик нэhилиэгин тµс-бас киhитэ Тумус Мэхээлэ. Тумусов Михаил Сысоевич 1953 сыллаахха олунньу 5 кµнµгэр Кэнтик нэhилиэгэр элбэх о±олоох ыалга µhµс о±онон кµн сирин к³рбµтэ. О±о эрдэ±иттэн улахан киhилии толкуйдаа±ынан, элбэ±и билэринэн-к³р³рµнэн, тугу толкуйдаабытын олоххо киллэрэринэн дьо²²о-сэргэ±э убаастабылы ылара. А±ата, Тумусов Сысой Степанович, Чап уустарыттан бµтэhик тимир ууhа, А±а дойду сэриититтэн „Кыhыл сулус“ орденнаах кэлбит буойун. „¥³дµгэй“ совхоз киин учаастагар тимир ууhунан µлэлии сылдьан эмискэ сµрэ±инэн ыалдьан ³лбµтэ. Ийэтэ, Егорова Анисия Ивановна, Герой ийэ, 12 о±отунаан со±отохто тулаайахсыйа тµспµттэрэ. Бу ыарахан кэм²э уолаттартан саамай улаханнара Миисэ ийэтин тутаах киhитэ этэ. Кини µтµ³тµнэн бииргэ т³р³³бµттэрэ µрдµк µ³рэ±и бµтэртээбиттэрэ, дьо²²о ытыктанар µлэhит буола µµммµттэрэ. Михаил Сысоевич Исидор Барахов аатынан орто оскуоланы бµтэрэн баран Иркутскайдаа±ы юридическай институтка µ³рэнэн, юрист идэтин ылбыта. „¥³дµгэй“ совхозка отдел кадров µлэлии олорон 1981 сыллаахха райком бюротун уураа±ынан Кэнтик нэhилиэгэр олохтоох Сэбиэт председателинэн ананан 1984 сылга дылы µлэлээбитэ. Кини сэбиэтинэн µлэлиир кэмигэр Кэнтик отделениетын управляющайынан Алексеев Василий Иванович µлэлиирэ. Табаарыстыылар биир санаанан µлэлээбиттэрин тµмµгэр µрдµк ситиhиилэммиттэрэ. Т³р³³бµт нэhилиэктэрэ Россия µрдµнэн биллибитэ. РСФРС – ка ыытыллыбыт тыа Советтарын социалистическай куоталаhыыларыгар бастаан Кэнтик сельскэй совета Совмин Знамятынан на±араадаламмыта. Михаил Сысоевич Совмин Почетнай Грамотатын ылбыта. Производство±а звенонан µлэлээhин тэриллэн µµт валовай ыамыгар, ыччат сµ³hµнµ иитиигэ рекордтар олохтоммуттара. Хаhаа²²ытаа±ар да элбэх от, сиилэс бэлэмнэммитэ, бурдук, хортуоска хомуллубута. Нэhилиэк государственнай тэрилтэлэрэ былааннарын сыл аайы толороллоро, идеологическай µлэлэр тиhигин быспакка ыытыллаллара. Араас фестивалларга мэлдьи инники кµ³²²э сылдьаллара. „Чолбон“ ансамбль тэриллэн дьо²²о-сэргэ±э биллибитэ, бастакы аата „Кэнтик“ диэн этэ. Са²а тэрийбит ВИА-тыгар Михаил Сысоевич элбэх сыратын биэрбитэ. Мантан са±аламмыта кини ырыаны, музыканы айар дьо±ура. Билигин кини биллиилээх музыкант, композитор, поэт, философ, „Табык“ международнай фестиваль т³рµттэhээччитэ, элбэх кинигэлэр автордара.Маны таhынан Тумус Мэхээлэ ымпыктаан-чымпыктаан, кичэйэн саха т³рдµн - ууhун µ³рэтэр, удьуор µ³рэ±ин тилиннэрэр, са²аттан са²аны тобулар, барытыгар дэгиттэр киhи. Алексеева К.И. Тумусов Михаил Сысоевич – Тумус Мэхээлэ - философ, музыкант, композитор, поэт. Автор и соавтор восьми изданных книг в области философии, национальной культуры, поэзии. Список изданных книг. 1. Хотугу тутул. 1998, издательство «Кудук», Якутск. 2. Билгэ. 1999, издательство «Кудук», Якутск. 3. Саха сабарай ахсаана, 1999, типография «Департамента начального и среднего образования», Якутск. 4. Удьуор µ³рэ±э, 2001, Якутский филиал издательства СО РАН. Второе издание 2002, Якутск. 5. Саас, 2003, издательство «Триада», Якутск. 6. Читай и насмехайся, 2004, Якутск. 7. Саха отуор сабарай, 2005, типография компании «Дани-АлмаС», Якутск. 8. Словарь сакральных понятий, 2006, типография компании «Дани-АлмаС», Якутск. Тумусов М. С. – автор множества текстов, музыки песен известных всей республике. Песни исполнялись на уровне бывшего Советского Союза, российской сцены, зарубежных сцен. Многие песни популярны и поныне. Ниже приводятся данные о работе и творчестве Тумусова М. С. в области музыки и песенного творчества. 1981 год. Создан первый состав группы «Чолбон» в Кэнтикском наслеге Верхне вилюйского улуса. За эти 1981-85 годы были написаны слова и музыка к двум песенным альбомам и одной речитативной поэмы «Песнь охотника». 1986 году вновь собрана группа «Чолбон» в обновленном составе в Намском наслеге Верхневилюйского улуса. 1986-89 годы активная гастрольная работа группы создание двух песенных альбомов «Ый анныгар санаа» и «К³стµµлэр». Участие в различных фестивалях. 1989 год организация и проведение современной якутской музыки в городе Якутске. 1990-91 годы совместная творческая работа с группой «Айтал» в Сунтарском улусе. Создание двух музыкальных альбомов « Санаалар», «Тайга уоттара». Активная гастрольная деятельность. 1990 год учреждение, организация и проведение фестиваля современной якутской музыки и присвоение имени «Табык». Активная работа с группами. М. Тумусов является одним из основателей международного фестиваля «Табык». 1991 год совместная работа с группой «Чороон». Создание музыкального альбома тойуков «Сыттыкка сытан санаа» Участие группы «Чороон» на фестивале «Голос Азии» в г. Алма-ата. Создание проектов «Алаас ыаллара», «Маган ат». Гастрольный выезд двух групп «Чороон» и «Айтал» в Финдляндию с участием артистов драмтеатра им. П. Ойунского. 1992 год активная работа с группой «Сэргэ». Создание совместного песенного альбома. Активная работа по организации и придании международного статуса фестивалю «Табык». Установление тесных связей с российскими музыкантами и группами. Участие групп на российских фестивалях. 1993 год создание проекта « Сарыал тыына». Проведение фестиваля «Табык». 1994 год совместный выезд группы «Айтал», музыкантов «Чолбон» и артистов Саха театра С. Борисовой, И. Дакаярова во Францию и Италию. 1995-97 годы активный творческий поиск в области философской и духовной культуры якутского народа. Активная работа по организации и проведению установлению и развитию культурных связей в рамках международного фестиваля «Табык» Творческая мастерская с группой «Дапсы». 1999 год. Творческая работа с группой «Дапсы» создание и издание музыкального альбома «Сарыал тыына» М. Тумус. 2000 год. Творческая мастерская с группой «Дапсы» и издание музыкального альбома « Таах са²а». 2001 год. Творческая мастерская с группой «Дапсы» и издание песенного альбома «Сµµрээн». 2003 год. Творческий концерт. Издание альбома и видео СД. 2007 год. Проведение творческого юбилейного концерта «Кэнтик – Чолбон – 25». Подготовка и издание книги этнографического направления «Саха биис уустара». 0k4cmiiruvd3ez50urh7jsqjmpkgamk