Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6353 427168 422999 2026-04-15T03:39:26Z Ojkhol 24881 427168 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бычырдаан, Никита Константинович Докторов''' — Саха сирин аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыттарыттан биирдэстэрэ. Билиҥҥи [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] улууһун [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннаах]] нэһилиэгэр 1913 с., [[муус устар 15]] күнүгэр төрөөбүтэ. Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. 17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932—1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а. Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу [[Буучугурас, киһи|Буучугурас]] курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү. Саха Байыаннай оскуолатыгар үөрэммитэ. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр рота хамандыыра этэ. 1942 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Старай Русса куорат анныгар ыараханнык бааһыран уһуннук госпиталга эмтэммитэ. Аҥаар илиитэ үлэлээбэт, сиһигэр, атаҕар бааһырыылаах, сэрии иккис группалаах инбэлиитэ буолан, 1943 сыллаахха балаҕан ыйыгар дойдутугар төннүбүтэ. Бастаан Кэбээйи оройуонугар райком партийнай кабинетын сэбиэдиссэйинэн, Осоавиахим өрөспүүбүлүкэтээҕи сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан, Эдьигээн оройуонугар үлэһиттэр дьокутааттарын Сэбиэтин солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха Усуйаана оройуонугар үс нэһилиэк эстибит холкуостара холбоспуттарыгар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Икки пятилетка иһигэр Ленин аатынан холкуос “миллионер” холкуос буола үүммүтэ. 1959 сыллаахтан дойдутугар Үөһээ Бүлүүгэ Исидор Барахов аатынан сопхуоска солбуйар бэрэссэдээтэлинэн, хомунаалынай хонтуораҕа начаалынньыгынан, гражданскай оборуона начаалынньыгынан үлэлээбитэ. Никита Константинович 1968 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыта. Кини 93 сааһын арыый да туолбакка сылдьан, 2007 сыллаахха [[тохсунньу 13]] күнүгэр өлбүтэ<ref>Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ, [https://xn--80aa7aggbp2b.xn--p1ai/bychyrdaan-dien-kimij-uluu-kyajyy-eregejdeeh-80-sylyn-kerse/ Бычырдаан диэн кимий? (Улуу Кыайыы өрөгөйдөөх 80 сылын көрсө)]</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} <!-- Один из сильнейших хапсагаистов ЯАССР 30-х годов XX века. Прозвище Бычырдаан дал ему друг отца по названию местности в Вилюйском улусе. С юных лет отличался высоким ростом и силой, на ысыахе в родном наслеге за один день выиграл у 17 известных силачей. В 17 лет завоевал звание сильнейшего на большом ысыахе в г. Вилюйске. В 1932—1934 гг. учился Якутской национальной военной школе. В это время побеждал сильнейших борцов Ивана Ананьева-Моччорбо (Нюрба), Романа Петухова (Усть-Алдан), татарского борца на кушаках Аргыллу, известного силача Аммоса Аммосова и др. Дважды выиграл у знаменитого верхневилюйского силача Василия Степанова-Буучугурас, победил нюрбинского боотура Василия Семенова. Становился призером II (1935) и III (1937) Всеякутских спартакиад по борьбе хапсагай.--> [[Категория:Тустуу]] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Муус устар 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1913 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:2007 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 13 күнүгэр өлбүттэр]] 882a8xel3y7w2qv7qbd69gtvahrc46y 427171 427168 2026-04-15T09:14:07Z Ojkhol 24881 427171 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бычырдаан, Никита Константинович Докторов''' — Саха сирин аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыттарыттан биирдэстэрэ. Билиҥҥи [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] улууһун [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннаах]] нэһилиэгэр 1913 с., [[муус устар 15]] күнүгэр төрөөбүтэ. Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. 17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932—1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а. Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу [[Буучугурас, киһи|Буучугурас]] курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү. Саха Байыаннай оскуолатыгар үөрэммитэ. Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр рота хамандыыра этэ. 1942 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Старай Русса куорат анныгар ыараханнык бааһыран уһуннук госпиталга эмтэммитэ. Аҥаар илиитэ үлэлээбэт, сиһигэр, атаҕар бааһырыылаах, сэрии иккис группалаах инбэлиитэ буолан, 1943 сыллаахха балаҕан ыйыгар дойдутугар төннүбүтэ. Бастаан Кэбээйи оройуонугар райком партийнай кабинетын сэбиэдиссэйинэн, Осоавиахим өрөспүүбүлүкэтээҕи сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан, Эдьигээн оройуонугар үлэһиттэр дьокутааттарын Сэбиэтин солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха Усуйаана оройуонугар үс нэһилиэк эстибит холкуостара холбоспуттарыгар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Икки пятилетка иһигэр Ленин аатынан холкуос “миллионер” холкуос буола үүммүтэ. 1959 сыллаахтан дойдутугар Үөһээ Бүлүүгэ Исидор Барахов аатынан сопхуоска солбуйар бэрэссэдээтэлинэн, хомунаалынай хонтуораҕа начаалынньыгынан, гражданскай оборуона начаалынньыгынан үлэлээбитэ. Никита Константинович 1968 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыта. Кини 93 сааһын арыый да туолбакка сылдьан, 2007 сыллаахха [[тохсунньу 13]] күнүгэр өлбүтэ<ref>Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ, [https://xn--80aa7aggbp2b.xn--p1ai/bychyrdaan-dien-kimij-uluu-kyajyy-eregejdeeh-80-sylyn-kerse/ Бычырдаан диэн кимий? (Улуу Кыайыы өрөгөйдөөх 80 сылын көрсө)]</ref>. == Аатын үйэтитии == Кини кэриэһигэр 1988 сылтан саҕалаан хапсаҕайга улахан турнир ыытыллар, төрөөбүт дойдутугар Балаҕаннаахха Бычырдаан аатынан уулусса баар. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} <!-- Один из сильнейших хапсагаистов ЯАССР 30-х годов XX века. Прозвище Бычырдаан дал ему друг отца по названию местности в Вилюйском улусе. С юных лет отличался высоким ростом и силой, на ысыахе в родном наслеге за один день выиграл у 17 известных силачей. В 17 лет завоевал звание сильнейшего на большом ысыахе в г. Вилюйске. В 1932—1934 гг. учился Якутской национальной военной школе. В это время побеждал сильнейших борцов Ивана Ананьева-Моччорбо (Нюрба), Романа Петухова (Усть-Алдан), татарского борца на кушаках Аргыллу, известного силача Аммоса Аммосова и др. Дважды выиграл у знаменитого верхневилюйского силача Василия Степанова-Буучугурас, победил нюрбинского боотура Василия Семенова. Становился призером II (1935) и III (1937) Всеякутских спартакиад по борьбе хапсагай.--> [[Категория:Тустуу]] [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Муус устар 15 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1913 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:2007 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Тохсунньу 13 күнүгэр өлбүттэр]] 97gp274ozqlcqtayyc405zvqj4vren7 0 6669 427170 416937 2026-04-15T03:42:32Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 427170 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|2007}} '''2007''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 1]] — [[Эбэҥки автономиялаах уокуруга|Эбэҥки]] уонна [[Таймыыр (Дулгаан-Ненец)]] автономиялаах уокуруктара [[Красноярскай кыраай]] састаабыгар киирбиттэр. * [[Тохсунньу 9]] — [[Сан-Франциско]]ҕа Macworld презентациятыгар [[Apple]] хампаанньа генеральнай дириэктэрэ [[Стив Джобс]] бастакы [[iPhone]]-у көрдөрбүт. * [[Тохсунньу 30]] — [[Windows Vista]] атыыга тахсыбыт. === Олунньу === * [[Олунньу 11]] — [[Түркменистаан|Түркменистааҥҥа]] бэрэсидьиэн быыбарыгар Гурбангулы Бердымухамедов 89,23 % куолаһы ылан кыайбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 15]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-бэрэсидьиэнинэн [[Михайлова Евгения Исаевна|Евгения Михайлова]] талыллыбыт. * [[Кулун тутар 17]] — Бу иннинэ СӨ вице-бэрэсидьиэнинэн үлэлээбит [[Акимов Александр Константинович|Александр Акимов]] Москубаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлинэн анаммыт. === Муус устар === * [[Муус устар 14]] — Арассыыйа бөдөҥ куораттарыгар [[Сөбүлэспэттэр марштара]] иккис төгүлүн ыытыллыбыт. * [[Муус устар 16]] — [[Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета]] РФ бырабыытыластыбатын 465-р нүөмэрдээх дьаһалынан Дьокуускайдааҕы өрүс хамаандыырдарын училищета Новосибирскайдааҕы уу көлөтүн үнүбэрсиэтигэр (билигин ФГБОУ ВО "Сибирский государственный университет водного транспорта" диэн ааттанар) филиал быһыытынан холбоммута. Ол сылтан Дьокуускайдааҕы уу көлөтүн үнүстүүтэ (Якутский институт водного транспорта) диэн ааттанар. * [[Муус устар 24]] — [[Бүлүү улууһун былааҕа]]р уларытыы киирбит. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 8]] — Мүрү оскуолатын 8 кылааһын үөрэнээччитэ [[Сторожева Алина Юрьевна|Алина Сторожева]] ууга өлөн эрэр дьахтары мууһунан сыыллан киирэн быыһаабыта. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 29]] — [[АХШ]]-ка [[Apple]] хампаанньа бастакы мобильнай [[төлөппүөн]]э, [[iPhone]], атыыга тахсыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 7]] — "Аан дойду саҥа дьиктилэрин" куоластааһынынан талбыттар. Кыайыылаах баараҕай тутуулар: [[Колизей]], [[Кытай улуу эркинэ]], [[Мачу-Пикчу]], [[Петра]], [[Тадж Махал]], [[Христос Өрөһүйээччи (статуя)|Христос Өрөһүйээччи статуята]] (Рио де Жанейро), [[Чичен-Ица]]. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Арассыыйа]] олохтоохторун ахсаана Росстат дааннайынан 142 026,3 тыһ. киһи буолбут, ол эбэтэр туох баар Сир нэһилиэнньэтиттэн 2,15 %. * [[Атырдьах ыйын 4]] — Канаверал тумултан «Дельта-2» ракета [[Марс]]ка көтүөхтээх Phoenix станцияны космоска таһаарбыт. * [[Атырдьах ыйын 27]] — Арассыыйаҕа [[Култуура үлэһитин күнэ|Култуура үлэһитин күнүн]] бэлиэтиир туһунан ыйаах тахсыбыт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Израиль]] «Орчард» диэн ааттаах салгынтан байыаннай эпэрээһийэни ыытан [[Сиирийэ]]ҕэ ядернай реакторы суох гыммыт. * [[Балаҕан ыйын 12]] — Арассыыйа премьер-миниистирэ [[Михаил Фрадков]] уурайарын туһунан биллэрбит. * [[Балаҕан ыйын 13]] — [[ХНТ]] Генеральнай Ассамблеята ''[[Олохтоох омуктар]] бырааптарын туһунан декларацияны'' ылыммыт. Бу докумуоҥҥа олохтоох омуктар культуураларын уонна институттарын харыстыыр бырааптара, ону кытары хайа хайысханан сайдыы суолун туталларын бэйэлэрэ быһаараллара этиллэр. * [[Балаҕан ыйын 29]] — Саха омугун II кэҥгириэһэ түмүктэммит. 444 дэлэгээт кыттыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 3]] — [[Саха сирин мэдиссиинэтин үлэһиттэрин уонна уопсастыбаннаһын XV сийиэһэ]] аһыллыбыт. * [[Алтынньы 8]] — [[Владикавказ]], [[Малгобек]], [[Ржев]], [[Ельня]] уонна [[Елец]] куораттарга «Сэрии албан аатын куората» диэн ытык аат иҥэриллибит. * [[Алтынньы 20]] — [[Москва|Москуба]] куоракка Саха сирин уопсастыбаннаһын долгуппут сидьиҥ быһыы тахсыбыт — Саха сириттэн сылдьар шахматист Сергей Николаевы скинхедтар өлөрбүттэр. * [[Алтынньы 26]] — СӨ бэрэсидьиэнэ [[Вячеслав Штыров]] уонна Росатом баһылыга Сергей Кириенко Саха сиригэр устар аатамнай теплоэлектростанциялары (ПАТЭС) тутар туһунан сөбүлэҥҥэ илии баттаабыттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 8]] — [[Мэҥэ Хаҥалас улууһа|Мэҥэ Хаҥалас улууһун]] киинэ [[Майа]]ттан [[Аллараа Бэстээх]]хэ көһөрүллүбүт. Аллараа Бэстээх бөһүөлэгэ хас даҕаны суол ыпсыытыгар сытар: икки федеральнай суолталаах суол (М56 [[«Өлүөнэ» (магистрал суол)|"Өлүөнэ"]] уонна [[«Халыма» (магистрал суол)|"Халыма"]]), биир өрөспүүбүлүкэтээҕи суолталаах суол ("Амма"), Амур-Дьокуускай [[тимир суол]] уонна [[Өлүөнэ]] өрүһүнэн устуу суолун хорук тымыра. Ону кытары өрүс уҥуор [[Бүлүү (суол)|A331 "Бүлүү"]] бэдэрээл суолталаах суол аартыга баар. * [[Сэтинньи 22]] — [[Алдан улууһа|Алдан улууһун]] оройуоннааҕы Сэбиэтин быһаарыытынан [[Бөллөөт|Бөллөөт нэһилиэгэ (Хатыыстыыр)]] «эбэҥки национальнай» диэн ыстаатыһы ылбыт. * [[Сэтинньи 24]] — [[Гуманитарнай чинчийии института|Гуманитарнай чинчийии институута]], өрөспүүбүлүкэтээҕи «Олоҥхо Ассоциацията» [[Саха АССР]] үтүөлээх артыыһын [[Нохсоров Устин Гаврильевич|Устин Нохсоров]] 100 сааһын туолуутугар анаан «Олоҥхо уонна уос номоҕо: Утумнааһын. Билиҥҥи турук» диэн научнай практическай кэмпириэнсийэ ыыппыттар. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 2]] — [[Арассыыйа]]ҕа бэһис ыҥырыылаах Дуумаҕа быыбар буолбут. * [[Ахсынньы 13]] — ЕС чилиэннэрэ Лиссабоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаан Риимнээҕи уонна Маастрихтааҕы дуогабардарга уларытыы киллэрбит, бу сөбүлэҥнэр ЕС конституциятын олоҕо буолаллар. Лиссабоннааҕы сөбүлэҥ 2009 сыл ахсынньы 1 күнүгэр олоххо киирбитэ. * [[Ахсынньы 21]] — [[Шенген сөбүлэҥэ]]р 9 дойду киирбит — Литва, Латвия, Эстония, Польша, Чехия, Словакия, Словения, Венгрия уонна Мальта. * [[Ахсынньы 23]] — Непал хоруоллук буолан бүппүт уонна федерациялаах өрөспүүбүлүкэҕэ кубулуйбут. * [[Ахсынньы 26]] — [[Дапсы (киһи)|Михаил Алексеев-Дапсы]] 70 сааһын бэлиэтээһин иһинэн саха тылын туругар аналлаах билим кэмпириэнсийэтэ ыытыллыбыт. * [[Ахсынньы 26]] — [[Тумусов Федот Семенович|Федот Тумусов]] Арассыыйа Федерациятын Федеральнай Мунньаҕын Государственнай Дууматын дьокутаатынан талыллыбыт. * [[Ахсынньы 27]] — [[Пакистаан]] урукку премьер-миниистирин, быыбарга кытта сылдьар [[Беназир Бхутто]]ны миитин кэмигэр саба түһэн ытан өлөрбүттэр. * [[Ахсынньы 28]] — [[Непал]] Федерациялаах өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Төрөөбүттэр == == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 13]] — [[Бычырдаан|Бычырдаан (Никита Докторов)]] — Саха сирин аатырбыт хапсаҕайдьыттарыттан биирдэстэрэ (1913 с.т.). * [[Кулун тутар 4]] — [[Попов Гавриил Васильевич|Гавриил Попов]] (19.09.1930 төр.) — филология билимин хандьыдаата, кыраайы үөрэтээччи. * [[Муус устар 23]] — Арассыыйа бастакы бэрэсидьиэнэ [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]]. * [[Бэс ыйын 19]] — [[Михаил Петрович Шкулев|Михаил Шкулев-Налимскай]] (3.07.1919 төр.) — тойуксут, олоҥхоһут, Абый улууһун устуоруйатын, уран тылын баайын хомуйааччы, чинчийээччи, толорооччу. * [[От ыйын 13]] — [[Ойунская Сардана Платоновна]] (06.09.1934—13.07.2007) — фольклорист, литературовед, тыл үөрэҕин хандьыдаата. * [[Алтынньы 28]] — [[Серкина Александра Васильевна|Александра Серкина]] — ангиохирург (тымыр хирурга), мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, [[Иркутскайдааҕы государственнай медицинскэй университет]] уопсай хирургиятын кафедратын сэбиэдиссэйэ, [[Иркутскай]] куоратын Ытык киһитэ. [[Категория:2007|*]] lq7t5urz8lykep0j2d92d0hatqsh8xn 0 7317 427169 426642 2026-04-15T03:41:31Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 427169 wikitext text/x-wiki '''Тохсунньу 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 13-с күнэ. Сыл бүтүө 352 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 353 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == Арассыыйаҕа, Беларуська, Украинаҕа, Сербияҕа, Черногорияҕа, Хотугу Македрнияҕа '''Эргэ Саҥа Дьыл''' бэлиэтэнэр. Арассыыйа импиэрийэтэ 1918 сыллаахха диэри бөдөҥ алҕастаах [[Юлиан халандаара|Юлиан халандаарынан]] олорбута. Ол халандаар сыл ахсын хастыы да чаас айылҕа дьиҥнээх халандаарыттан куоттаран иһэрэ, онон 19 үйэ тухары 13 хонугунан хаалбыта. Атын дойдулар ордук чопчу [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] эрдэ 1582 сылтан саҕалаан сыыйа бары көспүттэрэ * {{Флагификация|Арассыыйа}} — [[Арассыыйа бэчээтин күнэ]] (РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ 1991 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр бэлиэтэнэр Сэбиэскэй бэчээт күнүн оннугар олохтообут). Бу күн [[1703 сыл]]лаахха [[Москуба судаарыстыбата|Москуба судаарыстыбатыгар]] бастакы нууччалыы хаһыат тахсыбыт. * {{Флагификация|Ииндийэ}}, Ассам штаат — Урука * {{Флагификация|Ииндийэ}}, Андхра-Прадеш штаат — Бхоги (Тамил Наду) * {{Флагификация|АХШ}} — Стивен Фостер күнэ * {{Флагификация|Монголия}} — Конституция күнэ * {{Флагификация|Кабо-Верде}} — Демократия күнэ * {{Флагификация|Литва}} — Көҥүлү көмүскээччилэри кэриэстиир күн (1991) * {{Флагификация|Ииндийэ}}, Пенджаб, Химачал-Прадеш, Харьяна штааттар — Лори * {{Флагификация|Того}} — Босхолонуу күнэ * Бербердэр — Йеннайер, саҥа дьыл * Соҕуруу уонна Соҕуруулуу Илин Азия — Күн кыһыҥҥы туруутун иннинээҕи күнү бэлиэтииллэр == Түбэлтэлэр == * [[532]] — [[Византия Империята|Византия Импиэрийэтин]] киин куоратыгар [[Истанбул|Константинопольга]] ипподромҥа колесница сүүрдүүтүн кэмигэр «Ника» диэн ааттаммыт былааһы утары бөдөҥ долгуйуу саҕаламмыт. Долгуйууну аармыйа хам баттаабытыгар элбэх хаан тохтубута биллэр. * [[1703]] — [[Бүөтүр I|Петр I]] ыйааҕынан нуучча бастакы хаһыата «Ведомости» тахсыбыт. * [[1852]] — (урукку истиилинэн тохсунньу 1 күнүттэн) [[Саха уобалаһа]] Иркутскай күбүөрүнэттэн араарыллыбыт, [[Илин Сибиир]] күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. Онон Саха сиригэр бастакы күбүрүнээтэр [[Григорьев Константин Никифорович|Константин Григорьев]] анаммыт. Быһаарыныы сыл аҥаарын инниттэн 1851 сыл от ыйын 11 күнүгэр (саҥа истиилинэн [[от ыйын 23]] күнэ) ылыныллыбыт эбит: ол күн "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит. * [[1874]] — [[Арассыыйа]] аарымыйатыгар ''рекрутунан хомуур'' оннугар ыҥырык хомуур (''призывтаах хомуур'') олохтоммут. Ол саҕана нуучча аарымыйатыгар киристиэс итэҕэллээх дьон уонна иудейдэр ыҥырыллаллара, оттон мусульманнар, буддистар, көс туора урдустар (инородецтар) ыҥырыллыбаттара. Сатыы сэриигэ сулууспа болдьоҕо 6 сыл, оттон флотка 7 сыл этэ. * [[1900]] — [[Чиэхтэр]] омугумсуйууларын суох гынаары [[Франц Иосиф]] ыраахтааҕы [[Австро-Венгрия]] аарымыйатын тылынан [[ньиэмэс тыла]] буолар диэн ыйаах таһаарбыт. * [[1906]] — [[Арассыыйа]] Ис дьыалатын миниистирэ Петр Дурново [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] губернаторыгар [[Булатов Виктор Николаевич|Виктор Булатовка]] ыйыытыгар премьер-миниистир [[Витте Сергей |Сергей Витте]]ҕэ ыытыллыбыт тэлэгэрээммэҕэ илии баттаабыт [[Сахалар сойуустара|Сахалар сойуустарын]] кыттыылаахтарын барыларын түргэнник тутарга, хаайарга уонна эппиэккэ тардарга модьуйбут. Тохсунньу 5 күнүгэр [[Сахалар сойуустара|Сахалар сойуустарын]] Киин Кэмитиэтэ туох баар түһээннэртэн уонна төлөбүрдэртэн батынарын туһунан Арассыыйа премьер-миниистиригэр тэлэгэрээмэнэн биллэрбитэ. * [[1910]] — [[Нью-Йорк]]ка аан дойду устуоруйатыгар бастакы аһаҕас [[араадьыйа]] эпиирэ буолбут. Метрополитен-уопараттан Cavalleria rusticana уонна Pagliacci диэн уопаралар тыыннаах толоруулара трансляцияламмыттар. * [[1918 сыл|1918]] — ол эбэтэр эргэ ааҕыынан [[1917 сыл]] ахсынньы 31 күнүгэр, Саҥа Дьылы көрсөр киэһэ [[Скрябин Адам Васильевич|Адам Скрябин]] тэрийбит хуора Алампа икки ырыатын толорбута: «Саргылардаах сахаларбыт» уонна «Тыгын кырдьаҕас саҕаттан». Бу саха омугун устуоруйатыгар сахалыы хуор аан бастакы ыллааһына этэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Якутской музыке 50 лет|издание="Социалистическая Якутия" хаһыат|автор=Кривошапко Галина Михайловна|год=1967|месяц=12|число=16}}</ref>. * [[1940]] — [[Хотугу Муустаах далай]]га сэбиэскэй ледокол «Георгий Седов» аатырбыт 812 хонуктаах Аартыкаҕа дрейфэтэ түмүктэммит. * [[1953 сыл|1953]] — «Правда» хаһыакка биллиилээх быраастары, сүнньүнэн дьэбириэйдэри, сэбиэскэй салайааччылары сүһүрдэн өлөрөөрү сылдьаллара билиннэ диэн буруйдуур ыстатыйа тахсыбыт. * [[1965 сыл|1965]] — Бүтүн Сойуустааҕы "Майаак" араадьыйаҕа "Найти человека" диэн ааттаах бастакы араадьыйа биэриитэ тахсыбыт. Бу биэрии сэрии кэмигэр сүтэрсибит дьону булан биэрэргэ көмөлөһөрө. Ый аайы 13-с чыыһылаҕа тахсара, 25 мүнүүтэ барара. 9 сыл үлэлээбитин тухары 927 сүтэрсибит ыал булсубуттара. Биэриини суруйааччы [[Барто Агния Львовна|Агния Барто]] оҥороро уонна ыытара. * [[1991]] — Сэбиэскэй аарымыйа [[Литва]]ҕа [[Вильнюс]]ка дэмэстэрээссийэни хам баттаабыт, 14 киһи өлбүт, 1000 кэриҥэ киһи бааһырбыт. * [[1992]] — СӨ бастакы бэрэсидьиэнин [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] бастакы ыйааҕа тахсыбыт — "Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын тупсарыыга бастакы уталытыллыбат дьаһаллар тустарынан" диэн ааттааҕа. * [[2002]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнин талыытын иккис туура буолбут. [[Штыров Вячеслав Анатольевич|Вячеслав Штыров]] 59,2% куолаhы ылан кыайбыт, иккис буолбут хандьыдаат [[Федот Тумусов]] 34,6% ылбыт, барыларын утары — 3,89%, уопсайа быыбардааччы 75,54%-а куоластаабыт. Штыров бу солоҕо икки болдьоххо 8 сылтан ордук олорбута. == Төрөөбүттэр == * [[1842]] — [[Худяков Иван Александрович|Иван Худяков]] (1876 өлб.) — нуучча фольклориһа, этнограф, революционер-народник. Саха сиригэр көскө олорон саха фольклорун бастакы научнай таһымнаах хомуурунньугун оҥорбут киһинэн биллибит чинчийээччи. * [[1884 сыл|1884]] — [[Смолин Иннокентий Семенович|Иннокентий Смолин]] (төрүүрүгэр Муттерперл Иннокентий Константинович) (1973 с. Гаитига өлбүт) — нуучча генерал-майора, Саха сириттэн төрүттээх бастакы генерал. * [[1909]] — [[Попов Василий Николаевич|Василий Попов]] — [[Нам улууһа|Нам улууһун]] [[Хатырык нэһилиэгэ (Нам улууһа)|Хатырык нэһилиэгиттэн]] төрүттээх биллиилээх [[олоҥхоһут]], ырыаһыт. * [[1981]] — [[Амма улууһа|Амма улууһун]] Болугур нэһилиэгэр [[Ньургуйаана Шадрина]] — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһа, киинэ артыыһа. * [[1984 сыл|1984]] — Бүлүү улууһугар [[Михайлов Савва Анатольевич|Савва Михайлов]] — саха түмэт дьайыксыта, бэлиитик, хомуньуус. 2023 сыллаахха [[сэтинньи 8]] күнүгэр ыалдьан өлбүтэ. == Өлбүттэр == * [[1972]] — [[Харитонов Лука Никифорович|Лука Харитонов]] — I Атамай нэһилиэгиттэн (билигин Горнай улууска киирэр) төрүттээх тылы чичнчийээччи, филология билимин дуоктара, профессор, [[РСФСР]] уонна [[Саха АССР]] билим үтүөлээх диэйэтэлэ. Кини саха тылын фонетикатыгар, морфологиятыгар үлэлэрэ аныгы саха тылын кырамаатыкатын тулааһыннарыттан биирдэстэрэ буолаллар. * [[2007]] — [[Бычырдаан|Бычырдаан (Никита Докторов)]] — Саха сирин аатырбыт хапсаҕайдьыттарыттан биирдэстэрэ (1913 с.т.). * [[2010]] — [[Николаева Надежда Николаевна|Надежда Николаева]] — учуонай, музыковед, хандьыдаакка диссэртээссийэтэ [[Олоҥхо|олоҥхоҕо]] уонна саха оператын олоҕуруутугар анаммыта. {{ыйдар}} [[Категория:Тохсунньу 13]] exhvks1lorqzkdjxuc1wx0t4vn8dpuy 0 13805 427165 293488 2026-04-14T19:02:47Z Kaganer 20 * {{cite web|url=https://rutube.ru/video/1b2ca5729d6e205e0a70557c978f26af/|title=Николай Дмитриевич Субурусский, "Уот Субурусский"|website=rutube.ru|date=2024-11-04|lang=ru}} 427165 wikitext text/x-wiki [[Ойуу:Субуррусскай.jpg|200px|thumb|right|Субурусскай Николай Дмитриевич]] '''Субурусскай (Кривошапкин) Николай Дмитриевич''' (1896—1950), сэбиэт диэйэтэлэ, гражданскай сэрии кыттыылааҕа. == Олоҕун олуктара == * Ыам ыйын 9 күнэ (Ыам ыйын 21 күнэ, Саҥа Стиль), [[1896]] сыллаахха [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһун]] [[Хатылы]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ. * 1911 сылга [[Чурапчы|Чурапчыга]] оскуоланы бүтэрэр. * 1921 сылтан {{comment|РКП(б)|Российская коммунистическая партия (большевиков)}} чилиэнэ, кыһыл хамандьыыр. * 1922—1925 сылларга [[Дьокуускай]] ГПУтун начальнига, "бандьыыттары" утары сэриилэһэр. * 1927—1928 сылларга ОГПУ этэрээтин начальнига, "бандьыыттар" этэрээттэрин кыргыытын тэрийэр. * 1930 сылга [[Саха АССР]] {{comment|ЦИК|Центральный исполнительный комитет}} бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. * 1932—1934 сылларга Саха АССР доруобуйа харыстабылын {{comment|нарком|народный комиссар}}а. * 1934—1936 сылларга Саха АССР сири оҥоруу {{comment|нарком|народный комиссар}}ун солбуйааччыта. * 1936—1938 сылларга «Нуотара» совхоз бэрэссэдээтэлэ. * 1938 сыллаахха хаайыллыбыта. * ыйын 21 күнүгэр өлбүт [[1950]] сыллаахха өлбүтэ. == Сигэлэр == * Окоемов С., Ефимов Г., Жирков С. Уот Субурусскай. — Дьокуускай, 1966. * ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000. * {{cite web|url=https://rutube.ru/video/1b2ca5729d6e205e0a70557c978f26af/|title=Николай Дмитриевич Субурусский, "Уот Субурусский"|website=rutube.ru|date=2024-11-04|lang=ru}} {{bio-stub}} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1896 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Чурапчы улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:1950 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Саха Сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылаахтара]] p67y8tvdwhrjj9m35j08nh3llyja0gs 0 55899 427167 414870 2026-04-14T20:30:42Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427167 wikitext text/x-wiki Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи куһаҕаны, киһи быһыытын таһынан барары, оҥоруллуо суохтааҕы оҥорон кэбиһэрэ аһара барыыларыттан сэт үөскээн тахсарын билэллэр. Өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуһаннар сэти үөскэппэккэ кыһаналлар. Сэт диэн киһи куһаҕан быһыыны оҥорон аһара барыыны таһаар-бытыттан утары хайысхалаах хамсааһын үөскүүрэ ааттанар. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктанан сайдарыттан аҥар өттүгэр аһара барыы тахсыыта, атын өттүттэн утары хайысхалаах хамсааһын үөскүүрүгэр тириэрдэр. Бу утары хайысхалаах хамсааһын сэти үөскэтэр. Киһи оҥорбут быһыыта айылҕаҕа ханнык эрэ хамсааһыны үөскэ-тэн иһэринэн куһаҕаны оҥорор хамсааһынтан үөскээбит утары ха-йысхалаах сэт хамсааһына өссө улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөбүттэн сахалар Сэт үөрэҕин туһанан харыстана сылдьаллар. Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара барар уратылаах. Бу уратыны бэлиэтээн киһи кыаҕын таһынан барар, кыайан толорбот араас санааларын ыра санаалар диэн арааран ааттыыллар. Элбэхтик хаһан да туолбат ыра санааҕа оҕустара сылдьыы киһилии быһыыны оҥорууну аҕыйатар, киһини араас туһата суох санаатыгар аралдьыйа сылдьа-рыгар тириэрдиэн сөп. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһини харыстаан өйө-санаата аһара бара сылдьарын сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуннаран тохтото, хааччахтыы сатыыр. Киһиэхэ үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдэр санаалара сиэри үөскэтэллэр. Бу санаалары тутуһан салгыы оҥоруллар быһыылар үчү-гэй буолан тахсалларын олоххо тутуһууга сиэр аналланар. Сиэр диэн хааччах киһи өйө-санаата аһара баран иһэрин аҕыйатан, тохтотон киһилии быһыыны оҥорууга тириэрдэргэ туттуллар. Тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буолуу киһи быһыыта диэн ааттанар. Киһи быһыытын тутуһуу диэн хааччах киһи оҥорор быһыыта аһара баран куһаҕаҥҥа кубулуйарын тохтотон киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ туһалыыр. Бу хааччахтары тус-туспа арааран билэн киһи өйө-санаата тутуһа сырыттаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр. Элбэх сыыһалардаах, албыннаан, була сатаан, мунньахтаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн секта саха дьонун өйдөрүн-санааларын “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн, оннук үөрэтэн киһи быһыытын аһара барааччылар, араас ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунааччылар элбииллэригэр тириэртэ. Билигин эдэрдэр оҥорор быһыылара хайа диэки салаллыытыттан быһааран тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” дьоҥҥо оҥорор куһаҕаннарын арааран билэр кыах баар буолла. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар саха дьонун албыннаан, була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” сыыһаларын, албыннарын мин арыйан “Чолбон” сурунаалга өссө 2006 сыллаахха суруйбутум, бу сымыйа үөрэх итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары албынныыр секта буоларын быһаарбытым. (1,70). Бу дьон оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара, “айыы үчүгэй” диэн этэрэ эдэрдэр айыыны, ол аата уратыны, урут билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санааларын аһара ыытан, улаатыннаран куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэттэ. Аһара барбыт өйдөөх-санаалаах дьон ону-маны, ол-буну, араас айыыны була сатаан оҥоро сатыыллара үксээтэ уонна олортон үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэрэ сэти үөскэттэ. Сэт үөскээбит бэлиэтинэн элбэх киһи саҥаны айыыны, ким да оҥорбот быһыытын оҥороннор, антисептиги иһэн өлүүлэрэ тахсыбыта буолар. Бу элбэх дьон өлүүлэрэ үөскээбит төрүт биричиинэтин булан, үөрэтэн “айыы үөрэҕин” тэрийээччилэри эппиэккэ тардыы ирдэнэр. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” саха дьонун өйдөрүгэр-санаа-ларыгар оҥорбут куһаҕан өттүгэр халыйыылара манныктар: 1. Айыыны “үчүгэй” диэн сымыйанан этии. Маннык сымыйанан этииттэн эдэр уолаттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара улаатан ханнык эрэ айыыны, киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытын оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара, буруйу оҥороллоро элбээн хаайыыга киирэн тахсаллара үксээтэ. 2. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолар. Эт-сиин өллөҕүнэ өй-санаа эньиэргийэ ылара тохтуур уонна үгэстэринэн арахсан уларыйбат турукка киирэн туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан тахсар. Айыылар Үөһээ эбэтэр былыргылыы эттэххэ Анараа дойдуга сыл-дьаллар. Бу айыылар ыҥырар, угуйар күүстэриттэн “айыы үчүгэй” диэн сымыйа үөрэххэ оҕустарбыт оҕолор айыы буола сатыыллара аһара улаатан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ элбээтэ. 3. Эдэр дьахталлар элбээтилэр. Уһуннук үөрэтэр оскуоланы эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэр буоллулар. Уолаттары кытта бииргэ үөрэ-нэр улаатан эрэр кыргыттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара элбээбититтэн, биир кыайар айыыларын оҥоро сатааннар кыыстарын харыстаабаттара үөскээн тарҕанан сылдьар. Бу эдэр дьахталлар чараас эрэһииҥкэ албыныгар түбэһэннэр эр дьон буор куттарын истэригэр буккуйаннар күүстээх, кыахтаах үлэни кыайар уолаттар төрөөбөт буо-лан хаалбыттарын сахаларга күүстээх тустууктара биллэ аҕыйаабыт-тара быһаарар. Кыайан саҥарбат, сатаан хамсаммат ыарыһах оҕолор элбээн иһэллэрэ биллибитэ ыраатта. 4. Наркоманнар элбээн иһэллэр. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх дьайыытыттан эдэрдэр айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин оҥоро сатыыр санаалара улаатан табаах тардаллара, арыгы иһэллэрэ, саҥа наркотиктары булан боруобалыы сатыыллара өссө элбээтэ. Ханнык эрэ айыыны оҥорор санаалара улааппыт эдэрдэр биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьаннар наркотикка ыллара охсубуттарын бэйэлэрэ билбэккэ хаалалларыттан наркоманнар өссө эбиллэн иһэллэр. 5. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр. Оҕо толору ыалга төрөөтөҕүнэ өйө-санаата туруктаах буолан иитии, үөрэтии көмөтүнэн киһи буолуу-ну ситиһэрэ кыаллар. Ыал буолуу оонньуу буолбатах, төрөппүттэри бэйэлэрин солбуйар кыахтаах оҕолору төрөтүүгэ, иитиигэ уонна киһи буолууга үөрэтиигэ аналланар. Аныгы эдэрдэр саҥаны айыыны, уратыны оҥорор санаалара үксээбититтэн, солумсахтара аһара улааппытыттан, эр уонна ойох эйэлээх, тэҥнээх сыһыаннарын сөптөөхтүк сыаналаабаттарыттан эдэр ыаллар арахсыылара элбээн иһэр. 6. Саха төрөппүттэрин быһаччы албыннааһын. Бу албын оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан, була сатаан этиилэриттэн үөскээн тахсар. Бу сымыйаны итэҕэйбит төрөппүттэр оҕо иитиитигэр аанньа кыһаммат буола сылдьаллар. Кыра оҕолорун ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ииппэккэ атаахтатан, көҥүлүнэн ыытан кэбиһэллэриттэн үлэни үлэлээччилэр быста аҕыйаатылар. 7. Солун диэн тыл солумсах буолууну тохтотор. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан, солумсах буолуу суох буолбутун курдук оҥорон, дьон солумсахтарын улаатыннардылар. Солумсах санаа улаатыыта дьон атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһиилэрин элбэтэр уонна чэпчэки үлэни көрдүү сатыылларыттан, уһуннук үлэлэнэр үлэлэр кыайан үлэлэммэт буолуулара үөскээбититтэн биллэр. Тыа сирин үлэлэриттэн солумсах буолбут эдэрдэр барыылара элбээн иһэр. 8. Массыынанан айаннааһын айыыны оҥорууга тириэрдэр. “Айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, була сатаан мунньахтаан оҥоруллубут үөрэх дьайыытыттан дьон айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаатан массыынанан айаннаан иһэн уратыны, дьон оҥорботторун оҥороору суол быраабылаларын тутуспаттарыттан уонна киһиргэс санаалара улааппытыттан атыттары куота, инникилии сатаан аһара түргэнник айанныылларыттан киһи өлүүлээх абаарыйалар тахса тураллар. 9. Антисептиги иһии содула. “Айыы үчүгэй” диэн этии дьон айыыны оҥоро сатыыр санааларын улаатыннарарыттан уратыны, атыттар өссө билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата айыыны бары оҥоро сатыыллара үөскээн сайынна. Ханнык эрэ испиирдээх антисептиги иһии диэн киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу, олус улахан саҥаны айыы буолар.  Дьон антисептиги иһэн кэбиспиттэрэ олус улахан содулланан элбэх өлүү-сүтүү таҕыста, ону бүтүн Россия барыта биллэ. Бу ыар быһыы "айыы үөрэҕин" биллэр куһаҕан сабыдыала буолар. 10. Саҥа тыллары үөскэтэ сатааһын куһаҕана. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылыгар урут суох, саҥа тыллары айан киллэрэ сатыыллара элбээн саха тыла нуучча тылынааҕар үөрэтэргэ ыараан, эрэйэ эбиллэн, өйдөммөтө үксээн таҕыста. Номуука, бэссэстибэ, бакылтыат, үнүстүтүүт диэн уустук, табан өйдөммөт маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары элбэҕи оҥороннор эдэрдэри саха тылыттан тэйитэн эрэллэр. Төрөппүттэр үөрэтэргэ аһара ыараан хаалбыт саха тылын үөрэттэрэ оҕолорун биэрэллэрэ аҕыйаата. (2,8). 11. Сахалар эйэлээх сыһыаннарын алдьатыы. Тыл үөрэхтээхтэрэ эйэни харыстыырга аналлаах эйэ-нэм диэн тыллары эйэ-“дэм” диэн тылларга уларытаннар эйэҕэ сэрэнэн, нэмин билэн харыстаан сыһыаннаһыыны суох оҥоро сатыыллар. Сахалар эйэлээх буолууларын сэбиэскэй былаас кэмиттэн суох оҥорорго үлэлии сылдьаллар. Дэм диэн киһиргэтэр, дэбдэтэр тыл киһини аһара туттунууга тириэр-дэринэн эйэни нэмин билэн харыстааһыны суох оҥороруттан, дэҥниириттэн сахаларга эйэлэрэ кыайан үөскээбэккэ сылдьар. 12. Саха омугу эстиигэ тириэрдии. Тыл үөрэхтээхтэрэ “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин суох оҥороннор саха омук былыргы олоҕун умуннарар санаалара сэбиэскэй былаас саҕаттан улааппыта ордук улахан куһаҕан содуллаах. Бу саҥа тылы туһаныыттан былыргы олоҕун остуоруйаларын умнубут омук уларыйан, атын омукка кубулуйан хаалара уонна үйэтин кылгатан кэбиһэрэ үөскүүрүн оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэллэр. Остуоруйа диэн былыргы олохпут кэпсээнин саҥа булбут “устуоруйа” диэн тылларынан солбуйаннар сахалар былыргы төрүттэрин уонна олорбут олохторун билиилэрин суох оҥоро сатыыллар. Былыргы төрүттэрин умнубут омуктар эстиигэ тиийэн хаалаллара наукаҕа төһө эмэ биллэрин үрдүнэн, бу дьон сахалары үрэйэргэ, эһэргэ анаан сэбиэскэй былаас саҕаттан үлэлээбиттэрин тохтото иликтэр. 13. Айыы диэн икки өрүттээх тылы уларыта сатааһын. Күн уонна түүн, сайын уонна кыһын айылҕа икки өрүтүн үөскэтэллэр. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы “үчүгэй” эрэ оҥороору, онтон куһаҕаны туспа арааран “аньыы” диэн ааттыы сатыыллар. Киһи оҥорор быһыыларын маннык икки аҥы араарыы куһаҕан тупсан, үчүгэйгэ уларыйара кэлэрин суох оҥорор уонна өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, солбуйсан биэрэригэр сөп түбэспэт. 14. Сахалар олохторун үөрэҕин тутуспат буолуу. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ киһи көрсүө, сэмэй буолуутун тутуһарга ыҥырарын “айыы үчүгэй” диэн оҕолору оскуолаҕа үөрэтии суох оҥороруттан, эдэрдэр ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара үксээбитин таһынан, сиэри тутуспакка, киһи быһыытын аһара бара сылдьыылара биллэрдик элбээтэ. Ону-маны айа сатааһын санаата айыыны оҥорууга тириэрдэрэ уонна сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕиттэн куһаҕан быһыыны үксэтэн кэбиһэрэ киһи сэрэхтээх буоларын ирдиир. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри туһанан аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан киһилии быһыыга киллэрэн биэриини тутуһар. Өй-санаа үөрэҕэр “айыы үөрэҕин” куһаҕан дьайыытыттан маннык халыйыылар үөскээбиттэриттэн дьон оҥорор быһыылара куһаҕан өттүгэр халыйыыта үөскээтэ. Бу өй-санаа халыйыыта сэти үөскэппитин дьон бары билэллэрэ уонна харыстаналлара, “айыы үөрэҕэ” диэн секта албыныттан босхолоноллоро эрэйиллэр. Сэт үөскээһинэ саха омугу эстиигэ тириэрдиэн сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэн элбэх сыыһалардаах, сахалары албынныыр “айыы үөрэҕин” тохтотуу ирдэнэр. Бу секта үгүс сыыһалара оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр, сыыһа-халты, аһара туттубатыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэтэр төрөппүттэр үөрэхтэригэр сөп түбэспэт. Оҕо өйө-санаата аһара барыытыгар тириэрдэрин иһин тохтоттоххо эрэ эдэрдэр киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһэр кыахтаналлар. Сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сахалар өйдөрүн-санааларын буортулуур үлэлэрин тохтоппотохторуна олох салгыы баран сайдан истэҕинэ бэйэлэрэ симэлийиигэ тиийэллэрин билиэхтэрэ этэ. Омук сайдыыны ситиһэрин мэһэйдиир араас була сатаан оҥоруллар мэһэйдэри, харгыстары ылан быраҕан истэҕинэ эрэ ситиһиини оҥороро табыллар. Оҕо өйө-санаата, ийэ кута кыра эрдэҕинэ ийэтэ иитэн, үөрэтэн биэрбит быһыыларыттан үөскүүр үгэстэртэн хомулларын сахалар билэллэрин учуонайдар билбэттэрэ хомолтону эрэ үөскэтэр. Учуонай Р.И.Бравина оҕо ийэ кута үөскээһинин була сатаан маннык суруйар: - Верховный правитель Урунг Айыы Тойон во время любовного акта внедряет в мужчину через его темя кут будущего ребенка. Мужчина в свою очередь переносит его в лоно женщины. (3,51). Өй-санаа үөрэҕин билбэт аата саха дьонун барыларын ону-маны, хантан эрэ булан этэн албынныы сылдьыыны сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрин тобохторо билигин да оҥоро сылдьаллар. Киһи өйө-санаата аһара барарыттан, быстах санаата элбэҕиттэн араас, ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатыыра үксээн хаалар. Бэйэлэрэ быстах санаалаах сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар өй-санаа ити уратытын билбэт эрээрилэр, итэҕэл үөрэҕэр кыттыһа сатаан, оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары албыннаан айыы “үчүгэй” диэн этэринэн ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатааһыны уонна сыыһа-халты туттунааччылары элбэтэн кэбистилэр. “Айыы үөрэҕэ” диэн сэбиэскэй былаас тобохторо була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрэ, секта ити курдук хантан эрэ халлаантан ылыллыбыт быһаарыылары туһанан саха дьонун барыларын албынныы сылдьарыттан босхолонуу эрэйиллэр буолла. Сэт үөскээһинэ омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэр. Саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар сэти үөскэппит “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны тохтотор кэм кэллэ. (4,94). == Туһаныллыбыт литература. == 1. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006. 2. “Кыым” хаһыат. 30№, 2022 с. атырдьах ыйын 4 күнэ. 3. “Open” сурунаал. №3 (3), апрель-июнь 2013. 4. Каженкин И.И. Өй-санаа аһара барыыта. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: “Ситис”, 2025. – 108 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] h3bcrwszm7vytevtoylj5pq0ncg3boz 0 56111 427166 421456 2026-04-14T20:21:19Z Xaahax 10090 Тупсарыы 427166 wikitext text/x-wiki Саха дьоно былыр-былыргыттан киһи куһаҕаны, киһи быһыытын таһынан барары, оҥоруллуо суохтааҕы оҥорон кэбиһэрэ аһара барыыларыттан сэт үөскээн тахсарын билэллэр. Өй-санаа, таҥара үөрэҕин тутуһаннар сиэр уонна киһи быһыыта диэн хааччахтары  таһынан барбакка, сэти үөскэппэккэ кыһаналлар. Сэт диэн киһи куһаҕан быһыыны оҥорон аһара барыыны таһаарбытыттан утары хайысхалаах хамсааһын үөскүүрэ ааттанар. Айылҕа “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэн икки өттүттэн тутулуктанан сайдарыттан аҥар өттүгэр аһара барыы тахсыыта, атын өттүттэн утары хайысхалаах хамсааһын үөскүүрүгэр тириэрдэр. Бу утары хайысхалаах хамсааһын сэти үөскэтэр. (1,5). Киһи оҥорбут быһыыта айылҕаҕа ханнык эрэ хамсааһыны үөскэтэн иһэринэн куһаҕаны оҥорор хамсааһынтан үөскээбит утары хайысхалаах сэт хамсааһына өссө улахан куһаҕаны үөскэтиэн сөбүттэн сахалар Сэт үөрэҕин туһанан харыстана сылдьаллар. Киһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара барар уратылаах. Бу уратыны бэлиэтээн киһи кыаҕын таһынан барар, кыайан толорбот араас санааларын ыра санаалар диэн арааран ааттыыллар. Элбэхтик хаһан да туолбат ыра санааҕа оҕустара сылдьыы киһилии быһыыны оҥорууну аҕыйатар, киһини араас туһата суох, албын санаатыгар аралдьыйа сылдьарыгар тириэрдиэн сөп. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһини харыстаан өйө-санаата аһара бара сылдьарын сиэри уонна киһи быһыытын тутуһуннаран тохтото, хааччахтыы сатыыр. Киһиэхэ үчүгэй быһыылары оҥорууга тириэрдэр санаалара сиэри үөскэтэллэр. Бу санаалары тутуһан салгыы оҥоруллар быһыылар үчүгэй буолан тахсалларын олоххо тутуһа сылдьыыга сиэр аналланар. Сиэр диэн хааччах киһи өйө-санаата аһара баран иһэрин аҕыйатан, тохтотон киһилии быһыыны оҥорууга тириэрдэргэ туттуллар. Оҕо улаатан иһэн тугу барытын киһи оҥорорун курдук оҥорор буоллаҕына киһи буолууну ситиһэр. Онтон оҥорор быһыылара барылара киһи быһыытын тутуһаллара киһи быһыыта диэн ааттанар. Киһи быһыытын тутуһуу диэн хааччах киһи оҥорор быһыыта аһара баран куһаҕаҥҥа кубулуйарын тохтотон киһи быһыытыгар киллэрэн биэрэргэ туһалыыр. Бу хааччахтары тус-туспа арааран билэн киһи өйө-санаата тутуһа сырыттаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олорор кыахтанарын сахалыы таҥара үөрэҕэ быһааран итэҕэйээччилэргэ тириэрдэр. Элбэх сыыһалардаах, албыннаан, була сатаан, мунньахтаан оҥоруллубут “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны туһанан сэбиэскэй былаас тобохторо саха дьонун өйдөрүн-санааларын “айыы үчүгэй” диэн сымыйанан этэн, оннук үөрэтэн киһи быһыытын аһара барааччылар, араас ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттунааччылар элбииллэригэр тириэртилэр. Биир эмэ сатабыллаах киһи оҥорор саҥаны айыыта табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥорорун биллэххэ табыллар. Элбэхтэр оҥоро сатыыр саҥаны айыылара бары кэриэтэ табыллыбакка, сатаммакка куһаҕаны элбэтэллэрин үөрэхтэммит дьон билиэхтэрэ этэ. Эдэрдэр оҥорор быһыылара хайа диэки салаллыытыттан быһааран тыл үөрэхтээхтэрэ оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” дьоҥҥо оҥорор куһаҕаннарын арааран быһаарар кыах баар буолла. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар саха дьонун албыннаан, була сатаан оҥорбут “айыыларын үөрэҕин” сыыһаларын, албыннарын мин арыйан “Чолбон” сурунаалга өссө 2006 сыллаахха суруйбутум, бу сымыйа үөрэх итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары албынныыр секта буоларын быһаарбытым. (2,70). Бу дьон оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара, “айыы үчүгэй” диэн этэрэ эдэрдэр айыыны, ол аата уратыны, урут билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санааларын аһара ыытан, улаатыннаран кэбиһэн куһаҕан быһыылары оҥороллорун элбэттэ. Аһара барбыт өйдөөх-санаалаах дьон ону-маны, ол-буну, араас айыыны була сатаан оҥоро сатыыллара үксээтэ уонна олортон үгүстэрэ табыллыбаккалар, сатаммаккалар куһаҕаны элбэтэн кэбиһэллэрэ сэти үөскэттэ. Сэт үөскээбит бэлиэтинэн элбэх киһи саҥаны айыыны, ким да оҥорбот быһыытын оҥороннор, антисептиги иһэн өлүүлэрэ тахсыбыта буолар. Бу элбэх дьон өлүүлэрэ үөскээбит төрүт биричиинэтин булан, үөрэтэн “айыы үөрэҕин” тэрийээччилэри эппиэккэ тардыы ирдэнэр. Элбэх сыыһалардаах “айыы үөрэҕэ” саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар оҥорбут куһаҕан өттүгэр халыйыылара манныктар: 1. Айыыны “үчүгэй” диэн сымыйанан этии. Маннык сымыйанан этииттэн эдэр уолаттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара улаатан ханнык эрэ айыыны, киһи билбэт буолан оҥорбот быһыытын оҥоро сатааннар сыыһа-халты туттуналлара, буруйу, куһаҕан быһыыны оҥороллоро элбээн хаайыыга киирэн тахсаллара үксээтэ. 2. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолар. Эт-сиин өллөҕүнэ өй-санаа эньиэргийэ ылара тохтуур уонна үгэстэринэн арахсан уларыйбат турукка киирэн туспа баран Үөһээ дойдуга айыы буолан тахсар. Айыылар Үөһээ эбэтэр былыргылыы эттэххэ Анараа дойдуга сылдьаллар. Бу айыылар ыҥырар, угуйар күүстэриттэн “айыы үчүгэй” диэн сымыйа үөрэххэ оҕустарбыт оҕолор айыы буола сатыыллара аһара улаатан бэйэлэригэр тиийинэллэрэ үксээтэ. 3. Эдэр дьахталлар элбээтилэр. Уһуннук үөрэтэр оскуоланы эдэр дьахталлар үөрэнэн бүтэрэр буоллулар. Уолаттары кытта бииргэ үөрэнэр улаатан эрэр кыргыттар айыыны, уратыны оҥорор санаалара элбээбититтэн, биир кыайар айыыларын оҥоро сатааннар кыыстарын харыстаабаттара үөскээн тарҕанан сылдьар. Бу эдэр дьахталлар чараас эрэһииҥкэ албыныгар түбэһэннэр эр дьон буор куттарын истэригэр буккуйаннар күүстээх, кыахтаах үлэни кыайар уолаттар төрөөбөт буолан хаалбыттарын сахаларга күүстээх тустууктара биллэ аҕыйаабыттара быһаарар. Кыайан саҥарбат, сатаан хамсаммат ыарыһах оҕолор элбээн иһэллэрэ биллибитэ ыраатта. 4. Наркоманнар элбээн иһэллэр. “Айыы үчүгэй” диэн сыыһа үөрэх дьайыытыттан эдэрдэр айыыны, уратыны, дьон билбэттэрин оҥоро сатыыр санаалара улаатан табаах тардаллара, арыгы иһэллэрэ, саҥа наркотиктары булан боруобалыы сатыыллара өссө элбээтэ. Ханнык эрэ айыыны оҥорор санаалара улааппыт эдэрдэр биирдэ эмэ боруобалыы оонньуу сылдьаннар наркотикка ыллара охсубуттарын бэйэлэрэ билбэккэ хаалалларыттан наркоманнар өссө үксээн иһэллэр. 5. Ыал кэлэр көлүөнэлэри үөскэтэр. Оҕо толору ыалга төрөөтөҕүнэ өйө-санаата туруктаах буолан иитии, үөрэтии көмөтүнэн киһи буолуу-ну ситиһэрэ кыаллар. Ыал буолуу оонньуу буолбатах, төрөппүттэри бэйэлэрин солбуйар кыахтаах оҕолору төрөтүүгэ, иитиигэ уонна киһи буолууга үөрэтиигэ аналланар. Аныгы эдэрдэр саҥаны айыыны, уратыны оҥорор санаалара үксээбититтэн, солумсахтара аһара улааппытыттан, эр уонна ойох эйэлээх, тэҥнээх сыһыаннарын сөптөөхтүк сыаналаабаттарыттан эдэр ыаллар арахсыылара элбээн иһэр. 6. Саха төрөппүттэрин быһаччы албыннааһын. Бу албын оҕо ийэ кута хантан эрэ халлаантан түһэр диэн сымыйанан, була сатаан этиилэриттэн үөскээн тахсар. Бу сымыйаны итэҕэйбит төрөппүттэр оҕо иитиитигэр аанньа кыһаммат буола сылдьаллар. Кыра оҕолорун ийэ кутун үчүгэй үгэстэринэн ииппэккэ атаахтатан, көҥүлүнэн ыытан кэбиһэллэриттэн үлэни үлэлээччилэр быста аҕыйаатылар. 7. Солун диэн тыл солумсах буолууну тохтотор. Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн тылы “сонун” диэн сахаларга суох тылынан солбуйан, солумсах буолуу суох буолбутун курдук оҥорон, дьон солумсахтарын улаатыннардылар. Солумсах санаа улаатыыта дьон атынтан-атыҥҥа көтүөккэлээн иһиилэрин элбэтэр уонна чэпчэки үлэни көрдүү сатыылларыттан, уһуннук үлэлэнэр үлэлэр кыайан үлэлэммэт буолуулара үөскээбититтэн биллэр. Тыа сирин үлэлэриттэн солумсах буолбут эдэрдэр барыылара элбээн иһэр. 8. Массыынанан айаннааһын айыыны оҥорууга тириэрдэр. “Айыы үөрэҕэ” диэн сымыйа, була сатаан мунньахтаан оҥоруллубут үөрэх дьайыытыттан дьон айыыны оҥоро сатыыр санаалара улаатан массыынанан айаннаан иһэн уратыны, дьон оҥорботторун оҥороору суол быраабылаларын тутуспаттарыттан уонна киһиргэс санаалара улааппытыттан атыттары куотан, инники киирэ сатаан аһара түргэнник айанныылларыттан киһи өлүүлээх абаарыйалар тахса тураллар. 9. Антисептиги иһии содула. “Айыы үчүгэй” диэн этии дьон айыыны оҥоро сатыыр санааларын улаатыннаран кэбиһэн уратыны, атыттар өссө билбэттэрин, оҥорботторун, ол аата айыыны оҥоро сатыыллара үөскээн сайынна. Ханнык эрэ испиирдээх антисептиги иһии диэн киһи оҥорбот быһыытын оҥоруу, олус улахан саҥаны айыы буолар.  Дьон антисептиги иһэн кэбиспиттэрэ олус улахан содулланан элбэх өлүү-сүтүү таҕыста, ону бүтүн Россия барыта биллэ. 10. Саҥа тыллары үөскэтэ сатааһын куһаҕана. Тыл үөрэхтээхтэрэ саха тылыгар урут суох, саҥа тыллары айан киллэрэ сатыыллара элбээн саха тыла нуучча тылынааҕар үөрэтэргэ ыараан, эрэйэ эбиллэн, өйдөммөтө үксээн таҕыста. Номуука, бэссэстибэ, бакылтыат, үнүстүтүүт диэн уустук, табан өйдөммөт маат курдук куһаҕан дьайыылаах тыллары элбэҕи оҥороннор эдэрдэри саха тылыттан тэйитэн эрэллэр. Төрөппүттэр үөрэтэргэ аһара ыараан хаалбыт саха тылын үөрэттэрэ оҕолорун биэрэллэрэ аҕыйаата. (3,8). 11. Сахалар эйэлээх сыһыаннарын алдьатыы. Тыл үөрэхтээхтэрэ эйэни харыстыырга аналлаах эйэ-нэм диэн тыллары эйэ-“дэм” диэн тылларга уларытаннар эйэҕэ сэрэнэн, нэмин билэн харыстаан сыһыаннаһыыны суох оҥоро сатыыллар. Сахалар эйэлээх буолууларын сэбиэскэй былаас кэмиттэн суох оҥорорго үлэлии сылдьаллар. Дэм диэн киһиргэтэр, дэбдэтэр тыл киһини аһара туттунууга тириэр-дэринэн эйэни нэмин билэн харыстааһыны суох оҥороруттан, дэҥниириттэн сахаларга эйэлэрэ кыайан үөскээбэккэ сылдьар. 12. Саха омугу эстиигэ тириэрдии. Тыл үөрэхтээхтэрэ “устуоруйа” диэн саҥа тылы булан остуоруйа диэн сахалар былыргы олохторун кэпсээннэрин суох оҥороннор саха омук былыргы олоҕун умуннарар санаалара ордук улахан куһаҕаҥҥа тириэрдиэн сөп. Ол курдук, бу саҥа тылы туһаныыттан былыргы олоҕун остуоруйаларын умнубут омук уларыйан, атын омукка кубулуйан хаалара уонна үйэтин кылгатан кэбиһэрэ үөскүүрүн оннооҕор арҕааҥҥы үөрэхтээхтэр билэллэр. Остуоруйа диэн былыргы олохпут кэпсээнин саҥа булбут “устуоруйа” диэн тылларынан солбуйаннар сахалар былыргы төрүттэрин уонна олорбут олохторун билиилэрин суох оҥоро сатыыллар. Былыргы төрүттэрин умнубут омуктар эстиигэ тиийэн хаалаллара наукаҕа төһө эмэ биллэрин үрдүнэн, бу дьон сахалары үрэйэргэ, эһэргэ анаан сэбиэскэй былаас саҕаттан үлэлээбиттэрин тохтото иликтэр. 13. Айыы диэн икки өрүттээх тылы уларыта сатааһын. Күн уонна түүн, сайын уонна кыһын айылҕа икки өрүтүн үөскэтэллэр. Айыы диэн киһи оҥорор быһыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһаарар икки өрүттээх өйдөбүллээх тылы “үчүгэй” эрэ оҥороору, онтон куһаҕаны туспа арааран “аньыы” диэн ааттыы сатыыллар. Киһи оҥорор быһыыларын маннык икки аҥы араарыы үчүгэй уонна куһаҕан дьон баар буолууларыгар тириэрдэрин таһынан, куһаҕан тупсан, үчүгэйгэ уларыйара тиийэн кэлэрин суох оҥорорун тэҥэ, өй-санаа кэмэ кэллэҕинэ эргийэн, солбуйсан биэрэригэр сөп түбэспэт. 14. Сахалар олохторун үөрэҕин тутуспат буолуу. Саха дьонун олохторун үөрэҕэ киһи көрсүө, сэмэй буолуутун тутуһарга ыҥырарын “айыы үчүгэй” диэн оҕолору оскуолаҕа үөрэтии суох оҥороруттан, эдэрдэр ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатаан сыыһа-халты туттуналлара үксээбитин таһынан, сиэри тутуспакка, киһи быһыытын аһара бара сылдьыылара биллэрдик элбээтэ. Ону-маны айа сатааһын санаата айыыны оҥорууга тириэрдэрэ уонна сыыһа-халты буолан тахсара элбэҕиттэн куһаҕан быһыыны үксэтэн кэбиһэрэ киһи сэрэхтээх буоларын ирдиир. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэри туһанан аһара барар өйүн-санаатын хааччахтаан киһилии быһыыга киллэрэн биэриини тутуһар. Өй-санаа үөрэҕэр “айыы үөрэҕин” куһаҕан дьайыытыттан маннык халыйыылар үөскээбиттэриттэн дьон оҥорор быһыылара куһаҕан өттүгэр халыйыыта үөскээтэ. Бу өй-санаа халыйыыта сэти үөскэппитин дьон бары билэллэрэ уонна харыстаналлара, “айыы үөрэҕэ” диэн секта албыныттан босхолоноллоро эрэйиллэр. Сэт үөскээһинэ саха омугу эстиигэ тириэрдиэн сөбүттэн эрдэттэн сэрэнэн элбэх сыыһалардаах, сахалары албынныыр “айыы үөрэҕин” тохтотуу ирдэнэр. Бу секта үгүс сыыһалара оҕолорун өйүн-санаатын харыстыыр, сыыһа-халты, аһара туттубатыгар кыра эрдэҕиттэн үөрэ-тэр төрөппүттэр үөрэхтэригэр сөп түбэспэт. Оҕо өйө-санаата аһара барыытыгар тириэрдэрин иһин тохтоттоххо эрэ эдэрдэр киһи буолууну, киһилии быһыыланыыны ситиһэр кыахтаналлар. Сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар сахалар өйдөрүн-санааларын буортулуур үлэлэрин тохтоппотохторуна олох салгыы баран сайдан истэҕинэ бэйэлэрэ симэлийиигэ тиийэллэрин билиэхтэрэ этэ. Омук сайдыыны ситиһэрин мэһэйдиир араас була сатаан оҥоруллар мэһэйдэри, харгыстары ылан быраҕан истэҕинэ эрэ ситиһиини оҥороро табыллар. Оҕо өйө-санаата, ийэ кута кыра эрдэҕинэ ийэтэ иитэн, үөрэтэн биэрбит быһыыларыттан үөскүүр үгэстэртэн хомулларын сахалар билэллэрин учуонайдар билбэттэрэ хомолтону эрэ үөскэтэр. Учуонай Р.И.Бравина оҕо ийэ кута үөскээһинин була сатаан маннык суруйар: - Верховный правитель Урунг Айыы Тойон во время любовного акта внедряет в мужчину через его темя кут будущего ребенка. Мужчина в свою очередь переносит его в лоно женщины. (4,51). Өй-санаа үөрэҕин билбэт аата саха дьонун барыларын ону-маны, хантан эрэ булан этэн албынныы сылдьыыны сэбиэскэй былаас үөрэхтээхтэрин тобохторо билигин да оҥоро сылдьалларын тохтоттохторуна табыллар. Киһи өйө-санаата аһара барарыттан, быстах санаата элбэҕиттэн араас, ол-бу саҥаны айыыны оҥоро сатыыра үксээн хаалар. Бэйэлэрэ быстах санаалаах сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар өй-санаа ити уратытын билбэт эрээрилэр, итэҕэл үөрэҕэр кыттыһа сатааннар оҥорбут “айыыларын үөрэҕэ” итэҕэллээх буолуохтарын баҕарар сахалары албыннаан айыы “үчүгэй” диэн этэринэн ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыыны оҥоро сатааһыны уонна сыыһа-халты туттунааччылары элбэтэн кэбистилэр. “Айыы үөрэҕэ” диэн сэбиэскэй былаас тобохторо була сатаан оҥорбут сымыйа үөрэхтэрэ, секта ити курдук хантан эрэ халлаантан ылыллыбыт быһаарыылары туһанан саха дьонун барыларын албынныы сылдьарыттан босхолонуу эрэйиллэр буолла. Саха дьонун өйдөрүгэр-санааларыгар сэти үөскэппит “айыы үөрэҕэ” диэн сектаны тохтотор кэм кэллэ. (5,12). == Туһаныллыбыт литература. == 1. Каженкин И.И. Сэт. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Ситис, 2024. – 104 с. 2. “Чолбон” сурунаал. 8 / 2006. 3. “Кыым” хаһыат. 30№, 2022 с. атырдьах ыйын 4 күнэ. 4. “Open” сурунаал. №3 (3), апрель-июнь 2013. 5. Каженкин И.И. Сэт үөскээһинэ. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ / И.И.Каженкин-Уйбаан Хааһах. – Дьокуускай: Ситис, 2025. – 104 с. [[Категорияларынан көрдөөһүн|Категорияларынан көрдөөһүн: Таҥара үөрэҕэ.]] 43w5fnjgfbdg7vgdv67j2p3gdu44p5k