Ниэп

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ниэп</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17678</id>
    <revision>
      <id>427080</id>
      <parentid>423598</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>427080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7270" sha1="7rx7l9uoh75fqmlsp4pekqi7bqbh6pg" xml:space="preserve">[[Билэ:WalkingBeamLA1.JPG|thumb|250px]]

'''Ниэп''' (гректыы ναφθα, турецкайдыы neft, персийалыы нефт; аккад тылыгар баар напатум — умайыы, умайан күлүбүрээ) — умайар арыылаах убаҕас, араас углеводород холбоһуута буолар, кыһыллыҥы-кугас өҥнөөх, сорох ардыгар харатыҥы, сорох ардыгар араҕастыҥы от күөҕэ өҥнөөх уонна дьэҥкир да өҥнөөх, бэйэтэ анал сыттаах, хайа сөҥүү боруодаларыгар тарҕанар. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойду биир ордук наадалаах сиртэн хостонор баайа буолар.&lt;ref&gt;[https://mosreggaz.ru/kogda-na-planete-zakonchitsya-neft-ili-gaz/ Планета ҫинче нефть пӗтсен]&lt;/ref&gt;

Нафтен углеводородтар — циклопентан, циклогексан уонна кинилэр гомологторо — бу бөлөх төрүтүн үөскэтэллэр. Кинилэр хостонор сирдэрэ петролиттар диэн уопсай ааттаах. Петролиттар киэҥник биллэр каустобиолиттар бөлөхтөрүгэр киирэллэр — биогеннай төрүттээх уматыгас мунээрэлэлэр, ол курдук чым, хара уонна таас көмөр, антрацит, сланецтар уонна да атын уматыгас кэлиилэр.

Ниэп кэлиилэрин сүрүн өттө чөмүрүөх таастарга баайыллар. Ниэп гастаах углеводородтардыын кытта онтон сэттис мэтэртэн 5–6 км дылы дириҥҥэ көстөр. Ол гынан баран 4,5–5 км тахса дириҥҥэ гаас уонна газоконденсат кэлиилэр баһыйаллар, сииктээх фракциялар ахсааннара аҕыйах. Ниэп кэлиилэрин саамай элбэхтэрэ 1–3 км дириҥҥэ сыталлар. Аҕыйах дириҥҥэ уонна сир үрдүгэр натуральнай тахсыыларга ниэп хойуу мальтаҕа, чэпчэки асфальтка уонна атын үөскээһиннэргэ — холобур, битумнаах кумахтарга уонна битумҥа кубулуйар.

== Ниэпини кайра иштетүү ==
Уматыгы эбэтэр арыыны ылар туһугар сыл аайы араас ньыманан үп- харчы көрүллэр.

Неби переработкалааһын бастакы процесстара химическэй уларыйыыны сэрэйбэттэр уонна фракцияҕа биирдиилээн араараллар. Аан бастаан нефть- газтан, ууну уонна механическай примесстартан хостооһуҥҥа бастакы технологическай процесс ыытыллар — бу процесс нефть бастакы сепарациятынан ааттанар.

Иккис процесстар соруктарынан мотуор уматыгын ахсаанын элбэтии, молекулеводородтар химическэй модификацияларын кытта сибээстээхтэр, быраабыла курдук, кинилэр формаларын ордук табыгастаахтык аһарарга табыгастаах буолууларын кытары сибээстээхтэр.

Бэйэлэрин хайысхаларынан, иккис процесстар бары үс көрүҥҥэ араарыахха сөп:

* Дириҥэтэр: каталитическай крекинг, термическай крекинг, ыйан- кэрдэн, бытааран коксалааһын, гидрокрекинг, битуму оҥорон таһаарыы уо. д. А.
* Тупсарар: риформинг, гидроочистка, изомеризация уо. Д. А.
* Атыттар: арыыны, МТБ- ны, алкилированиены, ароматическай углеводородтары оҥорон таһаарыы процесстара уо. Д. А.

== Ниэп сыаната ==
Ниэп сыаната атын да табаар сыанатыгар тэҥнээтэххэ, ирдэбил уонна этиилэр быһаарыллаллар. Этии киирдэҕинэ, сыана үрдүү илигинэ, ирдэбил этиигэ тэҥнэспэт кэмигэр диэри улаатар&lt;ref&gt;[https://profi-trading.ru/kotirovki-na-neft-rastut-vopreki-obstoyatelstvam/ Нефкэ хорҕолдьун үүнүүтэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610195845/https://profi-trading.ru/kotirovki-na-neft-rastut-vopreki-obstoyatelstvam/ |date=2021-06-10 }}&lt;/ref&gt;.

Ниэпэн уратыта, ол эрээри, кылгас болдьохтоох кэмҥэ ирдэбил кыра: сыана үрдээһинэ кыра. Онон ньиэп этиитэ да намыһах охтуута сыана үрдээһинигэр тириэрдэр.

Орто Ботуобуйаҕа (5-10 сыл) уонна уһун болдьохтоох (уон сыл) ирдэбил, ол гынан баран, массыына ахсаанын элбэтии суотугар тохтоло суох улаатар. Хас да төгүл кэтээн көрүүнэн, аан дойду ниэп сыаната доллары инфляцияны үрэйэр уонна бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] — аан дойдуга саамай улахан туһанааччы буоларын кытта сибээстээх. Ол гынан баран, ити өттүттэн чуолкай төрүтү билбэппит. Эбиитин соторутааҕыта [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] уонна [[Ииндийэ|Индия]] аан дойду бөдөҥ потребительстволарын ахсааннарыгар сыһыаннаан киирдэ.

ХХ үйэҕэ ниэп хостонор баайдаах сирдэри баһылааһыны, неби хостооһуну кыччатар кыахтаахпыт. Ол эрээри, XXI үйэҕэ ниэп баайдаах сирдэр бүтэн эрэллэр, онон ниэп уонна кини этиитин кытта мөккүһүү, сыана үрдээһинэ — ниэп кризиһэ буолара сабаҕаланар.

Ону таһынан ниэп, ниэп бородуукталарын сыанатыттан айылҕа гаһыгар эмиэ улахан тутулуктаах.

Ниэа сыаната эмиэ аан дойду экономикатын политическай инструменнарыттан биирдэстэрэ буолар.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:Айылҕа]]</text>
      <sha1>7rx7l9uoh75fqmlsp4pekqi7bqbh6pg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427081</id>
      <parentid>427080</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T18:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vyacheslav Nasretdinov</username>
        <id>1464</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ниэп сыаната */</comment>
      <origin>427081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7270" sha1="9qto2iys95u6xecxtywwqpckmlp32sl" xml:space="preserve">[[Билэ:WalkingBeamLA1.JPG|thumb|250px]]

'''Ниэп''' (гректыы ναφθα, турецкайдыы neft, персийалыы нефт; аккад тылыгар баар напатум — умайыы, умайан күлүбүрээ) — умайар арыылаах убаҕас, араас углеводород холбоһуута буолар, кыһыллыҥы-кугас өҥнөөх, сорох ардыгар харатыҥы, сорох ардыгар араҕастыҥы от күөҕэ өҥнөөх уонна дьэҥкир да өҥнөөх, бэйэтэ анал сыттаах, хайа сөҥүү боруодаларыгар тарҕанар. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойду биир ордук наадалаах сиртэн хостонор баайа буолар.&lt;ref&gt;[https://mosreggaz.ru/kogda-na-planete-zakonchitsya-neft-ili-gaz/ Планета ҫинче нефть пӗтсен]&lt;/ref&gt;

Нафтен углеводородтар — циклопентан, циклогексан уонна кинилэр гомологторо — бу бөлөх төрүтүн үөскэтэллэр. Кинилэр хостонор сирдэрэ петролиттар диэн уопсай ааттаах. Петролиттар киэҥник биллэр каустобиолиттар бөлөхтөрүгэр киирэллэр — биогеннай төрүттээх уматыгас мунээрэлэлэр, ол курдук чым, хара уонна таас көмөр, антрацит, сланецтар уонна да атын уматыгас кэлиилэр.

Ниэп кэлиилэрин сүрүн өттө чөмүрүөх таастарга баайыллар. Ниэп гастаах углеводородтардыын кытта онтон сэттис мэтэртэн 5–6 км дылы дириҥҥэ көстөр. Ол гынан баран 4,5–5 км тахса дириҥҥэ гаас уонна газоконденсат кэлиилэр баһыйаллар, сииктээх фракциялар ахсааннара аҕыйах. Ниэп кэлиилэрин саамай элбэхтэрэ 1–3 км дириҥҥэ сыталлар. Аҕыйах дириҥҥэ уонна сир үрдүгэр натуральнай тахсыыларга ниэп хойуу мальтаҕа, чэпчэки асфальтка уонна атын үөскээһиннэргэ — холобур, битумнаах кумахтарга уонна битумҥа кубулуйар.

== Ниэпини кайра иштетүү ==
Уматыгы эбэтэр арыыны ылар туһугар сыл аайы араас ньыманан үп- харчы көрүллэр.

Неби переработкалааһын бастакы процесстара химическэй уларыйыыны сэрэйбэттэр уонна фракцияҕа биирдиилээн араараллар. Аан бастаан нефть- газтан, ууну уонна механическай примесстартан хостооһуҥҥа бастакы технологическай процесс ыытыллар — бу процесс нефть бастакы сепарациятынан ааттанар.

Иккис процесстар соруктарынан мотуор уматыгын ахсаанын элбэтии, молекулеводородтар химическэй модификацияларын кытта сибээстээхтэр, быраабыла курдук, кинилэр формаларын ордук табыгастаахтык аһарарга табыгастаах буолууларын кытары сибээстээхтэр.

Бэйэлэрин хайысхаларынан, иккис процесстар бары үс көрүҥҥэ араарыахха сөп:

* Дириҥэтэр: каталитическай крекинг, термическай крекинг, ыйан- кэрдэн, бытааран коксалааһын, гидрокрекинг, битуму оҥорон таһаарыы уо. д. А.
* Тупсарар: риформинг, гидроочистка, изомеризация уо. Д. А.
* Атыттар: арыыны, МТБ- ны, алкилированиены, ароматическай углеводородтары оҥорон таһаарыы процесстара уо. Д. А.

== Ниэп сыаната ==
Ниэп сыаната атын да табаар сыанатыгар тэҥнээтэххэ, ирдэбил уонна этиилэр быһаарыллаллар. Этии киирдэҕинэ, сыана үрдүү илигинэ, ирдэбил этиигэ тэҥнэспэт кэмигэр диэри улаатар&lt;ref&gt;[https://profi-trading.ru/kotirovki-na-neft-rastut-vopreki-obstoyatelstvam/ Нефкэ хорҕолдьун үүнүүтэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210610195845/https://profi-trading.ru/kotirovki-na-neft-rastut-vopreki-obstoyatelstvam/ |date=2021-06-10 }}&lt;/ref&gt;.

Ниэпэн уратыта, ол эрээри, кылгас болдьохтоох кэмҥэ ирдэбил кыра: сыана үрдээһинэ кыра. Онон ньиэп этиитэ да намыһах охтуута сыана үрдээһинигэр тириэрдэр.

Орто Ботуобуйаҕа (5-10 сыл) уонна уһун болдьохтоох (уон сыл) ирдэбил, ол гынан баран, массыына ахсаанын элбэтии суотугар тохтоло суох улаатар. Хас да төгүл кэтээн көрүүнэн, аан дойду ниэп сыаната доллары инфляцияны үрэйэр уонна бу [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] — аан дойдуга саамай улахан туһанааччы буоларын кытта сибээстээх. Ол гынан баран, ити өттүттэн чуолкай төрүтү билбэппит. Эбиитин соторутааҕыта [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] уонна [[Ииндийэ|Индия]] аан дойду бөдөҥ потребительстволарын ахсааннарыгар сыһыаннаан киирдэ.

ХХ үйэҕэ ниэп хостонор баайдаах сирдэри баһылааһыны, неби хостооһуну кыччатар кыахтаахпыт. Ол эрээри, XXI үйэҕэ ниэп баайдаах сирдэр бүтэн эрэллэр, онон ниэп уонна кини этиитин кытта мөккүһүү, сыана үрдээһинэ — ниэп кризиһэ буолара сабаҕаланар.

Ону таһынан ниэп, ниэп бородуукталарын сыанатыттан айылҕа гаһыгар эмиэ улахан тутулуктаах.

Ниэп сыаната эмиэ аан дойду экономикатын политическай инструменнарыттан биирдэстэрэ буолар.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:Айылҕа]]</text>
      <sha1>9qto2iys95u6xecxtywwqpckmlp32sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кастриоти, Доника</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37842</id>
    <revision>
      <id>427083</id>
      <parentid>421460</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T20:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>26974</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>427083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5202" sha1="b9xs90y7wh0wzgxfgrgflvk3bmkk28r" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; style=&quot;&quot;
| class=&quot;fn&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;8&quot; style=&quot;text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;&quot; |Кастриоти Доника
|- id=&quot;10&quot;
| class=&quot;&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;11&quot; style=&quot;text-align:center; &quot; | [[File:Andronika Arianiti (166345551).jpg|253x253пкс]] 
|- id=&quot;14&quot;
! id=&quot;15&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Төрөөбүтэ:
| class=&quot;&quot; id=&quot;17&quot; style=&quot;&quot; |
[[1428]] (&lt;span class=&quot;bday&quot;&gt;1428&lt;/span&gt;)
|- id=&quot;22&quot;
! id=&quot;23&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Өлбүтэ:
| class=&quot;&quot; id=&quot;25&quot; style=&quot;&quot; |
[[1506]] (&lt;span class=&quot;dday&quot;&gt;1506&lt;/span&gt;)
|- id=&quot;30&quot;
! id=&quot;31&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Эрэ:
| class=&quot;&quot; id=&quot;33&quot; style=&quot;&quot; |
[[Скандербег|Георгий Кастриоти]]
|- id=&quot;37&quot;
! id=&quot;38&quot; style=&quot;text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;&quot; |Оһолоро:
| class=&quot;&quot; id=&quot;40&quot; style=&quot;&quot; |
Уола − Гьон Кастриоти II
|- id=&quot;44&quot;
| class=&quot;&quot; colspan=&quot;2&quot; id=&quot;45&quot; style=&quot;text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;&quot; |&lt;span class=&quot;wikidata-claim&quot; data-wikidata-claim-id=&quot;Q13634091$884F0B12-8C8C-4311-8990-7920A5F45A0F&quot; data-wikidata-property-id=&quot;P373&quot;&gt;&lt;span class=&quot;wikidata-snak  wikidata-main-snak&quot;&gt;''' [[File:Commons-logo.svg|link=commons:Category:Andronika_Arianiti|20x20пкс]] [[c:Category:Andronika Arianiti|Кастриоти Доника]] ''' Викисклад&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
|}
'''Доника Кастриоти''' ({{lang-sq|Andronika (Donika) Kastrioti}}, төрөөбүтүнэн ''Arianiti-Muzaka''; [[1428]]–[[1506]]) — албаан дворянката, [[Албания]] национальнай дьоруойа [[Скандербег]] ойоҕо.

== Биографията ==
1428 сыллаахха Влера куорат таһынааҕы Канина кириэппэскэ Георгий Арианити уонна кини бастакы ойоҕо Мария Музаки дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ.

1451 сыллаахха муус устар 21 күнүгэр Георгий Кастриотига (Скандербекка) ойох тахсыбыт. Кинилэр ыал буолбуттарын түмүгэр икки улахан, биллиилээх аймах доҕордуу сыһыаннара бөҕөргөөбүт, ону сэргэ православия таҥаратын дьиэтэ Фиери куораттан аҕыйах биэрэстэлээх сиргэ турар ''Ardenica Monastery''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shqiperia.com/arkeologjia/ardenica.php|title=Manastiri i Ardenices|last=Gjika|first=Ilirjan|language=Albanian|accessdate=28 July 2010}}&lt;/ref&gt; манастыырга дьайар кыаҕа улааппыт. Доника бииргэ төрөөбүт балта Ангелина Сербия салайааччыта, өлбүтүн кэннэ Сербиятааҕы православнай таҥара дьиэтигэр сибэтиэйгэ тэҥнэммит Стефан Бранкович ойоҕо этэ.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Elsie|first=Robert|title=A dictionary of Albanian religion, mythology and folk culture|url=http://books.google.se/books?hl=el&amp;id=N_IXHrXIsYkC&amp;q=Angelina#v=snippet&amp;q=Angelina&amp;f=false|accessdate=26 November 2010|year=2001|publisher=C. Hurst|isbn=978-1-85065-570-1|page=9}}&lt;/ref&gt;

Осман импиэрийэтэ Албанияны сэриилээн ылбытын кэннэ, Кастриотилар Италияҕа көспүттэрэ. Онно тиийэн Неаполитания королевствотыгар дворян титулун ылбыттара. Ону сэргэ кинилэргэ Галатинатааҕы Сан-Пьетроҕа феодаллыы сир, оттон Лечче провинция Солетотугар -- община биэрбиттэрэ. Кинилэр суос-соҕотох уоллара Гьон Кастриоти II Лазар Бранкович диэн Серб деспотиятын салайааччытын кыыһын Ирен Бранкович Палеологу ойох ылбыта.

Доника Кастриоти 1505 сыллаахха (сорох чахчыларынан 1506 сыллаахха) Испанияҕа өлбүтэ. Билигин Албания хас да куоратыгар кини аатын сүгэр уулуссалар бааллар.

== Бэлиэтээһиннэр ==
{{Быһаарыылар}}

== Сигэлэр ==
* [http://www.rtklive.com/?id=6&amp;r=23547 Fakte të panjohura për Donika Kastriotin] &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(алб.)
* [http://www.albasoul.com/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=1831 Mungesa e madhe e Donika Kastriotit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422194640/http://www.albasoul.com/modules.php?op=modload&amp;name=News&amp;file=article&amp;sid=1831 |date=2016-04-22 }} &lt;span&gt; &lt;/span&gt;(алб.)

[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]
[[Категория:1428 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1506 сыллаахха өлбүттэр]]</text>
      <sha1>b9xs90y7wh0wzgxfgrgflvk3bmkk28r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыал суолтата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50461</id>
    <revision>
      <id>427084</id>
      <parentid>392580</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T21:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7535" sha1="lio0mi1zdmlm1e97xpxhg3enm1pgy3y" xml:space="preserve">[[Ыал]] [[оҕо]]ну төрөтүүгэ, иитиигэ, улаатыннарыыга уонна үлэҕэ үөрэтиигэ, [[өй-санаа|өйүн-санаатын]], [[кут]]тарын сайыннарыыга, [[киһи]] буолууну ситиһиннэриигэ аналланарыттан [[омук]] сайдыыта ыал олоҕуттан быһаччы тутулуктанар.

Омук дьоно [[ахсаан]]нара эбиллэн, сайдан иһиилэрин оҕолор төрөөн, улаатыылара, үлэни-хамнаһы кыайыылара үөскэтэр. Ол иһин өй-санаа, [[Кут-сүр үөрэҕэ сайдыыта|Кут-сүр]], [[Таҥара үөрэҕэ|таҥара үөрэхтэрин]] баһылаан үрүҥү, [[үчүгэй уонна куһаҕан|үчүгэйи уонна хараны, куһаҕаны]] таба арааран олохторугар туһаналлара, кырдьаҕас көлүөнэлэри солбуйан, барыга-барытыгар баһыйан иһиилэриттэн омук сайдыыта үөскүүрэ ыал олоҕуттан тутулуктанар. 

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьахталлар көҥүллэринэн барыылара улаатан ыал буолуу үгэстэрин тутуһаллара биллэрдик аҕыйаата уонна эргэ барыахтарын иннинэ элбэхтик күүлэйдии сылдьалларыттан хайа эр киһиттэн оҕоломмуттарын билбэттэрэ элбээтэ, ону тэҥэ оҕо иитиитэ, үөрэтиитэ мөлтөөтө, ол иһин эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥороллоро биллэрдик үксээбитин уһуннук олорор салайааччылар кистии сатыыллар. 

Ыал буолуу былыргы үгэстэрин кытаанахтык тутустахха эрэ доруобай, сайдыылаах [[буор кут]]таах оҕо төрүүрүттэн үлэни кыайа-хото үлэлээн омугу сайыннарара кыалларын билигин ырыынак кэмигэр туһаннахха эрэ табыллар кэмэ кэллэ.

Оҕону иитии уонна үөрэтии кэлэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын үөскэтэринэн омук сайдыытын саҕалыыр аналлаах үөрэх, сахалар Кут-сүр, таҥара үөрэхтэрэ туттуллар кэмэ кэллэ. Бу оҕону иитэргэ өйүн-санаатын сайыннарарга аналлаах Кут-сүр үөрэҕэ сахаларга олус былыргы кэмнэргэ үөскээн сайдыбыт уонна билигин да туһанылла сылдьар.

Уһун үйэлээх, кырдьаҕас омуктарга [[ыалы тэрийии]] туһунан үөрэхтэр, үгэстэр былыргы кэмнэргэ үөскээбиттэр. Бу үгэстэри омук үйэтин уһатар санааланнаҕына дириҥник үөрэтэрэ уонна олоҕор туһанара аныгы үйэҕэ ирдэнэр көрдөбүл буолла. 

Үгэстэр хантан да халлаантан түспэттэр. Дьон олоххо туһалаах быһыылары элбэхтик хатылаан оҥороллоруттан, ол быһыылара үгэстэргэ кубулуйан үйэлэргэ туһалыы, өйү-санааны салайа сылдьаллар. Оҕо өйө-санаата, [[ийэ кут]]а кыра эрдэҕиттэн үчүгэй үгэстэринэн иитилиннэҕинэ үйэтин тухары умнуллубат туруктанарын тэҥэ, баҕа санаа буолан улааппытын кэнниттэн оҥорор быһыыларын салайар. 

Үгэстэр өйү-санааны салайаллар. Киһи санаатын элбэхтэ хос-хос хатылаан, күүһүрдэн үгэскэ кубулутар. Кэлин бу үөскээбит үгэс киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Ол иһин сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини үөскэппиттэр.

Сэбиэскэй былаас өр кэмҥэ албыныгар киллэрэн олох үөрэҕэ диэн баарын букатын да умнан, аҥардастыы үөрэнии эрэ киһи өйүн-санаатын салайарын курдук сыыһа саныы сылдьабыт. Олох үөрэҕэ диэн ааттанар былыргы үйэлэргэ үөскээбит үгэстэр бары сахалыы таҥара үөрэҕэр холбуу киирсэн сылдьалларын саҥа үөрэтэн эрэбит.

Элбэх ыаллар омугу үөскэтэллэр. Кэлэр көлүөнэлэр төрүт уус ыалга төрөөн, иитиллэн, улаатан таҕыстахтарына өйдөрө-санаалара туруктаах, ийэ куттара иитиилээх уонна буор куттара сайдыылаах буолар, ол аата ыал олоҕуттан омук үйэтин уһуна тутулуктанар. 

Ыаллар үлэни-хамнаһы кыайар эр дьон баһылаан салайар кэмнэригэр үөскээбиттэр. Ыалы эр дьон салайаллар, оҕолору үлэҕэ, араас хамсаныылары сатаан, табан оҥорорго үөрэтэллэр. Ыал эр дьон удьуордарын, утумнарын, буор куттарын салҕаан, кэлэр көлүөнэлэргэ биэрэн иһэр аналлааҕын аныгы кэмҥэ харыстааһын эрэйиллэр кэмэ тиийэн кэллэ. 

Киһи кэлэр көлүөнэлэригэр удьуорун, этин-сиинин уонна утумун, буор кутун биэрэн иһэр. Омугу этин-сиинин сайдыыта уонна киһи хамсаныылары оҥорорго аналлаах өйө-санаата, буор кута эрэ сайыннараллара быһаарыллар. 

Элбэх ыаллар мунньустан омугу үөскэтэллэр. Омук үйэтэ уһааһына ыаллартан, ыаллар олохторуттан уонна оҕолорун хайдах иитэллэриттэн, үлэҕэ үөрэтэн улаатыннаралларыттан быһаччы тутулуктанар. 

Ыал буолуу былыргы үгэстэрэ омук үйэтэ уһууругар быһаччы тириэрдэллэрин билэн үрүҥ айыы итэҕэлин тарҕатааччылар ордук кыһанан харыстыахтара уонна бу кэмҥэ саҥалыы олоххо киирэригэр улаханнык кыһаныахтара этэ. (1,3).

== Туһаныллыбыт литература ==
1.Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.

[[Категория:Ыал]]</text>
      <sha1>lio0mi1zdmlm1e97xpxhg3enm1pgy3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Энньэ уонна халыым туһалара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50491</id>
    <revision>
      <id>427085</id>
      <parentid>418661</parentid>
      <timestamp>2026-04-09T21:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11015" sha1="a2cs779okuybjqhnmt6mk5703yiislp" xml:space="preserve">[[Оҕо]] улаатан [[киһи буолуу]]ну ситиспитин туоһутунан [[Ыал буолуу үгэстэрэ|ыал буолуута]] ааҕыллар. [[Ыал]] буолуу [[киһи]] араас [[баҕа санаа]]тын элбэх өттүнэн толорорунан икки өрүттэнэн тахсар:

1. Ыал буолуу [[эт-сиин]] баҕа санаатын толорор.

2. [[Кыыс]] [[энньэ]]тэ уонна [[уол]] [[халыым]]а холбоһоннор ыалга [[баай]]-мал мунньуллан иһэрин үөскэтэннэр байыыны ситиһэр [[санаа]]ларын толороллоругар тирэх буолаллар. (1,33).

Ыал буолуу аан бастаан дьон эттэрин-сииннэрин көрдөбүлүн, баҕа санаатын толорор, онтон үлэ баайы-малы үөскэтэринэн, [[энньэ уонна халыым]] эбиискэ киириитэ ыал буолууга киһилии быһыыланыыны киллэрэн биэрэр аналлаахтар.

Энньэ уонна халыым ыал буолуу иккис өрүтүн, үлэни сайыннарыыны уонна киһилии быһыылаах буолууну үөскэтэллэриттэн сайдан иһэр омук дьоно ыалы тэрийэллэригэр хайаан да тутуһа сылдьаллара ирдэнэр.

Энньэ диэн сахаларга былыр-былыргыттан баар, туттулла сылдьар тыл. Халыым диэн тыл ыал буолуу үгэстэригэр тупсарыы киириитин биллэрэр аналлаах түүрдэр тыллара. Былыргы [[кэм]]нэргэ сахалар сулуу диэн олус киэҥ, элбэх өйдөбүллээх тылы туһаналлара билигин таба өйдөммөккө уустуктары үөскэтиэн сөп.

Ыал олоҕо туруктаныытыгар баай-мал ылар оруола үрдүгүн былыргы кэмҥэ туһаналлара. Билигин ырыынак кэмэ кэлбитинэн былыргылар бу тутаах билиилэрэ туһаныллар кэмэ кэллэ. Аныгы үйэҕэ торуоскалаах [[эр]]э киһи мааны [[дьахтар]]ы көрөрө-истэрэ кыаллыбат кэмэ кэлэн турарыттан баай-мал оруола өссө үрдээтэ.

Дьон уһун сылларга бииргэ олорон муспут баайдарыттан-малларыттан тутулуктаныылара ыал олоҕо туруктаах буоларын улаатыннарар. Былыргы кэмҥэ кыра оҕолору быалаһар эрдэхтэринэ кэпсэтиини чиҥэтэн бэриллэр 5 таба ахсаана саастарын ситиэхтэригэр диэри лаппа элбээн хаалара кэпсэтии уларыйа охсубатын үөскэтэрэ. 

Халыым диэн дьахтары атыылаһан ылыы курдук буолара диэн сэбиэскэй былаас улахан албына этэ. Энньэни уонна халыымы туһанан саҥа ыаллар холбуур баайдарын-малларын тэҥнээһин, [[өй-санаа|өйдөрө-санаалара]] тэҥнэһиитин аан бастаан үөскэтэрэ. Кыыстаах дьон кыыс энньэтин хомуйан, бэлэмнээн эрдэттэн сыанатын быһаараллара күтүөт кэлэн талан ыларыгар туһалыыра. Ыаллар кыыстара энньэтигэр төһө тэриирдээх буоларын сыаналаан ойох ылар уол сылгынан эбэтэр ынаҕынан халыымын төлүүрүн ирдииллэрэ. 

Энньэ – былыргы баай ыал кыыһыгар чаастаан баай биэриитэ ааттанар. Эргэ тахсар кыыс өлүүтүн-чааһын; сири, киһини, сүөһүнү, малы, ураһаны төрүөбүттэриттэн илдьэ барар. Ону энньэ-сэтии диэн ааттыыллара. (1,196).

Кыыс эргэ тахсарыгар ыраас кыыһынан буоларын былыргы сахалар кытаанахтык ирдииллэр этэ. С.И.Боло суруйарынан: “Дьахтар хоруоҥкалаах, тыаһыырдаах (кыабакалаах) боруок, холумтан охсунардаах сарыы, түнэ эбэтэр убаһа көхсө тураҕас сыайалаах буолара үһү. (1,87).

Сыппа сыалыйа иннинэн быалаах, онто иҥиир сабынан тигиллэр, эрин кытта хоонньоһоругар итинник таҥнар. Ону ийэтэ эрэ көрөр, сыппа тигиитэ көтүллүбүт буоллаҕына, кыыһа уурайан, дьахтар аатын ылара үһү. (2,57).

Кыыс ситтэр эрэ эргэ тахсар аналыттан кыыстаах төрөппүттэр энньэтин улаатан истэҕинэ бэлэмнии, мунньуна сылдьаллара. Кыыс оҕо энньэтин кээмэйэ эрдэттэн биллэн дьон билиитигэр тахсара ситиһиллэр этэ. Бу энньэ диэн кыыс дьоно төһө баайдарыттан тутулуктанан араас кээмэйдээх буолуон сөп. Энньэ кээмэйэ улахана кыыс тас көрүҥэр биллэр эбиискэ буолан эбиллэн эргэ тахсыыга улаханнык көмөлөһөр аналланарын туһана сылдьыллар.

Сахаларга “Ыал ийэтинэн” диэн этии баар. Ыалы тэрийиигэ кыыс оҕо ылар оруола олус улахан. Төрүүр оҕо этэ-сиинэ уонна өйө-санаата сайдыыта дьахтартан улахан тутулуктаах. Сахалар аналлаах ыал буолуу үгэстэрин туһаналлар.

Уол киллэрэр халыыма кыыс энньэтигэр тэҥнээх буолара ыал буолааччылар баай-мал өттүнэн тэҥнэһиилэрин үөскэтэн өйдөрүн-санааларын кытта тэҥниир аналлааҕа оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр туһалыыр. Төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээхтик, ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыылара оҕолорун иитэллэригэр атаахтатыы өттүгэр халыйыыны үөскэтэн кэбиһэллэрин тохтотууга уонна оҕо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини кыра эрдэҕиттэн тутуһа үөрэнэригэр аналланар.

Ыал буолуу диэн кэлэр көлүөнэлэри үөскэтии саҕаланыыта ааттанар. Эрдэттэн баайдара-маллара бэлэмнэнэрин, хомулларын кыыс энньэтэ баара биллэрэр. Кыыс оҕо ыалы тэрийэр аналлаах. Энньэ диэн кыыс ыалы тэрийиигэ киллэрэр кылаата, бэйэтин баайа-мала буолар. Уол киллэрэр халыыма кыыс энньэтигэр тэҥнээх буолара ирдэнэр. Уол халыымы төлүүрэ ыалы үлэлээн хааччыйар кыахтааҕын биллэрэр. Энньэ уонна халыым кээмэйдэрэ тэҥ буолуута төрөппүттэр өйдөрө-санаалара тэҥнэһиитин үөскэтэн оҕо иитиитэ туруктанарыгар, икки өрүттэнэригэр туһалыыр уратылаах.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьон бары кэриэтэ баайдара-маллара аҕыйах, дьадаҥы эрдэхтэринэ, үлэлиир, оҥорор кыахтарынан эрэ араараллара. Билигин ырыынак кэмигэр дьон сорохторо байан-тайан истэхтэринэ, баай-мал ылар оруола улаатан, үрдээн биэрэр. Саҥа ыалы тэрийиигэ энньэ уонна халыым туттуллан, ылар оруоллара ордук улаатара ирдэнэр көрдөбүл буолар.

[[Кыыс]] энньэтин кытта [[уол]] халыыма тэҥнэһиилэрэ ыал буолааччылар икки ардыларыгар баай уонна мал тэҥнэһиитин үөскэтэннэр “[[Тэҥнээҕи булунуу]]” диэн үөрэххэ сөп түбэһэллэр. Баай-мал тэҥ буолара өй-санаа тэҥнэһиитин үөскэтэн ыал олоҕо туруктанарын тэҥэ, оҕолору иитиигэ, үөрэтиигэ тэҥнээх дьайыыны оҥороллоругар тириэрдэр.

Тэҥнээх төрөппүттэр ииппит, улаатыннарбыт оҕолоро “[[Үрүҥү, хараны араарыы|Үрүҥү уонна хараны]]”, ол аата үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран туһаныыта икки төрөппүттэрин көрдөбүллэригэр сөп түбэһэрэ үөскээн өйө-санаата туруктанар.

Энньэ уонна халыым бааллара ыалы тэрийэр [[эр киһи]] уонна дьахтар баайдарын уонна өйдөрүн-санааларын тэҥнээн биэрэн оҕолорун иитэллэригэр, үөрэтэллэригэр тэҥнэһиини үөскэтэн туһалыыр. (3,62).

== Туһаныллыбыт литература ==
1. Боло С.И. Лиэнэҕэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха олоҕо. – Якутск: Нац.кн. изд-во “Бичик”, 1994. – 352 с.

2. Федоров Г.Е., Егоров Н.Ф. Сэргэ төрдүгэр сэһэн. – Якутскай: Кинигэ изд-вота, 1991. – 160 с.

3. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с.

[[Категория:Ыал]]
[[Категория:Сиэр-туом]]</text>
      <sha1>a2cs779okuybjqhnmt6mk5703yiislp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сахалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55398</id>
    <revision>
      <id>427086</id>
      <parentid>426810</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T10:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>427086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5964" sha1="1lis97tj9horxdacbv76zc5ww9fb5dc" xml:space="preserve">{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:22em; background:#fff6d9; text-align:center; font-size:95%;&quot; cellpadding=&quot;2&quot;

&lt;!-------------------------Heading-------------------------&gt;
!style=&quot;background:#b08261; color:#fee8ab; text-align:center; font-size:larger;&quot;| Сахалар
|-
&lt;!--------------------------Flag---------------------------&gt;
{{#if:{{{flag|}}} |&lt;!--then:--&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; padding:0.6em 0 0 0;&quot;{{!}} {{{flag|}}}&lt;/tr&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; {{#if:{{{image|}}}|&lt;!--then small padding:--&gt;padding:0.3em;|&lt;!--else more padding before sections below:--&gt;padding:0.6em;&lt;!--end #if:--&gt;}} line-height:11pt; font-size:95%;&quot;{{!}} {{{flag_caption|}}}&lt;/tr&gt;
}}
|-
&lt;!-------------------------Image---------------------------&gt;
{{#if:{{{image|}}} |&lt;!--then:--&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; padding:0.6em 0 0 0;&quot;{{!}} {{{image|}}}&lt;/tr&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; padding:0.3em 0 0.6em 0; line-height:11pt; font-size:95%;&quot;{{!}} {{{image_caption|}}}{{{caption|}}}&lt;/tr&gt;
}}
|-
&lt;!--------------------Total population---------------------&gt;
!style=&quot;background:#fee8ab;&quot;| Бүтүн ахсааннара&lt;/tr&gt;
|
550 000 - 600 000 киһи (2024) &lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;&lt;/tr&gt;
|-
&lt;!------------------------Regions--------------------------&gt;
!style=&quot;background:#fee8ab; line-height:14pt;&quot;| Олорор сирдэрэ&lt;/tr&gt;
|-
{{!}} {{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]: 585 070 киһи (2024)''' &lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;{{флаг|Саха Сирэ}} [[Саха Сирэ|Саха Сирэ:]] 570 409 киһи (2024)

{{флаг|Красноярскай кыраай}} [[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай:]] 1236 (2021)

{{флаг|Москва}} [[Москва|Москуба:]] 1 088 (2021)

{{флаг|Хабаровскай кыраай}} [[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай:]] 987 (2021)

{{флаг|Приморскай кыраай}} [[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай:]] 675 (2021)

{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург:]] 675 (2021)

{{флаг|Казахстан}} '''[[Казахстаан|Казахстан]]: 5 000 (2023)'''

{{флаг|АХШ}} '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]: 37 850 (2022)'''
|-
|Тыллар: [[Саха тыла|Саха Тыла]]
|-
|Итэҕэллэр: [[Айыы]], [[Христианство|Православие]], [[Шаманизм|Шаман  итэҕэлэ]], [[Тенгрианство]]
|-
|Киирэр: [[Түүр омуктар|Түүр Норуоттар]]
|}
Сахалар - [[Түүр омуктар|Түүр]] норуота, [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] олохтоохторо.

== [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]] ==

== Итэҕэл ==
[[Билэ:Коллаж из фотографий известных людей якутского происхождения.png|Биллиилээх сахалар]]
Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ.
[[Билэ:Yakut costume10.jpg|альт=Саха Костүүмэ|мини|[[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]]]

== Тарҕатыы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Дойду
!1989&lt;ref&gt;https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0&lt;/ref&gt;
!2002&lt;ref&gt;https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;
|-
|{{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]/[[РСФСР]]'''
|'''381 922'''
|'''443 852'''
|'''478 085'''
|'''478 409'''
|-
|{{флаг|Саха Сирэ}}[[Саха Сирэ|Саха Сирэ/]][[Саха АССР|ЯАССР]]
|365 917
|432 290
|466 427
|469 348
|-
|{{флаг|Иркутск}}[[Иркутскай уобалаһа|Иркутск Уобалаһа]]
|2 020
|992
|858
|468
|-
|{{флаг|Красноярскай кыраай}}[[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай]]
|1 778
|1 368
|1 468
|1 236
|-
|{{флаг|Новосибирскай уобалас}}[[Новосибирскай уобалас|Новосибирск Уобалаһа]]
|798
|473
|629
|440
|-
|{{флаг|Приморскай кыраай}}[[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай]]
|475
|703
|766
|675
|-
|{{флаг|Хабаровскай кыраай}}[[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай]]
|1 578
|1 454
|1 417
|987
|-
|{{флаг|Магаданскай уобалас}}[[Магадан|Магаданскай Уобалас]]
|754
|469
|407
|212
|-
|{{флаг|Камчатскай кыраай}}[[Камчатка кыраайа|Камчатскай Кыраай]]
|788
|314
|449
|240
|-
|{{флаг|Москва}}[[Москва|Москуба]]/[[Москва уобалаһа|Москуба Уобалаһа]]
|995
|1 690
|1 814
|1 127
|-
|{{флаг|Санкт-Петербург}}[[Санкт-Петербург]]
|862
|847
|701
|675
|-
|{{флаг|Украина}}[[УССР]]
|688
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
|{{флаг|Казахстан}}[[Казахстаан|Казахстан]]/[[КССР]]
|314
|155
|139
|92
|}

== Маны эмиэ көрүн ==

* [[Саха тыла|Саха Тыла]]
* [[Саха Сирэ]]
* [[Саха Култуурата]]
* [[Саха Сирин Остуоруйата]]

[[Билэ:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа]]

== Быһаарыылар ==</text>
      <sha1>1lis97tj9horxdacbv76zc5ww9fb5dc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427087</id>
      <parentid>427086</parentid>
      <timestamp>2026-04-10T10:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SmallSonMarex</username>
        <id>26712</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>427087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="bs0wwzg0qlbomb6gdpi3hcp0keo2c35" xml:space="preserve">{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:22em; background:#fff6d9; text-align:center; font-size:95%;&quot; cellpadding=&quot;2&quot;

&lt;!-------------------------Heading-------------------------&gt;
!style=&quot;background:#b08261; color:#fee8ab; text-align:center; font-size:larger;&quot;| Сахалар
|-
&lt;!--------------------------Flag---------------------------&gt;
{{#if:{{{flag|}}} |&lt;!--then:--&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; padding:0.6em 0 0 0;&quot;{{!}} {{{flag|}}}&lt;/tr&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; {{#if:{{{image|}}}|&lt;!--then small padding:--&gt;padding:0.3em;|&lt;!--else more padding before sections below:--&gt;padding:0.6em;&lt;!--end #if:--&gt;}} line-height:11pt; font-size:95%;&quot;{{!}} {{{flag_caption|}}}&lt;/tr&gt;
}}
|-
&lt;!-------------------------Image---------------------------&gt;
{{#if:{{{image|}}} |&lt;!--then:--&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; padding:0.6em 0 0 0;&quot;{{!}} {{{image|}}}&lt;/tr&gt;
{{!}}style=&quot;border:none; padding:0.3em 0 0.6em 0; line-height:11pt; font-size:95%;&quot;{{!}} {{{image_caption|}}}{{{caption|}}}&lt;/tr&gt;
}}
|-
&lt;!--------------------Total population---------------------&gt;
!style=&quot;background:#fee8ab;&quot;| Бүтүн ахсааннара&lt;/tr&gt;
|
550 000 - 600 000 киһи (2024) &lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;&lt;/tr&gt;
|-
&lt;!------------------------Regions--------------------------&gt;
!style=&quot;background:#fee8ab; line-height:14pt;&quot;| Олорор сирдэрэ&lt;/tr&gt;
|-
{{!}} {{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]: 585 070 киһи (2024)''' &lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;{{флаг|Саха Сирэ}} [[Саха Сирэ|Саха Сирэ:]] 570 409 киһи (2024)

{{флаг|Красноярскай кыраай}} [[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай:]] 1236 (2021)

{{флаг|Москва}} [[Москва|Москуба:]] 1 088 (2021)

{{флаг|Хабаровскай кыраай}} [[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай:]] 987 (2021)

{{флаг|Приморскай кыраай}} [[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай:]] 675 (2021)

{{флаг|Санкт-Петербург}} [[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург:]] 675 (2021)

{{флаг|Казахстан}} '''[[Казахстаан|Казахстан]]: 5 000 (2023)'''

{{флаг|АХШ}} '''[[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]: 37 850 (2022)'''
|-
|Тыллар: [[Саха тыла|Саха Тыла]]
|-
|Итэҕэллэр: [[Айыы]], [[Христианство|Православие]], [[Шаманизм|Шаман  итэҕэлэ]], [[Тенгрианство]]
|-
|Киирэр: [[Түүр омуктар|Түүр Норуоттар]]
|}
Сахалар - [[Түүр омуктар|Түүр]] норуота, [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] олохтоохторо.

== [[Саха Сирин Остуоруйата|Остуоруйа]] ==

== Итэҕэл ==
[[Билэ:Коллаж из фотографий известных людей якутского происхождения.png|мини|дом|Биллиилээх сахалар]]
Нууччалар [[Саха Сирэ|Саха сирин]] сиригэр сылдьыбатахтарына [[Тенгрианство]] ([[Таҥара]]) итэҕэл тарҕаммыт этэ.
[[Билэ:Yakut costume10.jpg|альт=Саха Костүүмэ|мини|[[Саха таҥаһа|Саха Таҥаһа]]]]

== Тарҕатыы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Дойду
!1989&lt;ref&gt;https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=0&lt;/ref&gt;
!2002&lt;ref&gt;https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref&gt;https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/census.php?cy=8&lt;/ref&gt;
!2021&lt;ref&gt;https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx&lt;/ref&gt;
|-
|{{флаг|Россия}} '''[[Арассыыйа|Россия]]/[[РСФСР]]'''
|'''381 922'''
|'''443 852'''
|'''478 085'''
|'''478 409'''
|-
|{{флаг|Саха Сирэ}}[[Саха Сирэ|Саха Сирэ/]][[Саха АССР|ЯАССР]]
|365 917
|432 290
|466 427
|469 348
|-
|{{флаг|Иркутск}}[[Иркутскай уобалаһа|Иркутск Уобалаһа]]
|2 020
|992
|858
|468
|-
|{{флаг|Красноярскай кыраай}}[[Красноярскай кыраай|Красноярскай Кыраай]]
|1 778
|1 368
|1 468
|1 236
|-
|{{флаг|Новосибирскай уобалас}}[[Новосибирскай уобалас|Новосибирск Уобалаһа]]
|798
|473
|629
|440
|-
|{{флаг|Приморскай кыраай}}[[Приморскай кыраайа|Приморскай Кыраай]]
|475
|703
|766
|675
|-
|{{флаг|Хабаровскай кыраай}}[[Хабаровскай кыраай|Хабаровскай Кыраай]]
|1 578
|1 454
|1 417
|987
|-
|{{флаг|Магаданскай уобалас}}[[Магадан|Магаданскай Уобалас]]
|754
|469
|407
|212
|-
|{{флаг|Камчатскай кыраай}}[[Камчатка кыраайа|Камчатскай Кыраай]]
|788
|314
|449
|240
|-
|{{флаг|Москва}}[[Москва|Москуба]]/[[Москва уобалаһа|Москуба Уобалаһа]]
|995
|1 690
|1 814
|1 127
|-
|{{флаг|Санкт-Петербург}}[[Санкт-Петербург]]
|862
|847
|701
|675
|-
|{{флаг|Украина}}[[УССР]]
|688
| colspan=&quot;3&quot; |
|-
|{{флаг|Казахстан}}[[Казахстаан|Казахстан]]/[[КССР]]
|314
|155
|139
|92
|}

== Маны эмиэ көрүн ==

* [[Саха тыла|Саха Тыла]]
* [[Саха Сирэ]]
* [[Саха Култуурата]]
* [[Саха Сирин Остуоруйата]]

[[Билэ:Расселение якутов в ДФО по городским и сельским поселениям, в %.png|мини|384x384пкс|Сахалар ДФОҕа]]

== Быһаарыылар ==</text>
      <sha1>bs0wwzg0qlbomb6gdpi3hcp0keo2c35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыттааччы:配合比全额更好（说说而已）</title>
    <ns>2</ns>
    <id>58305</id>
    <revision>
      <id>427082</id>
      <timestamp>2026-04-09T18:58:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>配合比全额更好（说说而已）</username>
        <id>28810</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Эҕэрдэ!Мин 配合比全额更好（说说而已）.&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>427082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="88zb2cfob8z73255nh6bgjo4ym1vctr" xml:space="preserve">Эҕэрдэ!Мин 配合比全额更好（说说而已）.</text>
      <sha1>88zb2cfob8z73255nh6bgjo4ym1vctr</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>