Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 958 427097 403563 2026-04-10T18:33:39Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 427097 wikitext text/x-wiki {{Университет |название = М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет |сокращение = ХИБҮ |эмблема = |ширина эмблемы = |изображение = КФЕН СВФУ август 2013.jpg |ширина = 300 |подпись = Естественнай наукалар факультеттарын корпуһа, 2013 сыл, атырдьах ыйа |оригинал = |междуназвание = Federal State Autonomous Educational Institution of Higher Education "M. K. Ammosov North-Eastern Federal University" |прежнее = Саха Ил Университета |девиз = |основан = 1934 |закрыт = |реорганизован = 1956 (СГУ), 2010 (ХИФҮ) |год реорганизации = |тип = федеральнай университет |целевой капитал = 634,5 мөл солк (31.12.2020) |наименование должности = |фио должности = |президент = Михайлова, Евгения Исаевна |научный руководитель = |ректор = Николаев, Анатолий Николаевич |студенты = 19 077 (01.10.2020) |иностранные студенты = 342 |специалитет = 3 763 |бакалавриат = 11 040 |магистратура = 2 275 |аспирантура = 378 |докторантура = |доктора = 126 |профессора = |преподаватели = 1200 |расположение = [[Дьокуускай]] {{флагификация|Россия}} |метро = |кампус = куорат иһигэр |адрес = 677000, г. Якутск, ул. Белинского, 58 |сайт = https://www.s-vfu.ru/ |награды = {{Орден Дружбы народов|тип=организация}} Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана |lat_dir = N |lat_deg = 62 |lat_min = 1 |lat_sec = 11 |lon_dir = E |lon_deg = 129 |lon_min = 42 |lon_sec = 33 |CoordScale = |region = |Commons = |Commons-text = }} [[Билэ:Kulakovskystreet.jpg|thumb|300px|Университет сүрүн куорпуһун иннинээҕи Кулаковскай аатынан уулусса]] '''М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи бэдэрээлинэй үнүбэрситиэт''', кылгастык '''ХИБҮ''' (урукку аата '''Саха судаарыстыбаннай университета (СГУ)''') — [[Россия]] [[Азия]] өттүгэр ордук улахан үнүбэрситиэттэриттэн биирдэстэрэ. Арассыыйаҕа маннык бэдэрээлинэй таһымнаах сэттэ эрэ үнүбэрситиэт баар. Үнүбэрситиэт төрүттэммит сылынан [[1956]] сыл ааҕыллар, оччолорго [[1933]] сыллаахха тэриллибит [[Саха государственнай педагогика института]] ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин Уурааҕынан (1956 сыл атырдьах ыйын 23 күнэ) үнүбэрситиэт буолбута. [[Омуктар доҕордоһууларын уордьана|Омуктар доҕордоһууларын уордьанынан]] наҕараадаламмыта (1984 с.). 1990 сылтан сэбиэскэй партийнай уонна судаарыстыбыннай диэйэтэл [[Аммосов, Максим Кирович|Аммосов Максим Кирович]] аатын сүгэр (РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун уурааҕынан (1990 сыл ахсынньы 27 күнэ). 1993 сыл олунньу 6 күнүгэр СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕынан СГУ өрөспүүбүлүкэ бас үрдүк үөрэх кыһатын статуһун ылбыта<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Головной вуз Республики Саха (Якутия)|издание=Высшее образование Якутии|автор=И.Е. Томский|год=1994|место=Якутск|издательство=Издательство ЯГУ}}</ref>. == Сүрүн == 2012 сылга туругунан ХИБҮ-гэ 10 үнүстүүт, 9 бакылтыат, 134 хаапыдыра (онтон 99 — үөрэтэн таһаарар хаапыдыра) уонна 3 филиаллаах: [[Нүөрүҥгүрү]], [[Мирнэй]] уонна Анаадыр куораттарга. == Тутула == Факультеттар: * Автодорожнай факультет * Биолого-географическэй факультет * Геологоразведочнай факультет * Горнай факультет * Инженерно-техническэй факультет * Историческэй факультет * Факультет довузовского образования и профориентации * Филологическэй факультет * Юридическэй факультет Институттар: * Тас дойдулар уонна кинилэр тылларын үөрэтэр институт * Математика уонна информатика института * Физкультура уонна спорт института * Мэдиссиинэ института * Педагогическэй институт * Физико-техническэй институт * Үп-экэниэмикэ института * Психология институута * [[Арассыыйа Бэдэрээссийэтин Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын үнүстүүтэ]] Филиаллар: * Техническэй институт ([[Нерюнгри]]) * Политехническэй институт ([[Мирнэй]]) * Чукоткаҕа ХИФУ филиала ([[Анадырь]]) <gallery> КФЕН СВФУ август 2013.jpg|Естесственнай наукалар факультеттарын корпуһа Главный корпус СВФУ.JPG|Сүрүн корпус </gallery> == Сигэлэр == * [http://www.s-vfu.ru/ Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай Университет ситим-сирэ] == Өссө маны көр == * [[Инженернэй-техническэй институт]] {{rq|linkless|wikify|style|stub|img}} [[Категория:Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет]] [[Категория:Үөрэх тэрилтэлэрэ]] [[Категория:Дьокуускай куорат үөрэх тэрилтэлэрэ]] h0yd9b7khuxeehp2u4xdegk9ntcsbkr 0 993 427102 409177 2026-04-11T05:40:16Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Экономиката */ 427102 wikitext text/x-wiki '''Сунтаар''' — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] улууһа. {{Улуус |Тип = |Өҥө = Россия |Нууччалыы аата = Сунтарский улус |Сахалыы аата = Сунтаар улууһа |Гиэрбэтэ = Coat of Arms of Suntarsky rayon (Yakutia).png |Былааҕа = Flag of Suntarsky rayon (Yakutia).png |Гиэрбэ кэтитэ =100px |Былаах кэтитэ =150px |Дойду = {{флагификация|Россия}} |Статуһа = |Оройуон аата = | |Оройуона = |Регион = {{флагификация|Саха Сирэ}} |Улуус киинэ = [[Сунтаар]] |Иһигэр киирэллэр = 26 олохтоох тэриллии |Баһылык = Тихонов Владимир Иванович |Баһылык аата = Улуус баһылыга |Олохтоммут күнэ-дьыла = [[1930]], [[тохсунньу 9]] |Сурукка киирбитэ = |Урукку аата = Сунтаар, Хочо |Нэһилиэк буолуута = |ПГТ буолуута = |Куорат буолуута = |Баччаттан куорат буолбатах = |Магдебургское право с = |Координаталара = |Иэнэ = 57 800 |МТ үрдүгэ = |Чыпчаалын үрдүгэ = |Орто үрдүгэ = |Намыһах сирэ = |Климата = |Тыла = [[саха тыла|саха]], [[нуучча тыла|нуучча]] |Тыллара = |Олохтоох дьонун ахсаана = 25 642 |Биэрэпис сыла = 2007 |Чиҥэ = |Агломерацията = |Омуктара = [[Саха|сахалар]] |Конфессиялар = |Этнохороним = сунтаардар |ЯндексКарты = |Каарта = Suntarsky ulus location.PNG |Каарта улахана = |Каартата = |Каартаҕа сигэ = |Москуба бириэмэтэ = +6 |Чаһыыта = +9 |Төлөппүөн кода = |Почта индексэ = |Почта индекстэрэ = | |ОКАТО = |Commons`ка категорията = |1 параметр аата = |1 параметр = |Ситим-сир = http://sakha.gov.ru/section/86 }} Сунтаар улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — [[Сунтаар]]. == Географията == Сирин иэнэ — 57,8 тыһ. кв.км. [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] диэри ырааҕа: сиринэн — 985 км; уунан — 1 151 км; салгынынан — 1 390 км. [[2002]] с. сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 25,5 тыһ. киһи. Улуус Республика арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньууругар хаптал хайалаах сир баһыйар. <br /> Улууска кыһыл көмүс, бороҥ чох, туус, эмтээх бадараан үөскээбит сирдэрдээх. == Климата == Тохсунньу ыйга орто температура -33-36 кыраадыс, от ыйыгар +16...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата 220—300 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүһэ — Бүлүү. == Историята == Төрүттэммит күнэ-дьыла — [[1930]] сыл тохсунньу 9 кунэ. == Экэниэмикэтэ == Экэниэмикэтэ тыа хаһаайыстыбатыттан тутулуктаах. Олохтоохтор ынах, сылгы-сүөһү иитиитинэн, оҕуруот аһын уонна туораахтаах култуураны үүннэриинэн дьарыктаналлар. Сунтаарга эти-үүтү оҥорор комбинат, олохтоох бырамыысыланнас тэрилтэлэрэ, [[Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)|Кэмпэндээйи]]гэ туус собуота улэлииллэр. [[Ыйынньык баһа]] Сунтаар сирин биир киэн туттуутунан Кэмпэндээйи курордт буолар. Манна сир анныттан тахсар туустаах эмтээх уу баар. Өссө [[1640]] с. тобольскай воеводалар ыыппыт киһилэрэ Воин Шахов 100 буут тууһу хостообуттаах эбит. == Олохтоох дьоно == [[Билэ:Сунтарский1.png|500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана<!-- [[Билэ:Сунтарский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]-->]] Омуктара: сахалар — 96,6%; нууччалар — 1,5%; эбэҥкилэр — 0,4%; эбээннэр — 0,4%; атыттар — 1,1%. Дьонун ахсаана 1989 с. — 25,3 тыһ. киһи эбит. == Администрацияларынан араарыы == Улууска 26 тыа сиринээҕи муниципальнай тэриллиилэр бааллар. <imagemap> Билэ:Сунтаар.PNG|500px|thumb|right|Сунтаар улууһа| rect 287 440 300 454 [[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 279 358 292 372 [[Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 220 436 233 450 [[Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 127 399 140 413 [[Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 234 463 247 477 [[Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 337 355 350 369 [[Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 341 313 354 327 [[Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 227 404 240 418 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 342 413 355 427 [[Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 97 303 114 317 [[Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 294 273 311 287 [[Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 133 431 150 445 [[Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 218 354 235 368 [[Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 274 398 291 412 [[Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 261 427 278 441 [[Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 376 508 393 522 [[Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 267 525 284 539 [[Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 331 452 348 466 [[Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 353 335 370 349 [[Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 400 388 417 402 [[Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 282 311 299 325 [[Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 271 456 288 470 [[Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 311 489 328 503 [[Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 312 366 329 380 [[Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 178 471 195 485 [[Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 168 354 185 368 [[Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 9 304 25 399 [[Мирнэй улууһа]] rect 20 40 37 134 [[Мирнэй улууһа]] rect 39 544 133 562 [[Ленскэй улуус]] rect 291 192 383 210 [[Ньурба улууһа]] rect 354 648 463 665 [[Өлүөхүмэ улууһа]] rect 531 307 548 433 [[Үөһээ Бүлүү улууһа]] </imagemap> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#E3E3E3" !# !Нэһилиэктэр !Кииннэрэ !Кыра бөһүөлэктэр !Улуус кииниттэн, км !Иэнэ, км 2 !Олохтоох дьон ахсаана, киhи (2010 сыл) |- |align="right"|1||[[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сунтаар]]||[[Сунтаар]] || ||align="right"|0||align="right"|309,2||align="right"|10 303 |- |align="right"|2||[[Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Элгээйи]]||[[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйи]]||[[Үһүс Бордоҥ (Сунтаар улууһа)|Үһүс Бордоҥ]]||align="right"|48||align="right"|825,1||align="right"|2170 |- |align="right"|3||[[Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Тойбохой]]||[[Тойбохой (Сунтаар улууһа)|Тойбохой]]|| ||align="right"|55||align="right"|485,3||align="right"|1723 |- |align="right"|4||[[Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Кириэстээх]]||[[Кириэстээх (Сунтаар улууһа)|Кириэстээх]]|| ||align="right"|95||align="right"|2695,1||align="right"|894 |- |align="right"|5||[[Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Бордоҥ]]||[[Сардаҥа (Сунтаар улууһа)|Сардаҥа]]|| ||align="right"|40||align="right"|2058,1||align="right"|986 |- |align="right"|6||[[Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Кутана]]||[[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутана]]||[[Тумул (Сунтаар улууһа)|Тумул]]||align="right"|75||align="right"|1233,9||align="right"|945 |- |align="right"|7||[[Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сиэйэ]]||[[Сиэйэ (Сунтаар улууһа)|Сиэйэ]]||[[Комсомол (Сунтаар улууһа)|Комсомол]], [[Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа)|Бэс Сиэйэ]]||align="right"|97||align="right"|354,9||align="right"|839 |- |align="right"|8||[[Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Арыылаах]]||[[Уһун Күөл (Сунтаар улууһа)|Уһун Күөл]]|| ||align="right"|54|| align="right"|373,9||align="right"|687 |- |align="right"|9||[[Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Күндэйэ]]||[[Күндэйэ (Сунтаар улууһа)|Күндэйэ]]||[[Элгээн (Сунтаар улууһа)|Элгээн]], [[Харыйалаах (Сунтаар улууһа)|Харыйалаах]]||align="right"|30||align="right"|2225,8||align="right"|859 |- |align="right"|10||[[Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Бүлүүчээн]]||[[Хордоҕой (Сунтаар улууһа)|Хордоҕой]]||[[Ойууһут (Сунтаар улууһа)|Ойууһут]]||align="right"|160||align="right"|16 810,9||align="right"|683 |- |align="right"|11||[[Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй-Дьаархан]]||[[Арыылаах (Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)|Арыылаах]]||[[Ыгыатта (Сунтаар улууһа)|Ыгыатта]], [[Мэлэкэ (Сунтаар улууһа)|Мэлэкэ]]||align="right"|112||align="right"|2631,4||align="right"|732 |- |align="right"|12||[[Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Куокуну]]||[[Куокуну (Сунтаар улууһа)|Куокуну]]|| ||align="right"|111||align="right"|3133,3||align="right"|563 |- |align="right"|13||[[Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Дьаархан]]||[[Арыылаах (Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)|Арыылаах]]|| ||align="right"|80||align="right"|1552,2||align="right"|507 |- |align="right"|14||[[Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Маар-Күөл]]||[[Маар-Күөл (Сунтаар улууһа)|Маар-Күөл]]|| ||align="right"|68||align="right"|1096,7||align="right"|568 |- |align="right"|15||[[Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Аллыҥа]]||[[Аллыҥа]]|| ||align="right"|40||align="right"|429,9||align="right"|474 |- |align="right"|16||[[Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Кэмпэндээйи]]||[[Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)|Кэмпэндээйи]]||[[Чайыҥда (Сунтаар улууһа)|Чайыҥда]]||align="right"|55||align="right"|4719,4||align="right"|457 |- |align="right"|17||[[Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Хадан]]||[[Агдаары (Сунтаар улууһа)|Агдаары]]||[[Эйикээр (Сунтаар улууһа)|Эйикээр]], [[Толоон (Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)|Толоон]]||align="right"|25||align="right"|6219,2||align="right"|454 |- |align="right"|18||[[Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Уустуйа]]||[[Уустуйа (Сунтаар улууһа)|Уустуйа]]|| ||align="right"|5||align="right"|437,1||align="right"|321 |- |align="right"|19||[[Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]]||[[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]]|| ||align="right"|85||align="right"|603,1||align="right"|361 |- |align="right"|20||[[Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Хоро]]||[[Хоро (Сунтаар улууһа)|Хоро]]|| ||align="right"|68||align="right"|3407,1||align="right"|304 |- |align="right"|21||[[Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]||[[Түбэй (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]||[[Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа)|Нөөрүктээйи]]||align="right"|103||align="right"|1203,7||align="right"|266 |- |align="right"|22||[[Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Илимниир]]||[[Илимниир (Сунтаар улууһа)|Илимниир]]|| ||align="right"|21||align="right"|141,9||align="right"|255 |- |align="right"|23||[[Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Туойдаах]]||[[Туойдаах (Сунтаар улууһа)|Туойдаах]]|| ||align="right"|20||align="right"|3206,0||align="right"|168 |- |align="right"|24||[[Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Толоон]]||[[Толоон (Сунтаар улууһа)|Толоон]]|| ||align="right"|63||align="right"|114,0||align="right"|133 |- |align="right"|25||[[Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Тэҥкэ]]||[[Тэҥкэ (Сунтаар улууһа)|Тэҥкэ]]|| ||align="right"|75||align="right"|564,4||align="right"|139 |- |align="right"|26||[[Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Наахара]]||[[Наахара (Сунтаар улууһа)|Наахара]]|| ||align="right"|130||align="right"|906,2||align="right"|129 |-bgcolor="#E3E3E3" |||'''Барыта'''|| || || || align="right"|57 738,0||align="right"|'''25 920''' |} == Улуус биллиилээх дьоно == Сунтаар сирэ-уота ыһыаҕынан, оһуокайынан, сахалыы куоластаах ырыаһыттарынан аатырар: [[Кыыл Уола|С. Зверев – Кыыл Уола]], [[Петров Николай Егорович|Н. Е. Петров]], А. Амбросьев, Е. Захарова о. д. а. биллэр норуот ырыаһыттардаахтар. == Үөрэҕирии == {{main|Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}} == Сигэлэр == * 2008 Саха ыалын халандаара, 'Сивцева В. Г. хомуйан таһаарыыта. — Дь.: «Бичик», 2007. * ''Республика Саха (Якутия)'', административно-терриориальное устройство на 1 января 2007 года. * [http://www.sakha.gov.ru/suntarsky Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820212643/http://sakha.gov.ru/suntarsky |date=2013-08-20 }} * [http://suntar.naslegy.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=57&Itemid=75 Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004156/http://suntar.naslegy.ru/index.php?id=57&itemid=75&layout=blog&option=com_content&view=category |date=2016-03-05 }} * [http://www.gosspravka.ru/14/026/000000.html gosspravka.ru:Сунтарский улус] {{Suntar-uluus-geo-stub}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} [[Категория:Сунтаар улууһа]] [[Категория:Саха Сирин улуустара]] hlap71i4d8dlf8odal8r6egmcpmma92 427103 427102 2026-04-11T05:42:53Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Экэниэмикэтэ */ 427103 wikitext text/x-wiki '''Сунтаар''' — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] улууһа. {{Улуус |Тип = |Өҥө = Россия |Нууччалыы аата = Сунтарский улус |Сахалыы аата = Сунтаар улууһа |Гиэрбэтэ = Coat of Arms of Suntarsky rayon (Yakutia).png |Былааҕа = Flag of Suntarsky rayon (Yakutia).png |Гиэрбэ кэтитэ =100px |Былаах кэтитэ =150px |Дойду = {{флагификация|Россия}} |Статуһа = |Оройуон аата = | |Оройуона = |Регион = {{флагификация|Саха Сирэ}} |Улуус киинэ = [[Сунтаар]] |Иһигэр киирэллэр = 26 олохтоох тэриллии |Баһылык = Тихонов Владимир Иванович |Баһылык аата = Улуус баһылыга |Олохтоммут күнэ-дьыла = [[1930]], [[тохсунньу 9]] |Сурукка киирбитэ = |Урукку аата = Сунтаар, Хочо |Нэһилиэк буолуута = |ПГТ буолуута = |Куорат буолуута = |Баччаттан куорат буолбатах = |Магдебургское право с = |Координаталара = |Иэнэ = 57 800 |МТ үрдүгэ = |Чыпчаалын үрдүгэ = |Орто үрдүгэ = |Намыһах сирэ = |Климата = |Тыла = [[саха тыла|саха]], [[нуучча тыла|нуучча]] |Тыллара = |Олохтоох дьонун ахсаана = 25 642 |Биэрэпис сыла = 2007 |Чиҥэ = |Агломерацията = |Омуктара = [[Саха|сахалар]] |Конфессиялар = |Этнохороним = сунтаардар |ЯндексКарты = |Каарта = Suntarsky ulus location.PNG |Каарта улахана = |Каартата = |Каартаҕа сигэ = |Москуба бириэмэтэ = +6 |Чаһыыта = +9 |Төлөппүөн кода = |Почта индексэ = |Почта индекстэрэ = | |ОКАТО = |Commons`ка категорията = |1 параметр аата = |1 параметр = |Ситим-сир = http://sakha.gov.ru/section/86 }} Сунтаар улууһа — Саха Өрөспүүбүлүкэтин улууһа. Киинэ — [[Сунтаар]]. == Географията == Сирин иэнэ — 57,8 тыһ. кв.км. [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] диэри ырааҕа: сиринэн — 985 км; уунан — 1 151 км; салгынынан — 1 390 км. [[2002]] с. сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 25,5 тыһ. киһи. Улуус Республика арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньууругар хаптал хайалаах сир баһыйар. <br /> Улууска кыһыл көмүс, бороҥ чох, туус, эмтээх бадараан үөскээбит сирдэрдээх. == Климата == Тохсунньу ыйга орто температура -33-36 кыраадыс, от ыйыгар +16...+18 кыраадыс сылаас. Сыл устата 220—300 мм сөҥүү түһэр. Сүрүн өрүһэ — Бүлүү. == Историята == Төрүттэммит күнэ-дьыла — [[1930]] сыл тохсунньу 9 кунэ. == Экэниэмикэтэ == Экэниэмикэтэ тыа хаһаайыстыбатыттан тутулуктаах. Олохтоохтор ынах, сылгы-сүөһү иитиитинэн, оҕуруот аһын уонна туораахтаах култуураны үүннэриинэн дьарыктаналлар. Сунтаарга эти-үүтү оҥорор комбинат, олохтоох бырамыысыланнас тэрилтэлэрэ, [[Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)|Кэмпэндээйи]]гэ туус собуота улэлииллэр. [[Ыйынньык баһа]] Сунтаар сирин биир киэн туттуутунан Кэмпэндээйи курорт буолар. Манна сир анныттан тахсар туустаах эмтээх уу баар. Өссө [[1640]] с. тобольскай воеводалар ыыппыт киһилэрэ Воин Шахов 100 буут тууһу хостообуттаах эбит. == Олохтоох дьоно == [[Билэ:Сунтарский1.png|500px|thumb|center|Биэрэпис ыытыллыбыт сыллырга уонна 2007 сылга нэһилиэнньэ ахсаана<!-- [[Билэ:Сунтарский.png|480px|thumb|center|2002 сыллааҕы биэрэпис түмүгүнэн омуктар өлүүлэрэ]]-->]] Омуктара: сахалар — 96,6%; нууччалар — 1,5%; эбэҥкилэр — 0,4%; эбээннэр — 0,4%; атыттар — 1,1%. Дьонун ахсаана 1989 с. — 25,3 тыһ. киһи эбит. == Администрацияларынан араарыы == Улууска 26 тыа сиринээҕи муниципальнай тэриллиилэр бааллар. <imagemap> Билэ:Сунтаар.PNG|500px|thumb|right|Сунтаар улууһа| rect 287 440 300 454 [[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 279 358 292 372 [[Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 220 436 233 450 [[Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 127 399 140 413 [[Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 234 463 247 477 [[Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 337 355 350 369 [[Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 341 313 354 327 [[Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 227 404 240 418 [[Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 342 413 355 427 [[Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 97 303 114 317 [[Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 294 273 311 287 [[Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 133 431 150 445 [[Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 218 354 235 368 [[Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 274 398 291 412 [[Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 261 427 278 441 [[Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 376 508 393 522 [[Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 267 525 284 539 [[Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 331 452 348 466 [[Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 353 335 370 349 [[Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 400 388 417 402 [[Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 282 311 299 325 [[Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 271 456 288 470 [[Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 311 489 328 503 [[Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 312 366 329 380 [[Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 178 471 195 485 [[Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 168 354 185 368 [[Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)]] rect 9 304 25 399 [[Мирнэй улууһа]] rect 20 40 37 134 [[Мирнэй улууһа]] rect 39 544 133 562 [[Ленскэй улуус]] rect 291 192 383 210 [[Ньурба улууһа]] rect 354 648 463 665 [[Өлүөхүмэ улууһа]] rect 531 307 548 433 [[Үөһээ Бүлүү улууһа]] </imagemap> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#E3E3E3" !# !Нэһилиэктэр !Кииннэрэ !Кыра бөһүөлэктэр !Улуус кииниттэн, км !Иэнэ, км 2 !Олохтоох дьон ахсаана, киhи (2010 сыл) |- |align="right"|1||[[Сунтаар нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сунтаар]]||[[Сунтаар]] || ||align="right"|0||align="right"|309,2||align="right"|10 303 |- |align="right"|2||[[Элгээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Элгээйи]]||[[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйи]]||[[Үһүс Бордоҥ (Сунтаар улууһа)|Үһүс Бордоҥ]]||align="right"|48||align="right"|825,1||align="right"|2170 |- |align="right"|3||[[Тойбохой нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Тойбохой]]||[[Тойбохой (Сунтаар улууһа)|Тойбохой]]|| ||align="right"|55||align="right"|485,3||align="right"|1723 |- |align="right"|4||[[Кириэстээх нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Кириэстээх]]||[[Кириэстээх (Сунтаар улууһа)|Кириэстээх]]|| ||align="right"|95||align="right"|2695,1||align="right"|894 |- |align="right"|5||[[Бордоҥ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Бордоҥ]]||[[Сардаҥа (Сунтаар улууһа)|Сардаҥа]]|| ||align="right"|40||align="right"|2058,1||align="right"|986 |- |align="right"|6||[[Кутана нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Кутана]]||[[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутана]]||[[Тумул (Сунтаар улууһа)|Тумул]]||align="right"|75||align="right"|1233,9||align="right"|945 |- |align="right"|7||[[Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сиэйэ]]||[[Сиэйэ (Сунтаар улууһа)|Сиэйэ]]||[[Комсомол (Сунтаар улууһа)|Комсомол]], [[Бэс Сиэйэ (Сунтаар улууһа)|Бэс Сиэйэ]]||align="right"|97||align="right"|354,9||align="right"|839 |- |align="right"|8||[[Арыылаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Арыылаах]]||[[Уһун Күөл (Сунтаар улууһа)|Уһун Күөл]]|| ||align="right"|54|| align="right"|373,9||align="right"|687 |- |align="right"|9||[[Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Күндэйэ]]||[[Күндэйэ (Сунтаар улууһа)|Күндэйэ]]||[[Элгээн (Сунтаар улууһа)|Элгээн]], [[Харыйалаах (Сунтаар улууһа)|Харыйалаах]]||align="right"|30||align="right"|2225,8||align="right"|859 |- |align="right"|10||[[Бүлүүчээн нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Бүлүүчээн]]||[[Хордоҕой (Сунтаар улууһа)|Хордоҕой]]||[[Ойууһут (Сунтаар улууһа)|Ойууһут]]||align="right"|160||align="right"|16 810,9||align="right"|683 |- |align="right"|11||[[Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй-Дьаархан]]||[[Арыылаах (Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)|Арыылаах]]||[[Ыгыатта (Сунтаар улууһа)|Ыгыатта]], [[Мэлэкэ (Сунтаар улууһа)|Мэлэкэ]]||align="right"|112||align="right"|2631,4||align="right"|732 |- |align="right"|12||[[Куокуну нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Куокуну]]||[[Куокуну (Сунтаар улууһа)|Куокуну]]|| ||align="right"|111||align="right"|3133,3||align="right"|563 |- |align="right"|13||[[Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Дьаархан]]||[[Арыылаах (Дьаархан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)|Арыылаах]]|| ||align="right"|80||align="right"|1552,2||align="right"|507 |- |align="right"|14||[[Маар-Күөл нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Маар-Күөл]]||[[Маар-Күөл (Сунтаар улууһа)|Маар-Күөл]]|| ||align="right"|68||align="right"|1096,7||align="right"|568 |- |align="right"|15||[[Аллыҥа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Аллыҥа]]||[[Аллыҥа]]|| ||align="right"|40||align="right"|429,9||align="right"|474 |- |align="right"|16||[[Кэмпэндээйи нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Кэмпэндээйи]]||[[Кэмпэндээйи (Сунтаар улууһа)|Кэмпэндээйи]]||[[Чайыҥда (Сунтаар улууһа)|Чайыҥда]]||align="right"|55||align="right"|4719,4||align="right"|457 |- |align="right"|17||[[Хадан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Хадан]]||[[Агдаары (Сунтаар улууһа)|Агдаары]]||[[Эйикээр (Сунтаар улууһа)|Эйикээр]], [[Толоон (Хадан нэһилиэгэ, Сунтаар улууһа)|Толоон]]||align="right"|25||align="right"|6219,2||align="right"|454 |- |align="right"|18||[[Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Уустуйа]]||[[Уустуйа (Сунтаар улууһа)|Уустуйа]]|| ||align="right"|5||align="right"|437,1||align="right"|321 |- |align="right"|19||[[Күүкэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]]||[[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]]|| ||align="right"|85||align="right"|603,1||align="right"|361 |- |align="right"|20||[[Хоро нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Хоро]]||[[Хоро (Сунтаар улууһа)|Хоро]]|| ||align="right"|68||align="right"|3407,1||align="right"|304 |- |align="right"|21||[[Түбэй нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]||[[Түбэй (Сунтаар улууһа)|Түбэй]]||[[Нөөрүктээйи (Сунтаар улууһа)|Нөөрүктээйи]]||align="right"|103||align="right"|1203,7||align="right"|266 |- |align="right"|22||[[Илимниир нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Илимниир]]||[[Илимниир (Сунтаар улууһа)|Илимниир]]|| ||align="right"|21||align="right"|141,9||align="right"|255 |- |align="right"|23||[[Туойдаах нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Туойдаах]]||[[Туойдаах (Сунтаар улууһа)|Туойдаах]]|| ||align="right"|20||align="right"|3206,0||align="right"|168 |- |align="right"|24||[[Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Толоон]]||[[Толоон (Сунтаар улууһа)|Толоон]]|| ||align="right"|63||align="right"|114,0||align="right"|133 |- |align="right"|25||[[Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Тэҥкэ]]||[[Тэҥкэ (Сунтаар улууһа)|Тэҥкэ]]|| ||align="right"|75||align="right"|564,4||align="right"|139 |- |align="right"|26||[[Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Наахара]]||[[Наахара (Сунтаар улууһа)|Наахара]]|| ||align="right"|130||align="right"|906,2||align="right"|129 |-bgcolor="#E3E3E3" |||'''Барыта'''|| || || || align="right"|57 738,0||align="right"|'''25 920''' |} == Улуус биллиилээх дьоно == Сунтаар сирэ-уота ыһыаҕынан, оһуокайынан, сахалыы куоластаах ырыаһыттарынан аатырар: [[Кыыл Уола|С. Зверев – Кыыл Уола]], [[Петров Николай Егорович|Н. Е. Петров]], А. Амбросьев, Е. Захарова о. д. а. биллэр норуот ырыаһыттардаахтар. == Үөрэҕирии == {{main|Сунтаар улууһун үөрэх тэрилтэлэрэ}} == Сигэлэр == * 2008 Саха ыалын халандаара, 'Сивцева В. Г. хомуйан таһаарыыта. — Дь.: «Бичик», 2007. * ''Республика Саха (Якутия)'', административно-терриориальное устройство на 1 января 2007 года. * [http://www.sakha.gov.ru/suntarsky Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820212643/http://sakha.gov.ru/suntarsky |date=2013-08-20 }} * [http://suntar.naslegy.ru/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=57&Itemid=75 Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305004156/http://suntar.naslegy.ru/index.php?id=57&itemid=75&layout=blog&option=com_content&view=category |date=2016-03-05 }} * [http://www.gosspravka.ru/14/026/000000.html gosspravka.ru:Сунтарский улус] {{Suntar-uluus-geo-stub}} {{Template:Саха Сирин улуустара}} [[Категория:Сунтаар улууһа]] [[Категория:Саха Сирин улуустара]] cz7ezmg4cmm5wazkbxdwmd0kap5blvg 0 4479 427101 285199 2026-04-11T05:14:16Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 427101 wikitext text/x-wiki [[Билэ:orbit2.gif|thumb|200px|Массаларыгар кыра уратылаах икки эттик биир барицентр тула эргийэллэр. Кинилэр улаханнара уонна маннык эргийии көрүҥэ Плутон-Харон систематыгар майгынныыр.]] '''Эргийэр ии''' диэн халлаан эттигэ атын эттик [[тардыы|тардар]] сиригэр айанын суола. [[Категория:Астрономия]] fcdtrbzss3lym17w4xvgd57vul6vq3s 0 21461 427098 415630 2026-04-10T19:00:25Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Устуоруйата */ 427098 wikitext text/x-wiki '''Арассыыйа импиэрийэтэ''' (нууч. Российская империя уонна нууч. дороф. ''Россійская Имперія'' ) оттон эмиэ Бутун Арассыыйатааҕы импиэрийэ) - [[1721]] сылтан олунньуга (пэбрээл) диэри турбут судаарыстыба, [[1917]] с. олунньуга (пэбрээл) диэри олорбута уонна ол сыл балаҕан (сэнтээп) ыйыгар өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата биллэриллибитэ. == Устуоруйата == [[XIII үйэ|Импиэрийэ аатын Арассыыйаҕа 1700—1721 сыллардааҕы]] [[Хотугу сэрии (1700—1721)|Хотугу сэрии]] кэнниттэн [[Петр I]] иҥэрбитэ<ref>http://elib.ispu.ru/library/history/index.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100303132349/http://elib.ispu.ru/library/history/index.html|date=2010-03-03}}</ref>[[XIII үйэ|.]] [[XIII үйэ|XIII]] үйэҕэ [[Бүөтүр I|Петр Улуу]] (1682-1725) [[Сибиэссийэ]] (Швеция) уһун сэриитин кэнниттэн Балтийскай муораҕа тахсар суолу ылбыта. Кини [[Санкт-Петербург|Санкт-Бүөтүрбөрг]] туппута, 1712 сылтан саҥа киин куораты туттарбыта, Европаҕа дойду аһыллыытын бэлиэтээбитэ. Оччолорго Уралга бастакы металлургическай бырамыысыланнас күүстээх металлургическай бырамыысыланнас Уралга тутуллубута уонна байыаннайдары өйүүргэ көҥүллээбитэ. Сэтинньи 2 күнүгэр 1721 сыллаахха Петр ыраахтааҕы үгэс буолбут титулун солбуйбут «Бүтүн Арассыыйатааҕы Император» титулун ылыммыта. Сырдатыллыбыт самодержица Екатерина Россия (1762-1796) Осман импиэрийэтэ уонна Крымскай ханство үрдүнэн Кыайыы кэнниттэн, Арассыыйа импиэрийэтын кыраныыссатын туора анньан, Польша сирин- уотун арҕаа өттүгэр олохтообута. Билиҥҥи Украина уонна Үрүҥ нуучча (Беларусь) билигин Арассыыйа территориятыгар толору баар. Бу кэм устатыгар казактар Сибиир уонна 1640 сыллаахха Тиихэй акыйаан океаныгар тиийбиттэрэ. Иркутскай Күөл кытылыгар турар Иркутскай 1633 сыллаахха төрүттэммитэ, Беринг силбэһии уонна Аляска оройуоннара 1740-с сылларга чинчийиллибиттэрэ. Аан бастаан импиэрийэ киин куоратынан [[Санкт-Петербург]] ([[1721]]—[[1728]]) буолбута, онтон [[Москуба]] ([[1728]]—[[1730]]), онтон эмиэ Санкт-Петербург ([[1730]] буолбуттара (1914 сыллаахха Петроград диэн ааттаммыта). Арассыыйа импиэрийэтэ урут үөскүү сылдьыбыт судаарыстыбалартан сирин иэнинэн үһүс миэстэҕэ турар: [[Британия импиэрийэтэ|Британия]] уонна [[Монгуол илэ|Монгуол импиэрийэлэрин]] кэнниттэн — [[Хотугу Муустаах байҕал|Хотугу муустаах байҕалтан]] Хара муораҕа дылы, [[Баалтика|Баалтикаттан]] [[Чуумпу океан|Чуумпу акыйааҥҥа]] дылы. Импиэрийэ баһылыга — [[бүтүн Арассыыйа императора]] 1905 сыллаахха дылы тугунан да хааччахтаммат былаастаах этэ. [[1917]] сыл балаҕан ыйын 1 (14) күнүгэр [[Арассыыйа Быстах бырабыыталыстыбата]] дойдуну [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэтэ|өрөспүүбүлүкэ]] быһыытынан биллэрбитэ<ref>[[s:Постановление о провозглашении России республикой|Постановление о провозглашении России республикой]]</ref> (де факто Арассыыйа эрдэ, Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн өрөспүүбүлүкэ буолбута). Ол да буоллар импиэрийэ сокуон салаатын былааһа — [[Арассыыйа импиэрийэтин Государственнай дуумата|Государственнай Дуума]] алтынньы 6 (19) күнүгэр эрэ ыһыллыбыта. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{Hist-stub}} [[Категория:Арассыыйа устуоруйата]] 77rwv3cpqrgb98dtg7b2x74fs76h01l 0 26335 427095 407259 2026-04-10T17:23:17Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Олоҕун олуктара */ 427095 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Дмитриев Иннокентий Аксентьевич.jpg|200px|thumb|right|Дмитриев Иннокентий Аксентьевич]] '''Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук)''' (12.04.1931—16.05.2013) — суруйааччы, драматург, тылбаасчыт, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Ньурба улууһун ытык олохтооҕо. == Олоҕун олуктара == * [[1931]] сыллаахха [[муус устар 12]] күнүгэр [[Ньурба улууһа|Ньурба оройуонугар]] Хордоҕойго (билигин [[Ньурбачаан]]) төрөөбүтэ. Оҕо сааһа сэрии ыар сылларыгар ааспыта, сэрии тулаайаҕа, аҕата Аҕа дойду көмүскэлин иһин олоҕун толук уурбут. * 1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединститут иһинэн педрабфагы бүтэрэн баран Уус Маайа улууһугар Нуотара, Майда оскуолаларыгар учууталлаабыт. * 1953—1957 сс. — Ньурбаҕа Араҥастаахтааҕы оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, Куочай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбит. Саха тылыгар уонна литэрэтиирэтигэр, физкультуураҕа, биологиҕа үөрэппитэ. * 1962 с. — [[Саха государственнай университета|Саха государственнай университет]] саха салаатын бүтэрбит. * 1962 с. — Саха драматическай тыйаатырын литэрэтиирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. * Ол кэннэ 7 сыл култуура министиэристибэтигэр ускуустууба инспекторынан үлэлээбит. * 1969 сылтан өлүөр диэри — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын литэрэтиирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйэ. * 2001 с. — Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. * [[2013]] сыл [[ыам ыйын 16]] күнүгэр өлбүтэ. == Айар үлэтэ == ==== Тылбаасчыт ==== 30-н тахса араас омук драматын тылбаастаабыта. Ол иһигэр, пьесалар «Обжалованию не подлежит» Т. Абдумомунов, «Нэркэс» И. Юмагулов, «Белое платье матери» Ш. Хусаинов, «Черт в сундуке» Ц. Шагжин, «Проделки Долумы» Ч. Ойдов, «В ночь лунного затмения» М. Карим, «Хаарыан хампа күөх кытылым (Желанный голубой берег мой)» Ч. Айтматов пьесалара о. д. а. ==== Пьесалара ==== Пьесалара Саха театр, Ньурба норуодунай театрын о. д. а. театрдар сценаларыгар туруоруллаллар.<br /> 80 сааһын туоларыгар [[Манчаары Баһылай|Манчаары]] Ньурбаҕа олорбутун туһунан дырааманы суруйбута «Манчаары тиһэх дьоло» диэн ааттанан көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта<ref>Кыым. 2013, ыам ыйын 23, 19№. Өйбүтүгэр-сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах буолуоҕа</ref>. ===== Пьесаларын хомуурунньуктара ===== * «Хара сурук (Черное письмо)» (1999) * «Земная суть моя» (2000) * «Изба с привидениями» (2001) ==== Кэпсээннэрин хомуурунньуктара ==== * «Кэҕэ кулгааҕа (Подснежник)» (2002) * «Хордоҕой» (2003) * «В сторону дневного стояния солнца» (2004) * «Девять рассказов» (2004) * «Богиня Мичийэ» (2006) ==== «Ньургуһуннар» ырыа ==== Саха норуотун уоһуттан түспэккэ ылланар өлбөт үйэлээх «Ньургуһуннар» ырыа ааптара. Бу ырыа хоһоонун устудьуоннуу сылдьан суруйбута. <ref>[http://sanaalar.ru/v/varlamova-anastasia/1309-.html Ырыа кырдала:Ньургуһуннар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308062814/http://sanaalar.ru/v/varlamova-anastasia/1309-.html |date=2016-03-08 }}</ref>. {{Цитата|<poem>''Хара сир устун саас маҥнай'' ''Хааман иһэр кэрэтиэн!'' ''Сэрэммиттии аргыый аҕай'' ''Сири көрөн иһэбин.''</poem>}} == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ (1994) * «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005) * Ньурба улууһун Ытык Киһитэ == Аатын үйэтитии == И. А. Дмитриев — Сиэн Чолбодук кэриэһигэр Дьөгүөр Бөтүрүөп анаабыт «Сүтүк» хоһооно<ref>[http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=327 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Иннокентий Аксентьевич Дмитриев — Сиэн Чолбодук]</ref>. {{Цитата|<poem>'''''С'''үтүк, ыарахан сүтүк,'' '''И'''һийдэ Тыйаатыр саалата. '''Э'''тэргэ ыарахан, истэргэ ыарахан '''Н'''өрүйдэ дуу, хара сиргэ, ньургуһун? '''Ч'''олбоннуу сыдьаайбыт олоҕуҥ '''О'''ҥкулун булбута бу манна, '''Л'''ыҥкыныыр Эн дууһаҥ кылларын '''Б'''арытын арыйта — Тыйаатыр! '''О'''л онтон тыллаҥҥын сахалыы саҥартыҥ '''Д'''ойдугун аатырпыт «…хампа күөх кытылы…» '''У'''мустуҥ муораҕа — далайга Эн көттүҥ '''''К'''ирискин бу Сиргэ алҕааҥҥын хааллардыҥ!''</poem>}} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=12 Саха Академический Театр им. П. А.Ойунского:Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук)] * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=327 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Иннокентий Аксентьевич Дмитриев — Сиэн Чолбодук] {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1931 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория: Муус устар 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория: Ньурба улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:2013 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Ыам ыйын 16 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:Тыйаатыр]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] kknwhrzcf0y423oeykt3b90eauzlqo9 427096 427095 2026-04-10T17:31:07Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Айар үлэтэ */ 427096 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Дмитриев Иннокентий Аксентьевич.jpg|200px|thumb|right|Дмитриев Иннокентий Аксентьевич]] '''Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук)''' (12.04.1931—16.05.2013) — суруйааччы, драматург, тылбаасчыт, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Ньурба улууһун ытык олохтооҕо. == Олоҕун олуктара == * [[1931]] сыллаахха [[муус устар 12]] күнүгэр [[Ньурба улууһа|Ньурба оройуонугар]] Хордоҕойго (билигин [[Ньурбачаан]]) төрөөбүтэ. Оҕо сааһа сэрии ыар сылларыгар ааспыта, сэрии тулаайаҕа, аҕата Аҕа дойду көмүскэлин иһин олоҕун толук уурбут. * 1950 сыллаахха Дьокуускайдааҕы пединститут иһинэн педрабфагы бүтэрэн баран Уус Маайа улууһугар Нуотара, Майда оскуолаларыгар учууталлаабыт. * 1953—1957 сс. — Ньурбаҕа Араҥастаахтааҕы оҕо дьиэтигэр иитээччинэн, Куочай сэттэ кылаастаах оскуолатыгар дириэктэринэн үлэлээбит. Саха тылыгар уонна литэрэтиирэтигэр, физкультуураҕа, биологиҕа үөрэппитэ. * 1962 с. — [[Саха государственнай университета|Саха государственнай университет]] саха салаатын бүтэрбит. * 1962 с. — Саха драматическай тыйаатырын литэрэтиирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйинэн анаммыт. * Ол кэннэ 7 сыл култуура министиэристибэтигэр ускуустууба инспекторынан үлэлээбит. * 1969 сылтан өлүөр диэри — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын литэрэтиирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйэ. * 2001 с. — Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. * [[2013]] сыл [[ыам ыйын 16]] күнүгэр өлбүтэ. == Айар үлэтэ == ==== Тылбаасчыт ==== 30-н тахса араас омук дырааматын тылбаастаабыта. Ол иһигэр, пьесалар «Обжалованию не подлежит» Т. Абдумомунов, «Нэркэс» И. Юмагулов, «Белое платье матери» Ш. Хусаинов, «Чёрт в сундуке» Ц. Шагжин, «Проделки Долумы» Ч. Ойдов, «В ночь лунного затмения» М. Карим, «Хаарыан хампа күөх кытылым (Желанный голубой берег мой)» Ч. Айтматов пьесалара о. д. а. ==== Пьесалара ==== Пьесалара Саха тыйаатыр, Ньурба норуодунай тыйаатырын о. д. а. тыйаатырдар сценаларыгар туруоруллаллар.<br /> 80 сааһын туоларыгар [[Манчаары Баһылай|Манчаары]] Ньурбаҕа олорбутун туһунан дырааманы суруйбута «Манчаары тиһэх дьоло» диэн ааттанан көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта<ref>Кыым. 2013, ыам ыйын 23, 19№. Өйбүтүгэр-сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах буолуоҕа</ref>. ===== Пьесаларын хомуурунньуктара ===== * «Хара сурук (Чёрное письмо)» (1999) * «Земная суть моя» (2000) * «Изба с привидениями» (2001) ==== Кэпсээннэрин хомуурунньуктара ==== * «Кэҕэ кулгааҕа (Подснежник)» (2002) * «Хордоҕой» (2003) * «В сторону дневного стояния солнца» (2004) * «Девять рассказов» (2004) * «Богиня Мичийэ» (2006) ==== «Ньургуһуннар» ырыа ==== Саха норуотун уоһуттан түспэккэ ылланар өлбөт үйэлээх «Ньургуһуннар» ырыа ааптара. Бу ырыа хоһоонун устудьуоннуу сылдьан суруйбута. <ref>[http://sanaalar.ru/v/varlamova-anastasia/1309-.html Ырыа кырдала:Ньургуһуннар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308062814/http://sanaalar.ru/v/varlamova-anastasia/1309-.html |date=2016-03-08 }}</ref>. {{Цитата|<poem>''Хара сир устун саас маҥнай'' ''Хааман иһэр кэрэтиэн!'' ''Сэрэммиттии аргыый аҕай'' ''Сири көрөн иһэбин.''</poem>}} == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин искусствотын үтүөлээх деятелэ (1994) * «Гражданскай килбиэн» ураты Бэлиэ (2005) * Ньурба улууһун Ытык Киһитэ == Аатын үйэтитии == И. А. Дмитриев — Сиэн Чолбодук кэриэһигэр Дьөгүөр Бөтүрүөп анаабыт «Сүтүк» хоһооно<ref>[http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=327 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Иннокентий Аксентьевич Дмитриев — Сиэн Чолбодук]</ref>. {{Цитата|<poem>'''''С'''үтүк, ыарахан сүтүк,'' '''И'''һийдэ Тыйаатыр саалата. '''Э'''тэргэ ыарахан, истэргэ ыарахан '''Н'''өрүйдэ дуу, хара сиргэ, ньургуһун? '''Ч'''олбоннуу сыдьаайбыт олоҕуҥ '''О'''ҥкулун булбута бу манна, '''Л'''ыҥкыныыр Эн дууһаҥ кылларын '''Б'''арытын арыйта — Тыйаатыр! '''О'''л онтон тыллаҥҥын сахалыы саҥартыҥ '''Д'''ойдугун аатырпыт «…хампа күөх кытылы…» '''У'''мустуҥ муораҕа — далайга Эн көттүҥ '''''К'''ирискин бу Сиргэ алҕааҥҥын хааллардыҥ!''</poem>}} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=12 Саха Академический Театр им. П. А.Ойунского:Дмитриев Иннокентий Аксентьевич (Сиэн Чолбодук)] * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=327 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Иннокентий Аксентьевич Дмитриев — Сиэн Чолбодук] {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1931 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория: Муус устар 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория: Ньурба улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:2013 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Ыам ыйын 16 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Тылбаасчыттар]] [[Категория:Тыйаатыр]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] 53lvmg6g8adkrh9rm5e3sz1m71r0ecv 0 27120 427089 390845 2026-04-10T16:58:54Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Олоҕун олуктара */ 427089 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Степанова Наталья Ивановна.jpg|200px|thumb|right|Степанова Наталья Ивановна]] '''Степанова Наталья Ивановна''' — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа. == Олоҕун олуктара == * [[1950]] сыллаахха [[от ыйын 4]] күнүгэр [[Дьокуускай]]га төрөөбүт. * 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын тыйаатыр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. * 1974—1975 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа. * 1975 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан [[Саха тыйаатыра|Саха академическай тыйаатыр]] артыыһа. == Айар үлэтэ == === Театрга оонньуур сүрүн оруоллара === * Аксинья («Инньэ үүтүнэн», И. Гоголев) * Арина Пантелеймоновна («Женитьба», Н. Гоголь) * Байбарылаах Балбаара («Наара Суох», [[Гоголев Иван Михайлович|И. Гоголев]]) * Алааппыйа («Куһаҕан тыын» [[Неустроев Николай Денисович|Н. Неустроев]]) * Сыкына («Күкүр Уус», [[Суорун Омоллоон]]) * Далбардаах («Лоокуут уонна Ньургуһун», [[Сметанин Тимофей Егорович|Т. Сметанин]]) * Мадам Ортанс («Оркестр», Ж. Ануй) * Елена («Татыйаас», М. Михайлова) * Мотуруос («Аммаҕа саас этэ» [[Харысхал (суруйааччы)|В. Васильев — Харысхал]]) * Жена Макара («Макаар түүлэ», В. Короленко айымньытынан) === Киинэҕэ оонньообут оруоллара === * Мать («Компот», режиссер Д. Ермолаев) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=87 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Наталья Степанова] {{Actor-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1950 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 4 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьокуускайга төрөөбүттэр]] [[Категория:Актёрдар]] [[Категория:Саха тыйаатырын артыыстара]] smjatd893vsxi550x3q9wz8s11315sv 427090 427089 2026-04-10T16:59:33Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Олоҕун олуктара */ 427090 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Степанова Наталья Ивановна.jpg|200px|thumb|right|Степанова Наталья Ивановна]] '''Степанова Наталья Ивановна''' — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа. == Олоҕун олуктара == * [[1950]] сыллаахха [[от ыйын 4]] күнүгэр [[Дьокуускай]]га төрөөбүт. * 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын тыйаатыр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. * 1974—1975 сс. — Ньурба норуодунай тыйаатырын артыыһа. * 1975 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан [[Саха тыйаатыра|Саха академическай тыйаатыр]] артыыһа. == Айар үлэтэ == === Театрга оонньуур сүрүн оруоллара === * Аксинья («Инньэ үүтүнэн», И. Гоголев) * Арина Пантелеймоновна («Женитьба», Н. Гоголь) * Байбарылаах Балбаара («Наара Суох», [[Гоголев Иван Михайлович|И. Гоголев]]) * Алааппыйа («Куһаҕан тыын» [[Неустроев Николай Денисович|Н. Неустроев]]) * Сыкына («Күкүр Уус», [[Суорун Омоллоон]]) * Далбардаах («Лоокуут уонна Ньургуһун», [[Сметанин Тимофей Егорович|Т. Сметанин]]) * Мадам Ортанс («Оркестр», Ж. Ануй) * Елена («Татыйаас», М. Михайлова) * Мотуруос («Аммаҕа саас этэ» [[Харысхал (суруйааччы)|В. Васильев — Харысхал]]) * Жена Макара («Макаар түүлэ», В. Короленко айымньытынан) === Киинэҕэ оонньообут оруоллара === * Мать («Компот», режиссер Д. Ермолаев) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=87 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Наталья Степанова] {{Actor-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1950 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 4 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьокуускайга төрөөбүттэр]] [[Категория:Актёрдар]] [[Категория:Саха тыйаатырын артыыстара]] b3lbaps2a9f8dezm8f05bqvsmtf1doz 427091 427090 2026-04-10T17:00:09Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Айар үлэтэ */ 427091 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Степанова Наталья Ивановна.jpg|200px|thumb|right|Степанова Наталья Ивановна]] '''Степанова Наталья Ивановна''' — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа. == Олоҕун олуктара == * [[1950]] сыллаахха [[от ыйын 4]] күнүгэр [[Дьокуускай]]га төрөөбүт. * 1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын тыйаатыр уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. * 1974—1975 сс. — Ньурба норуодунай тыйаатырын артыыһа. * 1975 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан [[Саха тыйаатыра|Саха академическай тыйаатыр]] артыыһа. == Айар үлэтэ == === Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара === * Аксинья («Инньэ үүтүнэн», И. Гоголев) * Арина Пантелеймоновна («Женитьба», Н. Гоголь) * Байбарылаах Балбаара («Наара Суох», [[Гоголев Иван Михайлович|И. Гоголев]]) * Алааппыйа («Куһаҕан тыын» [[Неустроев Николай Денисович|Н. Неустроев]]) * Сыкына («Күкүр Уус», [[Суорун Омоллоон]]) * Далбардаах («Лоокуут уонна Ньургуһун», [[Сметанин Тимофей Егорович|Т. Сметанин]]) * Мадам Ортанс («Оркестр», Ж. Ануй) * Елена («Татыйаас», М. Михайлова) * Мотуруос («Аммаҕа саас этэ» [[Харысхал (суруйааччы)|В. Васильев — Харысхал]]) * Жена Макара («Макаар түүлэ», В. Короленко айымньытынан) === Киинэҕэ оонньообут оруоллара === * Мать («Компот», режиссер Д. Ермолаев) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2010) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=87 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Наталья Степанова] {{Actor-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1950 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 4 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьокуускайга төрөөбүттэр]] [[Категория:Актёрдар]] [[Категория:Саха тыйаатырын артыыстара]] 4ydedwl5t8nw3ss8y3jse9e4zis930t 0 27134 427092 390835 2026-04-10T17:04:53Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 427092 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Popova-Zoya-Gavrilevna.jpg|200px|thumb|left|Попова Зоя Гаврильевна]] '''Попова Зоя Гаврильевна''' — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. == Олоҕун олуктара == :[[1948]] сыллаахха [[балаҕан ыйын 8]] күнүгэр [[Сунтаар улууһа|Сунтаар оройуонугар]] [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутана]] с. төрөөбүт. :1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма театрын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. :1974—2000 сс. — Ньурба норуодунай театрын артыыһа. :2000 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театр артыыһа. == Айар үлэтэ == ==== Театрга оонньуур сүрүн оруоллара ==== * Сайсары («Сайсары», [[Суорун Омоллоон]]) * Сыгый Кырынаастыыр («Сыгый Кырынаастыыр», [[Избеков Иоаким Дмитриевич|И. Избеков — Уустаах]]) * Чаархааннаах Хобороос («Хотугу сибэкки», И. Гоголев) * Эрмелина («Оркестр», Ж. Ануй) * Хайахсын («Чыҥыс Хаан ыйыытынан», [[Лугинов Николай Алексеевич|Н. Лугинов]]) * Таалай удаҕан («Дыгын Дархан», [[Гоголев Иван Михайлович|И. Гоголев]]) * Мария Васильевна («Сайсары күөлгэ түбэлтэ», [[Неймохов Егор Петрович|Е. Неймохов]]) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2013) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=99 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Зоя Попова] {{Actor-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1948 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 8 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Сунтаар улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Актёрдар]] ee31w43vjagmqshbfnxt74n1b395u3g 427093 427092 2026-04-10T17:06:36Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Олоҕун олуктара */ 427093 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Popova-Zoya-Gavrilevna.jpg|200px|thumb|left|Попова Зоя Гаврильевна]] '''Попова Зоя Гаврильевна''' — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. == Олоҕун олуктара == :[[1948]] сыллаахха [[балаҕан ыйын 8]] күнүгэр [[Сунтаар улууһа|Сунтаар оройуонугар]] [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутана]] с. төрөөбүт. :1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма тыйаатырын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. :1974—2000 сс. — Ньурба норуодунай тыйаатырын артыыһа. :2000 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа. == Айар үлэтэ == ==== Театрга оонньуур сүрүн оруоллара ==== * Сайсары («Сайсары», [[Суорун Омоллоон]]) * Сыгый Кырынаастыыр («Сыгый Кырынаастыыр», [[Избеков Иоаким Дмитриевич|И. Избеков — Уустаах]]) * Чаархааннаах Хобороос («Хотугу сибэкки», И. Гоголев) * Эрмелина («Оркестр», Ж. Ануй) * Хайахсын («Чыҥыс Хаан ыйыытынан», [[Лугинов Николай Алексеевич|Н. Лугинов]]) * Таалай удаҕан («Дыгын Дархан», [[Гоголев Иван Михайлович|И. Гоголев]]) * Мария Васильевна («Сайсары күөлгэ түбэлтэ», [[Неймохов Егор Петрович|Е. Неймохов]]) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2013) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=99 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Зоя Попова] {{Actor-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1948 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 8 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Сунтаар улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Актёрдар]] o6p5yj242lexevx96m0x17t1h1rmgcn 427094 427093 2026-04-10T17:07:14Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Айар үлэтэ */ 427094 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Popova-Zoya-Gavrilevna.jpg|200px|thumb|left|Попова Зоя Гаврильевна]] '''Попова Зоя Гаврильевна''' — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. == Олоҕун олуктара == :[[1948]] сыллаахха [[балаҕан ыйын 8]] күнүгэр [[Сунтаар улууһа|Сунтаар оройуонугар]] [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутана]] с. төрөөбүт. :1974 сыллаахха М. С. Щепкин аатынан Үрдүкү Москватааҕы театральнай училище саха студиятын драма тыйаатырын уонна киинэ артыыһын идэтигэр үөрэнэн бүтэрбит. :1974—2000 сс. — Ньурба норуодунай тыйаатырын артыыһа. :2000 сылтан — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатыр артыыһа. == Айар үлэтэ == ==== Тыйаатырга оонньуур сүрүн оруоллара ==== * Сайсары («Сайсары», [[Суорун Омоллоон]]) * Сыгый Кырынаастыыр («Сыгый Кырынаастыыр», [[Избеков Иоаким Дмитриевич|И. Избеков — Уустаах]]) * Чаархааннаах Хобороос («Хотугу сибэкки», И. Гоголев) * Эрмелина («Оркестр», Ж. Ануй) * Хайахсын («Чыҥыс Хаан ыйыытынан», [[Лугинов Николай Алексеевич|Н. Лугинов]]) * Таалай удаҕан («Дыгын Дархан», [[Гоголев Иван Михайлович|И. Гоголев]]) * Мария Васильевна («Сайсары күөлгэ түбэлтэ», [[Неймохов Егор Петрович|Е. Неймохов]]) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа (2013) == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * [http://sakhatheatre.ru/index.php?newsid=99 Саха Академический Театр им. П. А. Ойунского:Зоя Попова] {{Actor-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1948 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 8 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Сунтаар улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Актёрдар]] ex5ru6791zkz5hxz8vwpz7bb5b5e0fp 0 29936 427104 417926 2026-04-11T06:38:19Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Айылҕаҕа */ 427104 wikitext text/x-wiki {{Elementbox |name=Абалык |number=8 |symbol=O |pronounce= |left=[[натрий]] |right=[[фтор]] |above=- |below=[[сера|S]] |series=металл буолбатах |series 2=[[халькоген]] |group=16 |period=2 |block=p |series color= |phase color= |appearance=өҥө суох гаас, сырдык халлан күөх өҥнөөх убаҕас <br>(олус тымныы температураҕа) Бу хаартыскаҕа убаҕас кислород. |image name=Liquid Oxygen.gif |image alt= |image size=170 |image name comment= |image name 2=Oxygen spectre.jpg |image name 2 comment=Spectral lines of oxygen |atomic mass=15.999 |atomic mass 2=1 |atomic mass comment= |electron configuration=[He] 2s² 2p⁴ |electrons per shell=2, 6 |color= |phase=гаас |phase comment= |density gplstp=1.429 |density = |density gpcm3nrt 2= |density gpcm3mp= |density gpcm3bp=1.141 |melting point K=54.36 |melting point C=-218.79 |melting point F=-361.82 |boiling point K=90.20 |boiling point C=-182.95 |boiling point F=-297.31 |triple point K= |triple point kPa= |critical point K=154.59 |critical point MPa=5.043 |heat fusion=(O₂) 0.444 |heat fusion 2= |heat vaporization=(O₂) 6.82 |heat capacity=(O₂)<br />29.378 |vapor pressure 1=&nbsp; |vapor pressure 10=&nbsp; |vapor pressure 100=&nbsp; |vapor pressure 1 k=61 |vapor pressure 10 k=73 |vapor pressure 100 k=90 |vapor pressure comment= |crystal structure=cubic |oxidation states=[[Оксид фтора|2]], [[Диоксид дифтора|1]], [[перекись|&minus;1]], &minus;'''2''' |oxidation states comment= |electronegativity=3.44 |number of ionization energies=4 |1st ionization energy=1313.9 |2nd ionization energy=3388.3 |3rd ionization energy=5300.5 |atomic radius= |atomic radius calculated= |covalent radius=[[1 E-11 m|66±2]] |Van der Waals radius=[[1 E-10 m|152]] |magnetic ordering= |electrical resistivity= |electrical resistivity at 0= |electrical resistivity at 20= |thermal conductivity=26.58x10^-3&nbsp; |thermal conductivity 2= |thermal diffusivity= |thermal expansion= |thermal expansion at 25= |speed of sound=(gas, 27 °C) 330 |speed of sound rod at 20= |speed of sound rod at r.t.= |Young's modulus= |Shear modulus= |Bulk modulus= |Poisson ratio= |Mohs hardness= |Vickers hardness= |Brinell hardness= |CAS number=7782-44-7 |isotopes= {{Elementbox_isotopes_stable | mn=[[oxygen-16|16]] | sym=[[oxygen-16|O]] | na=99.76% | n=8 }} {{Elementbox_isotopes_stable | mn=[[oxygen-17|17]] | sym=[[oxygen-17|O]] | na=0.039% | n=9 }} {{Elementbox_isotopes_stable | mn=[[oxygen-18|18]] | sym=[[oxygen-18|O]] | na=0.201% | n=10 }} |isotopes comment= |predicted by= |prediction date= |discovered by= |discovery date=1772 |first isolation by= |first isolation date= |named by=[[Антуан Лавузье]] |named date=1777 |history comment label= |history comment= }} '''Абалык''' ('''O''', {{lang-ru|кислород}}) диэн [[химия элемена]]. Айылҕаҕа сыта уонна өҥө суох гаас курдук баар. Биир ордук наадалаах химия элемена буолар, тоҕо диэн туох тыыннаах барыта салгынынан тыынар уонна уу састаабыгар баар. Убаҕас быһыытыгар халлаан күөх өҥнөөх буолар.<ref>{{cite web |url= http://www.allatoms.com/LOXpage.htm |title=Liquid Oxygen Page |first= |last= |work=allatoms.com |year=2003 [last update] |accessdate=22 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |url= http://chemistry.about.com/od/elementfacts/a/oxygen.htm |title=Oxygen Facts - Periodic Table of the Chemical Elements |first= |last= |work=about.com |year=2012 [last update] |accessdate=22 May 2012}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.astronautix.com/props/loxlh2.htm |title=Lox/LH2 |first= |last= |work=astronautix.com |year=2011 [last update] |accessdate=22 May 2012}}</ref> == Арыллыыта == Абалыгы [[1772]] сыллаахха ''Карл Вильгельм Шиил'' арыйбыт. Ол гынан баран ''Джозеф Пристли'' икки сыл буолан баран Шиил ининнэ тарҕаппыт. Ол иҥин дьон Пристли арыйбыт диэн толкуйдууллар. Абалык сир ханнык баҕар точкатыгар баар. Атын даҕаны планеталартан кэлбит метеориттар минералларыгар булуллар. == Айылҕаҕа == [[Билэ:Water droplet blue bg05.jpg|thumb|left|150px|Уу таммаҕа.]] [[Уу]] абалыктаах буолар. Биир абалык атома икки [[сугулук]] атомын кытта холбостоҕуна уу мөлүөкүлэтэ үөскэнэр. Уу олорор бары харамайдарга наада. [[Салгын|Салгыҥҥа]] эмиэ абалык баар. [[Салгын]] араас гаастар булкаастарыттан турар. Онтон быһа холоон 21% абалык буолар. Абалык ордук суолталаах буолар, тоҕо диэн харамайдар астан энергияны ылалларыгар абалыгы тутталлар. == Абалыгы туһаныы == [[Билэ:Streichholz.jpg|thumb|right|100px|Мас испиискэ умайыыта.]] Абалык баар буолан [[умайыы]] баар буолар. Туох эмит умайар буоллаҕына абалык ол эттиги кытта холбоһор уонна сырдыгы уонна сылааһы таһаарар. Холобура, маһы уматтахха, абалык маһы кытта холбоһон умайар. Ол иһин абалык араас туттуута элбэх. Ол гынан баран кутталлаах буолуон сөп. Ол курдук, ыраас абалык [[төлөн]]ү кытта тарыйдастаҕына эстиэн сөп уонна улахан алдьатыынын оҥоруон сөп. Төлөнү туттуохха сөп, оннук абалыгы [[ацетилен]]ы кытта холбостоҕуна төлөнө олус сылаас буолар - ону араас металлары уулларарга тутталлар. [[Угарнай гааһынан]] атырабыыс буолбут киһини быыһыырга эмиэ абалык туттуллар. == Оҥоһуллуута == Араас ньыманан оҥоһуллуон сөп. Күн сырдыгын уонна углекислай гааһы уонна уунан '''[[фотосинтез]]''' ньыматынан оҥоһуллуон сөп. Абалык барыта кэриэтэ фотосинтез түмүгэ буолар. Киһи эмиэ оҥоруон сөп. '''[[Электролиз]]''' ньыматынан эмиэ оҥоһуллуон сөп. Ол процесска [[электрическай ток]] уу нөҥүө ыытыллар, оччоҕуна уу мөлүөкүлэлэрэ сугулукка уонна абалыкка арахсаллар. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} {{Периодик табыл}} [[Категория:Химия элеменнара]] 8q1xole40bl0ltt74o8z4zgmvrvrhbg 0 36810 427100 389769 2026-04-10T22:24:44Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427100 wikitext text/x-wiki '''Үрүҥү, хараны араарыы''' диэн [[үчүгэй уонна куһаҕан|үчүгэйи уонна куһаҕаны]] тус-туспа арааран [[олох]]хо таба туһаныы ааттанар. [[Киһи]] үчүгэйи, үрүҥү уонна куһаҕаны, хараны тус-туспа араарарын олус былыргы кэмнэргэ Күн таҥара үөскэппит. Сырдык, сылаас күнүс кэнниттэн хараҥа, тымныы түүн сабардаан кэлиитэ киһи үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа араарарыгар олук буолан "Туох барыта икки өрүттээх" диэн этиини үөскэтэн олоххо киллэрбит. [[Өй-санаа]] сайдыыта үчүгэй уонна куһаҕан хардары-таары солбуйсан биэриилэрин билииттэн, олору олоххо туһаныыттан үөскүүр. [[Оҕо]] өйө-санаата сайдыытыгар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран олоҕор таба туһанар буолуута үчүгэйи оҥорууну элбэтиигэ тириэрдэн [[киһи буолуу]]ну ситиһэрин үөскэппит диэн сахалар үөрэхтэрэ быһаарар уонна “Үрүҥү хараны араарыы” диэн этиинэн бигэргэтэр. (1,116). "Үрүҥү, хараны араарыы" диэн оҕо төрөппүттэрин ыйыыларынан, кинилэри үтүктэн улаатан иһэн бэйэтэ өйүнэн-санаатынан салайтаран хайаан да билиэхтээх үөрэҕэ буолар. Үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран оҥоруу субу кэмигэр эрэ сөп түбэһэр уратылаах уонна икки өрүттээх өйдөбүллээх айыы диэн тылынан этиллэр. Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэриилэригэр айыы киһи оҥорор быһыыта буоларынан уларыйбат. Киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны хаһан баҕарар оҥорор кыахтаах. Оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэн үчүгэйи элбэхтик оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны арааран олоҕор туһанарын сахалыы [[таҥара үөрэҕэ]] ирдиир. Улахан таҥара үөрэхтэрэ киһиэхэ бу үчүгэй, онтон бу куһаҕан диэн арааран этэллэрэ аан бастаан бэйэлэригэр туһалыыр. Киһи олоҕор субу кэмҥэ тула өттүттэн дьайар үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран билии, олору олоххо таба туһаныы олус улахан суолталаах уонна киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны үөскэтэр аналлаах. Киһи өйдөөх-санаалаах буоларынан, оҥорор быһыытын атыттарга тэҥнээн көрөн оҥорорунан үчүгэйи, туһалааҕы элбэхтик оҥорор, онтон куһаҕаны, буортулааҕы оҥороро аҕыйах, биир эмэ, арай сыыһа-халты туттунуутуттан үөскүүр куһаҕан быһыылар куһаҕаны оҥорууну элбэтэллэр. (2,76). == Туһаныллыбыт литература == 1. Каженкин И.И. Кут-сүр үөрэҕэ. Дьокуускай: Бичик, 2004. - 128 с. 2. Каженкин И.И. Киһи быһыыта. - Дьокуускай: РИО ГУ РИМЦ, 2005. - 92 с. == Өссө маны көр == * [[Үрүҥ уонна хара]] [[Категория:Психология]] [[Категория:Саха итэҕэлэ]] rgx8e0s2u8blln8zabj25vqjpsj7ymb 0 50495 427099 418682 2026-04-10T22:15:44Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427099 wikitext text/x-wiki {{Булкуйума|Тэҥнэбил}} [[Сахалар]] уһун, киэҥ, дириҥ [[өй-санаа|өйдөөхтөрө-санаалаахтара]] эдэрдэри холбоон [[Ыал буолуу үгэстэрэ|ыал буолууну]] тэрийэр [[үйэ]]лээх үгэстэриттэн биллэр. Ыал буолууга “'''Тэҥнээҕи булунуу'''” диэн аналлаах этии баара билигин, дьон баайдарга уонна дьадаҥыларга арахсыбыттарын кэннэ сөптөөх быһаарыыны, табан өйдөөһүнү уонна туһаныыны эрэйэр буолла. Кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэригэр ытыктаһан сыһыаннаһыылара, убаастаһаллара этэр тылларыгар, туттар быһыыларыгар ханан эрэ биллэрин [[оҕо]]лоро улаатан иһэн таба туһаныан сөп. Хайалара эрэ атынын аанньа ахтыбата, “Кини билбэт” диэн этиитэ оҕолорун өйүгэр-санаатыгар дьөлө хатанан, оҕото киниэхэ сыһыанын тосту уларытан кэбиһиэн сөп. Кэргэнниилэр тэҥнээх, ол аата тэҥ соҕус үөрэхтээхтэрэ, үлэһиттэрэ, баайдаахтара, бэйэ-бэйэлэрин ытыктаһыылара оҕолоро туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар олук, тирэх буолар. Сахалар [[олох]]торун [[үөрэх]]тэригэр кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара сайдыыта бастакы оруолу ыларыттан ыал буолууга “Тэҥнээҕи булунуу” диэн үөрэҕи туһана сылдьаллар. Ийэ уонна аҕа биир тылы булунан оҕолорун киһи буолууга биирдик этэн ииттэхтэринэ, үөрэттэхтэринэ, оҕолоро “[[Туох барыта икки өрүттээх]]”; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах диэн этиилэри тутуһар, олоххо үөскээн турар тэҥнэһиини хамсаппат, көрсүө, сэмэй киһи буола улаатар кыахтанар. “Тэҥнээҕин булунан” диэн этии ыал буолууга уонна оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ олус улахан суолталааҕын таба өйдөөн ырыынак олоҕун [[кэм]]игэр туһана сырыттахпытына табыллар. Кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэллэрэ, ытыктаһаллара, тэҥнээхтик туттуналлара саҥа улаатан, өйө-санаата сайдан бэйэлэрин солбуйуохтаах оҕолорун иитиигэ дьайыыта ураты күүстээх. [[Ийэ]] уонна [[аҕа]] тэҥнээхтик туттуналлара, бэйэ-бэйэлэрин ытыктаһаллара оҕолоро “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини кыра эрдэҕиттэн билэ, тутуһа үөрэнэрин үөскэтэн, өйө-санаата туруктаахтык сайдарыгар, оҥорор быһыытын үчүгэй өттө элбииригэр тириэрдэр. Хайалара эрэ аһара баһыйара [[ыал]] олоҕор диктатураны киллэрэн оҕо иитиитин халытыан сөп. Ийэ хаһан баҕарар сымнаҕас, оҕотун атаахтатара, таптыырын араастаан биллэрэрэ элбэх. Ону-маны минньигэһи сиэтэринэн, маанытык, халыҥнык таҥыннара сатыырынан, сынньатара, сытыарара элбэҕинэн аҕаны лаппа баһыйар. Аҥардас ийэ [[уол]] оҕону аһара атаахтатан кэбиһэр кыаҕа улаатан хаалар. Оҕону бэрээдэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтии диэн туһааннаах кэмигэр ыгыыны, көрдөбүлү кытаатыннаран биэрдэххэ эрэ ситиһиллэр кыахтаахтарын умнубатахха табыллар. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ оҕону бэрээдэккэ, үлэҕэ үөрэтиигэ туттулуннаҕына сыыһа-халты туттунуу аҕыйыыра ситиһиллэр. “Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн этиини таба өйдөөн, оҕо сыыһа-халты тутуннаҕына ол быһыытын тохтотон, көннөрөн, эбиискэ үөрэтэн биэриини туһаныы хайаан да эрэйиллэр. Үлэ эрэйдээх, ыарахан, улахан тулуурдаах, өһөс буоллахха эрэ үлэ-хамнас кыаттарар. Аҕа чиҥ, кытаанах көрдөбүллээҕинэн, бэрээдэги тутуһуннарар, ыарахан үлэни үлэлэтэр кыахтааҕынан уонна бэйэтин батыһыннаран, үтүгүннэрэн биэрэринэн уол оҕону иитиигэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиигэ туһата улахана биллэр. Ийэ уонна аҕа бэйэ-бэйэлэрин кытта тэҥнээхтик, убаастаһан сыһыаннаһыылара, хайалара эрэ эппитин атына чиҥэтэн, хатылаан биэрдэҕинэ, ханнык баҕарар быһаарыы оҕоҕо дириҥник иҥэр уонна соннук толоруллар кыахтанарын туһана сылдьыы ирдэнэр. Оҕо минньигэс кэмпиэти элбэҕи сиирин ийэтэ боппутун кэннэ аҕатыгар тиийэн: “Ылан кулу”,- диэн көрдөөтөҕүнэ, аҕата оҕотугар үчүгэйи оҥорор курдук санаатыттан ылан биэрдэҕинэ, оҕо ийэтэ эппитин аанньа ахтыбат, истибэт, толорбот буола улаатыан сөп. Саха дьоно оҕолоро ыал буоларыгар олус улахан болҕомтолорун уураллара. Оҕолоро ыал буоларыгар бэйэтин тэҥнээҕин булунарыгар кыахтара баарынан көмөлөһөллөрө уонна сахалар былыргы үгэстэрин туһаналлара. Ыал буолуу сүрүн сыала, соруга манныктар:  1. Доруобай [[эт-сиин|эттээх-сииннээх]], буор кута сайдыбыт, үлэни кыайар кыахтаах, киэҥ ычалаах кэлэр көлүөнэлэри үөскэтиигэ анаан эр киһини таба талан ылыыны туһаныы. 2. [[Кыыс]] энньэтиттэн уонна уол халыымыттан холбоон саҕаламмыт ыал баайа-мала салгыы эбиллэн иһэрин ситиһии. Бу сыаллары төһө кыайарбытынан дириҥник ырытан көрүөхпүт: 1. Кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэргэ сахалар “Төрүт-уус ыал оҕото” диэн быһаарыыны аан маҥнайгыттан, оҕолоро өссө билсиһиэхтэрин инниттэн ыла туһаналлар. Ыал буолууга аан маҥнай оҕолор төрөппүттэрэ, аймахтара бары өттүнэн ырытыыга; төрүччүлэрин үөрэтиигэ, ычаларын быһаарыыга, үлэлэрин, ситиһиилэрин ааҕыыга түбэһэллэрэ эрэйиллэр. Ол барыта үлэни кыайар кыахтаах, доруобай оҕолору төрөтүүгэ аналланалларын иһин төрөппүттэр бары туһаныахтара этэ. Кэлэр көлүөнэлэр өйдөрө-санаалара туруктанарыгар икки төрөппүт этиилэрэ, үөрэтиилэрэ бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуктанан, биирдэрэ эппитин атына хайаан да бигэргэттэҕинэ, чиҥэттэҕинэ эрэ, оҕо өйүгэр-санаатыгар дириҥник хатанан толоруллар кыахтанарын былыргы сахалар билэллэрин уонна олохторугар туһана сылдьалларын “Тэҥнээҕи булунуу” диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Төрөппүттэр бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэрэ, хардары-таары көмөлөһүүлэрэ оҕолорун иитэллэригэр биллэн тахсар. Хайа эрэ төрөппүт атынын аанньа ахтыбатын тугунан эмэ оҕотугар биллэрдэҕинэ, оҕото эмиэ кинини аанньа ахтыбат буола улаатар. Ийэ оҕотугар: “Аҕаҥ билбэт, сатаабат”,- диэтэҕинэ, оҕото аҕатын тугу да сатаабат эбит диэн быһалыы өйдүөн, соннук ылынан кэбиспитэ олохсуйан хаалыан сөп. “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа сүрүн тутулугун оҕо кыра эрдэҕиттэн билэ, олоҕор туһана үөрэнэрин икки төрөппүттэрэ икки өттүттэн тэҥҥэ дьайыыларыттан ситиһэр кыаҕа улаатар. Бу этии оҕо “Үрүҥү, хараны арааран” олоҕор таба туһана үөрэнэригэр улахан туһаны оҥорор. Киһи бэйэтигэр туһалааҕы үчүгэй диирэ хаһан да уларыйбатыттан, элбэхтэр үчүгэй диэн быһаарбыттара эрэ таба буолан сыаналанар. 2. Төрөппүттэр биир өйдөөх-санаалаах уонна тэҥ баайданыылара-малланыылара кинилэр дьиҥнээхтик тэҥнэһиилэрин, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэрин, өйөһүүлэрин үөскэтэр. Тэҥ баайдаах, билиилээх дьон ыал буолан холбостохторуна оҕолорун иитиитигэр хайа да өттүгэр халыйыы үөскээбэт, оҕо иитиитэ киһилии быһыылаах буолууга, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһууга ананар. Олоххо киһи билиитэ тус-туһунан буолара элбэх. Тыл үөрэҕин баһылаабыт киһи дьиҥнээх олоххо тиийдэҕинэ, истибитэ-билбитэ соччо туһата да суох буолуохтарын сөп. Оскуола үөрэҕин математикатын үгүс формулаларын элбэхтэр олохторугар букатын да туһаммакка эрэ олохторун олороллор. Үрдүк үөрэҕи да бүтэрбит киһи олоххо туһалаах билиилэри, үлэни-хамнаһы син-биир бэйэтэ тутан-хабан үөрэттэҕинэ эрэ табыллара быдан элбэх. Үлэ биир көрүҥэр баһыйыы, атыныгар баһыттарыы тэҥнэһиини эмиэ үөскэтэр. Манна ордук дьиэ ис үлэтигэр дьахтар баһыйа тутан салайдаҕына, тас үлэлэргэ, ону-маны булууга-талыыга киэҥ сирдэринэн сылдьар кыахтаах эр киһи баһылыыра ордук эбэтэр хардары-таары буолуон эмиэ сөп. Ыал буолууга “Тэҥнээҕи булунуу” диэн этиини арыыйда дириҥник быһааран, ырыттахпытына маннык тус-туспа өйдөбүллэртэн хомуллара араарыллан тахсар: 1. Тас көрүҥ тэҥнэһиитэ. 2. Баай-мал тэҥнэһиитэ өй-санаа тэҥнэһиитин үөскэтэр. Биир олохтоох ыаллар оҕолоро ыал буолан холбоһуулара өйдөрө-санаалара тэҥнэһэрин үөскэтэриттэн туруктаах өйдөөх-санаалаах оҕолору иитэн, үөрэтэн улаатыннараллара табыллар. Бу өйдөбүллэри арыыйда дириҥник ырытыахпыт: 1. Таптал, ыал буолуу сөбүлүү көрүүттэн саҕаланар. Тас көрүҥ баһылаан иһэрин курдук сыыһа өйдөбүл билигин үөскээн сылдьара аһара баран кэрэ буола сатааһыҥҥа тиийэн эрэр. Сэбиэскэй былаас кэмигэр сөбүлээһин тапталга кубулуйдаҕына ыал буоларга сөп буолар диэн сыыһа, дьону сүөһү таһымыгар түһэрэр итэҕэс быһаарыыны олоххо киллэрэн ханна эрэ көрсүһэ түспүт сирдэригэр ыал буола охсоллоро. Былыргы кэмҥэ сөбүлээһин кэнниттэн эбии ыал буолуу үгэстэрэ туттулуннахтарына эрэ саҥа ыал үөскүүрэ. Хас киһиэхэ барыларыгар төрөппүтүн сөбүлүү көрүүтүттэн үөскээн тахсар үчүгэй диэн саныыр тас көстүүтэ иҥэн сылдьар. Ийэтин ордук сөбүлүүр уол оҕо, киниэхэ маарынныыр көрүҥнээх кыыһы булан кэргэн ылара элбэх. Төрөппүттэр тас көрүҥнэрэ оҕолоругар үчүгэй көрүҥ маннык буолар диэн санаатын кыра эрдэҕиттэн үөскэтэллэр, төрүттүүллэр. 2. Былыргылар билиилэриттэн ыламмыт энньэ уонна халыым диэннэри аныгы, ырыынагы тутуһар олоххо ыал буолууга анаан туһаннахпытына табыллар. Ыал буолуу иккис өрүтүн, баай-мал тэҥнэһиитин кыыс энньэтэ уонна уол халыыма тэҥнэрэ олоххо илэ киллэрэллэр. Саҥа ыал буолааччылартан хайалара да аһара баран баайынан өттөйөн бэрдимсийэрин кыыс энньэтэ уонна уол халыыма тэҥнэрэ суох оҥорор, икки өттүттэн тэҥ баайы холбооннор, тэҥнээхтэр ыал буолаллара ситиһиллэр. Баай-мал өйү-санааны үөскэтэр. Биир тэҥ баайдаах ыаллар өйдөрө-санаалара биир тэҥ, маарынныыр буолара саарбаҕа суох. Кэргэнниилэр өйдөрө-санаалара тэҥ, олоҕу, үлэни-хамнаһы биирдик өйдөөн сыаналаатахтарына уонна ону оҕолоругар үөрэттэхтэринэ өйдөрө-санаалара туруктаахтык, кинилэри үтүктэн сайдарын ситиһэллэр. Ийэтэ бу үлэ ыарахан, куһаҕан диэн эттэҕинэ, оҕото аҕатын үлэтин сирэр, сыаналаабат буола улаатыан сөп. “Тэҥнээҕи булунуу” диэн ыал буолууга сүрүн көрдөбүл, сахалар олохторун үөрэҕэ буолар. Баай ыал уолларыгар кэргэн тахсыбыт дьадаҥы кыыс дьиэ үлэһитэ буолуон сөбө улаатарын курдук, дьадаҥы уол баай ыал кыыһын ыллаҕына, саҥа аймахтара анныларынан саныыллара хаалан хаалбат. Бу өйгө-санааҕа үөскүүр уратылары сахалар былыргыттан арааран билэн “Тэҥнээҕи булунуу” диэн ыал буолууну тэрийэргэ аналлаах этиини үөскэппиттэрин эдэрдэр, саҥа ыалы тэрийээччилэр туһаннахтарына табыллар. Кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэригэр тэҥнээхтэрэ, ол аата тэҥ соҕус үөрэхтээхтэрэ, баайдаахтара, маарынныыр үлэлээхтэрэ, бэйэ-бэйэлэрин өйдөһүүлэрин, ытыктаһыыларын үөскэтэринэн оҕолоро, кэлэр көлүөнэлэрэ туруктаах өйдөөх-санаалаах буола улаатарыгар олук, тирэх буоларын сахалар туһаналлар. (1,68). == Туһаныллыбыт литература == 1. Каженкин Иван Иванович. Ыал буолуу үгэстэрэ / Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: РГ “MEDIA+”, 2022. – 136 с. {{rq|wikify}} [[Категория:Социология]] [[Категория:Ыал]] dqc4ndki9ihozjebgmk25btpyvz13i2 3 57218 427105 425995 2026-04-11T11:57:33Z MediaWiki message delivery 8272 /* Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers */ саҥа салаа 427105 wikitext text/x-wiki == Здравствуйте == Вы же организатор месяца Азии-2025 в Саха Википедии? Может Вы сделаете баннер для Саха Википедии, как на других вики, например как на каралпакской? [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 08:52, 6 Сэтинньи 2025 (UTC) :@[[Кыттааччы:Sauit|Sauit]], к сожалению я не смогу такое сделать, так-как не являюсь интерфейс-админом. Это делается через [[MediaWiki:Sitenotice]]. Чтобы править такие категории, нужно выбрать админа интерфейса. Я являюсь таковым в Татарской и Чувашской Вики. Если нужно, могу быть и у вас или могу подсказывать тому, кто захочет стать, но наверное нужно голосование или обращение к вашему бюрократу. [[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 19:16, 6 Сэтинньи 2025 (UTC) ::Можно начать голосование, я думаю [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 21:41, 6 Сэтинньи 2025 (UTC) :::@[[Кыттааччы:Sauit|Sauit]], пожалуйста, начните, я не знаю где у вас форум. [[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 10:01, 7 Сэтинньи 2025 (UTC) ::::Я номинировал вас [[Бикипиэдьийэ:Кэпсэтэр сир/Уопсайынан кэпсэтии|здесь]], просьба отметиться что вы согласны [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 12:17, 7 Сэтинньи 2025 (UTC) :::::@[[Кыттааччы:Sauit|Sauit]], я написал. Я тогда потом вам и викификатор поставлю, и обновлю старые MediaWik элементы. [[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 17:43, 7 Сэтинньи 2025 (UTC) ::::::Здравствуйте, я подал заявку на мету [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 11:04, 19 Сэтинньи 2025 (UTC) :::::::@[[Кыттааччы:Sauit|Sauit]], что-то мне дали не то, нужно было дать админа интерфейса. [[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 11:10, 24 Сэтинньи 2025 (UTC) ::::::::Так заявку еще не посмотрели, вам наш локальный администратор выдал флаг организатора мероприятий и, почему то, исключения из IP блокировок [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 12:18, 24 Сэтинньи 2025 (UTC) :::::::::Хорошо. [[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 12:37, 24 Сэтинньи 2025 (UTC) ::::::::::Вам выдали права. Можете там MediaWiki страницы почистить, или что там администраторы интерфейса делают) [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 07:24, 1 Ахсынньы 2025 (UTC) :::::::::::@[[Кыттааччы:Sauit|Sauit]], хорошо, очень долго у них получилось, но на следующий конкурс смогу сделать баннер. [[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 17:39, 1 Ахсынньы 2025 (UTC) == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wikimedian, We thank you for taking an initiative to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;Checklist for Organizers Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us in upcoming office hours We look forward to your presence in the upcoming office hours where the community and the international Team can interact with each other and know more about the contest. resister yourself for the [[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|office hours event]]. Thank you and all the best, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 13:30, 18 Тохсунньу 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=29948401 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 05:17, 16 Олунньу 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == Здравствуйте снова == Я видел как вы изменили MediaWiki страницы у нас, спасибо, но надо бы перевести некоторые слова, которые, видимо, из чувашского пришли, например: ачу - ас, ябу - сап. Также хочу чтобы вы нам вернули рамки для Mbox-ов. Там пару строчек надо будет из, допустим, русской Википедии про Mboxы. Заранее спасибо [[Кыттааччы:Sauit|Sauit]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Sauit|ырытыы]]) 12:01, 6 Кулун тутар 2026 (UTC) Это из татарского. Где они выходят. Напишите пожалуйста все ошибки. Что за Mboxы, не совсем понял. Можете написать на мой телеграм 89178707319, чтобы вы показали скринами. --[[Кыттааччы:Il Nur|Il Nur]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Il Nur|ырытыы]]) 12:40, 6 Кулун тутар 2026 (UTC) == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[Кыттааччы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Кыттааччы ырытыыта:MediaWiki message delivery|ырытыы]]) 11:57, 11 Муус устар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> h04mtpwwh25qfy6fi5iamqsycuhm5nf 0 57966 427088 425988 2026-04-10T16:23:02Z CommonsDelinker 147 Removing [[:c:File:Балабкина_Ольга_Валерьевна.jpg|Балабкина_Ольга_Валерьевна.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:EugeneZelenko|EugeneZelenko]] because: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): Promo/press 427088 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|box_width=22em|name=Балабкина Ольга Валерьевна|image=|caption=Хаартыската|birth_date=1969 от ыйын 4 күнэ|birth_place=[[Аллараа Кураанах]], [[Алдан улууһа]], [[Саха АССР]], [[РСФСР]], [[ССРС]]|citizenship={{USSR}}{{RUS}}|alma_mater=[[ХИФУ|Саха ил университета]], Юриспруденция|occupation=СӨ Бырабыытылыстыбатын Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта|party=«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]»}} '''Балабкина Ольга Валерьевна''' (төр. [[от ыйын 4]] [[1969 сыл|1969]], [[Аллараа Кураанах]], [[Алдан улууһа]]) — саха бэлиитигэ, судаарыстыбынай дьыайатала, [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] Бырабыытылыстыбатын Бэрэсэдээтэлин солбуйааччыта<ref>{{Cite web|url=https://sakha.ysia.ru/byrabyytalystyba-otchuota-gornajga-o-o-t-r-ne-sylyn-aajy-ebillere-etilinne/|title=Бырабыыталыстыба отчуота: Горнайга оҕо төрөөһүнэ сылын аайы эбиллэрэ этилиннэ|author=Полина Николаева|date=2025-02-09|work=[[СИА]]|lang=sah|accessdate=2026-03-03|quote=Саха сирин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Ольга Балабкина}}</ref>. Былыр [[Ил Түмэн]] [[Ил Түмэн төрдүс ыҥырыыта|IV ыҥырыытын]] дьокутаата этэ (2013—2018) уонна [[Ил Түмэн бэһис ыҥырыыта|Ил Түмэн V ыҥырыытын]] Бэрэсээдэтэлин солбуйааччыта<ref name=":0">{{Cite web|url=https://yakut.er.ru/person/abdfc766-bde8-42e0-9b88-607a348e578b|title=Балабкина Ольга Валерьевна|work=«[[Биир ньыгыл Арассыыйа]]» Саха сиринээҕи салаата|lang=ru|accessdate=2026-03-05}}</ref>. Сорохтор, [[Ил Түмэн (хаһыат)|Ил Түмэн хаһыатата]] даҕаны, Ольга Балабкинаны «саамай сырдык саха бэлиитикэ дьахтарынан» ааттыыр<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.sakhaparliament.ru/obshchestvo/prazdniki-i-daty/22003-s-yubileem-olga-valerevna|title=С Юбилеем, Ольга Валерьевна!|date=2024-07-04|work=[[Ил Түмэн (хаһыат)|Саха Парламент]]|lang=ru|accessdate=2026-03-05}}</ref>. == Олоҕо == Ольга Балабкина 1969 сыл от ыйын 4 күнүгэр [[Аллараа Кураанах|Аллараа Кураанахха]], Алдан улууһугар төрөөбүтэ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://prav.sakha.gov.ru/zamestoteli-prav-balabkina|title=Балабкина Ольга Валерьевна - заместитель Председателя Правительства Республики Саха (Якутия)|work=[[Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыылыстыбата]]|accessdate=2026-03-05|lang=ru}}</ref>. 1993 сыллаахха Саха Судаарыстыбынай университеты (аныгы [[М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет|ХИФУну]]) «юриспруденция» өрүтүнэн үөрэнэн бүтэрбитэ<ref name=":1" />. == Наҕараадалар == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх юриста<ref name=":0" />. * «Аҕа дойду иннинэн үтүөлэр» II стиэпэннээх мэдээл уордьана<ref>{{Cite web|url=https://ru.nagrady.by/persona/507495/|title=Балабкина Ольга Валерьевна|work=Награды России|quote=Награда — Медаль ордена "За заслуги перед Отечеством" II степени|accessdate=2026-03-05|lang=ru}}</ref>. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} == Тас сигэлэр == * [https://yakut.er.ru/person/abdfc766-bde8-42e0-9b88-607a348e578b Балабкина Ольга Валерьевна] [[Категория:От ыйын 4 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1969 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Алдан улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Политиктар]] [[Категория:СГУ бүтэрбиттэр]] afr2hvctv4yyd40m10s6yprzehmehdu