Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 4544 427159 425595 2026-04-14T08:21:27Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Тас политика */ 427159 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = ''O‘zbekiston Respublikasi'' |common_name = Uzbekistan |national_motto = Kuch - adoltdadir. |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |image_map = LocationUzbekistan.PNG |national_anthem = [[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]] |official_languages = [[Узбек тыла]] |regional_languages = [[Каракалпак тыла|Каракалпак]] |minority_languages = [[Russian language|Russian]] |capital = [[Ташкент]] |largest_city = Tashkent |demonym = Үзбекистааннар, [[Узбектар]] |government_type = [[Президент Республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Шавкат Мирзиёев]] |leader_title2 = [[Премьер-министр]] |leader_name2 = [[Абдулла Арипов]] |leader_title3 = [[Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтэ|Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтин]] салайааччыта |leader_name3 = [[Танзила Нарбаева]] |sovereignty_type = [[Кэпсээн]] |sovereignty_note = |established_event1 = Тимуридскай империя |established_date1 = 1370-1507 |established_event2 = Узбек ханствота |established_date2 = 1428-1471 |established_event3 = Узбекскай ханствота |established_date3 = 1500-1920 |established_event4 = Ылыныы |established_date4 = [[Балаҕан ыйын 1]], [[1991]] |established_event5 = Билинии |established_date5 = [[Ахсынньы 8]], [[1991]] |established_event6 = Бигэргэтии |established_date6 = Ахсынньы 25], [[1991]] |area_rank = 56-с |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 448 978 |area_sq_mi = 172 742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4,9 |population_estimate = 37 697 787<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}</ref> |population_estimate_rank = 39-с |population_estimate_year = 2025 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 82.3 |population_density_sq_mi = 153 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 136-с |GDP_PPP ={{increase}} $ 460.088 млрд |GDP_PPP_rank = 57 |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$ 11,900 |GDP_PPP_per_capita_rank = 122 |GDP_nominal = {{increase}}$ 112.617 млрд |GDP_nominal_year = 2025 |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $ 3,600 |HDI = {{increase}} 0.727 |HDI_rank = 106-с |HDI_year = 2022 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |FSI = 93,5 {{decrease}} 0.9 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 22-с |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |Gini = 26,8 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Сом]] |currency_code = UZS |country_code = UZB |Main Religion = [[Ислам]] |time_zone = [[Uzbekistan Time|UZT]] |utc_offset = +5 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +5 |drives_on = right |cctld = [[.uz]] |calling_code = 998 |footnote1 = [[Бухараа эмираата]], [[Коканд ханаата]], [[Хорезм]]. }} '''Үзбекистаан''' ([[узбек тыла|узбек]]. ''O‘zbekiston''), официаллык '''Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''O‘zbekiston Respublikasi'') диэн [[Орто Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Казахстаан|Казахстаанныын]] арҕаа уонна хоту, [[Кыргыстаан|Кыргыстаанныын]] уонна [[Тадьикистаан|Тадьикистаанныын]] илин, [[Афганистаан|Афганистаанныын]] уонна [[Түркменистаан|Түркменистаанныын]] соҕуруу. Сүрүн тыла — [[узбек тыла]]. 12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар. Киһитин ахсаана 37,6 мөлүйүөнтэн тахса. [[Узбектар]] — 80 %, [[тадьиктар]] — 4,9 %, [[нууччалар]] — 3,8 %, [[казахтар]] — 3,6 %, [[каракалпактар]] — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %. == Сирэ == Сирин иэнэ — 448 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох [[кумах куйаар]], [[дала]] уонна [[хайа]]лаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ [[өрүс]] хочолорун бата олороллор. == Климата == Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы. == Экэниэмикэтэ == [[Кыһыл көмүс]] хостонор. [[Ниэп]] уонна [[гаас]] хаhаастаах. [[Хлопок]] үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. [[Орто Азия]] үрдүнэн соҕотох [[көтөр аал]] тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар [[Daewoo]] уонна [[Chevrolet]] мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар. == Тас политика == Узбекистаан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох судаарыстыбалара (биир судаарыстыбаттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар<ref>[https://eabr.org/analytics/all-publications/doklad-uzbekistan-i-eaes-perspektivy-i-potentsialnye-effekty-ekonomicheskoy-integratsii/ Узбекистон ЕАЭС: экономическай интеграция кэскилэ уонна барыстаах көдьүүһэ]</ref>. 1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Үзбекистаан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Эуразия чилиэнэ буолбута. == Итэҕэлэ == 88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар. == Устуоруйата == Былыр Үзбекистаан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара. == Туризм == Үзбекистааҥҥа туризм эйгэтэ экэниэмикэ сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Үзбекистаан Бырабыыталыстыбата 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60-тан тахса хонукка киллэрбитэ<ref>[https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane Узбекистан саамай аатырар сирдэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028164035/https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane |date=2021-10-28 }}</ref>. == Туһаныллыбыт сирдэр == * ''Узбекистан саха хараҕынан.'' И. Гаврильев. "Хатан" сурунаал, 2009 с., 3(6)№ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Андижан]] * [[Узбекистаан бэлиэ күннэрэ]] {{азия}} {{Geo-stub}} [[Категория:Орто Азия дойдулара]] rc9h73s5wofrtqwfuvmeta83z0ips4o 427160 427159 2026-04-14T08:22:12Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Тас политика */ 427160 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = ''O‘zbekiston Respublikasi'' |common_name = Uzbekistan |national_motto = Kuch - adoltdadir. |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |image_map = LocationUzbekistan.PNG |national_anthem = [[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]] |official_languages = [[Узбек тыла]] |regional_languages = [[Каракалпак тыла|Каракалпак]] |minority_languages = [[Russian language|Russian]] |capital = [[Ташкент]] |largest_city = Tashkent |demonym = Үзбекистааннар, [[Узбектар]] |government_type = [[Президент Республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Шавкат Мирзиёев]] |leader_title2 = [[Премьер-министр]] |leader_name2 = [[Абдулла Арипов]] |leader_title3 = [[Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтэ|Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтин]] салайааччыта |leader_name3 = [[Танзила Нарбаева]] |sovereignty_type = [[Кэпсээн]] |sovereignty_note = |established_event1 = Тимуридскай империя |established_date1 = 1370-1507 |established_event2 = Узбек ханствота |established_date2 = 1428-1471 |established_event3 = Узбекскай ханствота |established_date3 = 1500-1920 |established_event4 = Ылыныы |established_date4 = [[Балаҕан ыйын 1]], [[1991]] |established_event5 = Билинии |established_date5 = [[Ахсынньы 8]], [[1991]] |established_event6 = Бигэргэтии |established_date6 = Ахсынньы 25], [[1991]] |area_rank = 56-с |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 448 978 |area_sq_mi = 172 742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4,9 |population_estimate = 37 697 787<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}</ref> |population_estimate_rank = 39-с |population_estimate_year = 2025 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 82.3 |population_density_sq_mi = 153 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 136-с |GDP_PPP ={{increase}} $ 460.088 млрд |GDP_PPP_rank = 57 |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$ 11,900 |GDP_PPP_per_capita_rank = 122 |GDP_nominal = {{increase}}$ 112.617 млрд |GDP_nominal_year = 2025 |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $ 3,600 |HDI = {{increase}} 0.727 |HDI_rank = 106-с |HDI_year = 2022 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |FSI = 93,5 {{decrease}} 0.9 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 22-с |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |Gini = 26,8 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Сом]] |currency_code = UZS |country_code = UZB |Main Religion = [[Ислам]] |time_zone = [[Uzbekistan Time|UZT]] |utc_offset = +5 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +5 |drives_on = right |cctld = [[.uz]] |calling_code = 998 |footnote1 = [[Бухараа эмираата]], [[Коканд ханаата]], [[Хорезм]]. }} '''Үзбекистаан''' ([[узбек тыла|узбек]]. ''O‘zbekiston''), официаллык '''Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''O‘zbekiston Respublikasi'') диэн [[Орто Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Казахстаан|Казахстаанныын]] арҕаа уонна хоту, [[Кыргыстаан|Кыргыстаанныын]] уонна [[Тадьикистаан|Тадьикистаанныын]] илин, [[Афганистаан|Афганистаанныын]] уонна [[Түркменистаан|Түркменистаанныын]] соҕуруу. Сүрүн тыла — [[узбек тыла]]. 12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар. Киһитин ахсаана 37,6 мөлүйүөнтэн тахса. [[Узбектар]] — 80 %, [[тадьиктар]] — 4,9 %, [[нууччалар]] — 3,8 %, [[казахтар]] — 3,6 %, [[каракалпактар]] — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %. == Сирэ == Сирин иэнэ — 448 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох [[кумах куйаар]], [[дала]] уонна [[хайа]]лаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ [[өрүс]] хочолорун бата олороллор. == Климата == Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы. == Экэниэмикэтэ == [[Кыһыл көмүс]] хостонор. [[Ниэп]] уонна [[гаас]] хаhаастаах. [[Хлопок]] үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. [[Орто Азия]] үрдүнэн соҕотох [[көтөр аал]] тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар [[Daewoo]] уонна [[Chevrolet]] мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар. == Тас политика == Узбекистаан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох судаарыстыбалара (биир судаарыстыбаттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар<ref>[https://eabr.org/analytics/all-publications/doklad-uzbekistan-i-eaes-perspektivy-i-potentsialnye-effekty-ekonomicheskoy-integratsii/ Узбекистон ЕАЭС: экономическай интеграция кэскилэ уонна барыстаах көдьүүһэ]</ref>. 1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Узбекистаан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Эуразия чилиэнэ буолбута. == Итэҕэлэ == 88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар. == Устуоруйата == Былыр Үзбекистаан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара. == Туризм == Үзбекистааҥҥа туризм эйгэтэ экэниэмикэ сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Үзбекистаан Бырабыыталыстыбата 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60-тан тахса хонукка киллэрбитэ<ref>[https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane Узбекистан саамай аатырар сирдэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028164035/https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane |date=2021-10-28 }}</ref>. == Туһаныллыбыт сирдэр == * ''Узбекистан саха хараҕынан.'' И. Гаврильев. "Хатан" сурунаал, 2009 с., 3(6)№ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Андижан]] * [[Узбекистаан бэлиэ күннэрэ]] {{азия}} {{Geo-stub}} [[Категория:Орто Азия дойдулара]] 3kksmwswfn4l6yffqdpx7az4c7n1no6 427161 427160 2026-04-14T08:22:46Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Устуоруйата */ 427161 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = ''O‘zbekiston Respublikasi'' |common_name = Uzbekistan |national_motto = Kuch - adoltdadir. |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |image_map = LocationUzbekistan.PNG |national_anthem = [[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]] |official_languages = [[Узбек тыла]] |regional_languages = [[Каракалпак тыла|Каракалпак]] |minority_languages = [[Russian language|Russian]] |capital = [[Ташкент]] |largest_city = Tashkent |demonym = Үзбекистааннар, [[Узбектар]] |government_type = [[Президент Республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Шавкат Мирзиёев]] |leader_title2 = [[Премьер-министр]] |leader_name2 = [[Абдулла Арипов]] |leader_title3 = [[Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтэ|Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтин]] салайааччыта |leader_name3 = [[Танзила Нарбаева]] |sovereignty_type = [[Кэпсээн]] |sovereignty_note = |established_event1 = Тимуридскай империя |established_date1 = 1370-1507 |established_event2 = Узбек ханствота |established_date2 = 1428-1471 |established_event3 = Узбекскай ханствота |established_date3 = 1500-1920 |established_event4 = Ылыныы |established_date4 = [[Балаҕан ыйын 1]], [[1991]] |established_event5 = Билинии |established_date5 = [[Ахсынньы 8]], [[1991]] |established_event6 = Бигэргэтии |established_date6 = Ахсынньы 25], [[1991]] |area_rank = 56-с |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 448 978 |area_sq_mi = 172 742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4,9 |population_estimate = 37 697 787<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}</ref> |population_estimate_rank = 39-с |population_estimate_year = 2025 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 82.3 |population_density_sq_mi = 153 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 136-с |GDP_PPP ={{increase}} $ 460.088 млрд |GDP_PPP_rank = 57 |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$ 11,900 |GDP_PPP_per_capita_rank = 122 |GDP_nominal = {{increase}}$ 112.617 млрд |GDP_nominal_year = 2025 |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $ 3,600 |HDI = {{increase}} 0.727 |HDI_rank = 106-с |HDI_year = 2022 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |FSI = 93,5 {{decrease}} 0.9 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 22-с |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |Gini = 26,8 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Сом]] |currency_code = UZS |country_code = UZB |Main Religion = [[Ислам]] |time_zone = [[Uzbekistan Time|UZT]] |utc_offset = +5 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +5 |drives_on = right |cctld = [[.uz]] |calling_code = 998 |footnote1 = [[Бухараа эмираата]], [[Коканд ханаата]], [[Хорезм]]. }} '''Үзбекистаан''' ([[узбек тыла|узбек]]. ''O‘zbekiston''), официаллык '''Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''O‘zbekiston Respublikasi'') диэн [[Орто Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Казахстаан|Казахстаанныын]] арҕаа уонна хоту, [[Кыргыстаан|Кыргыстаанныын]] уонна [[Тадьикистаан|Тадьикистаанныын]] илин, [[Афганистаан|Афганистаанныын]] уонна [[Түркменистаан|Түркменистаанныын]] соҕуруу. Сүрүн тыла — [[узбек тыла]]. 12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар. Киһитин ахсаана 37,6 мөлүйүөнтэн тахса. [[Узбектар]] — 80 %, [[тадьиктар]] — 4,9 %, [[нууччалар]] — 3,8 %, [[казахтар]] — 3,6 %, [[каракалпактар]] — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %. == Сирэ == Сирин иэнэ — 448 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох [[кумах куйаар]], [[дала]] уонна [[хайа]]лаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ [[өрүс]] хочолорун бата олороллор. == Климата == Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы. == Экэниэмикэтэ == [[Кыһыл көмүс]] хостонор. [[Ниэп]] уонна [[гаас]] хаhаастаах. [[Хлопок]] үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. [[Орто Азия]] үрдүнэн соҕотох [[көтөр аал]] тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар [[Daewoo]] уонна [[Chevrolet]] мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар. == Тас политика == Узбекистаан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох судаарыстыбалара (биир судаарыстыбаттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар<ref>[https://eabr.org/analytics/all-publications/doklad-uzbekistan-i-eaes-perspektivy-i-potentsialnye-effekty-ekonomicheskoy-integratsii/ Узбекистон ЕАЭС: экономическай интеграция кэскилэ уонна барыстаах көдьүүһэ]</ref>. 1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Узбекистаан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Эуразия чилиэнэ буолбута. == Итэҕэлэ == 88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар. == Устуоруйата == Былыр Узбекистаан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара. == Туризм == Үзбекистааҥҥа туризм эйгэтэ экэниэмикэ сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Үзбекистаан Бырабыыталыстыбата 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60-тан тахса хонукка киллэрбитэ<ref>[https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane Узбекистан саамай аатырар сирдэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028164035/https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane |date=2021-10-28 }}</ref>. == Туһаныллыбыт сирдэр == * ''Узбекистан саха хараҕынан.'' И. Гаврильев. "Хатан" сурунаал, 2009 с., 3(6)№ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Андижан]] * [[Узбекистаан бэлиэ күннэрэ]] {{азия}} {{Geo-stub}} [[Категория:Орто Азия дойдулара]] t0j19tc0f6nva7cnkc2b2z7qlbsxqec 427162 427161 2026-04-14T08:23:12Z Vyacheslav Nasretdinov 1464 /* Туризм */ 427162 wikitext text/x-wiki {{Infobox Country |native_name = Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтэ |conventional_long_name = ''O‘zbekiston Respublikasi'' |common_name = Uzbekistan |national_motto = Kuch - adoltdadir. |image_flag = Flag of Uzbekistan.svg |image_coat = Coat of Arms of Uzbekistan.svg |image_map = LocationUzbekistan.PNG |national_anthem = [[File:National Anthem of Uzbekistan (Instrumental).ogg]] |official_languages = [[Узбек тыла]] |regional_languages = [[Каракалпак тыла|Каракалпак]] |minority_languages = [[Russian language|Russian]] |capital = [[Ташкент]] |largest_city = Tashkent |demonym = Үзбекистааннар, [[Узбектар]] |government_type = [[Президент Республиката]] |leader_title1 = [[Президент]] |leader_name1 = [[Шавкат Мирзиёев]] |leader_title2 = [[Премьер-министр]] |leader_name2 = [[Абдулла Арипов]] |leader_title3 = [[Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтэ|Үзбекистаан Өрөспүүбүлүкэтин сүбэтин]] салайааччыта |leader_name3 = [[Танзила Нарбаева]] |sovereignty_type = [[Кэпсээн]] |sovereignty_note = |established_event1 = Тимуридскай империя |established_date1 = 1370-1507 |established_event2 = Узбек ханствота |established_date2 = 1428-1471 |established_event3 = Узбекскай ханствота |established_date3 = 1500-1920 |established_event4 = Ылыныы |established_date4 = [[Балаҕан ыйын 1]], [[1991]] |established_event5 = Билинии |established_date5 = [[Ахсынньы 8]], [[1991]] |established_event6 = Бигэргэтии |established_date6 = Ахсынньы 25], [[1991]] |area_rank = 56-с |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 448 978 |area_sq_mi = 172 742 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 4,9 |population_estimate = 37 697 787<ref>{{Cite web|url=https://stat.uz/uz/|title= O‘zbekiston respublikasi prezidenti huzuridagi statistika agentligi }}</ref> |population_estimate_rank = 39-с |population_estimate_year = 2025 |population_census = |population_census_year = |population_density_km2 = 82.3 |population_density_sq_mi = 153 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 136-с |GDP_PPP ={{increase}} $ 460.088 млрд |GDP_PPP_rank = 57 |GDP_PPP_year = 2025 |GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$ 11,900 |GDP_PPP_per_capita_rank = 122 |GDP_nominal = {{increase}}$ 112.617 млрд |GDP_nominal_year = 2025 |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $ 3,600 |HDI = {{increase}} 0.727 |HDI_rank = 106-с |HDI_year = 2022 |HDI_category = <font color="#ffcc00">medium</font> |FSI = 93,5 {{decrease}} 0.9 |FSI_year = 2007 |FSI_rank = 22-с |FSI_category = <font color="#FF0000">Alert</font> |Gini = 26,8 |Gini_year = 2000 |Gini_category = <font color="#009900">low</font> |currency = [[Сом]] |currency_code = UZS |country_code = UZB |Main Religion = [[Ислам]] |time_zone = [[Uzbekistan Time|UZT]] |utc_offset = +5 |time_zone_DST = not observed |utc_offset_DST = +5 |drives_on = right |cctld = [[.uz]] |calling_code = 998 |footnote1 = [[Бухараа эмираата]], [[Коканд ханаата]], [[Хорезм]]. }} '''Үзбекистаан''' ([[узбек тыла|узбек]]. ''O‘zbekiston''), официаллык '''Үзбек Өрөспүүбүлүкэтэ''' (''O‘zbekiston Respublikasi'') диэн [[Орто Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Казахстаан|Казахстаанныын]] арҕаа уонна хоту, [[Кыргыстаан|Кыргыстаанныын]] уонна [[Тадьикистаан|Тадьикистаанныын]] илин, [[Афганистаан|Афганистаанныын]] уонна [[Түркменистаан|Түркменистаанныын]] соҕуруу. Сүрүн тыла — [[узбек тыла]]. 12 уобаластан уонна Каракалпакстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн турар. Узбекистааҥҥа 120 куорат, 115 улахан бөһүөлэк баар. Киһитин ахсаана 37,6 мөлүйүөнтэн тахса. [[Узбектар]] — 80 %, [[тадьиктар]] — 4,9 %, [[нууччалар]] — 3,8 %, [[казахтар]] — 3,6 %, [[каракалпактар]] — 2,2 %, атын араас омуктар — 2,1 %. == Сирэ == Сирин иэнэ — 448 тыһ. км². Хотуттан соҕуруу устата — 925 км, арҕааттан илин кэтитэ — 1400 км. Ол эрэн сирин үгүс өттүн улахан туһата суох [[кумах куйаар]], [[дала]] уонна [[хайа]]лаах сирдэр ылаллар. Дьоно сэргэтэ [[өрүс]] хочолорун бата олороллор. == Климата == Орто температурата тохсунньуга +4 кыраадыстан −8-ка дылы, от ыйыгар +22 кыраадыстан +42-гэ дылы. == Экэниэмикэтэ == [[Кыһыл көмүс]] хостонор. [[Ниэп]] уонна [[гаас]] хаhаастаах. [[Хлопок]] үүннэрэн аан дойдуга атыылыыр. [[Орто Азия]] үрдүнэн соҕотох [[көтөр аал]] тутар собуоттаах. "GM Узбекистан" диэн собуотугар [[Daewoo]] уонна [[Chevrolet]] мааркалаах массыыналары хомуйан атыыга таһаарар. == Тас политика == Узбекистаан аан дойдутааҕы холбоһуктаах Нациялар тэрилтэлэрэ (ЮНЕСКО, ВОЗ, ИКАО уо. д. А), Содружество тутулуга суох судаарыстыбалара (биир судаарыстыбаттан-төрүт омуктар), бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, ислам бииргэ үлэлээһини тэрийиигэ, түүр судаарыстыбаларын тэрийиигэ, аан дойдутааҕы түүрк култууратын тэрилтэлэригэр, Евразийскай экономическай Союзка уонна аан дойдутааҕы эргиэн тэрилтэтигэр кэтээн көрөөччү буолар<ref>[https://eabr.org/analytics/all-publications/doklad-uzbekistan-i-eaes-perspektivy-i-potentsialnye-effekty-ekonomicheskoy-integratsii/ Узбекистон ЕАЭС: экономическай интеграция кэскилэ уонна барыстаах көдьүүһэ]</ref>. 1992-1999 уонна 2006-2012 сс. Узбекистаан ОДЬКБ чилиэнинэн, 1999-2005 сс. ГУАМ (билигин ГУАМ) чилиэнинэн, оттон 2006-2008 сс. Эуразия чилиэнэ буолбута. == Итэҕэлэ == 88% — мусулмааннар, 9% — православнайдар, 3% — араас атын конфессиялар. == Устуоруйата == Былыр Узбекистаан сиригэр уотугар Грек-Бактрия, Хорезм, Согд, Парфия, Кангюй, Тохар, Кушан, Саманид, Караханид, Тимурид уо.д.а. иллэр олохсуйа сыльдьыбыттара. Кэлин, Сэбиэскэй былаас олоҕуруор дылы Бухара эмирата, Хива уонна Коканд ханааттара былааһы ылан олорбуттара. == Туризм == Узбекистааҥҥа туризм эйгэтэ экэниэмикэ сүрүн салааларыттан биирдэстэрэ быһаарылынна. 2019 сылга дойду 6 748 000 омук туристарыгар сырыттыбыт. Узбекистаан Бырабыыталыстыбата 86 дойду гражданнарыгар безвизовай режими 7, 30, 60-тан тахса хонукка киллэрбитэ<ref>[https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane Узбекистан саамай аатырар сирдэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211028164035/https://uzbekistangid.ru/mesta/chto-posmotret-v-uzbekistane |date=2021-10-28 }}</ref>. == Туһаныллыбыт сирдэр == * ''Узбекистан саха хараҕынан.'' И. Гаврильев. "Хатан" сурунаал, 2009 с., 3(6)№ == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Андижан]] * [[Узбекистаан бэлиэ күннэрэ]] {{азия}} {{Geo-stub}} [[Категория:Орто Азия дойдулара]] nhojwv7k2fmff2dr7qz9ygmcm918yok 0 7571 427156 425358 2026-04-14T02:05:43Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 427156 wikitext text/x-wiki '''Муус устар 14''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 104-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 105-c күнэ). Сыл бүтүө 261 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Шагас ыарыытын кытта охсуһуу аан дойдутааҕы күнэ]] (Всемирный день борьбы с болезнью Шагаса) [ВОЗ] * {{Флагификация|СӨ}}, муус устар иккис баскыһыанньата (8—15) — [[Уол оҕо күнэ]]. СӨ Ил Дарханын Егор Борисов 2017 сыл олунньу 6 күнүгэр тахсыбыт ыйааҕынан бэлиэтэнэр. * Сылы икки аҥаарга араарар буоллахха — [[Кыһын|кыһыҥҥа]] уонна [[Сайын|сайыҥҥа]] — бу күн кыһын [[Дьыл|бүтэр]]. * {{Флагификация|Ангола}} — Ыччат күнэ * {{Флагификация|Бангладеш}} — Бенгалия Саҥа дьыла * {{Флагификация|Грузия}} — Төрөөбүт тыл күнэ * {{Флагификация|Мьянма}} — Уу бэстибээлэ * {{Флагификация|Сальвадор}}, {{Флагификация|Гаити}}, {{Флагификация|Гондурас}}, {{Флагификация|Венесуэла}} — Панамерика күнэ * {{Флагификация|Южная Корея}} — Хара күн. Икки ый ынаараа өттүгэр Валентин күнүгэр уонна биир ый ынараа өттүгэр Японияҕа бэлиэтэнэр Үрүҥ күҥҥэ бэлэх туппатах аҥардас дьон бэлиэтиир күннэрэ. == Түбэлтэлэр == * [[966]] — Дубравка диэн [[Богемия]]ттан төрүттээх христианка кыыһы ойох ылан баран поляннар баһылыктара Мешко I [[христианство]]ны ылыммыт, [[Польша]] судаарыстыбата төрүттэмит түгэнинэн ааҕыллар. * [[1294]] — [[Хубилай|Хубилай Хаан]] сиэнэ Тимир ({{lang-mon|Өлзийт Төмөр}}) Монгуол Импиэрийэтин илиҥҥи өттүгэр сытар [[Юань импиэрийэтэ|Юань импиэрийэтин]] ыраахтааҕыта буолбут (сүнньүнэн билиҥҥи Кытай сирэ), кэлин монгуоллар бүттүүннэрин 6-с улуу хаанынан билиниллибитэ. Олджейту уонна Чэнцзун диэн титуллардааҕа. * [[1618]] — Сибииргэ Томь өрүс кытылыгар казаактар этэрээттэрэ түспүт уонна Кузнецкай остуруогу (билигин Новокузнецкай куорат) тутан саҕалаабыттар. * [[1650]] — Дьокуускай бойобуодата [[Францбеков Дмитрий Андреевич|Дмитрий Францбеков]] уонна дьяк [[Степанов Осип (дьяк)|Осип Степанов]] Максим Михайлов диэн баһылыктаах дьоҥҥо Өлүөхүмэ остуруогун Федор Афанасьев диэн баһылыктаах дьаһаах хомуйааччыларыттан тутар туһунан сорудах-өйдөбүнньүк (наказная память) суруйбуттар. Сорудахха эргэ остуруогу бөҕөргөтөр, дьаһааҕы хайдах хомуйар туһунан ыйыылар-кэрдиилэр бааллар<ref>РГАДА, Ф. 1177. Якутская приказная изба. Д. 907, л. 34-42 (А.А. Калашников, История Якутии в фондах федеральных архивов России, справочник, 2012)</ref>. * [[1801]] — [[Александр I]] ыраахтааҕы Сенат Кистэлэҥ экспедициятын суох гыммыт уонна доппуруос кэмигэр пытканы туһанары боппут. * [[1816]] — Бусса диэн кулут Британия холуонньатыгар Барбадоска өрө турууну тэрийбит. Барбадос наассыйатын бастакы дьоруойун быһыытынан билиниллэр. * [[1849]] — Лайош Кошут диэн киһи салалтатынан [[Венгрия]] Австрияттан тутулуга суоҕун биллэрбит. * [[1900]] — [[Париж]]ка Европа саамай бөдөҥ [[Аан дойду быыстапката (1900)|быыстапката]] аһыллыбыт. * [[1909]] — [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осман импиэрийэтигэр]] киирэр Киликияҕа эрмээннэри өлөртөөбүттэр. * [[1912]] — «Титаник» саахалламмыт. * [[1922 сыл]]лаахха бу күн Саха күбүөрүнэтин сэбилэниилээх күүстэрин командующайа оперативнай дааннайдарынан «баандалар» ахсааннара: :Бастакы хайысха — Покровскай учаастага — Николаев баандата, 300 киһилээх, [[Хачыкаат|Хачыкаакка]] бааллар. :Иккис — Павловскай учаастага — [[Тыллымы]] нэһилиэгэр 70-ча киһилээх баанда. Үксэ нууччалар, Шинков Иван салайааччылаах. Доҥоҥо (Павловскайтан 35 биэрэстэлээх сир) — 35 киһилээх этэрээт. [[Улуу-Сыһыы]] (20 биэрэстэ) — 40-ча киһилээх Скрябин диэн саха киһитэ хамандыырдаах этэрээт. Догдонинский наслег (Хаар балаҕан диэн сир) — 50 киһи. Бу этэрээттэр штаабтара Хаптаҕай нэһилиэгин Харыйалаах диэн сиригэр баар эбит, манна өссө 200-чэ киһи. :Үһүс — [[Маҥан]] учаастага — Намсыыр күөлгэ кулун тутар 28 күнүгэр хотторон баран [[I Үөдэй]] нэһилиэгин Спасскай таҥаратын дьиэтигэр 100-чэ киһилээх этэрээт түспүт. Хамандыыр — Турнин диэн саха киһитэ. :Барыта Дьокуускай тула 1500 бандьыыт баар диэн суруллубут. [[Амма|Аммаҕа]], [[Бүлүү уокуруга|Бүлүүгэ]], [[Верхоянскай]]га уонна Халымаҕа хас киһи баара биллибэт диэн суруллубут. * [[1941]] — Трахома диспансера [[Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһата]] буолбут. * [[1975]] сыллаахха Саха АССР култууратын министиэристибэтин коллегиятын быһаарыытынан Пушкин аатынан бибилэтиэкэ иһинэн [[Хотугу омуктар суругунан утумнарын сиэктэрэ (Национальнай бибилитиэкэ)|Аҕыйах ахсааннаах омуктар сиэктэрдэрэ]] тэриллибитэ. Пуондатын олоҕунан Г.М. Василевич бибилэтиэкэтин кинигэлэрэ буолбуттара, барыта аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан 43 кинигэ этэ. * [[1978 сыл|1978]] — [[Грузин тыла|Грузин тылын]] судаарыстыбаннай статуһун уларытыыны утаран [[Тбилиси]]гэ демонстрация буолбут. ССРС салалтата 1977 сыллаахха ылыныллыбыт ССРС Конституциятыгар олоҕуран грузин тылын судаарыстыбаннай статуһун суох гыныан баҕарбыта. Элбэх дьон утарбытын иһин тыл статуһа оннунан хаалбыта. Бу күн Грузияҕа 1990 сыллаахха Тыл күнүнэн биллэриллибитэ. * [[2007]] — Арассыыйа бөдөҥ куораттарыгар [[Сөбүлэспэттэр марштара]] иккис төгүлүн ыытыллыбыт. * [[2010]] — Исландияҕа [[Эйафьадлайокудль]] вулкаан эстиитэ күүһүрбүтэ. * [[2025 сыл|2025]] — 62 сыл буолан баран толору дьахталлартан турар экипаж космоска тахса сылдьыбыт. New Shepard хараабылынан ([[Джефф Безос]] Blue Origin хампаанньатын киэнэ) алта дьахтар, ол иһигэр ырыаһыт [[Кэти Перри]] уонна суруналыыс [[Лорен Санчес]] көппүттэр. == Төрөөбүттэр == * [[1862]] — [[Пётр Столыпин]] (1911 өлб.), нуучча судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, ис дьыала миниистирэ, Арассыыйа премьер-миниистирэ (1906—1911), аграрнай реформа көҕүлээччитэ. == Өлбүттэр == * [[1986]] — Франция суруйааччыта, бөлүһүөгэ [[Симона де Бовуар]] өлбүт. * [[1995]] — [[Алексеев Иван Гаврильевич|Иван Алексеев]], Сунтаар Хаҥалаһыттан төрүттээх, тэлэбиидэнньэ уонна араадьыйа кэмитиэтигэр 32 сыл эрэдээктэрдээбит суруналыыс, бэйиэт, драматург, суруналыыс. СӨ култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[2011]] — [[Дүпсүн улууһа|Дүпсүн улууһуттан]] (билигин Уус Алдан улууһугар киирэр) төрүттээх [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ|Ойуунускай аатынан судаарыстыба бириэмийэтин]] лауреата, Дьокуускай Ытык киһитэ, Музыка оскуолатын дириэктэрэ [[Босиков Василий Афанасьевич|Василий Босиков]] өлбүт. * [[2018]] — [[Васильева Дора Егоровна|Дора Васильева]] (12.12.1938 төр.) — литературовед, кириитик, Арассыыйа уонна СӨ суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ, филология билимин дуоктара. * [[2025]] — "Өрө турбут, охсуспут уонна хотторбут киһини чаҕылхайдык ойуулаабытын иһин" [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] ылбыт [[Перу]] суруйааччыта [[Марио Варгас Льоса]]. [[ССРС|ССРС-ка]] 1960-с сылларга Соҕуруу Америка суруйааччыларыттан саамай ааҕыллар суруйааччы этэ. {{ыйдар}} [[Категория:Муус устар 14]] 3ja5sckxxj9qtzx06dlfily83ngt8p7 0 8044 427150 339555 2026-04-13T13:52:02Z -wuppertaler 28835 changed image (better view of the monument) 427150 wikitext text/x-wiki '''ДИНГОЛЬФИНГ''', [[Бавария]] улууhугар баар куорат, Германия. Дьонун ахсаана 18 000 киhи (2008). Бу куорат атына диэн Саха Сирин кытта 2007 сыллаахха улахан контракт баттаабыта. Hans Heider диэн "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" диэн организация дириэктэрэ. Билигин Дингольфинна 29 Саха омуга олорор. Биир улахан туризм киинэ. [[Ойуу:Dgf klein.png|thumb|left|upright=2.0|Дингольфинг биир өттө]] ---- [[Ойуу:Dgf johannes storchenturm.jpg|thumb|Дингольфинг, сибитиэй паарка Йоханннес]][[Ойуу:Gobener Stausee2.jpg|thumb|Дингольфинг]] == Дингольфинг хаартыскалара == [[Ойуу:GER Dingolfing, Obere Stadt 0002.jpg|thumb|Дингольфинг...]] [[Ойуу:st-joh-dgf-chor.jpg|thumb|left|Stadtpfarrkirche [[St._Johannes_(Dingolfing)|St. Johannes]], Chorgewölbe]] [[Ойуу:karnerdgf.jpg|thumb|upright|Barocker [[Karner]] an der Dreifaltigkeitskapelle]] [[Ойуу:Pict0119.jpg|thumb|Stadtpfarrkirche St. Josef]] [[Ойуу:Aegidbrunn.jpg|thumb|right|St. Ägidius in Brunn, südl. Chorwand mit Spitzbogenfries]] [[Ойуу:Geißlung-christi-kirche.JPG|thumb|left|barocke Andachts- bzw. Wallfahrtskirche Geißlung Christi]] [[Ойуу:B33608.jpg|thumb|upright|Sog. Herzogsburg in Dingolfing, Hauptfassade]] [[Ойуу:Hochbruecke.jpg|thumb|left|Hochbrücke von Süden]] [[Ойуу:Hansglasdenkmal.jpg|thumb|Das Hans-Glas-Denkmal in Dingolfing]] == ЭКОНОМИКА == ДИНГОЛЬФИНГ - Германия биир промышленнай киинэ. Манна BMW, OPEL, SIEMENS, ASTRO, Mersedes курдук ньиэмэс тэрилтэлэрэ улэлииллэр. == ДИНГОЛЬФИНГ САХА ОМУГУН YРДYКТYК ТУТАР == Ол курдук, Waelischmiller диэн ыаллар элбэх саха ыалдьытын хоннороллор. Билигин "ДИНГОЛЬФИНГ-САХА СИРЭ" тэрилтэ Мэнэ-Ханаласка, Бэдьимэ5э улэлиир. == МЭР == Куорат мээрэ - Wälischmiller Manuela 47o9yyb9n9rtvzzwdbgo0l9rt4ekr5d 0 23961 427157 410566 2026-04-14T02:07:06Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 427157 wikitext text/x-wiki {{Учуонай |Аата = Дора Егоровна Васильева |Ойуу = Васильева_де.png |Кэтитэ = |Төрөөбүт күнэ = 12.12.1938 |Төрөөбүт сирэ = {{ТөрөөбүтСирэ|Бүлүү|Бүлүүгэ}}, [[Саха АССР]] |Дойдута = {{флагификация|ССРС}} → {{флагификация|Россия}} |Билим эйгэтэ = |Үлэтин сирэ = |Учуонай истиэпэнэ = {{Учёная степень|доктор|тыл үөрэҕин билимнэрин}} |Учуонай аата = |Үөрэммит кыһата = Иркутскайдааҕы омук тылын педагогическай института |Билимҥэ салайааччыта = |Биллэр үөрэнээччилэрэ = |Биллиитэ = |Наҕараадалара = |Илии баттааһына = |Илии баттааһын кэтитэ = |Ситим-сир = |Викитека = |Биики ыскылаат = }} '''Васильева Дора Егоровна''' (1938.12.12—14.04.2018) — литературовед, ырытааччы, тыл үөрэҕин билимин доктора. Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. [[1990]] сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. == Олоҕун олуктара == * [[1938]] сыллаахха [[ахсынньы 12]] күнүгэр [[Саха АССР]] [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куоратыгар төрөөбүт. * 1962 с. — [[Иркутскай|Иркутскайдааҕы]] омук тылын педагогическай институтын бүтэрбит. * 1962—1966 сс. — Дьокуускайдааҕы речной училищеҕа, Покровскай орто оскуолатыгар английскай тылы үөрэтэр. * 1966—1968 сс. — телевидение Дьокуускайдааҕы студиятын редактора. * 1968—1971 сс. — [[ССРС]] НА СС Якутскайдааҕы филиалын аспирана. "ССРС нуораттарын литературалара" диэн идэлээх бүтэрбитэ. * 1971—1981 сс. — младшай научнай үлэһит. * 1973 с. — филологическай билим кандидатыгар «Творчество Н. Г. Золотарева — Якутского» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр. * 1985—1996 сс. — старшай научнай үлэһит. * 1995 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин докторыгар «Национальное и общечеловеческое в якутской литературе» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит. * 1997—1999 сс. — ведущай научнай үлэһит. * 2000—2008 сс. — главнай научнай үлэһит. * 2008 сыллаахтан старшай научнай үлэһит. Д. Е. Васильева — биллэр литературовед, литератураны ырытааччы. Чинчийиилэрин сүрүн хайысхата - аныгы саха прозатын уонна оҕо уонна эдэр ыччат литератураларын сайдыыларын кыһалҕалара. Бүгүҥҥү күҥҥэ Д. Васильева үс монографиялаах, икки ыстатыйалар хомуурунньуктаах, 150ча билим уонна билим-кэбэҕэс ыстатыйалаах. Кини сүрүн үлэлэрэ саха прозата сайдыытын историятыгар, биллиилээх саха суруйааччылара [[ЗолотаревНиколай Гаврилович|Н. Г. Золотарев — Якутскай]], [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Данилов]], [[Яковлев Василий Семенович|В. С. Яковлев — Далан]], [[Болот Боотур|В. С. Соловьев — Болот Боотур]], [[Лугинов Николай Алексеевич|Н. А. Лугинов]] уонна да атыттар айар үлэлэрин чинчийиигэ анаммыттар. [[2018 сыл]] [[муус устар 14]] күнүгэр өлбүт. == Сүрүн үлэлэрэ == {| | * «''Время и судьбы''» (Якутск, 1978), монография. * «''Дорогой борьбы и труда: очерк о современной якутской прозе''» (Якутск, 1984), монография. * «''Проза Софрона Данилова''» (Якутск, 1990), монография. * «''Национальное и общечеловеческое в якутской литературе''» (Якутск, 1955), монография. * «''[[Далан, суруйааччы|Далан]] (жизнь и творчество)''» (Якутск, 1998, 2003), монография. * «''О современной якутской литературе''» (Якутск, 1978, в соавторстве), монография. * «''Литература Якутии на современном этапе 1980—1990 гг. Очерки''» (Якутск, 2001, в соавторстве), монография. * «''[[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А. Е. Кулаковский]] и время''» (Москва, 2003, в соавторстве), монография. * «''Литература Якутии ХХ века''» (Якутск, 2005, в соавторстве), монография. * «''О далеком прошлом и настоящем''» (Якутск, 2008), монография. * «''Якутские писатели — детям''» (Якутск, 1980). * «''Связь времен''» (Якутск, 1991). | * «''Народные писатели Якутии''» (Якутск, 1995). * «''Незабываемые имена''» (Якутск, 2000). * «''Творчеством вдохновленные''» (Якутск, 2003). * «''Творцы доброго и прекрасного''» (Якутск, 2007). * «''Жизнь, посвященная народу''» (Якутск, 2007). * «''Крепка наша дружба: литературно-художественный сборник''» (Якутск, 1982, в соавторстве). * «''Далан. Правда жизни: статьи и пьесы''» (Якутск, 1999, в соавторстве). * «''Светлая память о добром человеке: воспоминание о журналисте М. Д. Капустине''» (Вилюйск, 2002, в соавторстве). * «''В потоке ископаемых дел: воспоминания о журналисте Т. И. Румянцевой''» (Якутск, 1996). * «''Редчайший, многогранный талант: воспоминание о народном артисте [[Колесов Гавриил Гаврилович|Г. Г. Колесове]]''» (Якутск, 2004). * «''Озаренная светлыми мыслями: воспоминания о фольклористе и литературоведе [[Ойунская Сардана Платоновна|С. П. Ойунской]]''». * | |} ==Кинигэлэрэ== * Саха суруйааччылара оҕолорго. - Дьокуускай, 1980. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ * Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ * РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ * Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} * [http://igi.ysn.ru/index.php?page=structura&str=liter&nm=vasilieva Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411215928/http://igi.ysn.ru/index.php?page=structura&str=liter&nm=vasilieva |date=2016-04-11 }} * [http://nlib.sakha.ru/resoures/data/Inquirys/Writer/Union_writers/Vasileva_D.html Васильева Дора Егоровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104063528/http://nlib.sakha.ru/resoures/data/Inquirys/Writer/Union_writers/Vasileva_D.html |date=2016-11-04 }} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Тыл үөрэхтээхтэрэ]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһиттэрэ]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһиттэрэ]] li560lno7d7x8dsuolnodyc5qofv1c7 427158 427157 2026-04-14T02:08:06Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 427158 wikitext text/x-wiki {{Учуонай |Аата = Дора Егоровна Васильева |Ойуу = Васильева_де.png |Кэтитэ = |Төрөөбүт күнэ = 12.12.1938 |Төрөөбүт сирэ = {{ТөрөөбүтСирэ|Бүлүү|Бүлүүгэ}}, [[Саха АССР]] |Дойдута = {{флагификация|ССРС}} → {{флагификация|Россия}} |Билим эйгэтэ = |Үлэтин сирэ = |Учуонай истиэпэнэ = {{Учёная степень|доктор|тыл үөрэҕин билимнэрин}} |Учуонай аата = |Үөрэммит кыһата = Иркутскайдааҕы омук тылын педагогическай института |Билимҥэ салайааччыта = |Биллэр үөрэнээччилэрэ = |Биллиитэ = |Наҕараадалара = |Илии баттааһына = |Илии баттааһын кэтитэ = |Ситим-сир = |Викитека = |Биики ыскылаат = }} '''Васильева Дора Егоровна''' (1938.12.12—14.04.2018) — литературовед, ырытааччы, тыл үөрэҕин билимин доктора. Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. [[1990]] сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. == Олоҕун олуктара == * [[1938]] сыллаахха [[ахсынньы 12]] күнүгэр [[Саха АССР]] [[Бүлүү (куорат)|Бүлүү]] куоратыгар төрөөбүт. * 1962 с. — [[Иркутскай|Иркутскайдааҕы]] омук тылын педагогическай институтын бүтэрбит. * 1962—1966 сс. — Дьокуускайдааҕы речной училищеҕа, Покровскай орто оскуолатыгар английскай тылы үөрэтэр. * 1966—1968 сс. — телевидение Дьокуускайдааҕы студиятын редактора. * 1968—1971 сс. — [[ССРС]] НА СС Якутскайдааҕы филиалын аспирана. "ССРС нуораттарын литературалара" диэн идэлээх бүтэрбитэ. * 1971—1981 сс. — младшай научнай үлэһит. * 1973 с. — филологическай билим кандидатыгар «Творчество Н. Г. Золотарева — Якутского» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр. * 1985—1996 сс. — старшай научнай үлэһит. * 1995 с. — тыл үөрэҕин билимнэрин докторыгар «Национальное и общечеловеческое в якутской литературе» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит. * 1997—1999 сс. — ведущай научнай үлэһит. * 2000—2008 сс. — главнай научнай үлэһит. * 2008 сыллаахтан старшай научнай үлэһит. Д. Е. Васильева — биллэр литературовед, литератураны ырытааччы. Чинчийиилэрин сүрүн хайысхата - аныгы саха прозатын уонна оҕо уонна эдэр ыччат литератураларын сайдыыларын кыһалҕалара. Бүгүҥҥү күҥҥэ Д. Васильева үс монографиялаах, икки ыстатыйалар хомуурунньуктаах, 150ча билим уонна билим-кэбэҕэс ыстатыйалаах. Кини сүрүн үлэлэрэ саха прозата сайдыытын историятыгар, биллиилээх саха суруйааччылара [[ЗолотаревНиколай Гаврилович|Н. Г. Золотарев — Якутскай]], [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Данилов]], [[Яковлев Василий Семенович|В. С. Яковлев — Далан]], [[Болот Боотур|В. С. Соловьев — Болот Боотур]], [[Лугинов Николай Алексеевич|Н. А. Лугинов]] уонна да атыттар айар үлэлэрин чинчийиигэ анаммыттар. [[2018 сыл]] [[муус устар 14]] күнүгэр өлбүт. == Сүрүн үлэлэрэ == {| | * «''Время и судьбы''» (Якутск, 1978), монография. * «''Дорогой борьбы и труда: очерк о современной якутской прозе''» (Якутск, 1984), монография. * «''Проза Софрона Данилова''» (Якутск, 1990), монография. * «''Национальное и общечеловеческое в якутской литературе''» (Якутск, 1955), монография. * «''[[Далан, суруйааччы|Далан]] (жизнь и творчество)''» (Якутск, 1998, 2003), монография. * «''О современной якутской литературе''» (Якутск, 1978, в соавторстве), монография. * «''Литература Якутии на современном этапе 1980—1990 гг. Очерки''» (Якутск, 2001, в соавторстве), монография. * «''[[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А. Е. Кулаковский]] и время''» (Москва, 2003, в соавторстве), монография. * «''Литература Якутии ХХ века''» (Якутск, 2005, в соавторстве), монография. * «''О далеком прошлом и настоящем''» (Якутск, 2008), монография. * «''Якутские писатели — детям''» (Якутск, 1980). * «''Связь времен''» (Якутск, 1991). | * «''Народные писатели Якутии''» (Якутск, 1995). * «''Незабываемые имена''» (Якутск, 2000). * «''Творчеством вдохновленные''» (Якутск, 2003). * «''Творцы доброго и прекрасного''» (Якутск, 2007). * «''Жизнь, посвященная народу''» (Якутск, 2007). * «''Крепка наша дружба: литературно-художественный сборник''» (Якутск, 1982, в соавторстве). * «''Далан. Правда жизни: статьи и пьесы''» (Якутск, 1999, в соавторстве). * «''Светлая память о добром человеке: воспоминание о журналисте М. Д. Капустине''» (Вилюйск, 2002, в соавторстве). * «''В потоке ископаемых дел: воспоминания о журналисте Т. И. Румянцевой''» (Якутск, 1996). * «''Редчайший, многогранный талант: воспоминание о народном артисте [[Колесов Гавриил Гаврилович|Г. Г. Колесове]]''» (Якутск, 2004). * «''Озаренная светлыми мыслями: воспоминания о фольклористе и литературоведе [[Ойунская Сардана Платоновна|С. П. Ойунской]]''». * | |} ==Кинигэлэрэ== * Саха суруйааччылара оҕолорго. - Дьокуускай, 1980. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ * Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ * РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ * Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} * [http://igi.ysn.ru/index.php?page=structura&str=liter&nm=vasilieva Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411215928/http://igi.ysn.ru/index.php?page=structura&str=liter&nm=vasilieva |date=2016-04-11 }} * [http://nlib.sakha.ru/resoures/data/Inquirys/Writer/Union_writers/Vasileva_D.html Васильева Дора Егоровна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161104063528/http://nlib.sakha.ru/resoures/data/Inquirys/Writer/Union_writers/Vasileva_D.html |date=2016-11-04 }} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] [[Категория:Тыл үөрэхтээхтэрэ]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһиттэрэ]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһиттэрэ]] [[Категория:2018 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Муус устар 14 күнүгэр өлбүттэр]] a5b4e90ot8q5aaeemujzgg360y6t6m5 0 29623 427154 388783 2026-04-14T01:53:11Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 427154 wikitext text/x-wiki '''Босиков Василий Афанасьевич''' (5.12.[[1927]]–14.04.[[2011]]) — [[Музыка]] үрдүкү [[оскуола]]тын ректора (1993—2008), [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] ытык киһитэ. == Олоҕун олуктара == 1928 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр [[Дүпсүн улууһа|Дүпсүн улууһугар]] төрөөбүтэ. 1960 сыллаахха [[Москуба]]тааҕы култуура үнүстүүтүн бүтэрбитэ. 1950 с. Дүпсэҕэ тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. - Дүпсэ сэбиэтин бэрэстээтэлэ. 1953 сылтан - Бороҕоҥҥо култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, Уус-Алдан райисполкомун дьокутаата. Үнүстүүтү бүтэрээт 1960 - 1962 сс. - [[Саха АССР]] култууратын министиэристибэтигэр култуура-сырдатар үлэ салаатын начаалынньыга, 1962 сылтан 1966 сыллаахха диэри - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта. 1966 - 1974 сс. - «Якуттеатр» холбоһук дириэктэрэ, 1974 - 1992 сс. - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта, 1992 - 1993 сс. - СӨ бырабыыталыстыбатын тэрээһиннэргэ кэмитиэтин (Национальный комитет по делам традиционных и официальных мероприятий) бэрэстээтэлэ. 1993—2008 сс. — Музыка үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбит<ref>https://www.sakha.gov.ru/laureat-gosudarstvennoy-premii--im-pa-oyunskogo-bosikov-vasiliy-afanasyevich</ref>. Үс сүүстэн тахса ыстатыйа уонна 8 кинигэ ааптара. [[2011 сыл]]лаахха [[муус устар 14]] күнүгэр өлбүтэ. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ * Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ * П. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата * «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл * «За трудовую доблесть» мэтээл * «Найрамдал» мэтээл (МНР) * Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008)<ref>[http://sakha.gov.ru/node/17700 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Почетные граждане Республики Саха (Якутия)]</ref> * Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ * [[Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Дүпсүн нэһилиэгин]] ытык киһитэ == Үтүө өйдөбүл == 2012 с. В. А. Босиков аата Музыка үрдүкү оскуолатыгар иҥэриллибит. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * {{cite web|url=http://vschoolmus.ru/category/%D0%BE-%D0%B2%D1%88%D0%BC/|title=Первый ректор ВШМ РС(Я)|author=|date=|work=|publisher=СӨ Музыка үрдүкү оскуолатын ситим-сирэ|accessdate=2014-07-21|lang=}} {{bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория: 1928 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Ахсынньы 5 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Уус Алдан улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:2011 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:муус устар 14 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Саха Сирин ытык дьоно]] [[Категория:Уус-Алдан улууһун ытык дьоно]] [[Категория:Дүпсүн нэһилиэгин ытык дьоно]] [[Категория:Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһиттэрэ]] nmm0jtsq4wlai3679hv6c8g22pkwmzm 427155 427154 2026-04-14T01:57:29Z Ojkhol 24881 427155 wikitext text/x-wiki '''Босиков Василий Афанасьевич''' (5.12.[[1927]]–14.04.[[2011]]) — [[Музыка]] үрдүкү [[оскуола]]тын ректора (1993—2008), [[Саха Сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]], Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, РСФСР, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ. == Олоҕун олуктара == [[1928 сыл]]лаахха [[ахсынньы 5]] күнүгэр [[Дүпсүн улууһа|Дүпсүн улууһугар]] төрөөбүтэ. 1960 сыллаахха [[Москуба]]тааҕы култуура үнүстүүтүн бүтэрбитэ. 1950 с. Дүпсэҕэ тыа кулуубун сэбиэдиссэйинэн үлэтин саҕалаабыта. 1952 с. - Дүпсэ сэбиэтин бэрэстээтэлэ. 1953 сылтан - Бороҕоҥҥо култуура салаатын сэбиэдиссэйэ, Уус-Алдан райисполкомун дьокутаата. Үнүстүүтү бүтэрээт 1960 - 1962 сс. - [[Саха АССР]] култууратын министиэристибэтигэр култуура-сырдатар үлэ салаатын начаалынньыга, 1962 сылтан 1966 сыллаахха диэри - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта. 1966 - 1974 сс. - «Якуттеатр» холбоһук дириэктэрэ, 1974 - 1992 сс. - САССР култууратын миниистирин бастакы солбуйааччыта, 1992 - 1993 сс. - СӨ бырабыыталыстыбатын тэрээһиннэргэ кэмитиэтин (Национальный комитет по делам традиционных и официальных мероприятий) бэрэстээтэлэ. 1993—2008 сс. — Музыка үрдүкү оскуолатын ректорынан үлэлээбит<ref>https://www.sakha.gov.ru/laureat-gosudarstvennoy-premii--im-pa-oyunskogo-bosikov-vasiliy-afanasyevich</ref>. Үс сүүстэн тахса ыстатыйа уонна 8 кинигэ ааптара. [[2011 сыл]]лаахха [[муус устар 14]] күнүгэр 83 сааһыгар өлбүтэ. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР культуратын үтүөлээх үлэһитэ * Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ * П. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата * «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл * «За трудовую доблесть» мэтээл * «Найрамдал» мэтээл (МНР) * Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык киһитэ (2008)<ref>[http://sakha.gov.ru/node/17700 Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Почетные граждане Республики Саха (Якутия)]</ref> * Уус-Алдан улууһун ытык киһитэ * [[Дүпсүн нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Дүпсүн нэһилиэгин]] ытык киһитэ == Үтүө өйдөбүл == 2012 с. В. А. Босиков аата Музыка үрдүкү оскуолатыгар иҥэриллибит. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == * {{cite web|url=http://vschoolmus.ru/category/%D0%BE-%D0%B2%D1%88%D0%BC/|title=Первый ректор ВШМ РС(Я)|author=|date=|work=|publisher=СӨ Музыка үрдүкү оскуолатын ситим-сирэ|accessdate=2014-07-21|lang=}} {{bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория: 1928 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Ахсынньы 5 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Уус Алдан улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:2011 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:муус устар 14 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Саха Сирин ытык дьоно]] [[Категория:Уус-Алдан улууһун ытык дьоно]] [[Категория:Дүпсүн нэһилиэгин ытык дьоно]] [[Категория:Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһиттэрэ]] k62cc300al8bef2k9mo2ve45asqld7t 0 47995 427151 384845 2026-04-13T16:10:27Z ~2026-22524-21 28824 427151 wikitext text/x-wiki [[File:Warner_Bros. logo 2023.svg|thumb]] '''Warner Bros.''' (''Уорнер бырааттыылар''), [[АХШ]] биир саамай бөдөҥ [[тэрилтэ]]тэ, Аан Дойдуга биир улахан мультик уонна киинэ устааччы. Биир улахан медиастудия буолар. Аатырбыт [[Голливуд]] сирин бас билээччи. 100% акцията [[WarnerMedia]] диэн сир шаарын биир улахан медия конгломерата бас билэр. {{Company-stub}} [[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]] plenmamiblspdn5hohxe5dxx8lt765y 0 55548 427153 413060 2026-04-13T22:16:18Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427153 wikitext text/x-wiki Олох салҕанан истэҕинэ сайдыы, тупсуу киирэн иһэриттэн омук өйүгэр-санаатыгар эмиэ уларыйыылар киирдэхтэринэ эрэ табыллар. Бу киирэр уларыйыылар аһара баран хааллахтарына омугу бэйэтин уларытан кэбиһиэхтэрин сөп. Омук уһун үйэлээх буолууну ситиһиитэ былыргы төрүттэрин умнубакка үһүйээннэрин, олоҥхолорун, остуоруйаларын харыстаатаҕына эрэ салҕанан иһэр кыахтанар. Омук былыргы төрүттэрэ олоҥхоҕо, остуоруйа кэпсээннэригэр, араас үһүйээннэргэ ахтыллан сылдьаллар. Олору умнубатаҕына эбэтэр атыны булан уларытан кэбиспэтэҕинэ эрэ аныгы үйэҕэ түргэнник сайдыы, тупсуу киириититтэн бэйэтэ уларыйан, атын ааттаах омугунан солбуллан хааларыттан харыстанар кыахтанар. Былыргы төрүттэри умнубат буолуу диэн омук төрүт, былыргы тылларын уларыппакка харыстаан уһун үйэни ситиһэрин хааччыйыы буолар. Олоххо сайдыыны ситиһии киирэн истэҕинэ эрэ атын омуктартан хаалан хаалыы үөскээбэт. Сайдыыны ситиһии элбэхтик атын омук тылын үөрэтииттэн киирэрэ тарҕаныытын түргэтэтэр. Сайдыылаах омук тылын үөрэтэн бэлэм билиилэри, үгэстэри иҥэринэн истэххэ сайдыыны ситиһии түргэтиирэ кыаллар. Атын омук тылын үөрэтии диэн сайдыыны, саҥаны киллэрии, бэлэм үгэстэри иҥэринии буолар. Омук олоҕор сайдыыны ситиһии атын омук тылын үөрэтииттэн эрэ киирдэҕинэ табыллар, ол аата саҥа тылы үөрэтии уонна саҥарар тылга киллэрэн туһаныы омук бэйэтин тылыгар элбэх уларыйыылары үөскэтэрэ туттулла сылдьар тылын харыстааһыҥҥа икки өрүттээх буолууну тутуһарын эрэйэр. Сахалыы итэҕэл үөрэҕэ омукка саҥа киирэр уларыйыылары кэмнээн киллэрэн омук уларыйан хаалбатын үөскэтэргэ туһалыыр. Бу саҥа киирэр уларыйыылар омугу уларытан кэбиспэттэрин туһугар  үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ былыргы билиилэрин аан бастаан  харыстыырыттан уһун үйэни ситиһэригэр улахан туһаны оҥорор. Олоххо “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиини тутуһуу омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарар. Бу быһаарыыны сахалар "Биирэ табыллыбатаҕына, атына сатаныа” диэн этиилэрэ бигэргэтэр. Казактар тиийэн кэлиилэригэр сэрии суолун тутуспакка, эйэлэһии өттүн тутуһаннар сахалар сайдыыны ситиһэллэрэ кыаллыбыта. Саха омук былыргы олоҕун кэпсээннэрэ остуоруйа диэн ааттаналлар. Бу остуоруйалары билэн, олоххо туһана сырыттахха саха омугун былыргы олоҕун кэпсээннэрин үөрэтии табыллар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ тириэрдиллэр кыахтаналлар. Ос, туор уонна уйа диэн тус-туспа тыллартан холбонон остуоруйа диэн төрүт тыл үөскэтиллэн омук былыргы олоҕун кэпсээннэрэ уларыйан хаалбаттарын биллэрэр суолталанар: - Ос диэн тыл улахан баас оспут суола сүппэккэ ойууланан хааларын биллэрэрэ, төрүт суолтатыгар ордук сөп түбэһэр. - Туор диэн бэлиэтээн хааллар диэн суолталаах. - Уйа диэн олохсуйбут олорор сир ааттанар. Бу үс тыллар дорҕооннорун суолталарын холбоон остуоруйа диэн тыл үөскээбит уонна саха омук былыргы олоҕун суола сүппэтин туһунан аныгы дьоҥҥо тириэрдэр дириҥ өйдөбүллэммит. Омук уһун үйэни ситиһэригэр, сайдыы киирдэҕинэ уларыйан хаалбатыгар олус улахан суолталаах остуоруйа диэн тылы, тыл үөрэхтээхтэрэ булан сахаларга туһаннара сатыыр “устуоруйа” диэн албын тылларыгар уларыппакка эрэ, күүскэ харыстааһын эрэйиллэр буолла. Билигин тыл үөрэхтээхтэрэ саха омугу харыстаабат, уһун үйэлээбэт санаалара аһара баран сылдьарын саҥа “устуоруйа” диэн сахаларга суох тылы булан остуоруйа диэн төрүт тылы солбуйа, уларыта сатыылларыттан биллэр. Бу остуоруйа диэн тылы умнан, атынынан солбуйан хаалларан кэбиһии саха омук былыргы олоҕун умнарыгар, саҥа тылга, ол аата саҥа омук буолууга көһөн хааллаҕына саха омугун быраҕан кэбиһэригэр тириэрдиэн сөп. Остуоруйа диэн ааттанар былыргы олоҕун умнубут омук эстиигэ, симэлийиигэ, атыттарга баһыттарыыга тиийэн хааларын оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэллэрин, бу үөрэхтээх, сахалары харыстыыр ааттаах дьон билбэт буолбатахтар. Бу остуоруйа диэн тылы, сахалар былыргы төрүттэрин умуннарыыны, симэлитиини тыл үөрэхтээхтэрэ анаан-минээн, соруйан оҥороллор. Сэбиэскэй былаас сахалары, кыра омуктары нууччаларга холбоон симэлитэ сатаабыта. Ол үлэҕэ тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар кыттыһаннар төрүт тыллары куһаҕан өйдөбүллээх тылларынан уларыппыттара. Мин кинилэр сахалары куорҕаллыыр үлэлэрин арыйан дьоҥҥо барыларыгар "Сэт үөскээһинэ" диэн үлэни суруйан тириэрдэбин. Уһун үйэлэр тухары бу остуоруйа кэпсээннэрэ бары кэриэтэ уларыйыылары тупсарыылары ылынан сылдьаллар. Остуоруйаларга өй-санаа иҥэн сылдьарынан уһун үйэлэргэ икки өрүттэнэн хаалбыттарын таба өйдөөн салгыы туһаныы эрэйиллэр: 1. Аптаах остуоруйалар. 2. Олоххо чахчы буолбуту кэпсиир остуоруйалар. Остуоруйа диэн тыл уһун үйэлэргэ үөскээбит бу икки өрүттэрин төһө кыайарбытынан дириҥник ырытыахпыт: 1. Аптаах остуоруйалар барыта сымыйалар диэн этии сыыһа буолар. Бу остуоруйалар былыргы кэмнэргэ дьоҥҥо баар буола сылдьы-быт ыра санаалары биллэрэллэрэ, кэпсииллэрэ улахан суолталаах. Оччотооҕу кэмнэргэ дьоҥҥо баар ыра санаалары кэпсииллэрэ бу кэмҥэ сайдыы төһө киирбитин быһаарарга туһалыыллар. Киһи ыра, баҕа санаатын ситиһээри олоҕун олороро, үлэни сайыннарара, тупсууну оҥороро былыргыттан биллэр. Киһи санаата хаһан баҕарар аһара бара сылдьара элбэҕиттэн үгүстүк ыра санааларга кубулуйан таах хаалалларын тэҥэ, бу ыра санаалар остуоруйаҕа киирэннэр аптаах остуоруйаларга кубулуйан сылдьаллар. Саха киһитигэр былыргыттан баар ыйга тиийэр баҕа санаата билигин туолан космонавтар онно тиийбиттэрэ биллэр. Сотору кэминэн көҥүл көтө сылдьар көбүөр оҥоруллара чугаһаан эрэр. Киһи уруккуну, ааспыты кэпсииригэр араас тупсарыылары, эбэн биэриилэри оҥороро хаһан баҕарар баар. Остуоруйалартан сорохторо аһара тупсаннар, урутаан сайданнар аптаах остуоруйаларга кубулуйбуттар. Ол барыта дьон араас баҕа санааларын ыра санааҕа кубулутан ыралана сылдьалларынан табатык быһаарыллар. 2. Үгүс остуоруйалар буолан ааспыт олоҕу хайдах баарынан, бэйэтинэн көрдөрөллөрүн таһынан син-биир кыра-кыралаан уларыйан, тупсан хаалбыттар. Ол барыта кэпсээнньиттэр кыратык да буоллар тупсарыыны киллэрэн иһэллэриттэн салҕанан барар. Сахалар остуоруйаларыгар баай киһи дьадаҥыны, үлэһити элбэхтик баттыыра, балыйара кэпсэнэрэ төһө да элбэҕин иһин, баайы дьадаҥы киһи өйүнэн-санаатынан баһыйан кыайара үгүстүк ахтыллар. Остуоруйаларга араас кыыллар кэпсэнэллэр. Бу остуоруйалар олус былыргы кэмнэргэ киһи өйө-санаата кыыллар, сүөһүлэр өйдөрүттэн-санааларыттан сайдан, тупсан тахсан баран арахсыбытын сахалар билэллэрин биллэрэллэр. Киһи тугунан эрэ өйө киһиэхэ тиийбэт буоллаҕына, ханнык эрэ кыылга маарыннаан хаалара арыллар. Киһилии өйө тиийбэт киһи үгүстүк ыкка холонон кэпсэнэр. Омук былыргы төрүттэрин билэр, умнубат буоллаҕына сайдыы киирэн иһиититтэн уларыйан, солбуллан хаалбакка тэҥҥэ барсан иһэр кыахтанар. Сахаларга остуоруйа диэн тыл ордук улахан суолталааҕын, омук уһун үйэлэнэрэ бу тылтан улахан тутулуктааҕын билэн күүскэ харыстаатахха табыллар буолла. (1,37). Былыргы остуоруйалары биллэххэ омук урукку, ааспыт олоҕун билиини ситиһии буолар. Үрүҥ айыы буолуу итэҕэлэ аан бастаан омугу харыстыырга, уһун үйэлииргэ аналланар, ол иһин остуоруйа диэн тылы уларыппакка, урукку оннугар киллэрэргэ үлэлиир. Саха дьоно тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыттан босхолоннохторуна эрэ сайдыы киириититтэн омуктара уларыйбакка бэйэтинэн хаалан салгыы сайдара ситиһиллэр кыахтанар. Бу остуоруйа диэн тыл уларыйбатыттан омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕа тутулуктанар. Былыргы украинецтар төрүттэрэ олус былыргы үйэҕэ сахалартан арахсан туспа, арҕаа диэки баралларыгар остуоруйа диэн тылы ула-рытан, “история” диэн саҥа тылланан, саҥалыы историяланан барбыттар. Онно тиийэн сайдыыны ситиһэннэр саҥа нууччалары үөс-кэппиттэрэ билигин кэлэн былыргы төрүттэрин букатын умнан, украинецтартан арахсаннар, аны төрүтэ суох хааллылар. Ону тэҥэ, үөскээбит, олохсуйбут сирдэрэ суоҕа быһаарыллан билигин Россия иһигэр бырадьаага буолан симэлийэргэ тиийэн сылдьаллар. Сахалар былыргы төрүттэрэ Саха сиригэр олорбуттарын Сомоҕотто дакаастыыра ордук олохтоох. Сайдыы киириититтэн омук аата да уларыйбытын иһин олорор сирэ оннунан хаалыан сөп. Саҥа сирдэри баһылааһыннары булчуттар оҥорбуттар. Олус былыргы кэмҥэ биирдиилээн булчуттар сылдьар эрдэхтэрин саҕанааҕы кэмнэр сатыы олоҥхолорго кэпсэнэллэрин Сомоҕотто суруйар. Биир биллэр төрүппүт Үрүҥ Аар тойон таҥара буолан сылдьарын билэбит. Аардар, арийдар диэн ааттаммыт омуктары салайа сылдьы-быт тойон таҥара буолбут. Тойон, салайааччы киһи таҥара буолбута оччотооҕу кэмнэргэ былаастара улаханын биллэрэр. Элбэх таҥараларбыт ааттара уларыйан иһэллэрэ сайдыыны, үлэни хайдах сайыннаран испиппитин чуолкайдаан биэрэллэр. Ону тэҥэ, элбэх таҥараны билэрбит олох сайдыытын, тупсуутун таһымнарын барыларын кэрийэн баһылаан испиппитин уонна ол кэмнэри умна, хааллара иликпитин дакаастыыр чахчы буолар. Остуоруйа диэн тылбытын харыстааһын, уларыппат буолуу былыргы өбүгэлэрбитин умнубакка, харыстыы сылдьарбытын биллэрэрин өйдөөн тыл үөрэхтээхтэрин албыннарыгар киирэн биэрбэтэххэ табыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ омукка сайдыыны аҕалыахтара диэн этии албына уонна сымыйата итинэн дакаастанар кыахтанна. Аныгы, түргэнник уларыйар олоххо олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит саха тыла сайдыыны аҕалбат, арай төрүт тыллары букатын уларыппакка эрэ туһанан, улаханнык харыстаан үйэтин уһатыы эрэ кыаллар кэмэ кэллэ. Омук төрүт тылларын уларыппатаҕына бэйэтэ уларыйан хаалбакка сайдыыны саҥалыы ситиһэр кыахтанар. Эстибит сэбиэскэй былаас дьадаҥы буор куттаах үөрэхтээхтэрэ сахаларга үчүгэйи аҕалбат санаалаахтарын, олоххо туһалааҕы оҥор-ботторун, бу остуоруйа диэн төрүт тылы “устуоруйа” диэн бэйэлэрэ булбут саҥа тылларыгар солбуйан, уларытан сахалар былыргы төрүттэрин умуннара сатыыллара биллэрэр. Остуоруйа диэн тылы, омук былыргы олоҕун кэпсээннэрин “устуоруйа” диэн сахаларга суох, саҥа тылы булан тыл үөрэхтээхтэрэ солбуйа сатааһыннара сахалары эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэ сатааһын буоларыттан харыстаатахпытына табыллар буолла. (2,31). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара. – Дьокуускай: ГБУ РС(Я) “Бизнес-инкубатор”, 2013. – 108 с. 2. Каженкин И.И. Итэҕэл. Үрүҥ айыы буолуу. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 108 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Итэҕэл.]] cej5vrs3xyczos66or2elierh1drc2f 0 56127 427152 425164 2026-04-13T22:07:02Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427152 wikitext text/x-wiki “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугун билиммэккэ, бэйэлэрэ оҥоро сатыыр диктатураларын диэки халыйан сылдьар тыл үөрэхтээхтэрэ бу айылҕа тутаах тутулугун уратыларын билбэттэр, ол иһин тутуспаттар. Сэбиэскэй былаас үөскэппит тыл үөрэхтээхтэрэ өй-санаа үөрэҕин билбэттэриттэн улахан халыйыыны үөскэтэн остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин биллэрэр төрүт тылы атын, “устуоруйа” диэн саҥа, сахаларга суох тылынан солбуйа сатыыллар. Бу тыл сахалар былыргы олохторун остуоруйатын умнан, саҥалыы үөскээһин кэмигэр атын омукка уларыйан хаалыыларыгар тириэрдэн кэбиһэрин үөрэхтээх ааттаах дьон билиэхтэрэ этэ. Саҥа "устуоруйаламмыт" омук былыргы остуоруйаларын умнан, хаалларан сахалар симэлийэн хаалыахтарын сөп. Атеист буолан хаалбыт дьадаҥы төрүттээх дьон үөрэхтэммиттэрин, тупсубуттарын биллэрээри быстах санааҕа, албыҥҥа киирэн биэрэн бу саҥа, “устуоруйа” диэн тылы бары үтүктэ сатыы сылдьаллар. Нууччалар төрүттэрэ украинецтар олус былыргы кэмнэргэ сахалартан арахсан арҕаа диэки барбыттарын уонна остуоруйа диэн тылы уларытан “история” диэн саҥа тылы үөскэтэн тутта сылдьаллара биллэрэр. Бу остуоруйа диэн тылы уларытан саҥа омугу үөскэппиттэрин уонна бу тылы туһанан былыргы төрүттэрин букатын умнубуттарын “история” диэн тылы тутта сылдьаллара биллэрэр. Остуоруйа диэн тылга “история” диэн тыл дорҕоонноро сөп түбэһэллэрэ бу биир төрүттээх тыллар буолалларын дакаастыыр. Монгол-татаардар баһылыы сылдьыбыт кэмнэригэр литовецтар күүһүрэн киэҥ сирдэри баһылыы сылдьыбыттара. Бу кэмҥэ украинецтартан уонна литовецтартан холбонон саҥалыы үөскээбит белорустар бу история диэн тылы “гистория” диэн салгыы уларытан туһаналлар. Саҥа тылы үөскэтэн туһанан саҥа омук буолан сылдьаллар. Остуоруйа диэн тылы “устуоруйа” диэн сахаларга суох саҥа тылга тыл үөрэхтээхтэрэ, сэбиэскэй былаас тобохторо уларыта сатыыллара былыргы төрүттэри умуннаран, суох оҥорон саха омугу эстиигэ, симэлийиигэ, саҥарар тылларын уларытыыга быһаччы тириэрдэ сатааһын буолар. Бары саха тыла иччилээх диибит. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьарын билиэхпит этэ. "Ы" дорҕоонтон саамай ыар, ыарахан тыллар үөскүүллэр, сахаларга куһаҕан, сэрэхтээх дорҕоон буолар. Омук төрүт тылларын уларытан кэбиһии сыыйа-баайа омугу бэйэтин саҥа омукка уларыйыыга тириэрдэрэ былыргыттан биллэр. Остуоруйа диэн тыл үс тылтан хомуллан үөскээбит: - Ос. Ос диэн тыл баас оспутун биллэрэр. Бу баас онно сүппэт бэлиэни хаалларарын туһанан остуоруйа сүппэтэ ситиһиллэр. - Туор. Туордаа диэн бэлиэтээ диэн буолар. Олох суолун бэлиэтээн, суруйан иһии остуоруйа диэн ааттанар. - Уйа. Уйа диэн былыргы кэмнэргэ дьиэни ааттыыллар эбит. Улахан суолталаах, дириҥ өйдөбүллээх остуоруйа диэн саха тыла улаханнык харыстанар, уларытыллыбат аналлаах, бу тылы атын тылынан солбуйуу букатын табыллыбат быһыы буолар. Омук былыргы остуоруйатын умнан кэбиспэтэҕинэ эрэ сайдыы киириититтэн бэйэтэ уларыйан хаалбакка урукку олоҕун салҕаан иһэрэ ситиһиллэр кыахтанар. Остуоруйа диэн саха омук былыргы олоҕун кэпсээннэрэ буолан оҕолору үөрэтиигэ киэҥник, олоҥхону кытта тэҥҥэ туттуллар аналлаахтар. Бу тыл суолтатын таба өйдөөн туһана сылдьыы саха омук уһун үйэлээх буолууну ситиһэригэр тириэрдэрин тыл үөрэхтээхтэрэ суох оҥоро сатыыллар. Остуоруйа диэн тыл икки өрүттээх өйдөбүлүн илдьэ сылдьар, ол иһин табатык өйдөөн туһанарга уустуктары үөскэтэр: 1. Аптаах остуоруйалар. 2. Олохтон үөскээбит остуоруйалар. Бу остуоруйа диэн тыл икки өрүттэригэр иҥэн сылдьар тус-туспа өйдөбүллэри холобурдары туһанан дириҥэтэн быһааран көрүөхпүт: 1. Дьон бэйэлэригэр үчүгэй буоларын элбэхтик кэпсииллэр, ол иһин төһө эрэ кэминэн бу кэпсээннэр тупсан, улаатан, үйэттэн-үйэҕэ дарбайан аптаах остуоруйаларга кубулуйан бараллар. Дьон бэйэлэрэ кыайан толорбот, олоххо киллэрбэт аралдьытына сатыыр араас ыра санааларын элбэхтик кэпсээннэр аптаах остуоруйалары быһаччы үөскэтэллэр. Бу быһаарыыны “Дьадаҥы киһи остуоруйаһыт” диэн өс хоһооно бигэргэтэн биэрэрин таһынан дьадаҥы киһи тылга тииһэ сылдьара элбэҕин биллэрэр. Быстар дьадаҥы төрүттээх сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрэ тупсубуттарын, сайдыбыттарын биллэрээри, бу остуоруйа диэн төрүт тылы уларыта сатыыллар. 2. Олох дьиҥнээх, кырдьыктаах кэпсээннэрэ, остуоруйалара элбэхтик кэпсэммиттэрин да иһин улаханнык уларыйбаттар. Сыыйа-баайа кыратык уларыйан, тупсан биэрэн иһэллэрин таба арааран туһанан омук былыргы олоҕун остуоруйаһыттар үөрэтэллэр. Суор Бурдук туһунан остуоруйа кэпсээннэр олоххо кырдьык буолбуттара сурукка киирэн докумуоннарынан дакаастанан сылдьаллар. Эллэй Боотур туһунан кэпсээннэр кырдьыктарын бары билэллэр. Олус былыргы остуоруйа кэпсээннэри элбэхтик уларыйбыттарын иһин үһүйээннэр диэн ааттыыбыт. Төһө эрэ уһун кэминэн ким кэпсээбитэ умнуллан үһү диэн быһаарыыга сөп түбэһэн хаалаллар. М.В.Ломоносов: “Народ не знающий прошлое, не имеет будущее” диэн этиитэ омук саҥалыы үөскээһинигэр ордук улахан суолталанар. Атын омуктуун холбоһон саҥалыы үөскээбит омук дьоно былыргы остуоруйаларын билбэтэхтэринэ, умнан кэбистэхтэринэ атын, саҥа омукка уларыйан хаалыылара тиийэн кэлэрэ быһаарыллар. Тыл үөрэхтээхтэрэ уонна учуонайдар остуоруйа диэн саха төрүт тылын “устуоруйа” диэн саҥа булбут тылларыгар уларыта сатыыллара сахалар былыргы олохторун остуоруйаларын умуннарар, суох оҥорор, симэлитэр кистэлэҥ санааларын олоххо киллэрэ сатааһыннара буолар уонна сэбиэскэй былаас кэмин саҕаттан туһана сылдьалларын, бу былаас эстибитин кэнниттэн даҕаны тохтото иликтэр. Остуоруйаны салайааччылар талбыттарынан суруйаллар. Киһи үйэтэ кылгаһынан салайааччы уларыйара кэлэринэн остуоруйа кырдьыга син-биир тахсан кэлэр. Нуучча омук үөскээһинин уратытын кистээн, уларытан кэбиһиини элбэхтик оҥорбуттара биллэр. Бу сымыйа арыллан тахсыыта омук салгыы олоҕор улахан уустуктары оҥороро кэлэн иһэр. Москва княжествотын салайыы бэлиэтин, дьаралыгы кинээс буолааччы Сарай Бэркэ тиийэн Көмүс Орда баһылыгыттан ылан кэлэр эбитин билигин умнан кэбиһэн монголлартан  улахан тутулуктара суоҕун курдук этинэллэр. Омук аата хаһан сурукка киирэн бэлиэтэммитэ билигин хаһан үөскээбитин быһаарар, чуолкайдыыр. Саҥа эра буолуон 500 сыл иннинэ Геродот диэн үөрэхтээх скифтэр массагеттарга, сактарга уонна сколоттарга арахсалларын туһунан сурукка киллэрбитэ биллэр. Сахалар ааттара ол кэмтэн сурукка киирэн сылдьар. Остуоруйаны билии туһата итинтэн тахсан кэлэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин суох оҥороннор саха омук былыргы олоҕун умуннарар санаалара ордук улахан куһаҕан дьайыыны оҥорор. Эдэрдэр былыргы төрүттэрин билбэт буолууларын үөскэтиэн сөп. Олох салгыы баран истэҕинэ бу саҥа тылы барыга-бары туһаныы тарҕаныытыттан былыргы олоҕун остуоруйаларын умнубут омук уларыйан, атын омукка кубулуйан хаалара уонна үйэтин кылгатан кэбиһэрэ үөскүөн сөп. Остуоруйа диэн былыргы олохпут кэпсээнин тыл үөрэхтээхтэрэ саҥа булбут “устуоруйа” диэн тылларынан солбуйаннар сахалар былыргы төрүттэрин уонна олорбут олохторун үөрэҕин суох оҥоро, бэйэлэрин симэлитэ сатыылларын биллэхпитинэ табыллар. Былыргы төрүттэрин умнубут омуктар эстиигэ тиийэн хаалаллара наукаҕа төһө эмэ биллэрин үрдүнэн, бу дьон сахалары үрэйэргэ, эһэргэ анаан үлэлииллэрин сэбиэскэй былаас кэмиттэн саҕалаан баран тохтото иликтэр. Саҥалыы сайдан иһэр саха үлэһиттэрэ, тимир уустара былыргы олохторун остуоруйаларын уонна остуоруйа диэн тылы тыл үөрэхтээхтэриттэн харыстаатахтарына табыллар кэмэ тиийэн кэллэ. (1,50). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] ng3q6oil5fr425z6q13i698p0f00u3v