1938

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1938</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2609</id>
    <revision>
      <id>427189</id>
      <parentid>425114</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тохсунньу */</comment>
      <origin>427189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47050" sha1="oz3w135a4dsxo2d74z7umubcm67b8s0" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Сыллар|1938}}
&lt;!--
{{Навигация для века|20}}
--&gt;

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 25]] — [[Күн (сулус)|Күн]] радиацията үрдээн, [[Дьүкээбил уота|дьүкээбил]] Арҕаа Европа дойдуларыгар көстүбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 3]] — [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Бараахап]] хаайыллыбыт. Ол эрээри дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола ол кэнниттэн 146 хонук буолан баран биирдэ суруллубут. Бу биэс ый устата туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук [[Алексеев Егор Егорович|Е. Алексеев]] суруйар.
* [[Олунньу 4]] — Адольф Гитлер бэйэтин сэбилэниилээх күүстэр баһылыктарынан анаммыт.

* [[олунньу 10]] күнүгэр - [[Румыния]] хоруола [[Кароль II]] диктартор боломуочуйатын ылбыт;

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 3]] — [[Сауд Аравията|Сауд Аравиятыгар]] [[нефть]] булуллубут;
* [[Кулун тутар 5]] — 1918 сыллаахха «Холбос» потребобществоны тэрийбит, 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэр төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин кэмитиэтин чилиэнэ [[Гаврилов Кузьма Осипович|Кузьма Гаврилов]] (01.12.1890—1938) олоҕо суох эрэпириэссийэҕэ түбэһэн, хаайыллыбыт.
* [[Кулун тутар 12]] — [[Аншлюс]]: Германия сэриилэрэ [[Австрия]]ҕа киирбиттэр.
* [[Кулун тутар 13]] — нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
* [[Кулун тутар 15]] — ВКП(б) биллиилээх диэйэтэллэрэ Н. И. Бухарин, А. И. Рыков, Н. Н. Крестинскай уо.д.а. ытыллыбыттар.
* [[Кулун тутар 26]] — Быыбарга [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] бастакы ыҥырыытыгар 130 дьокутаат талыллыбыт. Үрдүкү Сэбиэт 1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр олохтоммута.
* [[Кулун тутар 29]] — Иркутскайга өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, Дьокуускайдааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы ноурот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.) [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] хаайыллар. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн санаатын көнөтүк этэр, хорсун-хоодуот майгылаах, омугумсуйууну утаран саха быраабын элбэхтэ туруорсубут киһи этэ. 1942 сыллаахха хаайыыга өлбүтэ, буруйа суоҕа 1962 с. дакаастаммыта.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 1]] — [[Швейцария]]ҕа аан бастаан киэҥ араҥаҕа суураллар [[кофе]]ны көрдөрбүттэр.

* [[муус устар 10]] күнүгэр - [[Даладье]] [[Франция]] премьер-миниистиринэн буолбут;
* [[Муус устар 17]] — Сэбиэскэй Сойууска [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] олохтоммут.
* [[Муус устар 22]] — саха биллиилээх устуорук учуонайын [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтовы]] Москуба чугаһынааҕы Дмитров куоракка үлэлии олордоҕуна «сахалар дьыалаларыгар» П. А. Ойуунускайы кытта тутан ылан хаайбыттара. Ол сыл сайыныгар үспүйүөн диэн сымыйаннан буруйдаан ытан өлөрбүттэрэ.

* [[муус устар 24]] күнүгэр - [[Пятс]] [[Эстония]] президенынан буолбут;

=== Ыам ыйа ===

=== Бэс ыйа ===

* [[Бэс ыйын  7]] — [[Австрия]] нацистыы бырабыыталыстыбата кэргэннии буолааччылар арийдартан төрүттээхтэрин дакаастыахтаахтарын туһунан биллэрбит.
* [[Бэс ыйын 11]] — [[Кытай]] уонна [[Дьоппуон]] икки ардыларыгар улахан [[Ухань]] кыргыһыыта саҕаламмыт. Манна 4 ыйтан тахса буолбут кыргыһыы түмүгэр [[дьоппуон]]нар [[Ухань]] куоратын ылбыттар эрээри, олус элбэх сүтүктэммит буолан, [[Кытай]]га кимэн киириилэрин бытаардыбыттар уонна сотору кэминэн тохтоппуттар.

* [[Бэс ыйын 23]] — Москубаҕа &quot;саха буржуазнай омугумсуйар өрөбөлүүссүйэни утарар подпольетын кыттыылааҕын быһыытынан&quot; [[Потапов Серафим Георгиевич|Серафим Потапов]] тутуллубута. Саха устуоруктарыттан биир бастакылара, кыраайы үөрэтээччи, дьоҕурдаах суруналыыс быһыытынан биллибит киһи, судаарыстыба диэйэтэлэ. Бу күннэргэ [[Былатыан Ойуунускай|П. А. Ойуунускайы]], [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Г. В. Ксенофонтову]] эмиэ туппуттара.
* [[бэс ыйын 25]] күнүгэр - [[Дуглас Хайд]] [[Ирландия]] маҥнайгы президенынан талылыбыт;

* [[Бэс ыйын 29]] — [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Бараахап]] дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола суруллубут. Олунньу 3 күнүгэр хаайыллыбыт эрээри, архыыпка баар дьыалаҕа ол кэнниттэн 146 хонук иһигэр туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук Е. Алексеев суруйар.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 2]] — [[РСФСР]] Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан урукку Мэгэдьэк оройуона [[Ньурба оройуона]] диэн ааттаммыт.
* [[От ыйын 4]] — [[Алдан (куорат)|Алдаҥҥа]] 4 саханы буржуазнай национализмҥа буруйдуур суут саҕаламмыт: [[Габышев Петр Гаврилович|Петр Габышев]] (&quot;Якутзолото&quot; былаанныыр отделын сэбиэдиссэйэ), [[Лебедкин Иван Петрович|Иван Лебедкин]] (&quot;Якутзолото&quot; старшай геолога), [[Попов Александр Дмитриевич|Александр Попов]] (&quot;Якутзолотопродснаб&quot; управляющайын солбуйааччы), [[Рысаков Николай Гаврилович|Николай Рысаков]] (&quot;Якутзолото&quot; руднай фабрикатын сэбиэдиссэйэ). Суут 3 күн буолбута. А. Я. Вилинов салалталаах НКВД силиэстийэлиир бөлөҕө икки провокаторы уонна сокуоннайа суох ньымалары туһанан дьыала тэрийбитэ сымыйата көстөн турара эрээри, НКВД-ттан куттанар суут бу дьону буруйдаахтар диэн быһаарбыта, Габышев уонна Попов ытыллыбыттара, Лебедкин 15 сыл хаайыыга ууруллубута (онно өлбүтэ), Рысаков 10 сыл хаайыыга уонна 3 сыл көскө ууруллубута (1955 сыллаахха буруйа суоҕун туруорсан сууттаспыта, төрдүөннэрин реабилитациялаппыта)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Николаев И.И., Ушницкай И.П.|заглавие=Центральное дело (Хроника сталинских репрессий в Якутии)|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1990|страницы=48-51|страниц=160|тираж=25000}}&lt;/ref&gt;.
* [[От ыйын 13]] — [[Говард Хьюз]] аан дойду рекордун олохтуур көтүүтүн кэмигэр Дьокуускайга түһэн ааспыт. Метеоролог кыргыттар тэлиэгэлээх атынан айанньыттары көрсө баран иһэр буоланнар, сөмүлүөт түһүөхтээх хонуутун үрдүнэн иккитэ эргийэргэ күһэллибит. Хьюз туһунан элбэх киинэ уһуллубута, онтон ордук биллэллэрэ Мартин Скорцезе устубут &quot;Авиатора&quot;, онно Хьюз оруолун [[Леонардо ДиКаприо|Ди Каприо]] толорбута.
* [[От ыйын 26]] — [[НКВД]] салайааччыта [[Ежов |Ежов]] Сталиҥҥа РККА уонна ВМФ 138 хамандыырын ытарга сүбэлээн испииһэк ыыппыт. Сталин уонна Молотов ол испииһэккэ уураах суруйбуттар: «Бары 138 киһини ытарга».

* [[От ыйын 29]] — [[атырдьах ыйын 9]] — [[Хасаан кыргыһыылара (1938)|Хасаан күөлгэ Сэбиэскэй Сойуус сэбилэниилээх күүстэрэ уонна Япония аармыйатын кыргыһыылара]] буолбут.
* [[От ыйын 31]] — [[Приморскай кыраай]] кыраныыссатыгар Хасан күөлүгэр [[Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[Дьоппуон]] ыккардыларыгар кыргыһыы саҕаламмыт.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка үрдүк үөрэх кыһаларыгар ''кэтэхтэн үөрэх'' киллэриллибит. Маннык үөрэҕи үлэни кытта дьүөрэлээн ылыахха сөп. Кэнники кэмнэ информационнай технология сайдан ''кэтэхтэн үөрэх'' дьыстаансыйа (ыраахтан) үөрэҕириигэ чугаһаабыт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 12]] — Адольф Гитлер [[Чехословакия]] Судет уобалаһыгар автомномия биэрэрин ирдээбит уонна онно олохтоох ньиэмэстэр бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ быһаарыахтаахтарын туһунан эппит. Бу Чехословакияҕа саба түһэр сылтах этэ.

* [[Балаҕан ыйын 29]] — [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Франция]], [[Германия]] уонна [[Италия]] ыккардыларынан Чехословакия Судет уобалаһын туһунан туһунан кэпсэтэн тыл тылга киирсибиттэр, уонна түүн буолуута [[1938 сыллааҕы Мюнхен сөбүлэҥэ|Мюнхен сөбүлэҥэ]] диэн ааттаммыт докумуоҥҥа илии баттаабыттар. Бү сөбүлэҥинэн Судет уобалаһа Чехословакияттан былдьанан нацистыы Германияҕа бэриллибит.

* [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Мюнхеннааҕы сөбүлэҥ]] усулуобуйатын кытта Чехословакия бэрэсидьиэнэ Эдвард Бенеш сөбүлэспит (ил түмэнтэн көҥүл ылбакка эрэ).

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы]] — [[Дьоппуоннар]] [[Гуандьоу]] куораты сэриилээн ылаллар;
* Алтынньы — Польша Чехословакия [[Тешин уобалаһа|Тешин уобалаһын]] оккупациялаабыт;

* [[Алтынньы 1]] — Германия сэриилэрэ Чехослования кыраныыссатын туораан [[Судет уобалаһа|Судет уобалаһыгар]] киирбиттэр, 10 чыыһылаҕа бу уобалаһы бүтүннүүтүн ылбыттар.
* [[Алтынньы 5]] — Нацистыы Германияҕа [[дьэбириэйдэр]] пааспардарын суох гыммыттар.
* [[Алтынньы 16]] — [[Тыва|Тыыва]]ҕа сэттэ үрдүк сололоох тойон суутунан ытыллыбыт. Бу &quot;Тоҕус киһи дьыалата&quot; диэн ааттаммыт, сымыйанан дьоппуон үспүйүөннэрэ диэн буруйдаан дьону тутан-хабан барыыларыттан Тыываҕа &quot;улахан террор&quot; саҕаламмыта. Санаттахха ол саҕана Тыыва туспа дойду этэ, ол эрээри [[ССРС|ССРС-тан]] улахан тутулуктааҕа. Москубаҕа үөрэммит [[Салчак Тока]] салалталаах хаҥас сталинистар өрөспүүбүлүкэҕэ төннөн кэлэн былааһы былдьаһыыларын кытта ситимнииллэр. Ону таһынан репрессиялар дойду ис дьыалатын миниистирэ Ежов бастакы солбуйааччытын Фриновскайы кытта быһаччы ситимнээҕин, ССРС НКВД-тын боломуочунайа (Рогов) 1936 сылтан өрөспүүбүлүкэҕэ олорон үлэлээбитин бэлиэтииллэр.&lt;ref&gt;{{кинигэ|автор=Доржу Зоя Юрьевна, Иргит Оттук Юрьевич|заглавие=ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В ТУВИНСКОЙ НАРОДНОЙ РЕСПУБЛИКЕ (1921–1944 гг.)|издательство=Наука|год=2022}}&lt;/ref&gt;
* [[Алтынньы 17]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] олохтоммут. Бу мэтээлинэн уопсайа 5 210 078 киһи наҕараадаламмыта.
* [[Алтынньы 20]] — [[ССРС]] Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Уһук Илин кыраайын икки кыраайга араарыы түмүгэр [[Хабаровскай кыраай]] уонна [[Приморскай кыраай]] тэриллибиттэр.
* [[Алтынньы 22]] — [[ССРС]] ыарахан бырамыысыланнаһын Наркомаата [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы улууһун]] [[Эһэ Хайа]]тыгар [[хорҕолдьун]] байытар кэмбинээт — «Якутолово» — тэрийбит.
* [[Алтынньы 30]] — [[АХШ]]-га [[Герберт Уэльс]] «Аан дойдулар сэриилэрэ» диэн фантастика романын [[араадьыйа]]ҕа ааҕыыта буолбут. Ааҕыыны дьиҥнээх репортаж курдук истииллээн оҥорбуттарыгар сорох истээччилэр итэҕэйбиттэр, паника тахсыбыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 9]] — [[Германия]] уонна [[Австрия]] үрдүнэн ''Курустаал түүнэ'' диэн улахан [[дьэбириэйдэр|дьэбириэй]] погрома буолбут. Бу түгэн дьэбириэй омугун эһэ сатаабыт [[Холокост]] бэлиитикэтин саҕаланыытынан ааҕыллар.
* [[Сэтинньи 16]] — Самбо диэн спорт көрүнэ төрүттэммит. Дзюдоҕа уонна джиу-джитсуга олоҕуран айыллыбыт самбо (''самозащита (самооборона) без оружия'') бэйэтэ успуорт уонна бойобуой диэн икки көрүҥҥэ арахсар.

* [[Сэтинньи 23]] — дьоппуон сэриитэ [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] Фучжоу пуордун ылбыт.
* [[Сэтинньи 24]] — Ленинградка Япония туһатыгар үспүйүөннээһиҥҥэ сымыйанан буруйдаммыт илин тыллары чинчийэр 12 учуонай ытыллыбыт. Кэлин бу учуонайдартан биирдэстэригэр Николай Невскэйгэ Ленин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэни анаабыттара. Сордооһуну-муҥнааһыны тулуйбакка бары &quot;буруйдарын&quot; билиммиттэрэ, арай, Невскэй ойоҕо, омугунан дьоппуон Исоко Мантани-Невская билиммэтэҕэ. 

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 6]] — [[Франция]] уонна [[Германия]] доҕордоһуу туһунан пакт түһэрсибиттэр. Франция салайааччылара бу саҕана Германияны [[Сэбиэскэй Сойуус]] диэки сэриинэн барыа диэн эрэммиттэр эбит.
* [[Ахсынньы 27]] — ССРС-ка [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]] диэн ытык аат олохтоммут. Бу инннинэ [[Үлэ Дьоруойа]] диэн сыбаанньа баар этэ.


&lt;!-- * [[30 октября]] — В [[Соединённые Штаты Америки|США]], на [[Радиостанция|радиостанции]] CBS состоялась трансляция радиоверсии [[Фантастика|фантастического]] романа [[Уэллс, Герберт|Герберта Уэллса]] [[Война миров|«Война миров»]], стилизованная под прямой репортаж с места событий. Многие американцы поверили в реальность событий, что вызвало невиданную панику.
* [[Ноябрь]] — [[Венгрия]] оккупировала южные районы [[Словакия|Словакии]] и Закарпатской [[Украина|Украины]].
* [[4 ноября]] — основан заповедник [[Тигровая балка]] в [[Таджикистан]]е.
* [[9 ноября]] — погиб (умер от побоев на допросе) [[Маршал Советского Союза]] [[Блюхер, Василий Константинович|В.&amp;nbsp;К. Блюхер]].
* В ночь с 9 на [[10 ноября]] произошли массовые [[еврей]]ские [[погром]]ы в Германии, которые вошли в историю как «[[Хрустальная ночь]]».
* [[29 ноября|29]] — [[30 ноября]] — перелёт [[Джонни Джонса]] из [[Лос-Анджелес]]а в [[Нью-Йорк]] на лёгком самолёте [[Aeronca 50 Chief]]. За 30 часов 47 минут покрыто расстояние в 4484 км.
* [[27 декабря]] — в пересыльном [[Исправительно-трудовой лагерь|лагере]] во [[Владивосток]]е умер преступник [[Мандельштам, Осип Эмильевич|Осип Мандельштам]]
* [[27 декабря]] — [[Франклин Делано Рузвельт|президент Рузвельт]] объявляет начало [[Программа обучения гражданских пилотов|Программы обучения гражданских пилотов]] и формирование [[Civil Air Patrol|Гражданского аэропатруля]] — вспомогательной гражданской организации ВВС США.
* [[Германия|Немецкий]] инженер [[Цузе, Конрад|Конрад Цузе]] (Konrad Zuse) создал первую в мире программируемую [[Вычислительная машина|вычислительную машину]] [[Z1 (вычислительная машина)|Z1]].
* [[Санкт-Петербург|Петроградское]] издательство [[Academia]] переведено в [[Москва|Москву]] и включено в состав [[Гослитиздат]]а.
* В Вуппертале-Элберфельд в Рурской долине Германии двумя немецкими учёными — Gerhard Schrader и Ambrose, пытавшимися получить более мощные пестициды, был открыт [[Зарин (химическое оружие)|зарин]].
* Создан Государственный эстрадный оркестр Армении, джазовый оркестр, организованный [[Айвазян, Артемий Сергеевич|Артемием Айвазяном]].--&gt;

== Төрөөбүттэр ==
''Өссө көр: [[:Category:1938 сыллаахха төрөөбүттэр]]''
* [[Герасимов Иннокентий Гаврильевич]] - учуутал, саха тылын үөрэхтээҕэ,
* [[Горохов Христофор Петрович|Горохов Христофор Петрович - Элгэстэй]] - поэт
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 6]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Горохов Христофор Петрович|Христофор Горохов - Элгэстэй]] — бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.

* [[Тохсунньу 25]] — [[Высоцкай Владимир Семёнович|Владимир Высоцкай]], [[артыыс]], [[поэт]], [[ырыаһыт]] (өлбүт сыла [[1980]]).
* [[Тохсунньу 26]] — [[Чугунов Афанасий Васильевич|Афанасий Чугунов]], селекционер учуонай, РФ, СӨ наукаларын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара
* [[Тохсунньу 29]] — [[Алексеев Николай Алексеевич]], этнография уонна [[Түүр омуктар|түүр]] тыллаах [[Сибиир]] омуктарын фольклордарыгар киэҥ билиилээх специалист, устуоруйа билимин дуоктара.
* [[Тохсунньу 30]] — [[Ислам Каримов]] — [[Узбекистан]] бастакы бэрэсидьиэнэ (1990—2016).

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 10]] — [[Ларионов Владимир Петрович]] - СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, РАН академига, СӨ Академияларын чилиэнэ, техническэй наука доктора, профессор.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 15]] — [[Сидоров Василий Романович|Василий Сидоров]] — фотограф, суруйааччы, РСФСР олох-дьаһах ѳҥѳтүнэн хааччыйыыга үтүѳлээх үлэһитэ, туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун, Алтан, Хара нэһилиэктэрин Ытык киһитэ, &quot;Таммахтар&quot; литэрэтиирэ холбоһук чилиэнэ, &quot;Эркээйи&quot; хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ.
* [[Кулун тутар 17]] — [[Михайлова Марта Георгиевна]], ССРС үрдүкү үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1998), филология науукатын кандидаата, СГУ профессора. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

=== Муус устар ===
* [[муус устар 8 күнэ]] — [[Аннан, Кофи|Кофи Аннан]], Холбоһуктаах Нациялар сүрүн секретээрэ.
* [[муус устар 10 күнэ]] — [[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Черномырдин]], российский политик.
* [[муус устар 30]] — [[Улуро Адо]] - Гаврил Николаевич Курилов — дьүкээгир поэта, прозаик, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 2]] — [[Махаров Егор Михайлович]] — бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СГУ бөлүһүөпүйэ кафедратын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА акадьыамыга.

* [[Ыам ыйын 12]] сыллаахха Уус-Алдан улууһугар Чэриктэй нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Саввин Василий Васильевич|Василий Саввин]].

* [[ыам ыйын 24]] — [[Томми Чонг]], [[Канада|канадский]] [[актёр]], [[музыкант]], участник дуэта [[Чич и Чонг]].

=== Бэс ыйа ===
* [[бэс ыйын 4]] — [[Дмитриев Петр Никифорович]] — РФ суруйааччыларын уонна суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ
* [[Бэс ыйын 7]] — [[Петров Степан Никифорович|Степан Петров]] — саха муосчута, РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 9]] — [[Ильяхов Петр Николаевич]] (09.06.1938—19.05.2004) — устуоруйа билимин хандьыдаата
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Атласов Семен Владимирович]] (17.06.1938—20.10.2002) — устуоруйа билимин хандьыдаата
* [[Бэс ыйын 23]] — [[Васильев Валериан Романович]] — саха графига
* [[Бэс ыйын 25]] — [[Каинчин Дибаш Борукович|Дибаш Каинчин]] (Jыбаш Каинчин; 2012 өлб.) - аныгы алтаай литэрэтиирэтин бөдөҥ суруйааччыта.


* [[Бэс ыйын 30]] — [[Попов Борис Николаевич|Борис Николаевич Попов]] төрөөбүт, СӨ үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа социальнай ноуукаларын академига, Петровскай ноуука уонна искусство Академиятын чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Үрдүкү оскуола академиятын чилиэн-корреспондена, философскай ноуукалар дуоктардара, профессор. ССРС суруйааччыларын сойууһун (билигин Норуоттар ыккардыларынааҕы суруйаачылар сойуустарын сообществота) уонна Арассыыйа суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ. Чурапчы улууһун ытык киһитэ.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 20]] — [[Герман, Алексей Юрьевич|Алексей Юрьевич Герман]], [[кинорежиссёр]].
* [[От ыйын 20]] — [[Абый улууһа|Абый оройуонун]] Мугурдаах нэһилиэгэр бэлиитик [[Черов Иван Данилович|Иван Черов]] төрөөбүт.

* [[От ыйын 23]] — [[Васильев Валериан Романович|Валериан Васильев]] — график-худуоһунньук, Ойуунускай аатынан Саха АССР бириэмийэтин лауреата

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]], [[премьер-министр]] и [[президент]] [[Украина|Украины]].
* [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Негенбля Иван Ефимович]] - Саха култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ историческай ноуука кандидаата, публицист.
* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Гаврильев Дмитрий Николаевич|Дмитрий Гаврильев]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, документалист-суруйааччы, Арассыыйа Федерациятын суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, [[Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Баайаҕа]], итиэннэ Амма улууһун [[Абаҕа (Амма улууһа)|Абаҕа]] нэһилиэктэрин  уонна [[Амма улууһа|Амма улууһун]] ытык киһилэрэ.
* [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Форсайт Фредерик|Фредерик Форсайт]], [[Англия|английский]] [[писатель]].

=== Балаҕан ыйа ===
* [[балаҕан ыйын 10]] — [[Иванов Петр Михайлович]] - медицина доктора, профессор.
* [[балаҕан ыйын 17]] — [[Тырылгин Михаил Афанасьевич]], медицина доктора, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.
* [[балаҕан ыйын 22]] — [[Рид, Дин|Дин Рид]], [[Соединённые Штаты Америки|американский]] [[актёр]] и [[певец]] (ум. [[1986]]).
* [[Алтынньы 27]] — [[Быканов Прокопий Иннокентьевич]] — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[сэтинньи 5]] — [[Дассен, Джо|Джо Дассен]], [[Франция|французский]] певец и музыкант (ум. [[1980]]).
=== Сэтинньи ===
* Сэтинньи 5 — [[Васильев Николай Васильевич]] (05.11.1938—11.04.1990) — философскай билим кандидата.
* [[сэтинньи 16]] — [[Свердлов, Евгений Давидович|Евгений Давидович Свердлов]], [[СССР|советский]] и [[Россия|российский]] [[биохимия|биохимик]], профессор, академик [[РАН]], директор Института молекулярной генетики [[РАН]], руководитель лаборатории структуры и функции генов человека Института биоорганической химии им. М.&amp;nbsp;И. Шемякина и Ю.&amp;nbsp;А. Овчинникова [[РАН]].
=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 12]] — [[Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна)]] — Саха култууратын аан дойдуга тарҕатааччы, Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор саха дьахтара, тыйаатыр үлэһитэ, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт.
* [[Ахсынньы 12]] — [[Васильева Дора Егоровна]] — филология билимин дуоктара.
* Ахсынньы 12 — [[Хобусаров Роман Иннокентьевич]] — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.
* Ахсынньы 12 — [[Бикбаев Равиль Тухватович|Равиль Бикбаев]], башкиир бэйиэтэ, литературовед.
* [[Ахсынньы 14]] — [[Пахомов Иннокентий Осипович|Иннокентий Пахомов]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх реформатора, 1992-2004 сылларга СӨ Сир реформатын уонна сир ресурсаларын судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, сири олохтооһун туһунан элбэх кинигэ ааптара.
* [[Ахсынньы 16]] — [[Васильева-Кралина Инна Ивановна|Инна Васильева-Кралина]] — альголог учуонай, биология билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.

* [[Ахсынньы 22]] — [[Лощиц Юрий Михайлович|Юрий Михайлович Лощиц]], русский [[писатель]].

== Өлбүттэр ==
''Өссө көр: [[:Category:1938 сыллаахха өлбүттэр]]''
=== Чопчуланыахтаах ===
* [[Винокуров Иван Николаевич (олоҥхоһут)|Винокуров Иван Николаевич]] — [[Табахыырап]] (1851 — 1938), аатырбыт олоҥхоһут.
* [[Гаврилов Кузьма Осипович]] (01.12.1890—1938) — 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ
* [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич |Гавриил Васильевич Ксенофонтов]] (1888—1938) — устуорук, этнограф, сахалар, бүрээттэр, эбэҥкилэр фольклордарын чинчийээччи.
* [[Скрябин Адам Васильевич]] (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 11]] — [[Лангемак Георгий Эрихович|Георгий Лангемак]] ытыллыбыт (1898 төр.), ракетнай техника салаатыгар үлэлээбит сэбиэскэй учуонай, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (өлбүтүн кэннэ).
* [[Тохсунньу 14]] — [[Пепеляев Анатолий Николаевич]] - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥнэр генерааллара. (ытылынна)
* [[Тохсунньу 16]] — Саха АССР ВЦИК-ка бэрэстэбиитэлин Дьааҥы [[Дулҕалаах|Дулҕалааҕыттан]] төрүттээх [[Шараборин Христофор Прокопьевич|Христофор Шараборины]] Москубаҕа ытан өлөрбүттэр. 1931 сыллаахтан 1937 сыллаахха диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Өссө 1937 сыл бастакы аҥаарыгар САССР НКВД-тын тойоно А.П. Коростин Шараборины хаайаары гыммытын Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бастакы сэкиритээрэ П.М. Певзняк көҥүлүн биэрбэтэх, Москубаҕа бэрэстэбиитэлинэн ыыппыт эбит, ол эрээри бу миэрэ көмөлөспөтөҕө, 1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москубаҕа хаайыллыбыта.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 11]] — [[Лацис, Мартиньш|М.&amp;nbsp;Я. Лацис]], ытыллыбыт.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 15]]- [[Бухарин, Николай Иванович|Н.&amp;nbsp;И. Бухарин]], [[Рыков, Алексей Иванович|А.&amp;nbsp;И. Рыков]], [[Крестинский, Николай Николаевич|Н.&amp;nbsp;Н. Крестинский]], и некоторые другие фигуранты [[Третий Московский процесс|Третьего Московского процесса]], расстреляны.
* [[Кулун тутар 17]] — [[Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)]] (22.05.1906—17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 14]] — [[Нарбут Владимир Иванович|Владимир Нарбут]], ытыллыбыт
* [[Муус устар 16]] — Саха АССР ВЦИК-ка бэрэстэбиитэлин Дьааҥы [[Дулҕалаах|Дулҕалааҕыттан]] төрүттээх [[Шараборин Христофор Прокопьевич|Христофор Шараборины]] Москубаҕа ытан өлөрбүттэр. 1931 сыллаахтан 1937 сыллаахха диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Өссө 1937 сыл бастакы аҥаарыгар САССР НКВД-тын тойоно А.П. Коростин Шараборины хаайаары гыммытын Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бастакы сэкиритээрэ П.М. Певзняк көҥүлүн биэрбэтэх, Москубаҕа бэрэстэбиитэлинэн ыыппыт эбит, ол эрээри бу миэрэ көмөлөспөтөҕө, 1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москубаҕа хаайыллыбыта.
* [[Муус устар 26]] — [[Эдмунд Гуссерль]] (1859 төр.), ньиэмэс бөлүһүөгэ, феноменология төрүттээччитэ.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 5]] — [[Кано, Дзигоро|Дзигоро Кано]], создатель [[дзюдо]], основатель школы [[Кодокан]].


=== Сайын ===
* [[Бэс ыйын 29]] — [[командарм 1-го ранга]] [[Белов, Иван Панфилович|И.&amp;nbsp;П. Белов]], расстрелян.
* [[От ыйын 28]] — [[Аммосов Максим Кирович]] — советскай государственнай уонна партийнай деятель, 
* [[От ыйын 28]] — [[Межлаук, Валерий Иванович|В.&amp;nbsp;И. Межлаук]], расстрелян.
* [[От ыйын 29]] — [[Дыбенко, Павел Ефимович|П.&amp;nbsp;Е. Дыбенко]] и [[Вацетис, Иоаким Иоакимович|И.&amp;nbsp;И. Вацетис]], расстреляны.

* [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Агранов, Яков Самуилович|Я.&amp;nbsp;С. Агранов]] и [[Берзин, Эдуард Петрович|Э.&amp;nbsp;П. Берзин]], а также преступник [[ВКП(б)]] [[Бубнов, Андрей Сергеевич|А.&amp;nbsp;С. Бубнов]], расстреляны.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — [[Станиславскай Константин Сергеевич|Константин Сергеевич Станиславскай]], тыйаатыр дьайыксыта.
* [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Калниньш Фридрих Карлович|Ф.&amp;nbsp;К. Калниньш]], ытыллыбыт.
* [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Донской Семен Николаевич (иккис)|Семен Донской (иккис)]] — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Бела Кун]] ытыллыбыт (1886 төр.), [[Венгрия]] хомуньууһа, суруналыыс, бэлиитик. 
=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Барахов Исидор Никифорович]] (Иванов) (1898—1938) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, XIX үйэ саҕаланыытыгар биллибит судаарыстыбаннай уонна партийнай диэйэтэл.
* [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Гаврилов Кузьма Осипович|Кузьма Гаврилов]] — 1920-с сылларга [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук»]] уонна [[Саха кэскилэ|«Саха кэскилэ»]] түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин комитетыгар дьарыктаммыта. [[&quot;Холбос&quot; Респотребсоюз|«Холбос» Респотребсоюhу]] төрүттээччи.

* [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Яныш Ялкайн]] (1906 төр.) ытыллыбыт, мари омук суруйааччыта, тылбаасчыт, фольклорист.

=== Сэтинньи ===
*[[Сэтинньи]] — [[Мустафа Кемал Ататүрк]], [[Түркийэ|Түркийэ Республикатын]] төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ.

* [[Сэтинньи 10]] — [[Мустафа Кемал Ататүрк]] — [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтин]] төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ. Элбэх уларытыыларын иһигэр, туурак тылын арааб уонна перс тылларын аһара күүстээх сабыдыалыттан ыраастаабыта, төрүт түүр тылынан-өһүнэн солбуттарбыта, ол туһугар [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскай]] саха тылын тылдьытын туурактыы тылбаастаппыта.
* [[Сэтинньи 21]] — [[Корнилов Борис Петрович|Борис Петрович Корнилов]], нуучча бэйиэтэ (ытыллыбыт).

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 25]] — [[Чапек, Карел|Карел Чапек]], чешский писатель.

* [[Белых, Григорий Георгиевич|Григорий Белых]] — сэбиэскэй суруйааччы, «[[Республика ШКИД]]» кинигэни суруйсубут киһи. Хаайыыга [[сэллик]]тэн өлбүтэ.
* [[Ахсынньы 27]] — [[Осип Мандельштам]] (1891 төр.), XX үйэ нуучча бөдөҥ бэйиэттэриттэн биирдэстэрэ, тылбаасчыт уонна литэрэтиирэ кириитигэ. Былааһы утарда диэн буруйданан хаайыыга угуллубута, Владивостокка Дальстрой пересыльнай лааҕырыгар өлбүтэ.

== [[Нобель бириэмийэтэ]] ==
* [[Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ|Физика]] — [[Ферми, Энрико|Энрико Ферми]] — «За доказательства существования новых [[Радиоактивность|радиоактивных]] [[Химический элемент|элемент]]ов, полученных при облучении [[нейтрон]]ами, и связанное с этим открытие [[Ядерная реакция|ядерных реакций]], вызываемых медленными нейтронами».
* [[Химияҕа Нобель бириэмийэтэ|Химия]] —
* [[Медицинаҕа Нобель бириэмийэтэ|Медицина и физиология]] —
* [[Литератуураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литература]] —
* [[Нобель бириэмийэтэ эйэ иһин|Премия мира]] —

== Өссө көр ==
*
{{Template:Translation ru-sah}}

[[Категория:1938|*]]</text>
      <sha1>oz3w135a4dsxo2d74z7umubcm67b8s0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427190</id>
      <parentid>427189</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муус устар */</comment>
      <origin>427190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46029" sha1="dur1rrp9uczc3el61zddeuzm3dag6e1" xml:space="preserve">{{alsonumber|1938}}
{{Сыллар|1938}}
&lt;!--
{{Навигация для века|20}}
--&gt;

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 25]] — [[Күн (сулус)|Күн]] радиацията үрдээн, [[Дьүкээбил уота|дьүкээбил]] Арҕаа Европа дойдуларыгар көстүбүт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 3]] — [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Бараахап]] хаайыллыбыт. Ол эрээри дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола ол кэнниттэн 146 хонук буолан баран биирдэ суруллубут. Бу биэс ый устата туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук [[Алексеев Егор Егорович|Е. Алексеев]] суруйар.
* [[Олунньу 4]] — Адольф Гитлер бэйэтин сэбилэниилээх күүстэр баһылыктарынан анаммыт.

* [[олунньу 10]] күнүгэр - [[Румыния]] хоруола [[Кароль II]] диктартор боломуочуйатын ылбыт;

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 3]] — [[Сауд Аравията|Сауд Аравиятыгар]] [[нефть]] булуллубут;
* [[Кулун тутар 5]] — 1918 сыллаахха «Холбос» потребобществоны тэрийбит, 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэр төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин кэмитиэтин чилиэнэ [[Гаврилов Кузьма Осипович|Кузьма Гаврилов]] (01.12.1890—1938) олоҕо суох эрэпириэссийэҕэ түбэһэн, хаайыллыбыт.
* [[Кулун тутар 12]] — [[Аншлюс]]: Германия сэриилэрэ [[Австрия]]ҕа киирбиттэр.
* [[Кулун тутар 13]] — нуучча тыла ССРС бары оскуолаларыгар булгуччу үөрэтиллэр буолбут.
* [[Кулун тутар 15]] — ВКП(б) биллиилээх диэйэтэллэрэ Н. И. Бухарин, А. И. Рыков, Н. Н. Крестинскай уо.д.а. ытыллыбыттар.
* [[Кулун тутар 26]] — Быыбарга [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] бастакы ыҥырыытыгар 130 дьокутаат талыллыбыт. Үрдүкү Сэбиэт 1937 сыллаахха Саха АССР Конституцията уларыйбытын түмүгэр олохтоммута.
* [[Кулун тутар 29]] — Иркутскайга өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, кавалерист, Гражданскай сэрии кэмигэр Саха сиригэр кыһыл разведчиктар этэрээттэрин хамандыыра, Дьокуускайдааҕы хомуньуус баартыйа кэмитиэтин чилиэнэ, экэнэмиис (Ленинграадтааҕы ноурот хаһаайыстыбатын үнүстүүтэ, 1924-26 сс.), Саха сиринээҕи Госбаан хонтуоратын управляющайа, Өлүөнэ өрүс пароходствотын управлениетын начаалынньыгын солбуйааччы, инженер-гидролог (Ленинграадтааҕы транспортнай академия, 1930-34 сс.) [[Иванов Семен Георгиевич|Семен Иванов]] хаайыллар. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн санаатын көнөтүк этэр, хорсун-хоодуот майгылаах, омугумсуйууну утаран саха быраабын элбэхтэ туруорсубут киһи этэ. 1942 сыллаахха хаайыыга өлбүтэ, буруйа суоҕа 1962 с. дакаастаммыта.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 1]] — [[Швейцария]]ҕа аан бастаан киэҥ араҥаҕа суураллар [[кофе]]ны көрдөрбүттэр.

* [[муус устар 10]] күнүгэр - [[Даладье]] [[Франция]] премьер-миниистиринэн буолбут;
* [[Муус устар 17]] — Сэбиэскэй Сойууска [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] олохтоммут.
* [[Муус устар 22]] — саха биллиилээх устуорук учуонайын [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтовы]] Москуба чугаһынааҕы Дмитров куоракка үлэлии олордоҕуна «сахалар дьыалаларыгар» П. А. Ойуунускайы кытта тутан ылан хаайбыттара. Ол сыл сайыныгар үспүйүөн диэн сымыйаннан буруйдаан ытан өлөрбүттэрэ.

* [[муус устар 24]] күнүгэр - [[Пятс]] [[Эстония]] президенынан буолбут;

=== Ыам ыйа ===

=== Бэс ыйа ===

* [[Бэс ыйын  7]] — [[Австрия]] нацистыы бырабыыталыстыбата кэргэннии буолааччылар арийдартан төрүттээхтэрин дакаастыахтаахтарын туһунан биллэрбит.
* [[Бэс ыйын 11]] — [[Кытай]] уонна [[Дьоппуон]] икки ардыларыгар улахан [[Ухань]] кыргыһыыта саҕаламмыт. Манна 4 ыйтан тахса буолбут кыргыһыы түмүгэр [[дьоппуон]]нар [[Ухань]] куоратын ылбыттар эрээри, олус элбэх сүтүктэммит буолан, [[Кытай]]га кимэн киириилэрин бытаардыбыттар уонна сотору кэминэн тохтоппуттар.

* [[Бэс ыйын 23]] — Москубаҕа &quot;саха буржуазнай омугумсуйар өрөбөлүүссүйэни утарар подпольетын кыттыылааҕын быһыытынан&quot; [[Потапов Серафим Георгиевич|Серафим Потапов]] тутуллубута. Саха устуоруктарыттан биир бастакылара, кыраайы үөрэтээччи, дьоҕурдаах суруналыыс быһыытынан биллибит киһи, судаарыстыба диэйэтэлэ. Бу күннэргэ [[Былатыан Ойуунускай|П. А. Ойуунускайы]], [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Г. В. Ксенофонтову]] эмиэ туппуттара.
* [[бэс ыйын 25]] күнүгэр - [[Дуглас Хайд]] [[Ирландия]] маҥнайгы президенынан талылыбыт;

* [[Бэс ыйын 29]] — [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Бараахап]] дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола суруллубут. Олунньу 3 күнүгэр хаайыллыбыт эрээри, архыыпка баар дьыалаҕа ол кэнниттэн 146 хонук иһигэр туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук Е. Алексеев суруйар.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 2]] — [[РСФСР]] Үрдүкү сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн уурааҕынан урукку Мэгэдьэк оройуона [[Ньурба оройуона]] диэн ааттаммыт.
* [[От ыйын 4]] — [[Алдан (куорат)|Алдаҥҥа]] 4 саханы буржуазнай национализмҥа буруйдуур суут саҕаламмыт: [[Габышев Петр Гаврилович|Петр Габышев]] (&quot;Якутзолото&quot; былаанныыр отделын сэбиэдиссэйэ), [[Лебедкин Иван Петрович|Иван Лебедкин]] (&quot;Якутзолото&quot; старшай геолога), [[Попов Александр Дмитриевич|Александр Попов]] (&quot;Якутзолотопродснаб&quot; управляющайын солбуйааччы), [[Рысаков Николай Гаврилович|Николай Рысаков]] (&quot;Якутзолото&quot; руднай фабрикатын сэбиэдиссэйэ). Суут 3 күн буолбута. А. Я. Вилинов салалталаах НКВД силиэстийэлиир бөлөҕө икки провокаторы уонна сокуоннайа суох ньымалары туһанан дьыала тэрийбитэ сымыйата көстөн турара эрээри, НКВД-ттан куттанар суут бу дьону буруйдаахтар диэн быһаарбыта, Габышев уонна Попов ытыллыбыттара, Лебедкин 15 сыл хаайыыга ууруллубута (онно өлбүтэ), Рысаков 10 сыл хаайыыга уонна 3 сыл көскө ууруллубута (1955 сыллаахха буруйа суоҕун туруорсан сууттаспыта, төрдүөннэрин реабилитациялаппыта)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Николаев И.И., Ушницкай И.П.|заглавие=Центральное дело (Хроника сталинских репрессий в Якутии)|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1990|страницы=48-51|страниц=160|тираж=25000}}&lt;/ref&gt;.
* [[От ыйын 13]] — [[Говард Хьюз]] аан дойду рекордун олохтуур көтүүтүн кэмигэр Дьокуускайга түһэн ааспыт. Метеоролог кыргыттар тэлиэгэлээх атынан айанньыттары көрсө баран иһэр буоланнар, сөмүлүөт түһүөхтээх хонуутун үрдүнэн иккитэ эргийэргэ күһэллибит. Хьюз туһунан элбэх киинэ уһуллубута, онтон ордук биллэллэрэ Мартин Скорцезе устубут &quot;Авиатора&quot;, онно Хьюз оруолун [[Леонардо ДиКаприо|Ди Каприо]] толорбута.
* [[От ыйын 26]] — [[НКВД]] салайааччыта [[Ежов |Ежов]] Сталиҥҥа РККА уонна ВМФ 138 хамандыырын ытарга сүбэлээн испииһэк ыыппыт. Сталин уонна Молотов ол испииһэккэ уураах суруйбуттар: «Бары 138 киһини ытарга».

* [[От ыйын 29]] — [[атырдьах ыйын 9]] — [[Хасаан кыргыһыылара (1938)|Хасаан күөлгэ Сэбиэскэй Сойуус сэбилэниилээх күүстэрэ уонна Япония аармыйатын кыргыһыылара]] буолбут.
* [[От ыйын 31]] — [[Приморскай кыраай]] кыраныыссатыгар Хасан күөлүгэр [[Сэбиэскэй Сойуус]] уонна [[Дьоппуон]] ыккардыларыгар кыргыһыы саҕаламмыт.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка үрдүк үөрэх кыһаларыгар ''кэтэхтэн үөрэх'' киллэриллибит. Маннык үөрэҕи үлэни кытта дьүөрэлээн ылыахха сөп. Кэнники кэмнэ информационнай технология сайдан ''кэтэхтэн үөрэх'' дьыстаансыйа (ыраахтан) үөрэҕириигэ чугаһаабыт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 12]] — Адольф Гитлер [[Чехословакия]] Судет уобалаһыгар автомномия биэрэрин ирдээбит уонна онно олохтоох ньиэмэстэр бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ быһаарыахтаахтарын туһунан эппит. Бу Чехословакияҕа саба түһэр сылтах этэ.

* [[Балаҕан ыйын 29]] — [[Холбоһуктаах Хоруоллук]], [[Франция]], [[Германия]] уонна [[Италия]] ыккардыларынан Чехословакия Судет уобалаһын туһунан туһунан кэпсэтэн тыл тылга киирсибиттэр, уонна түүн буолуута [[1938 сыллааҕы Мюнхен сөбүлэҥэ|Мюнхен сөбүлэҥэ]] диэн ааттаммыт докумуоҥҥа илии баттаабыттар. Бү сөбүлэҥинэн Судет уобалаһа Чехословакияттан былдьанан нацистыы Германияҕа бэриллибит.

* [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Мюнхеннааҕы сөбүлэҥ]] усулуобуйатын кытта Чехословакия бэрэсидьиэнэ Эдвард Бенеш сөбүлэспит (ил түмэнтэн көҥүл ылбакка эрэ).

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы]] — [[Дьоппуоннар]] [[Гуандьоу]] куораты сэриилээн ылаллар;
* Алтынньы — Польша Чехословакия [[Тешин уобалаһа|Тешин уобалаһын]] оккупациялаабыт;

* [[Алтынньы 1]] — Германия сэриилэрэ Чехослования кыраныыссатын туораан [[Судет уобалаһа|Судет уобалаһыгар]] киирбиттэр, 10 чыыһылаҕа бу уобалаһы бүтүннүүтүн ылбыттар.
* [[Алтынньы 5]] — Нацистыы Германияҕа [[дьэбириэйдэр]] пааспардарын суох гыммыттар.
* [[Алтынньы 16]] — [[Тыва|Тыыва]]ҕа сэттэ үрдүк сололоох тойон суутунан ытыллыбыт. Бу &quot;Тоҕус киһи дьыалата&quot; диэн ааттаммыт, сымыйанан дьоппуон үспүйүөннэрэ диэн буруйдаан дьону тутан-хабан барыыларыттан Тыываҕа &quot;улахан террор&quot; саҕаламмыта. Санаттахха ол саҕана Тыыва туспа дойду этэ, ол эрээри [[ССРС|ССРС-тан]] улахан тутулуктааҕа. Москубаҕа үөрэммит [[Салчак Тока]] салалталаах хаҥас сталинистар өрөспүүбүлүкэҕэ төннөн кэлэн былааһы былдьаһыыларын кытта ситимнииллэр. Ону таһынан репрессиялар дойду ис дьыалатын миниистирэ Ежов бастакы солбуйааччытын Фриновскайы кытта быһаччы ситимнээҕин, ССРС НКВД-тын боломуочунайа (Рогов) 1936 сылтан өрөспүүбүлүкэҕэ олорон үлэлээбитин бэлиэтииллэр.&lt;ref&gt;{{кинигэ|автор=Доржу Зоя Юрьевна, Иргит Оттук Юрьевич|заглавие=ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В ТУВИНСКОЙ НАРОДНОЙ РЕСПУБЛИКЕ (1921–1944 гг.)|издательство=Наука|год=2022}}&lt;/ref&gt;
* [[Алтынньы 17]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка [[«Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл]] олохтоммут. Бу мэтээлинэн уопсайа 5 210 078 киһи наҕараадаламмыта.
* [[Алтынньы 20]] — [[ССРС]] Үрдүкү Сэбиэтин Ыйааҕынан Уһук Илин кыраайын икки кыраайга араарыы түмүгэр [[Хабаровскай кыраай]] уонна [[Приморскай кыраай]] тэриллибиттэр.
* [[Алтынньы 22]] — [[ССРС]] ыарахан бырамыысыланнаһын Наркомаата [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы улууһун]] [[Эһэ Хайа]]тыгар [[хорҕолдьун]] байытар кэмбинээт — «Якутолово» — тэрийбит.
* [[Алтынньы 30]] — [[АХШ]]-га [[Герберт Уэльс]] «Аан дойдулар сэриилэрэ» диэн фантастика романын [[араадьыйа]]ҕа ааҕыыта буолбут. Ааҕыыны дьиҥнээх репортаж курдук истииллээн оҥорбуттарыгар сорох истээччилэр итэҕэйбиттэр, паника тахсыбыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 9]] — [[Германия]] уонна [[Австрия]] үрдүнэн ''Курустаал түүнэ'' диэн улахан [[дьэбириэйдэр|дьэбириэй]] погрома буолбут. Бу түгэн дьэбириэй омугун эһэ сатаабыт [[Холокост]] бэлиитикэтин саҕаланыытынан ааҕыллар.
* [[Сэтинньи 16]] — Самбо диэн спорт көрүнэ төрүттэммит. Дзюдоҕа уонна джиу-джитсуга олоҕуран айыллыбыт самбо (''самозащита (самооборона) без оружия'') бэйэтэ успуорт уонна бойобуой диэн икки көрүҥҥэ арахсар.

* [[Сэтинньи 23]] — дьоппуон сэриитэ [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] Фучжоу пуордун ылбыт.
* [[Сэтинньи 24]] — Ленинградка Япония туһатыгар үспүйүөннээһиҥҥэ сымыйанан буруйдаммыт илин тыллары чинчийэр 12 учуонай ытыллыбыт. Кэлин бу учуонайдартан биирдэстэригэр Николай Невскэйгэ Ленин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэни анаабыттара. Сордооһуну-муҥнааһыны тулуйбакка бары &quot;буруйдарын&quot; билиммиттэрэ, арай, Невскэй ойоҕо, омугунан дьоппуон Исоко Мантани-Невская билиммэтэҕэ. 

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 6]] — [[Франция]] уонна [[Германия]] доҕордоһуу туһунан пакт түһэрсибиттэр. Франция салайааччылара бу саҕана Германияны [[Сэбиэскэй Сойуус]] диэки сэриинэн барыа диэн эрэммиттэр эбит.
* [[Ахсынньы 27]] — ССРС-ка [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]] диэн ытык аат олохтоммут. Бу инннинэ [[Үлэ Дьоруойа]] диэн сыбаанньа баар этэ.


&lt;!-- * [[30 октября]] — В [[Соединённые Штаты Америки|США]], на [[Радиостанция|радиостанции]] CBS состоялась трансляция радиоверсии [[Фантастика|фантастического]] романа [[Уэллс, Герберт|Герберта Уэллса]] [[Война миров|«Война миров»]], стилизованная под прямой репортаж с места событий. Многие американцы поверили в реальность событий, что вызвало невиданную панику.
* [[Ноябрь]] — [[Венгрия]] оккупировала южные районы [[Словакия|Словакии]] и Закарпатской [[Украина|Украины]].
* [[4 ноября]] — основан заповедник [[Тигровая балка]] в [[Таджикистан]]е.
* [[9 ноября]] — погиб (умер от побоев на допросе) [[Маршал Советского Союза]] [[Блюхер, Василий Константинович|В.&amp;nbsp;К. Блюхер]].
* В ночь с 9 на [[10 ноября]] произошли массовые [[еврей]]ские [[погром]]ы в Германии, которые вошли в историю как «[[Хрустальная ночь]]».
* [[29 ноября|29]] — [[30 ноября]] — перелёт [[Джонни Джонса]] из [[Лос-Анджелес]]а в [[Нью-Йорк]] на лёгком самолёте [[Aeronca 50 Chief]]. За 30 часов 47 минут покрыто расстояние в 4484 км.
* [[27 декабря]] — в пересыльном [[Исправительно-трудовой лагерь|лагере]] во [[Владивосток]]е умер преступник [[Мандельштам, Осип Эмильевич|Осип Мандельштам]]
* [[27 декабря]] — [[Франклин Делано Рузвельт|президент Рузвельт]] объявляет начало [[Программа обучения гражданских пилотов|Программы обучения гражданских пилотов]] и формирование [[Civil Air Patrol|Гражданского аэропатруля]] — вспомогательной гражданской организации ВВС США.
* [[Германия|Немецкий]] инженер [[Цузе, Конрад|Конрад Цузе]] (Konrad Zuse) создал первую в мире программируемую [[Вычислительная машина|вычислительную машину]] [[Z1 (вычислительная машина)|Z1]].
* [[Санкт-Петербург|Петроградское]] издательство [[Academia]] переведено в [[Москва|Москву]] и включено в состав [[Гослитиздат]]а.
* В Вуппертале-Элберфельд в Рурской долине Германии двумя немецкими учёными — Gerhard Schrader и Ambrose, пытавшимися получить более мощные пестициды, был открыт [[Зарин (химическое оружие)|зарин]].
* Создан Государственный эстрадный оркестр Армении, джазовый оркестр, организованный [[Айвазян, Артемий Сергеевич|Артемием Айвазяном]].--&gt;

== Төрөөбүттэр ==
''Өссө көр: [[:Category:1938 сыллаахха төрөөбүттэр]]''
* [[Герасимов Иннокентий Гаврильевич]] - учуутал, саха тылын үөрэхтээҕэ,
* [[Горохов Христофор Петрович|Горохов Христофор Петрович - Элгэстэй]] - поэт
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 6]] — [[Адриано Челентано]] — [[Италия]] ырыаһыта, киинэ артыыһа, режиссёра.
* [[Тохсунньу 14]] — [[Горохов Христофор Петрович|Христофор Горохов - Элгэстэй]] — бэйиэт, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна.

* [[Тохсунньу 25]] — [[Высоцкай Владимир Семёнович|Владимир Высоцкай]], [[артыыс]], [[поэт]], [[ырыаһыт]] (өлбүт сыла [[1980]]).
* [[Тохсунньу 26]] — [[Чугунов Афанасий Васильевич|Афанасий Чугунов]], селекционер учуонай, РФ, СӨ наукаларын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Билимин акадьыамыйатын вице-бэрэсидьиэнэ, тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара
* [[Тохсунньу 29]] — [[Алексеев Николай Алексеевич]], этнография уонна [[Түүр омуктар|түүр]] тыллаах [[Сибиир]] омуктарын фольклордарыгар киэҥ билиилээх специалист, устуоруйа билимин дуоктара.
* [[Тохсунньу 30]] — [[Ислам Каримов]] — [[Узбекистан]] бастакы бэрэсидьиэнэ (1990—2016).

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 10]] — [[Ларионов Владимир Петрович]] - СӨ наукатын үтүөлээх деятелэ, РАН академига, СӨ Академияларын чилиэнэ, техническэй наука доктора, профессор.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 15]] — [[Сидоров Василий Романович|Василий Сидоров]] — фотограф, суруйааччы, РСФСР олох-дьаһах ѳҥѳтүнэн хааччыйыыга үтүѳлээх үлэһитэ, туйгуна, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун, Алтан, Хара нэһилиэктэрин Ытык киһитэ, &quot;Таммахтар&quot; литэрэтиирэ холбоһук чилиэнэ, &quot;Эркээйи&quot; хаһыат уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ.
* [[Кулун тутар 17]] — [[Михайлова Марта Георгиевна]], ССРС үрдүкү үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1998), филология науукатын кандидаата, СГУ профессора. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.

=== Муус устар ===
* [[муус устар 8 күнэ]] — [[Аннан, Кофи|Кофи Аннан]], Холбоһуктаах Нациялар сүрүн секретээрэ.
* [[муус устар 10 күнэ]] — [[Черномырдин, Виктор Степанович|Виктор Черномырдин]], российский политик.
* [[муус устар 30]] — [[Улуро Адо]] - Гаврил Николаевич Курилов — дьүкээгир поэта, прозаик, публицист, драматург, тылбаасчыт уонна педагог.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 2]] — [[Махаров Егор Михайлович]] — бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара. СГУ бөлүһүөпүйэ кафедратын сэбиэдиссэйэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин НА акадьыамыга.

* [[Ыам ыйын 12]] сыллаахха Уус-Алдан улууһугар Чэриктэй нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Саввин Василий Васильевич|Василий Саввин]].

* [[ыам ыйын 24]] — [[Томми Чонг]], [[Канада|канадский]] [[актёр]], [[музыкант]], участник дуэта [[Чич и Чонг]].

=== Бэс ыйа ===
* [[бэс ыйын 4]] — [[Дмитриев Петр Никифорович]] — РФ суруйааччыларын уонна суруналыыстарын Түмсүүтүн чилиэнэ
* [[Бэс ыйын 7]] — [[Петров Степан Никифорович|Степан Петров]] — саха муосчута, РСФСР И.Е. Репин аатынан судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
* [[Бэс ыйын 9]] — [[Ильяхов Петр Николаевич]] (09.06.1938—19.05.2004) — устуоруйа билимин хандьыдаата
* [[Бэс ыйын 17]] — [[Атласов Семен Владимирович]] (17.06.1938—20.10.2002) — устуоруйа билимин хандьыдаата
* [[Бэс ыйын 23]] — [[Васильев Валериан Романович]] — саха графига
* [[Бэс ыйын 25]] — [[Каинчин Дибаш Борукович|Дибаш Каинчин]] (Jыбаш Каинчин; 2012 өлб.) - аныгы алтаай литэрэтиирэтин бөдөҥ суруйааччыта.


* [[Бэс ыйын 30]] — [[Попов Борис Николаевич|Борис Николаевич Попов]] төрөөбүт, СӨ үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа социальнай ноуукаларын академига, Петровскай ноуука уонна искусство Академиятын чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Үрдүкү оскуола академиятын чилиэн-корреспондена, философскай ноуукалар дуоктардара, профессор. ССРС суруйааччыларын сойууһун (билигин Норуоттар ыккардыларынааҕы суруйаачылар сойуустарын сообществота) уонна Арассыыйа суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ. Чурапчы улууһун ытык киһитэ.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 20]] — [[Герман, Алексей Юрьевич|Алексей Юрьевич Герман]], [[кинорежиссёр]].
* [[От ыйын 20]] — [[Абый улууһа|Абый оройуонун]] Мугурдаах нэһилиэгэр бэлиитик [[Черов Иван Данилович|Иван Черов]] төрөөбүт.

* [[От ыйын 23]] — [[Васильев Валериан Романович|Валериан Васильев]] — график-худуоһунньук, Ойуунускай аатынан Саха АССР бириэмийэтин лауреата

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Кучма Леонид Данилович|Леонид Кучма]], [[премьер-министр]] и [[президент]] [[Украина|Украины]].
* [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Негенбля Иван Ефимович]] - Саха култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ историческай ноуука кандидаата, публицист.
* [[Атырдьах ыйын 24]] — [[Гаврильев Дмитрий Николаевич|Дмитрий Гаврильев]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, документалист-суруйааччы, Арассыыйа Федерациятын суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, [[Баайаҕа нэһилиэгэ (Таатта улууһа)|Баайаҕа]], итиэннэ Амма улууһун [[Абаҕа (Амма улууһа)|Абаҕа]] нэһилиэктэрин  уонна [[Амма улууһа|Амма улууһун]] ытык киһилэрэ.
* [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Форсайт Фредерик|Фредерик Форсайт]], [[Англия|английский]] [[писатель]].

=== Балаҕан ыйа ===
* [[балаҕан ыйын 10]] — [[Иванов Петр Михайлович]] - медицина доктора, профессор.
* [[балаҕан ыйын 17]] — [[Тырылгин Михаил Афанасьевич]], медицина доктора, профессор, СӨ наука үтүөлээх диэйэтэлэ.
* [[балаҕан ыйын 22]] — [[Рид, Дин|Дин Рид]], [[Соединённые Штаты Америки|американский]] [[актёр]] и [[певец]] (ум. [[1986]]).
* [[Алтынньы 27]] — [[Быканов Прокопий Иннокентьевич]] — бульдозерист, Социалистическай Үлэ Геройа.
* [[сэтинньи 5]] — [[Дассен, Джо|Джо Дассен]], [[Франция|французский]] певец и музыкант (ум. [[1980]]).
=== Сэтинньи ===
* Сэтинньи 5 — [[Васильев Николай Васильевич]] (05.11.1938—11.04.1990) — философскай билим кандидата.
* [[сэтинньи 16]] — [[Свердлов, Евгений Давидович|Евгений Давидович Свердлов]], [[СССР|советский]] и [[Россия|российский]] [[биохимия|биохимик]], профессор, академик [[РАН]], директор Института молекулярной генетики [[РАН]], руководитель лаборатории структуры и функции генов человека Института биоорганической химии им. М.&amp;nbsp;И. Шемякина и Ю.&amp;nbsp;А. Овчинникова [[РАН]].
=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 12]] — [[Күөрэгэй (Аргунова Александра Гаврильевна)]] — Саха култууратын аан дойдуга тарҕатааччы, Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх 1966 сылтан кэргэнин дойдутугар Исландияҕа олорор саха дьахтара, тыйаатыр үлэһитэ, худуоһунньук, түмэт дьайыксыт.
* [[Ахсынньы 12]] — [[Васильева Дора Егоровна]] — филология билимин дуоктара.
* Ахсынньы 12 — [[Хобусаров Роман Иннокентьевич]] — Үөһээ Бүлүү улууһун ытык киһитэ, тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэ.
* Ахсынньы 12 — [[Бикбаев Равиль Тухватович|Равиль Бикбаев]], башкиир бэйиэтэ, литературовед.
* [[Ахсынньы 14]] — [[Пахомов Иннокентий Осипович|Иннокентий Пахомов]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин биллиилээх реформатора, 1992-2004 сылларга СӨ Сир реформатын уонна сир ресурсаларын судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, сири олохтооһун туһунан элбэх кинигэ ааптара.
* [[Ахсынньы 16]] — [[Васильева-Кралина Инна Ивановна|Инна Васильева-Кралина]] — альголог учуонай, биология билимин дуоктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.

* [[Ахсынньы 22]] — [[Лощиц Юрий Михайлович|Юрий Михайлович Лощиц]], русский [[писатель]].

== Өлбүттэр ==
''Өссө көр: [[:Category:1938 сыллаахха өлбүттэр]]''
=== Чопчуланыахтаах ===
* [[Винокуров Иван Николаевич (олоҥхоһут)|Винокуров Иван Николаевич]] — [[Табахыырап]] (1851 — 1938), аатырбыт олоҥхоһут.
* [[Гаврилов Кузьма Осипович]] (01.12.1890—1938) — 1920-с сылларга «Саха омук» уонна «Саха кэскилэ» түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ
* [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич |Гавриил Васильевич Ксенофонтов]] (1888—1938) — устуорук, этнограф, сахалар, бүрээттэр, эбэҥкилэр фольклордарын чинчийээччи.
* [[Скрябин Адам Васильевич]] (18.05.1896—1938) — саха бастакы хормейстера.

=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 11]] — [[Лангемак Георгий Эрихович|Георгий Лангемак]] ытыллыбыт (1898 төр.), ракетнай техника салаатыгар үлэлээбит сэбиэскэй учуонай, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (өлбүтүн кэннэ).
* [[Тохсунньу 14]] — [[Пепеляев Анатолий Николаевич]] - XX үйэ саҕаланыытыгар Саха сиригэр гражданскай сэрии кыттыылааҕа, үрүҥнэр генерааллара. (ытылынна)
* [[Тохсунньу 16]] — Саха АССР ВЦИК-ка бэрэстэбиитэлин Дьааҥы [[Дулҕалаах|Дулҕалааҕыттан]] төрүттээх [[Шараборин Христофор Прокопьевич|Христофор Шараборины]] Москубаҕа ытан өлөрбүттэр. 1931 сыллаахтан 1937 сыллаахха диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Өссө 1937 сыл бастакы аҥаарыгар САССР НКВД-тын тойоно А.П. Коростин Шараборины хаайаары гыммытын Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бастакы сэкиритээрэ П.М. Певзняк көҥүлүн биэрбэтэх, Москубаҕа бэрэстэбиитэлинэн ыыппыт эбит, ол эрээри бу миэрэ көмөлөспөтөҕө, 1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москубаҕа хаайыллыбыта.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 11]] — [[Лацис, Мартиньш|М.&amp;nbsp;Я. Лацис]], ытыллыбыт.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 15]]- [[Бухарин, Николай Иванович|Н.&amp;nbsp;И. Бухарин]], [[Рыков, Алексей Иванович|А.&amp;nbsp;И. Рыков]], [[Крестинский, Николай Николаевич|Н.&amp;nbsp;Н. Крестинский]], и некоторые другие фигуранты [[Третий Московский процесс|Третьего Московского процесса]], расстреляны.
* [[Кулун тутар 17]] — [[Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)]] (22.05.1906—17.03.1938) — бастакы дьүкээгир суруйааччыта, учуонайа.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 14]] — [[Нарбут Владимир Иванович|Владимир Нарбут]], ытыллыбыт

* [[Муус устар 26]] — [[Эдмунд Гуссерль]] (1859 төр.), ньиэмэс бөлүһүөгэ, феноменология төрүттээччитэ.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 5]] — [[Кано, Дзигоро|Дзигоро Кано]], создатель [[дзюдо]], основатель школы [[Кодокан]].


=== Сайын ===
* [[Бэс ыйын 29]] — [[командарм 1-го ранга]] [[Белов, Иван Панфилович|И.&amp;nbsp;П. Белов]], расстрелян.
* [[От ыйын 28]] — [[Аммосов Максим Кирович]] — советскай государственнай уонна партийнай деятель, 
* [[От ыйын 28]] — [[Межлаук, Валерий Иванович|В.&amp;nbsp;И. Межлаук]], расстрелян.
* [[От ыйын 29]] — [[Дыбенко, Павел Ефимович|П.&amp;nbsp;Е. Дыбенко]] и [[Вацетис, Иоаким Иоакимович|И.&amp;nbsp;И. Вацетис]], расстреляны.

* [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Агранов, Яков Самуилович|Я.&amp;nbsp;С. Агранов]] и [[Берзин, Эдуард Петрович|Э.&amp;nbsp;П. Берзин]], а также преступник [[ВКП(б)]] [[Бубнов, Андрей Сергеевич|А.&amp;nbsp;С. Бубнов]], расстреляны.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — [[Станиславскай Константин Сергеевич|Константин Сергеевич Станиславскай]], тыйаатыр дьайыксыта.
* [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Калниньш Фридрих Карлович|Ф.&amp;nbsp;К. Калниньш]], ытыллыбыт.
* [[Атырдьах ыйын 25]] — [[Донской Семен Николаевич (иккис)|Семен Донской (иккис)]] — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Бела Кун]] ытыллыбыт (1886 төр.), [[Венгрия]] хомуньууһа, суруналыыс, бэлиитик. 
=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Барахов Исидор Никифорович]] (Иванов) (1898—1938) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, XIX үйэ саҕаланыытыгар биллибит судаарыстыбаннай уонна партийнай диэйэтэл.
* [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Гаврилов Кузьма Осипович|Кузьма Гаврилов]] — 1920-с сылларга [[Саха омук (уопсастыба)|«Саха омук»]] уонна [[Саха кэскилэ|«Саха кэскилэ»]] түмсүүлэри төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, саха суругун-бичигин комитетыгар дьарыктаммыта. [[&quot;Холбос&quot; Респотребсоюз|«Холбос» Респотребсоюhу]] төрүттээччи.

* [[Балаҕан ыйын 17]] — [[Яныш Ялкайн]] (1906 төр.) ытыллыбыт, мари омук суруйааччыта, тылбаасчыт, фольклорист.

=== Сэтинньи ===
*[[Сэтинньи]] — [[Мустафа Кемал Ататүрк]], [[Түркийэ|Түркийэ Республикатын]] төрүттээччитэ уонна бастакы президенэ.

* [[Сэтинньи 10]] — [[Мустафа Кемал Ататүрк]] — [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтин]] төрүттээччитэ уонна бастакы бэрэсидьиэнэ. Элбэх уларытыыларын иһигэр, туурак тылын арааб уонна перс тылларын аһара күүстээх сабыдыалыттан ыраастаабыта, төрүт түүр тылынан-өһүнэн солбуттарбыта, ол туһугар [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскай]] саха тылын тылдьытын туурактыы тылбаастаппыта.
* [[Сэтинньи 21]] — [[Корнилов Борис Петрович|Борис Петрович Корнилов]], нуучча бэйиэтэ (ытыллыбыт).

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 25]] — [[Чапек, Карел|Карел Чапек]], чешский писатель.

* [[Белых, Григорий Георгиевич|Григорий Белых]] — сэбиэскэй суруйааччы, «[[Республика ШКИД]]» кинигэни суруйсубут киһи. Хаайыыга [[сэллик]]тэн өлбүтэ.
* [[Ахсынньы 27]] — [[Осип Мандельштам]] (1891 төр.), XX үйэ нуучча бөдөҥ бэйиэттэриттэн биирдэстэрэ, тылбаасчыт уонна литэрэтиирэ кириитигэ. Былааһы утарда диэн буруйданан хаайыыга угуллубута, Владивостокка Дальстрой пересыльнай лааҕырыгар өлбүтэ.

== [[Нобель бириэмийэтэ]] ==
* [[Физикаҕа Нобель бириэмийэтэ|Физика]] — [[Ферми, Энрико|Энрико Ферми]] — «За доказательства существования новых [[Радиоактивность|радиоактивных]] [[Химический элемент|элемент]]ов, полученных при облучении [[нейтрон]]ами, и связанное с этим открытие [[Ядерная реакция|ядерных реакций]], вызываемых медленными нейтронами».
* [[Химияҕа Нобель бириэмийэтэ|Химия]] —
* [[Медицинаҕа Нобель бириэмийэтэ|Медицина и физиология]] —
* [[Литератуураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литература]] —
* [[Нобель бириэмийэтэ эйэ иһин|Премия мира]] —

== Өссө көр ==
*
{{Template:Translation ru-sah}}

[[Категория:1938|*]]</text>
      <sha1>dur1rrp9uczc3el61zddeuzm3dag6e1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бычырдаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6353</id>
    <revision>
      <id>427180</id>
      <parentid>427171</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T01:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8177" sha1="q6lihlq5zwranib5azfr56l6iv834q5" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Бычырдаан, Никита Константинович Докторов''' — Саха сирин аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыттарыттан биирдэстэрэ, Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, старшай лейтенант, [[Кыһыл Сулус уордьана|Кыһыл Сулус уордьан]] кавалера.

== Олоҕо ==
Билиҥҥи [[Үөһээ Бүлүү улууһа|Үөһээ Бүлүү]] улууһун [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннаах]] нэһилиэгэр 1913 с., [[муус устар 15]] күнүгэр төрөөбүтэ. Аҕата Докторов Игнатий Иванович, ийэтэ Өлөөнө. Ыалга төрдүс уолунан төрөөбүт. Кыһыл оҕо эрдэҕиттэн аҕатын убайыгар Докторов Константин Ивановичка иитиллибит, онон аҕатын аата ииппит аҕатынан буолбут.

Бычырдаан диэн ааты аҕатын атаһа Бүлүүгэ баар сир аатынан биэрбит. Никита оҕо сааһа Балаҕаннаахха Саллыгынай алааска ааспыт.

Никита 1929 сыллаахха сэттис кылааһы Куорамыкыга үөрэнэн бүтэрээт, Намҥа сир түҥэтигэр хамнаһа суох суруксуттаабыт. 1930 сыллаахтан “Кыһыл үлэһит” холкуоска үс сыл биригэдьиирдээбит. 

1932—1934 сс. Дьокуускайга Саха Байыаннай оскуолатыгар үөрэммитэ. Ол кэнниттэн Бүлүү оройуоннааҕы Осоавиахим бэрэссэдээтэлинэн түөрт сыл үлэлиир. 1938-1939 сылларга Москуба куоракка ССРС Осоавиахим оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.

Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр рота хамандыыра этэ. 1942 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Старай Русса куорат анныгар ыараханнык бааһыран уһуннук госпиталга эмтэммитэ. Аҥаар илиитэ үлэлээбэт, сиһигэр, атаҕар бааһырыылаах, сэрии иккис группалаах инбэлиитэ буолан, 1943 сыллаахха балаҕан ыйыгар дойдутугар төннүбүтэ. 

Бастаан Кэбээйи оройуонугар райком партийнай кабинетын сэбиэдиссэйинэн, Осоавиахим өрөспүүбүлүкэтээҕи сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан, Эдьигээн оройуонугар үлэһиттэр дьокутааттарын Сэбиэтин солбуйар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. 1949 сыллаахха Усуйаана оройуонугар үс нэһилиэк эстибит холкуостара холбоспуттарыгар бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Икки пятилетка иһигэр Ленин аатынан холкуос “миллионер” холкуос буола үүммүтэ.

1959 сыллаахтан дойдутугар Үөһээ Бүлүүгэ Исидор Барахов аатынан сопхуоска солбуйар бэрэссэдээтэлинэн, хомунаалынай хонтуораҕа начаалынньыгынан, гражданскай оборуона начаалынньыгынан үлэлээбитэ. Никита Константинович 1968 сыллаахха биэнсийэҕэ тахсыбыта. Кини 93 сааһын арыый да туолбакка сылдьан, 2007 сыллаахха [[тохсунньу 13]] күнүгэр өлбүтэ&lt;ref&gt;Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ, [https://xn--80aa7aggbp2b.xn--p1ai/bychyrdaan-dien-kimij-uluu-kyajyy-eregejdeeh-80-sylyn-kerse/ Бычырдаан диэн кимий? (Улуу Кыайыы өрөгөйдөөх 80 сылын көрсө)]&lt;/ref&gt;.

== Тустуу ==
17 саастааҕар Алын Бүлүү ыһыаҕар хапсаҕайга бастаабыт. 1932—1934 сс. Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар үөрэммит. Ол үөрэнэ сылдьан күүстээх бөҕөстөрү Иван Ананьев-Моччорбону (Ньурба), Роман Петухову (Уус-Алдан), курдаһан тустуук татаар Аргылланы, биллиилээх күүстээҕи Аммос Аммосову, Баһылай Семенову (Ньурба) уо.д.а.

Өрөспүүбүлүкэ күрэхтэһиитигэр биирдэ даҕаны тустан көрбөтөх, ол гынан баран, бу [[Буучугурас, киһи|Буучугурас]] курдук киһини 1937 с. кыһын уонна сайын анал көрсүһүүгэ тустан кыайбыт. Уҥуоҕунан, быһа холуйан эттэххэ, 1 м 85 см курдук эбит. Уонна муҥутаан сырыттаҕына, бэйэтэ да суруйарынан, 107 кг буола сылдьыбыт. Буучугурастыын бастакы көрсүһүүлэригэр бэрт тэҥҥэ тустубуттар. Үөһээ Бүлүүгэ көрсөн, Бүлүүттэн Ньурбаҕа хайыһар бохуотун оҥоро сылдьар кэмнэригэр салайааччылар булан көрүһүннэрбиттэр. Онно, ол тустубуттарыгар, Бычырдаан быраҕыытыгар Буучугурас тарбаҕынан хаары таарыйан ааспыта үһү.

== Аатын үйэтитии ==
Кини кэриэһигэр 1988 сылтан саҕалаан хапсаҕайга улахан турнир ыытыллар, төрөөбүт дойдутугар Балаҕаннаахха Бычырдаан аатынан уулусса баар.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}


&lt;!-- Один из сильнейших хапсагаистов ЯАССР 30-х годов XX века. Прозвище Бычырдаан дал ему друг отца по названию местности в Вилюйском улусе. С юных лет отличался высоким ростом и силой, на ысыахе в родном наслеге за один день выиграл у 17 известных силачей. В 17 лет завоевал звание сильнейшего на большом ысыахе в г. Вилюйске. В 1932—1934 гг. учился Якутской национальной военной школе. В это время побеждал сильнейших борцов Ивана Ананьева-Моччорбо (Нюрба), Романа Петухова (Усть-Алдан), татарского борца на кушаках Аргыллу, известного силача Аммоса Аммосова и др. Дважды выиграл у знаменитого верхневилюйского силача Василия Степанова-Буучугурас, победил нюрбинского боотура Василия Семенова.
Становился призером II (1935) и III (1937) Всеякутских спартакиад по борьбе хапсагай.--&gt;


[[Категория:Тустуу]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:Муус устар 15 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:1913 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:2007 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Тохсунньу 13 күнүгэр өлбүттэр]]</text>
      <sha1>q6lihlq5zwranib5azfr56l6iv834q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тохсунньу 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7320</id>
    <revision>
      <id>427188</id>
      <parentid>424273</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>427188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12456" sha1="i9j3jbw0r88fo18by2hhlirauel4kz2" xml:space="preserve">'''Тохсунньу 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 16-с күнэ. Сыл бүтүө 349 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 350 күн) баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|США}} — Итэҕэл көҥүлүн күнэ
* Каток кутааччы дойдулар ардыларынааҕы күнэ
* {{Флагификация|Таиланд}}, {{Флагификация|Мьянма}} — Учуутал күнэ
* {{Флагификация|Великобритания}} — Битлз аан дойдутааҕы күнэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[Б. э. и. 27 сыл]] — Рим импиэрийэтин 1-кы консула [[Октавиан Август]] Римҥэ аан бастаан импэрээтэр аатын сүкпүт&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The Decline and Fall of the Roman Empire. Abridged edition|editor-last=Mueller|editor-first=Hans-Friedrich|location=New York|publisher=Random House|date=2003|isbn=9780375758119|url=https://books.google.com/books?id=9xriVJrENcMC|page=47}}&lt;/ref&gt;. Онон Рим импиэрийэтэ баар буолбут күнүнэн ааҕыллар.
* [[378]] — Сиядж Как' диэн [[Майя|майя]] омук байыаннай баһылыга Тикаль куораты сэриилээн ылбыт, Теотиуакан хоруол сирин хаҥаппыт. Бу туһунан майя хроникаларыгар суруллар&lt;ref&gt;{{cite book|last=Braswell|first=Geoffrey E.|title=The Maya and Teotihuacan: Reinterpreting Early Classic Interaction|location=Austin, Tex.|publisher=University of Texas Press|date=2004|isbn=9780292705876|url=https://books.google.com/books?id=NcN7AAAAQBAJ|page=339}}&lt;/ref&gt;.
* [[929]] — Эмир [[Абд-ар-Рахман III]] Кордова халифаатын олохтообут&lt;ref&gt;{{cite book|last=O'Callaghan|first=Joseph F.|title=A History of Nedieval Spain|location=Ithaca, N.Y.|publisher=Cornell University Press|date=1994|isbn=9780801492648|url=https://books.google.com/books?id=cq2dDgAAQBAJ|page=118}}&lt;/ref&gt;.
* [[1547]] — [[Москуба]] улуу кинээһэ [[Уордаах Уйбаан|Уйбаан IV (Уордаах Уйбаан)]] ыраахтааҕы титулун ылан бэргэһэлэммит. Мантан ыла 264 сыл тухары баар буола сылдьыбыт [[Москуба улуу княжествота]] Нуучча саарыстыбата буолбут&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Payne|first1=Robert|last2=Romanoff|first2=Nikita|title=Ivan the Terrible|location=New York|publisher=Cooper Square Press|date=2002|isbn=9780815412298|url=https://books.google.com/books?id=p1abtsPCPm8C|page=67}}&lt;/ref&gt;.
* [[1712]] — [[Бүөтүр I]] Арассыыйаҕа бастакы байыаннай инженердэр оскуолаларын арыйар туһунан ыйаах тааһаарбыт. Билигин ол оскуола А. Ф. Можайскай аатынан Байыаннай-куйаар акадьыамыйа.
* [[1724]] — Ыраахтааҕы [[Бүөтүр I]] ыйааҕынан [[Арассыыйа]]ҕа эдэрдэр бэйэлэрин сөбүлэҥнэрин ылбакка эрэ кэргэннии оҥорор бобуллубут. Бу ыйаах көҥүл да, крепостной да дьоҥҥо туһаайыллыбыт.
* [[1878]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878)]]: Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут.
* [[1909]] — [[Эрнест Шеклтон]] эспэдииссийэтэ Соҕуруу полюс магнит киинин булбут.
* [[1920 сыл|1920]] — Парижка Наассыйалар Лиигэлэрин сэбиэтин бастакы мунньаҕа буолбут.
* [[1943 сыл|1943]] — ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан абыйаассыйа маршала, артиллерия маршала уонна бронетнаковай сэриилэр маршаллара диэн сыбаанньалар олохтоммуттар.
* [[1969 сыл|1969]] — Чиэх устудьуона [[Ян Палах]] Сэбиэскэй сэриилэр [[Прага сааһа]] диэн ааттанар дьалхааны хам баттаабыттарын утаран, ол кэнниттэн биир сыл буолан баран, бэйэтин уматтан өлбүт.
* [[1969 сыл|1969]] — Аан дойдуга бастакынан икки сэбиэскэй Сир аргыһа тиксиһэннириллибиттэр (Союз-4 уонна Союз-5).
* [[1979]] — [[Ираан|Ирааҥҥа]] Ислам өрөбөлүүссүйэтэ буолбутуттан сылтаан бүтэһик шах Мохаммед Реза Пехлеви дьиэ кэргэнин кытары дойдутуттан [[Египет|Эгиипэккэ]] күрээбит.
* [[1989 сыл|1989]] — ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан 30-40 сс. уонна 50-с сыллар саҕалыныытыгар суут таһынан таһаарыллыбыт бириигэбэрдэр (&quot;тройкалар&quot; уонна [[НКВД]] бириигибэрдэрэ) ууратыллыбыттар.
* [[1991]] — Коалиция сэриилэрэ [[Ираак]]ка киирэн, [[Перс хомото|Перс хомотугар]] сэриини саҕалаабыттар.
* [[1992 сыл|1992]] — Сальвадор былаастара уонна өрө турааччылар эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан [[Сальвадор]]га 12 сыл устата барбыт гражданскай сэриини тохтотоллор. Бу сэриигэ 75 000 тахса киһи өлбүтэ.
* [[2006]] — Эллен Джонсон-Серлиф [[Либерия]] бэрэсидьиэнин солотугар киирбит. Африкаҕа дойдуну баһылаабыт бастакы дьахтар буолбут.
* [[2023]] — Дьокуускайга саха омук төрдүн-ууһун чинчийбит биллиилээх учуонай [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] төрөөбүтэ 135 сылын бэлиэтиир тэрээһиннэр буолбуттар: киин куоракка кини аатынан саҥа уулусса аһылыбыт, СӨ Национальнай бибилэтиэкэтигэр «Гавриил Ксенофонтов: кэмин инникилээбит учуонай» диэн төгүрүк остуол ыытыллыбыт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1818]] — [[Мардьани, Шигабутдин|Шигабутдин Мардьани]] — [[Татаардар|татаар]] төрүттээх Арассыыйатааҕы [[ислам]] таҥараһыта, сырдатааччы. Мардьани ону таһынан этнограф, археограф, востоковед уонна педагог быһыытынан биллэр. Бэйэтин кэмигэр саамай бөдөҥ татаар историга этэ.
* [[1879]] — [[Драверт Петр Людовикович|Петр Драверт]] — [[Сибиир]]и чинчийээччи, бэйиэт. 1906—1910 сс. Саха сиригэр көскө сылдьан [[Кэмпэндээйи]] тууһун, [[Өлүөнэ]] алын тардыытын флоратын уонна фаунатын, Байаан-Күөл уонна [[Абалаах]] туустарын үөрэппит.
* [[1888]] — [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] — саха учуонайа, биллиилээх устуорук, этнограф, бэлиитикэ, түмэт дьайыксыта. Кини &quot;Эллэйаада&quot; диэн ааттаан таһаарбыт саха үһүйээннэрин хомуурунньуга саха биибилийэтин быһыытынан билиниллэр.
* [[1898]] — [[Күндэ|Алексей Иванов - Күндэ]] — XX үйэ саҥатыгар үлэлээбит саха биллиилээх суруйааччыта, литературоведа. Саха суругун-бичигин кэмитиэтин чилиэнэ.
* [[1932]] — [[Гольдеров Василий Федотович|Василий Гольдеров - Ороһу уола]] — саха бэйиэтэ, суруйааччыта.
* [[1936]] — [[Стручкова Александра Николаевна|Александра Стручкова]] — СӨ доруобуйа харыстабылын тэрийээччитэ, &quot;Сахамедстрах&quot; хампаанньа төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ уонна салайааччыта, САССР уонна РСФСР үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйатын харыстабылын туйгуна, Сунтаар улууһуттан төрүттээх.
* [[1940]] — [[Саввинов Николай Николаевич|Николай Саввинов]] — [[Дуобат|дуобакка]] өрөспүүбүлүкэ 13 төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1969 сыллаахаа [[ССРС]] эр дьоҥҥо чемпионатын финалыгар бастакынан суолу тэлбит, Европа бэтэрээннэригэр боруонса мэтээллээх, ССРС спорт маастара, СӨ хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ.
* [[1947]] — [[Андреева Тамара Егоровна|Тамара Андреева]] — [[эбэҥкилэр|эбэҥки]] омугун тылын, фольклорун, култууратын үөрэтэр чинчийээччи.
* [[1953 сыл|1953]] — [[Фёдоров Родион Иннокентьевич|Родион Фёдоров]] — судаарыстыба уонна бэлиитикэ дьайыксыта, СӨ атыы уонна баай-дуол миниистирэ, 1992—1998 сс. Дьокуускай баһылыгын солбуйааччыта, Ил Түмэн II иккис ыҥырыытын дьокутаата, экэниэмикэ билимин хандьыдаата, эригиэн бэтэрээнэ, Мэҥэ-Хаҥаластан төрүттээх.

== Өлбүттэр ==
* [[1938]] — Саха АССР ВЦИК-ка бэрэстэбиитэлин Дьааҥы [[Дулҕалаах|Дулҕалааҕыттан]] төрүттээх [[Шараборин Христофор Прокопьевич|Христофор Шараборины]] Москубаҕа ытан өлөрбүттэр. 1931 сыллаахтан 1937 сыллаахха диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ. Өссө 1937 сыл бастакы аҥаарыгар САССР НКВД-тын тойоно А.П. Коростин Шараборины хаайаары гыммытын Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бастакы сэкиритээрэ П.М. Певзняк көҥүлүн биэрбэтэх, Москубаҕа бэрэстэбиитэлинэн ыыппыт эбит, ол эрээри бу миэрэ көмөлөспөтөҕө, 1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москубаҕа хаайыллыбыта.
* [[2020]] — [[Шепелева Надежда Семеновна|Надежда Шепелева]] — опера ырыаһыта, [[Саха норуодунай артыыстарын тиһилигэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа]] (2013), РСФСР үтүөлээх артыыһа (1958). Саха норуодунай суруйааччыта [[Суорун Омоллоон]] ойоҕо.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{ыйдар}}

[[Категория:Тохсунньу 16]]</text>
      <sha1>i9j3jbw0r88fo18by2hhlirauel4kz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муус устар 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7573</id>
    <revision>
      <id>427186</id>
      <parentid>422987</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T04:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Өлбүттэр */</comment>
      <origin>427186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7715" sha1="6gh2rrvx22pdh40cjouhdswcqdvepuy" xml:space="preserve">'''Муус устар 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 106-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Пуэрто-Рико}}, {{Флагификация|АХШ}}  — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* {{Флагификация|Дания}} — Маргрете II төрөбүт күнэ
* {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга, АХШ — Босхолонуу күнэ
* {{Флагификация|Венгрия}} — Холокост сиэртибэлэрин күнэ
* {{Флагификация|АХШ}} — Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар
* {{Флагификация|Ираак Курдистаана}} — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|23px]] Аан дойдуга саҥа (куолас) күнэ — бу күн күөмэй чөл туругар, сөпкө саҥарыыга болҕомто уурарга ыҥыраллар, дьону дьоһуннаахтык саҥарарга уонна сатаан ыллыырга үөрэтэллэр, учуонайдары саҥарыыны чинчийиигэ угуйаллар. Аан бастаан 1999 сыллаахха [[Бразилия]]ҕа ларингологтар көҕүлээһиннэринэн бэлиэтээбиттэрэ, кэлин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ тарҕаммыта
* Мордовия — Эрзя тылын күнэ ({{Lang-myv|Эрзянь Келень Чи&lt;ref name=&quot; « finugor.ru._»&quot;/&gt;}}). Учуонай [[Рябов Анатолий Павлович|Анатолий Рябов]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[73]] — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
* [[1346]] — Стефан Душан [[Скопье]] куоракка [[Сербтэр|сербтэр]] ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
* [[1789]] — сыллаахха [[Тобольскай]]га [[Сибиир]]гэ бастакы типография аһыллыбыт.
* [[1797]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] коронацията буолбут.
* [[1891]] —  Арассыыйа импэрээтэрэ [[Александр III]] ''трехлинейка'' диэнинэн киэҥник биллибит [[Мосин бинтиэпкэтэ|Мосин бинтиэпкэтэтин]] бигэргэппит.
* [[1894]] — [[Эрмээннэр|эрмээн]] төрүттээх [[Нубар Паша]] [[Эгиипэт|Егиипэт]] премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа.
* [[1917]] — Швейцарияҕа олорбут [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны кытта сэриилэһэ сылдьар Германияны нөҥүөлээн Петроградка кэлбит. Бу кэлэн иһэн &quot;муус устардааҕы тезистэр&quot; диэн ааттаммыт бассабыыктар программаларын суруйбут. Кэлээт Финляндскай вокзаалга тыл эппит, Быстах кэм бырабыыталыстыбатын, Петроград сэбиэтигэр баһылаан олорор меньшевик-хомуньуустары уонна эсердэри кириитикэлээбит, Германияны уонна кини союзниктарын кытта сэриини тохтоторго ыҥырбыт.
* [[1934]] — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] диэн бочуоттаах аат олохтоммут.
* [[2006]] — Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу [[Иркутскай уобалаhа|Иркутскай уобалаһыгар]] холбуурга [[Арассыыйа_субъектарын_кодтара|референдум]] ыытыллыбыта. 
* [[2006]] — СӨ бокса федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр мунньаҕар федерацияны бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ [[Егор Борисов]] баһылаабыт.

* [[2008]] — Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уурааҕынан [[Чайанда гаас үөскээбит сирэ|Чайандатааҕы гаас үөскээбит сиригэр]] үлэлиир лиссиэнсийэни [[Газпром]] ылбыта.
* [[2011]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни биэс киһиэхэ анаабыттар: [[Жирков Александр Николаевич|Жирков А. Н.]], [[Степанов Ефим Николаевич|Степанов Е. Н.]], [[Протодьяконов Василий Никитич|Протодьяконов В. Н.]], [[Павлова Валентина Николаевна|Павлова В. Н.]], [[Чусовская Валентина Александровна|Чусовская В. А.]].

== Төрөөбүттэр ==
* [[1889]] — [[Чарли Чаплин]], аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* [[1910]] — [[Дадыкин Всеволод Петрович|Всеволод Дадыкин]] (1910—1977), үүнээйини чинчийбит биолог учуонай, 1952—1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччыта.
* [[1934]] — [[Васильев Петр Петрович|Петр Васильев]], Саха АССР үтүөлээх агронома, Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ СӨ Судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата, Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата.

== Өлбүттэр ==
* [[1828]] — [[Франсиско Гойа]], [[Испания]] уруhуйдьута
* [[1993]] — Ньурба [[Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Малдьаҕарыттан]] төрүттээх [[Сафронов Михаил Григорьевич]] — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 16]]</text>
      <sha1>6gh2rrvx22pdh40cjouhdswcqdvepuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шараборин Христофор Прокопьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11940</id>
    <revision>
      <id>427181</id>
      <parentid>327156</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T01:31:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3435" sha1="nl6zhdff8mn5xmpazx6lmlir35n2ywb" xml:space="preserve">[[Ойуу:Шараборин.jpg|200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич]]
'''Шараборин Христофор Прокопьевич''' (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

[[1904 сыл]] [[алтынньы 29]] күнүгэр [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] улууһун [[Дулҕалаах]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

[[1916]]—[[1921 сыл]]лардаахха [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэтээҕи]] училищеҕэ үөрэнэр.

[[1923]]—[[1924 сыл]]лардаахха [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] педтехникумҥа үөрэнэр.

[[1926]]—[[1929 сыл]]лардаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградка]] Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр.

Үөрэнэ сылдьан [[1920]]—[[1923 сыл]]лардаахха Ыччат союһун [[Өлүөхүмэ уокуруга|Өлүөхүмэ]] уокуруктааҕы бюро.

[[1924]]—[[1926 сыл]]лардаахха РКП(б) [[Халыма уокуруга|Халыма]] уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.

[[1929]]—[[1930 сыл]]лардаахха ВКП(б) [[Булуҥ уокуруга|Булуҥ]] уокуруктааҕы сэкрэтээрэ.

[[1930]]—[[1931 сыл]]лардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
[[Ойуу:Sharaborin.jpg|200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга]]
[[1931]] бэс ыйыттан — [[1937]] атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

[[1937 сыл]]га РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.

[[1937 сыл]] [[сэтинньи 5]] күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 15]] күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 16]] күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

[[1956 сыл]] [[муус устар 4]] күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|title=Шараборин Христофор Прокопьевич|website=ru.openlist.wiki|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162303/https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{rq|sources|}}
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1904 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1938 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Үөһээ Дьааҥы улууһа]]</text>
      <sha1>nl6zhdff8mn5xmpazx6lmlir35n2ywb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427183</id>
      <parentid>427181</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T01:47:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6073" sha1="ngsgpptunn184xjg4l1zgrm01lv32k1" xml:space="preserve">[[Ойуу:Шараборин.jpg|200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич]]
'''Шараборин Христофор Прокопьевич''' (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

[[1904 сыл]] [[алтынньы 29]] күнүгэр [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] улууһун [[Дулҕалаах]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

[[1916]]—[[1921 сыл]]лардаахха [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэтээҕи]] училищеҕэ үөрэнэр. Ону бүтэрэн баран бастаан тыаҕа учууталллыыр, онтон Өлүөхүмэ уокуругун хомсомуолун бюротугар үлэлиир.

[[1923]]—[[1924 сыл]]лардаахха [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] педтехникумҥа үөрэнэр. Онтон уобалас баартыйатын сорудаҕынан Халыма уокуругар учууталлыы барар. Онно 20 саастаах хомуньууһу Халыма уокуругун баартыйатын кэмитиэтин сэкиритээринэн талаллар ([[1924]]—[[1926 сыл]]лардаахха). 

[[1926]]—[[1929 сыл]]лардаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградка]] Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр. Университеты бүтэрэн баран [[1929]]—[[1930 сыл]]лардаахха ВКП(б) [[Булуҥ уокуруга|Булуҥ]] уокуруктааҕы сэкиритээринэн ананар. Манна үлэлии сырыттаҕына 1929 сыл сэтинньитигэр Булуҥ өрө туруута буолар. Ол кэмигэр хомуньуус баартыйа атын салайааччыларын кытта хаайыыга угуллар. 1930 сыл кулун тутарыгар өрө туруу хам баттанар. 


[[1930]]—[[1931 сыл]]лардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
[[Ойуу:Sharaborin.jpg|200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга]]
[[1931]] бэс ыйыттан — [[1937]] атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|title=ШАРАБОРИН Христофор Прокопьевич, Председатель СНК ЯАССР (июнь 1931 – август 1937)|website=www.sakha.gov.ru|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162259/https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (ананарыгар 27 саастаах). Шараборин бу сылларга Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын сайыннарарга үлэлиир. Кини үлэлиир сылларыгар «Якутстрой», Покровскай кирпииччэ собуота, Киин электростанция, саҥа аэропортар уонна өрүс бириистэннэрэ баар буолбуттара, оскуола-интэринээттэр уонна билсэр пууннара, культбаазалар тутуллубуттара, бастакы таба иитэр холкуостар, кыылы иитэр фермалар, балоык собуоттара үөскээбиттэрэ, түүлээҕи бултааһын көрдөрүүтэ үрдээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|title=Христофор Шараборин. Один из забытых основоположников автономии.|website=100-Летие Образования Якутской АССР|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162147/https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1937 сыл]]га РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.

[[1937 сыл]] [[сэтинньи 5]] күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 15]] күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 16]] күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

[[1956 сыл]] [[муус устар 4]] күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|title=Шараборин Христофор Прокопьевич|website=ru.openlist.wiki|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162303/https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{rq|sources|}}
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1904 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1938 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Үөһээ Дьааҥы улууһа]]</text>
      <sha1>ngsgpptunn184xjg4l1zgrm01lv32k1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427184</id>
      <parentid>427183</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T01:49:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6169" sha1="rch0l83slh3vom008pw4oxbigm1qbtu" xml:space="preserve">[[Ойуу:Шараборин.jpg|200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич]]
'''Шараборин Христофор Прокопьевич''' (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

== Олоҕо ==
[[1904 сыл]] [[алтынньы 29]] күнүгэр [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] улууһун [[Дулҕалаах]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

[[1916]]—[[1921 сыл]]лардаахха [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэтээҕи]] училищеҕэ үөрэнэр. Ону бүтэрэн баран бастаан тыаҕа учууталллыыр, онтон Өлүөхүмэ уокуругун хомсомуолун бюротугар үлэлиир.

[[1923]]—[[1924 сыл]]лардаахха [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] педтехникумҥа үөрэнэр. Онтон уобалас баартыйатын сорудаҕынан Халыма уокуругар учууталлыы барар. Онно 20 саастаах хомуньууһу Халыма уокуругун баартыйатын кэмитиэтин сэкиритээринэн талаллар ([[1924]]—[[1926 сыл]]лардаахха). 

[[1926]]—[[1929 сыл]]лардаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградка]] Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр. Университеты бүтэрэн баран [[1929]]—[[1930 сыл]]лардаахха ВКП(б) [[Булуҥ уокуруга|Булуҥ]] уокуруктааҕы сэкиритээринэн ананар. Манна үлэлии сырыттаҕына 1929 сыл сэтинньитигэр Булуҥ өрө туруута буолар. Ол кэмигэр хомуньуус баартыйа атын салайааччыларын кытта хаайыыга угуллар. 1930 сыл кулун тутарыгар өрө туруу хам баттанар. 


[[1930]]—[[1931 сыл]]лардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
[[Ойуу:Sharaborin.jpg|200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга]]
[[1931]] бэс ыйыттан — [[1937]] атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|title=ШАРАБОРИН Христофор Прокопьевич, Председатель СНК ЯАССР (июнь 1931 – август 1937)|website=www.sakha.gov.ru|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162259/https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (ананарыгар 27 саастаах). Шараборин бу сылларга Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын сайыннарарга үлэлиир. Кини үлэлиир сылларыгар «Якутстрой», Покровскай кирпииччэ собуота, Киин электростанция, саҥа аэропортар уонна өрүс бириистэннэрэ баар буолбуттара, оскуола-интэринээттэр уонна билсэр пууннара, культбаазалар тутуллубуттара, бастакы таба иитэр холкуостар, кыылы иитэр фермалар, балоык собуоттара үөскээбиттэрэ, түүлээҕи бултааһын көрдөрүүтэ үрдээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|title=Христофор Шараборин. Один из забытых основоположников автономии.|website=100-Летие Образования Якутской АССР|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162147/https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1937 сыл]]га РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.

== Хаайыллыыта уонна өлүүтэ ==
[[1937 сыл]] [[сэтинньи 5]] күнүгэр Москваҕа «сэбиэттэри утарар омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ» диэн буруйданан хаайыллар. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 15]] күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 16]] күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

[[1956 сыл]] [[муус устар 4]] күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|title=Шараборин Христофор Прокопьевич|website=ru.openlist.wiki|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162303/https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

{{rq|sources|}}
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1904 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1938 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Үөһээ Дьааҥы улууһа]]</text>
      <sha1>rch0l83slh3vom008pw4oxbigm1qbtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427185</id>
      <parentid>427184</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T01:49:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хаайыллыыта уонна өлүүтэ */</comment>
      <origin>427185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6226" sha1="md5jcsemjk2dqe4ruv1auk6bgaobcfz" xml:space="preserve">[[Ойуу:Шараборин.jpg|200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич]]
'''Шараборин Христофор Прокопьевич''' (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

== Олоҕо ==
[[1904 сыл]] [[алтынньы 29]] күнүгэр [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] улууһун [[Дулҕалаах]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

[[1916]]—[[1921 сыл]]лардаахха [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэтээҕи]] училищеҕэ үөрэнэр. Ону бүтэрэн баран бастаан тыаҕа учууталллыыр, онтон Өлүөхүмэ уокуругун хомсомуолун бюротугар үлэлиир.

[[1923]]—[[1924 сыл]]лардаахха [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] педтехникумҥа үөрэнэр. Онтон уобалас баартыйатын сорудаҕынан Халыма уокуругар учууталлыы барар. Онно 20 саастаах хомуньууһу Халыма уокуругун баартыйатын кэмитиэтин сэкиритээринэн талаллар ([[1924]]—[[1926 сыл]]лардаахха). 

[[1926]]—[[1929 сыл]]лардаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградка]] Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр. Университеты бүтэрэн баран [[1929]]—[[1930 сыл]]лардаахха ВКП(б) [[Булуҥ уокуруга|Булуҥ]] уокуруктааҕы сэкиритээринэн ананар. Манна үлэлии сырыттаҕына 1929 сыл сэтинньитигэр Булуҥ өрө туруута буолар. Ол кэмигэр хомуньуус баартыйа атын салайааччыларын кытта хаайыыга угуллар. 1930 сыл кулун тутарыгар өрө туруу хам баттанар. 


[[1930]]—[[1931 сыл]]лардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
[[Ойуу:Sharaborin.jpg|200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга]]
[[1931]] бэс ыйыттан — [[1937]] атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|title=ШАРАБОРИН Христофор Прокопьевич, Председатель СНК ЯАССР (июнь 1931 – август 1937)|website=www.sakha.gov.ru|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162259/https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (ананарыгар 27 саастаах). Шараборин бу сылларга Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын сайыннарарга үлэлиир. Кини үлэлиир сылларыгар «Якутстрой», Покровскай кирпииччэ собуота, Киин электростанция, саҥа аэропортар уонна өрүс бириистэннэрэ баар буолбуттара, оскуола-интэринээттэр уонна билсэр пууннара, культбаазалар тутуллубуттара, бастакы таба иитэр холкуостар, кыылы иитэр фермалар, балоык собуоттара үөскээбиттэрэ, түүлээҕи бултааһын көрдөрүүтэ үрдээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|title=Христофор Шараборин. Один из забытых основоположников автономии.|website=100-Летие Образования Якутской АССР|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162147/https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1937 сыл]]га РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.

== Хаайыллыыта уонна өлүүтэ ==
[[1937 сыл]] [[сэтинньи 5]] күнүгэр Москваҕа «сэбиэттэри утарар омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ» диэн буруйданан хаайыллар. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 15]] күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 16]] күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

[[1956 сыл]] [[муус устар 4]] күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|title=Шараборин Христофор Прокопьевич|website=ru.openlist.wiki|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162303/https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{rq|sources|}}
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1904 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1938 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Үөһээ Дьааҥы улууһа]]</text>
      <sha1>md5jcsemjk2dqe4ruv1auk6bgaobcfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427187</id>
      <parentid>427185</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Хаайыллыыта уонна өлүүтэ */</comment>
      <origin>427187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6781" sha1="grmdo4pc2hunffkfs9fqhnbs3itly1k" xml:space="preserve">[[Ойуу:Шараборин.jpg|200px|thumb|right|Шараборин Христофор Прокопьевич]]
'''Шараборин Христофор Прокопьевич''' (1904—1938), сэбиэт уонна партия диэйэтэлэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ.

== Олоҕо ==
[[1904 сыл]] [[алтынньы 29]] күнүгэр [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] улууһун [[Дулҕалаах]] нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

[[1916]]—[[1921 сыл]]лардаахха [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэтээҕи]] училищеҕэ үөрэнэр. Ону бүтэрэн баран бастаан тыаҕа учууталллыыр, онтон Өлүөхүмэ уокуругун хомсомуолун бюротугар үлэлиир.

[[1923]]—[[1924 сыл]]лардаахха [[Дьокуускай|Дьокуускайдааҕы]] педтехникумҥа үөрэнэр. Онтон уобалас баартыйатын сорудаҕынан Халыма уокуругар учууталлыы барар. Онно 20 саастаах хомуньууһу Халыма уокуругун баартыйатын кэмитиэтин сэкиритээринэн талаллар ([[1924]]—[[1926 сыл]]лардаахха). 

[[1926]]—[[1929 сыл]]лардаахха [[Санкт-Петербург|Ленинградка]] Зиновьев аатынан Коммунист университерыгар үөрэнэр. Университеты бүтэрэн баран [[1929]]—[[1930 сыл]]лардаахха ВКП(б) [[Булуҥ уокуруга|Булуҥ]] уокуруктааҕы сэкиритээринэн ананар. Манна үлэлии сырыттаҕына 1929 сыл сэтинньитигэр Булуҥ өрө туруута буолар. Ол кэмигэр хомуньуус баартыйа атын салайааччыларын кытта хаайыыга угуллар. 1930 сыл кулун тутарыгар өрө туруу хам баттанар. 


[[1930]]—[[1931 сыл]]лардаахха ВКП(б) Саха обкомун отделын сэбиэдиссэйэ.
[[Ойуу:Sharaborin.jpg|200px|thumb|left|Шараборин Х. П. хаайыыга]]
[[1931]] бэс ыйыттан — [[1937]] атырдьах ыйыгар диэри Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|title=ШАРАБОРИН Христофор Прокопьевич, Председатель СНК ЯАССР (июнь 1931 – август 1937)|website=www.sakha.gov.ru|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162259/https://www.sakha.gov.ru/istoriya/rukovoditeli-kutii/predsedateli-snk/sharaborin-hristofor-prokopevich-predsedatel-snk-jaassr|url-status=live}}&lt;/ref&gt; (ананарыгар 27 саастаах). Шараборин бу сылларга Саха АССР норуотун хаһаайыстыбатын сайыннарарга үлэлиир. Кини үлэлиир сылларыгар «Якутстрой», Покровскай кирпииччэ собуота, Киин электростанция, саҥа аэропортар уонна өрүс бириистэннэрэ баар буолбуттара, оскуола-интэринээттэр уонна билсэр пууннара, культбаазалар тутуллубуттара, бастакы таба иитэр холкуостар, кыылы иитэр фермалар, балоык собуоттара үөскээбиттэрэ, түүлээҕи бултааһын көрдөрүүтэ үрдээбитэ&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|title=Христофор Шараборин. Один из забытых основоположников автономии.|website=100-Летие Образования Якутской АССР|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162147/https://100yakutia.ru/ru/istoriya-yakutii/67-khristofor-sharaborin-odin-iz-zabytykh-osnovopolozhnikov-avtonomii|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[1937 сыл]]га РСФСР ВЦИКар Саха АССР бэрэстэбиитэлэ.

== Хаайыллыыта уонна өлүүтэ ==
Өссө 1937 сыл бастакы аҥаарыгар САССР НКВД-тын тойоно А.П. Коростин Шараборины хаайаары гыммытын Саха сиринээҕи ВКП(б) обкуомун бастакы сэкиритээрэ П.М. Певзняк көҥүлүн биэрбэтэх, Москубаҕа бэрэстэбиитэлинэн ыыппыт эбит, ол эрээри бу миэрэ көмөлөспөтөҕө, 1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москубаҕа хаайыллыбыта. [[1937 сыл]] [[сэтинньи 5]] күнүгэр Москваҕа «сэбиэттэри утарар омугумсуйар тэрилтэ чилиэнэ» диэн буруйданан хаайыллар. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 15]] күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. [[1938 сыл]] [[тохсунньу 16]] күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

[[1956 сыл]] [[муус устар 4]] күнүгэр ССРС Үрдүкү Суута реабилитациялыыр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|title=Шараборин Христофор Прокопьевич|website=ru.openlist.wiki|access-date=2021-09-02|archive-date=2021-09-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902162303/https://ru.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1904)|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{rq|sources|}}
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1904 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1938 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Үөһээ Дьааҥы улууһа]]</text>
      <sha1>grmdo4pc2hunffkfs9fqhnbs3itly1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Компакт-диискэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25772</id>
    <revision>
      <id>427176</id>
      <parentid>387586</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T21:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2805</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>427176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1160" sha1="jqd8zi9lh3b8p2jwxk715u9hufoaybq" xml:space="preserve">[[File:CD autolev crop.jpg|thumbnail|Компаакт-диискэ суруллар өттө]]

'''Компакт-диискэ''' (ол эбэтэр '''Си-Ди''') ({{lang-en|compact disc}} ол эбэтэр {{lang-en2|CD}}) диэн [[Philips]] уонна [[Sony]] хампаанньалар айбыт оптическай диискэ көрүҥэ. Хаптаҕай уонна төкүнүк, цифровой информацияны харыйарга туттуллар. Бастаан ырыалары уонна атын тыаһы харайарга туттуллара.  

Кэнники компакт-диискэлэр компьютер файлларын харыйарга туттуллар буолбут, CD-ROM ааҕар тэрил көмөтүнэн ааҕыллар.

Үксүгэр компакт-диискэ диаметра 120 [[миллиметр]] буолар. Ортотугар 1,5 [[сантиметр]]даах үүттээх.

== Атын сигэлэр ==
{{Commons|Compact disc}}
* [[CD-R]]
* [[CD-RW]]
* Video CD or [[VCD]]
* [[DVD]]
*[[Blue Ray]]

[[Категория:Көмпүүтэр]]
[[Category:Compact Disc| ]]</text>
      <sha1>jqd8zi9lh3b8p2jwxk715u9hufoaybq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Риим импиэрийэтэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30831</id>
    <revision>
      <id>427182</id>
      <parentid>417893</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T01:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>427182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21636" sha1="5cj1nty56uoeakytub3eebjoh8agyeq" xml:space="preserve">[[Билэ:Map of the Roman Empire at its height.svg|thumb|250px|Рим Империята ордук улааппыт бириэмэтигэр, биһиги эрабыт 117 сыла]]
[[Билэ:Roman Republic Empire map.gif|thumb|200px|Рим Империята араас бириэмэтэ]]

'''Рим империята''' ({{Lang-la|Imperium Romanum}}) диэн былыргы бириэмэ биир ордук улахан [[империя]]та буолар, [[киин куорат]]а [[Рим]] этэ уонна [[Средиземнай муора]] кытыытыгар сытара. Империя ааҕыллар бириэмэтэ Октавиан 27 сыллаахха буолбутуттан ааҕыллар.

Былыргы Рим бириэмэтиттэн империя буоларыттан үһүс кэрдиинэн ааҕыллар. Рим бастаан хоруолларынан, онтон республиканан, онтон императорынан салайыллар этэ.

Рим империятыгар киирэ сылдьбыбыт дойдулар киэҥ сиргэ сыталллар, ол курдук билиҥҥи [[Британия]], [[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Греция]], [[Турция]], [[Германия]], [[Египет]], уонна [[Африка]] хоту кытыыта. Рим империятын тыла - [[Латыын тыла]] этэ.

Рим империятын арҕаа өттө 500 сыл курдук турбута, онтон илин өттө тыыһынча сыл курдук турбута. Илин өттүн Византия диэн ааттаах этэ уонна киин куоратынан Константинополь этэ.

== Империянан салайыллыы ==
Маннык улахан дойдунан салайарга сокуон уонна салайыы туһунан элбэх идеяларын киллэрбиттэрэ. Ол бириэмэтээҕи армиялартан ордук сайдыбыт армия этэ, уонна салайыыны күүһүнэн ылалларар. Куораттары, суоллары, биллэр тутуулары, муосталары туппуттара. Империя хас даҕаны провинциаларга арахсара, хас провинция аайы бэйэтин салайааччылаах уонна армиялаах этэ. Римы кытта официальнай уонна чааһынай суругунан билсэллэр этэ. 

Атыы эргиэн Римҥа олус улахан суолталаах этэ, Рим аан дойдуга ордук улахан куорат этэ, мөлүйүөнтэн тахса киһи олороро. Египеттан [[Бурдук|бурдугу]], [[Британия|Британияттан]] [[Хорҕолдьун|хорҕолдьуну]], Гаультан винограады ылара, ол гынан баран варвар племяларыттан хаххалыыра уонна үөрэҕириини уонна эдэр дьоҥҥо Рим армиятыгар үлэни биэриэн сөбө.

Императордар былаастара абсолютнай этэ. Кинилэргэ быһаарыыны таһаарарга Рим Сенаата баара. Онно араас тутаах боппуруостары быһаараллара.
 
Хоруоллар уонна императордар биир улахан проблемалара диэн кинилэр өлбүттэрин кэнниттэн ким былааска кэлэрэ буолара. Хоруолларга сүнньүнэн ордук улахан уолларыгар былааһы биэрэр буоллахтарына, Рим императордара иитийэх оҕоҕо былааһы биэрэллэрэ. Үтүөлэр дьиэ кэргэннэрин быыстарыгар талааннаах эдэр киһини буллаахтарына ол уолу иитиигэ ылара. Өлүөн иннинэ ким былааска кэлиэхтээҕин [[Рим консула]] оҥорон биллэрэрэ уонна кэриэс тылыгар ааттааммыт уол император буолуохтаах диэн биллэлэрэ. Сороҕор оннук ньыма үлэлиирэ, сороҕор табыллыбат этэ, Сотору-сотору трону ылыах дьон быыстарыгар гражданскай сэрии саҕаланааччыта.

Иитиийээх уол императорга талыытын элбэтэрэ, тоҕо диэн сорох императордарга оҕолоро суох этилэрэ, сорох уоллаттара кыргыһыыларга эбэтэр ыарыылартан өлбүттэрэ. 

Рим империята атын дойдулары кытта элбэх сэриилэри ыыппыта, уонна олус кутталлаах спорт көрүҥнэри көрөллөрө. 

Рим империята дьон туттар дьиэлэрин тутара, ол курдук ууну ааһар акведуктар, таас муосталары уонна суоллары, билиҥҥигэ дылы бааллар. [[Цицерон]] уонна [[Вергилиус|Вергилий]] курдук элбэх биллэр Рим суруйааччылара бааллара.

[[Библия]] саҥа заветыттан [[Иисус Христос]] бириэмэтигэр Римнар тустарынан кэпсиир. Ол биримэҕэ Рим империята язычниктар этэ. Ол кэнниттэн сорох императордар Христианствоны утараллара, охсуһа сатаабыттара. 312 сыллаахха Галерий император [[Христианство|Христианствоны]] итэҕэйэргэ көҥүлүн биэрбитэ, онтон аныгыскы сылга Константин I император буолбута уонна Христианствоны ылыммыта. 

Рим куората хаста даҕаны варвардар ыла сылдьыбыттара, ордук биллэр ылыылара - 410 сыллаахха Готтар куораты ылбыттара уонна алдьата сатаабыттара. 

Рим империятын харчыта ''динар'' диэн аттанара. 

== Рим историята ==

=== Республикаттан Империяҕа көһүү ===
Республиканы биһиги эрабыт VI үйэтин иннинэ олохтуоҕуттан ылата Рим баһылыыр сирин кэҥэтиитин саҕалаабыт, ол эрээри биһиги эрабыт иннинээҕи III үйэҕэ диэри Италия тумул арыытын таһыгар тахсыбакка сылдьыбыт. Оччотооҕу кэмҥэ императорданыан быдан иннинэ &quot;империянан&quot; (ол эбэтэр улуу судаарыстыбанан) ааҕыллыан сөп. Рим республиката билиҥҥи өйдөбүл курдук национальнай судаарыстыба буолбаккаҕа бэйэлэрин иһигэр бэйэлэрэ дьаһанар куораттар мустубут ситимнэрэ  (Рим сенатыттан араас-араас тутутулуктаах)  уонна сэрии сирдьиттэрэ дьаhайар провинциялара буолаллар. Олору императордар буолбаккаҕа сыллата талыллар магистраттар (бастатан туран Рим консуллара) сенаты кытта бииргэ дьаһайаллар. Биһиги эрабыт иннинээҕи I үйэҕэ элбэх төрүөтүнэн политика уонна сэрии өттүнэн айманыы, бүтэһик уһугар императордар дьаһайыыларыгар тиэрдэр кэмэ буолар. Консуллар диэн сэрии дьоно дьаһайыылара Рим &quot;империум&quot; диэн өйдөбүлүгэр олоҕурбут дьону хааччахтыыр дьаһалга олоҕурбут, ол аата үксүгэр сэрии өттүнэн салайыы. Император, ол аата салайааччы, диэн дьон сүгүрүйэр аатын сороҕор сатабыллаах консулларга  биэрэллэр уонна ити тылтан император, империя  өйдөбүл үөскүүр тоҕо диэтэр ити аатынан элбэх атын ааттары кытта маҥнайгы императордар бүрүстүөлгэ олороллоругар ааттаналлар эбит.

Биһиги эрабыт II үйэтэ бүтүөҕүттэн ылата өр кэмҥэ Рим бэйэ бэйэлэрин кытта атааннаһыыларыттан, иирсээннэриттэн, күөн көрсүүлэриттэн, бэрт былдьаһыыларыттан сылтаан, баһаам элбэх кыргыһыылары, кыдыйсыылары ааһар, ити кэмҥэ Италияттан тахсан бэрт элбэх сирдэри баһылаатар даҕаны. Ити кэм Рим республикатын кризиһа буолар. Ити кэм бүтүөн иннинэ биһиги эрабыт иннинээҕи 44 сыллаахха Юлий Цезарь өлөрүллүөн иннинэ төһө эрэ кэмҥэ уларыйбат муҥутуур тойон буола сылдьар. Кинини өлөрбүт өлөрүөхсүттэр түмсүүлэрин Римтан үүрэллэр уонна биһиги эрабыт иннинээҕи 42 сыллаахха Марк Антоний уонна Цезарь иитиэх уола, Октавиан Август, Филиппы куорат аттыгар буолбут кыдыйсыытыгар кинилэри хотоллор.  Рим эйгэтэ Марк Антоний уонна Октавиан Август икки ардыларыгар үллэриллибитэ уһаабатаҕа, биһиги эрабыт иннинээҕи 31 сыллаахха Акций диэн ааттаах тумул аттыгар буолбут кыргыһыыга Марк Антоний уонна Клеопатра күүстэрин Октавиан күүстэрэ хоппуттара, үрүө-тараа ыспыттара. Биһиги эрабыт иннинээҕи 27 сыллаахха Рим омуга уонна сената Октавианы принцепс (&quot;маҥнайгы гражданин&quot;) уонна империя проконсула диэн ааты сүктэрэллэр, сити курдук принципаты саҕалаабытынан киирэн бараллар (Рим империятааҕы историятын маҥнайгы кэрдиис кэмэ үксүгэр  биһиги эрабыт иннинээҕи 27 сылыттан биһиги эрабыт 284 сылыгар диэри диэн ылыналлар), &quot;Август&quot; (&quot;Ытыктыыр киhибит&quot;) диэн ааттыыллар.

==== &lt;big&gt;Pax Romana&lt;/big&gt; ====
Август баһылаан-көһүлээн олоруоҕуттан ылата 200 сылы Pax Romana (&quot;Рим эйгэтэ&quot;) диэн өйдүүллэр. Ити кэмҥэ дьону бииргэ түмүүгэ Римҥэ урут хаһан да буолбатах дьон-сэргэ нус-хас, байылыат олоҕо сабыдыаллаабыт. Провинцияларга салайааччыны утары өрө туруулар сэдэхтэр уонна үөскээтэхтэринэ &quot;бэрт түргэнник уонна харса суох&quot; хам баттаналлар. Август бэйэтин удьуордарын салгыы салайааччы быһыытынан хаалларыаҕын кини бэйэтин үйэтэ дьиҥ талааннаах оҕолорунааҕар уһаабыта онно ситиһиитин хааччахтаабыт. Юлийдар-Клавдийдар династиялара түөрт императордар, Тиберий, Калигула, Клавдий, Нерон, саҕана баар буола сылдьыбыт, онтон кэлин, биһиги эрабыт 69 сылыгар, Түөрт император атааннаһыытын сылыгар, иирсээн кыайыылааҕар, Веспасиаҥҥа, туораан биэрбиттэр. Веспасиан кылгас кэмҥэ салайбыт Флавийдар династияларын төрүттээччи буолбут, онтон &quot;биэс амарах&quot; императордары, Нерва, Траян, Адриан, Антонин Пий, бөлөһүөккэ дьоҕурдаах Марк Аврелий, үөскэппит Нерва-Антонин династията баһылаан-көһүлээн олорбут.&lt;gallery widths=&quot;240&quot; heights=&quot;240&quot;&gt;
Билэ:Statue-Augustus.jpg|right|Augusta Prima Porta - ҕа баар Август Цезарь статуята (биһиги эрабыт I үйэтин  саҕаланыыта) 
&lt;/gallery&gt;

===== &lt;big&gt;Арҕаа сууллааһына уонна Илин салгыы ордон хаалыыта&lt;/big&gt; =====
Оччотооҕу кэми эт хараҕынан көрбүт грек историгын, Дион Кассий, этэринэн, биһиги эрэбыт 180 сылыгар Коммод император салайааччы буолуута &quot;кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут дойдуттан тимир уонна дьэбин дойдутугар кубулуйуу кэмэ буолбут&quot; - биллэр этии, ол иһин сорох историктар, ордук Гиббон диэн историк, Коммод салайан олорбут кэмин  Рим империятын кэхтиитэ саҕаланыытын кэмэ диэн өйдүүллэр.

Биһиги эрабыт 212 сылыгар, император Каракалла баһылаан-көһүлээн олорорун саҕана, көҥүл төрөөбүт дьоҥҥо барыларыгар Рим гражданнарын аатын бэлэхтээбиттэр. Төһө да итинник дьону манньытар уураах таһаардаллар, Север династиятын кэмэ ытылҕаннаахтык ааспыт - император салайыыта кинини өлөрүүнэн эбэтэр өлөрүүгэ ыйаахтааһынынан түмүктэнэр, - кинилэр сыдьааннара эстибиттэрин кэннэ Рим империятыгар үһүс үйэ кризиһа, атын омуктар тоҕо ааҥнаан киирээһиннэрин кэмэ, дойду иһигэр атааннаһыы, иирсээн, харчыга быстаран өрө туруулар уонна чума ыарыы бүрүүкээбит. 

История кэрдиис кэмнэрин ырытыыга ити кризиһы классическай античнай кэмтэн хойукку античнай кэмҥэ көһүү диэн өйдүүллэр. Аврелиан (салайбыт кэмэ 270-275 сыллар) империяны симэлийэр суолтан төнүннэрбит уонна нус-хас олоҕу олохтообут. Диоклетиан империяны чөлүгэр түһэрии үлэтин ситэрбит, ол эрээри принцепс буоларга баҕарбатах уонна домин, &quot;иччи&quot;, &quot;тойон&quot;, диэн ааттанар маҥнайгы император буолбут. Диоклетиан баһылаан-көһүлээн олорбут кэмигэр христианнар религияларын кутталлаах, алдьатыылаах буолуо диэн сабаҕалаан биир кэлимсэтик өрө туран утарыласпыт кэмнэрэ, &quot;Улуу сойуолаһыы&quot; кэмэ. 

Диоклетиан империяны түөрт тус туһунан император, тетрарх, салайар дойдуларыгар үллэрбит. Атааннаһыыны отой төрдүттэн суох гынным диэн бигэ эрэнэн, Диоклетиан баһылыыр- көһүлүүр бүрүстүөлтэн бэйэтин баҕатынан туоруур, ол кэнниттэн тетрархия самнар. Кэмниэ кэнэҕэс айманыыта суох нус-хас олоҕу Улуу Константин чөлүгэр түһэрэр, кини маҥнайгы христианнар итэҕэллэрин ылбыт император буолар уонна дойду саҥа киин куоратынан Константинополы талар. Константин уонна Валетиниан династията уонча сыл баһылыктаан олорорун саҕана империя Константинополь уонна Рим диэн икки салайар кииннээх илин-арҕаа хайысханан арахсар. Мардоний диэн сүбэһитин тылынан классическай римнээҕи уонна эллинизм религиятын ылыммыт Юлиан баһылаан-көһүлээн олорбут кэмэ бэрт кылгас эрэ кэмҥэ христианнар итэҕэллэрин ылыммыт императордар удьуорданыыларын тохтотор. Илини, Арҕааны бүтэһигин холбуу салайбыт Феодосий I император, христианнар религияларын официальнай оҥорон баран, 395 сыллаахха өлөр.

Германецтар тоҕо ааҥнаан киирэллэрэ уонна көһөн кэлэн олохсуйуулара Рим кинилэри симэлитэр, суурайар күүһүн баһыйбыттарын кэннэ, V үйэ саҕатыттан, Арҕаа Рим империята үрэллэн киирэн барар. Рим дьоно бары сэриилээн саба түһэр омуктары барыларын кыайталыыра, олортон олус аатырбыттара Аттила буолар, ол гынан баран олус элбэх Римҥэ саарбах соҕус эрэллээх германецтар биистэрин бэйэтигэр суурайа, иҥэринэ сатаабыттарыттан империя үрэллиитэ саҕаламмыта. Хронологиялар үксүлэрэ 476 сылы Арҕааҥы Рим империята эстибит, сүппүт сыла диэн суруйаллар, Ромул Августул бүрүстүөлүн Одоакр диэн германецтар сэрииһиттэрин сирдьиттэригэр туран биэрбититтэн ыла.

Илиҥҥи императорга бэйэтэ бас билэр императорын талан ылыан оннугар бэйэтэ бас бэринэбин диэн Одоакр Арҕааҥы империяны суох оҥорбут. Зенон диэн илиҥҥи мператорга таах тылыгар эрэ бас бэриммитэ буолан, кини оннук гынар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ Италияны аҥардас бэйэтэ эрэ баһылыыр. Хойукку историктар ардыгар Византия империята диэн ааттыыр Илиҥҥи империялара Константин VII Палеолог баһылаан-көһүлээн олорбут кэмигэр диэри үйэтэ салгыы уһаабыт. Бүтэһик Рим императора ыам ыйын 26 күнүгэр 1453 сыллаахха Мехмед II &quot;Сэриилээн ылааччы&quot; уонна кини османнарын сэриитин кытта Константинополы төгүрүйэн тиһэх кимэн киириитигэр буолбут кыргыһыыга өлбүт. Мехмед II бэйэтин Кайсар-и-Рум диэн Рим империятын кытта ситимнээҕин биллэрэ сатаан ааттана сатыыр эбит.

== Tас сигэлэр ==
{{commons|Roman Empire}}
* [http://www.wdl.org/en/item/11745/ Рим империятын каартата 400 сыл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201125/http://www.wdl.org/en/item/11745/ |date=2013-10-29 }}
* [http://www.classicsunveiled.com/romeh/html/index.html Rome Unleashed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328210703/http://www.classicsunveiled.com/romeh/html/index.html |date=2014-03-28 }}, interactive educational website on ancient Rome for students

{{Hist-stub}}

[[Категория:Италия]]
[[Категория:Империялар]]
[[Категория:Былыргы Рим]]</text>
      <sha1>5cj1nty56uoeakytub3eebjoh8agyeq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиэр туһунан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34588</id>
    <revision>
      <id>427178</id>
      <parentid>388901</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T22:13:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13487" sha1="1n5lvrlyxokrz762s1zo8v6yghualgj" xml:space="preserve">'''[[Сиэр]]''' диэн [[сахалар]] [[олох]]торун устата тутуһа сылдьар сокуоннара буолар.

Сахалар сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл [[киһи]] тугу оҥорорун, майгынын, быһыытын уонна [[өй-санаа|өйүн-санаатын]] барытын быһаарар. Бу тыл кэнники нуучча сокуон диэн тылыгар үтүрүттэрэн, сахалыы олох үөрэҕин умнуу уонна тыл үөрэхтээхтэрэ &quot;[[айыы]] үчүгэй&quot; диэн өй-санаа үөрэҕин буккуйууларын түмүгэр аанньа тутуллубат буолан сылдьар. [[Айыыны оҥоруу]] диэн киһи өссө билбэт, оҥорбот быһыытын оҥоруу буолан сиэри таһынан барарын бу дьоммут билбэттэр.

Сахалыы [[итэҕэл]]и сайыннарыы саха дьонун олохторун сиэр көрдөбүллэригэр киллэрэн биэрииттэн саҕаланар. Ханна да суруллубатах да буоллар сахалар олохторо сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэри тутуһар киһи көрсүө, сэмэй майгылаах киһи буолар. Сиэр – сахалар олохторуттан үөскэтэн таһаарбыт [[үгэстэр]]э, [[таҥара]]ларын сокуона, өйдөрүн-санааларын хааччаҕа буолар. Саха дьоно сиэри тутуһаллар.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ улахан да киһи айыыны оҥорорун бобор, ханнык баҕарар саҥаны айыы сиэри иһинэн, сиэри кэспэт буолуохтаах. Итини тэҥэ «Киһи быһыыта» диэн этии киһи хаһан даҕаны киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык, тиэрэтик оҥорбот буоларын хааччыйарга аналланар.

Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр – Дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. Сиэри тутуспат буолуу «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат» диэн этиилэринэн быһаарыллар.

«Сиэрдээх киһи» диэн этии сиэри тутуһар, үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит, мээлэ, ол-бу, буолар-буолбат айыыны оҥорбот киһини быһаарар.

Ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ өйү-санааны хааччахтыыллар, аһара барарын тохтотоллор. Саха норуотун таҥаратын үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын хааччахтыыра – сиэр диэн ааттанар. Киһи хаһан баҕарар, олоҕун ханнык баҕарар кэмнэригэр сиэри кэһиэ, сиэри таһынан быһыыланыа суохтаах. Киһи өйө-санаата, бары оҥорор дьыалалара барылара сиэри иһинэн буолуохтаахтар. Олоххо үөскээбит былыр-былыргыттан тутуһуллар үгэстэри кэспэтэ, аһара барбата, киһи быһыытын тутуһара ирдэнэр.

Санаа бэйэтэ күүстээх, эньиэргийэлээх. Санаа хос-хос хатыланнаҕына мунньуллар, умнуллубат буолар. Мунньулуннаҕына күүһүрэр, үгэскэ кубулуйар. Онтон үгэстэртэн ийэ кут үөскүүр. Өй-санаа сайдыыта итинник салҕанан баран иһэр.

Киһини мунньуллубут, үгэскэ кубулуйбут санаалара салайаллар. «Киһини санаата салайар» диэн сахалар этиилэрэ итинник дакаастанар. Yчүгэй үгэстэртэн хомуллан сиэр үөскүүр.

[[Оҕо]] үгэстэргэ олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Куруук биири хатылаан үөрэтии үөрэх чиҥник иҥэрин быһаарар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорбот буоларыгар үчүгэй быһыылары оҥороругар бу быһыылары тус-туспа арааран кыһанан үөрэттэххэ, үгэс оҥорон иҥэрдэххэ эрэ сиэр көрдөбүллэрин тутуһар киһи буола улаатар.

Дьону кытта эйэлээх буолуу, киһини, төрөппүттэри ытыктааһын сиэр тутаах көрдөбүлэ. Ыаллары кытта эйэлээх сыһыаны олохтооһун, бэйэ-бэйэҕэ хардары-таары көмөлөһүү, кэһиини ылсыы-бэрсии барыта сиэри тутуһар буолуохтаах.

Сиэр диэн киһи куруук тутта сылдьар быһыыта, саҥарар саҥата, дьону кытта сыһыана буолар.

Сиэр сүрүн көрдөбүлүнэн өй-санаа эмиэ сиэри иһинэн, таһынан барбат буолуохтаах. Сиэри таһынан барар санаалары элбэхтик санаталыыр эмиэ куһаҕан. Санаалартан үгэс үөскээн киһини бэйэтин салайар, быһыытын уларытар.

Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр ханна да аһара халбаҥнаппат сокуон буолар. Бу сокуону хаһан даҕаны аһара барыллыа суохтаах. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Сиэри халбаҥнаабакка тутуһуу киһи буолууга тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн олох үгэстэрин, сиэри тутуһарга үөрэннэҕинэ эрэ киһи буолууну ситиһэр.

Өй-санаа салгын кут үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы «Ай» диэн төрүттээх «Айыы» диэн тылынан бэриллэр. Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ араастаах. Улахан, кыра, үчүгэй, куһаҕан айыылар бааллар. Бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.

Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар. 

Сиэр диэн сахалар олохторугар хаһан да кэспэт кыйыалара, таҥараларын сокуона буолар. Киһи оҥорор туох баар быһыылара, киһи араас майгына барыта уонна өйө-санаата тугу айара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри аһара барыа суохтаахтар. Киһи олоҕо барыта сиэр иһинэн баран, сиэрдээх олох буолара киһи буолууну кытта сибээстээх. Саха дьонугар олох сиэрэ диэн өйдөбүл үөскээбит. Олох сиэрин тутуһар киһи киһилии киһи буолар.

Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдан, саҥаны арыйыылар олоххо киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн, саҥа көрдөбүллэргэ эппиэттиир буолан истэҕинэ табыллар. Советскай былаас саҕана киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарар «Моральный кодекс строителя коммунизма» диэн баар этэ. Коммунизм кэлэрэ биллибэт буолбутун кэннэ бу кодекс олус өр кэмҥэ уларыйбакка хаалан хаалбыта үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэтэҕиттэн перестройка хамсааһына үөскээбитэ.

Сиэр-майгы эмиэ олох хаамыытыттан, сайдыытыттан кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэннэр сиэр атын таҥаралар үөрэхтэрин курдук ханнык да биллэр хааччаҕа суох. Дьон бары билинэр буолуулара сиэри уларытар.

Олох уларыйан иһиитин кытта сиэр эмиэ хаалсыбакка уларыйан биэрэн иһэр. Манна сөптөөх, үчүгэй уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһэллэрэ ирдэниллэр. Наука сайдыыта уонна дьон үгүстэрэ билиниилэрэ сиэри уларытар. Билигин сайдыылаах дойдулар сокуоннары оҥорор мунньахтара былыргы сахалар сиэри быһаарыыларыгар олоҕуран үлэлииллэр, хайа өрүт баһыйар даҕаны сиэр ол диэки сыыйа сыҕарыйар, уларыйар.

Сиэр - биһиги сахалар таҥарабыт сокуона. Таҥара өйү-санааны хааччахтыыр кыйыата. Сиэр хаһан да кэһиллибэт, арай олох хаамыытыттан тутулуктанан сыыйа уларыйар эрэ.

Өй-санаа ханнык да хааччаҕа суох сайдан иһэр диэн этии сыыһа, өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэспэт. Оҕо кыра эрдэҕинэ «[[Куһаҕаны оҥорума]]», «Аһара барыма», онтон улаатан истэҕинэ «Айыыны, билбэккин оҥорума», онтон улааппытын кэннэ «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутустаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олороро табыллар.

Сахалар таҥараларын үөрэҕин атын таҥаралар, [[Христос]], [[Аллах]] үөрэхтэриттэн биир сүрүн уонна тутаах уратытынан киһи өйүн-санаатын сайдыытын быһаччы бобон хааччахтаабата буолар. Бу быһаарыы сахалар олохторун сокуона – сиэр олох сайдан истэҕинэ сыыйа-баайа уларыйан элбэхтэр, баһыйбыттар өйдөрүнэн-санааларынан баран иһэригэр олоҕурар. Элбэхтэр быһаарыыларынан сиэр көрдөбүллэрэ сыыйа уларыйан биэрэллэр. Аныгы [[демократия]] сүрүн көрдөбүллэрэ элбэхтэр баһылаан салайаллара сиэр уларыйан биэриитигэр сөп түбэһэр.

Сахалар олус былыргы кэмнэртэн, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн, өй-санаа үөрэҕин баһылаан туһанар бэйэлэрэ таҥаралаах эбиттэрэ сиэр баарынан быһаарыллар уонна дакаастанар. (1,35).

== Туһаныллыбыт литература ==

1. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.

[[Категория:Саха итэҕэлэ]]
[[Категория:Сиэр-туом]]</text>
      <sha1>1n5lvrlyxokrz762s1zo8v6yghualgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34635</id>
    <revision>
      <id>427177</id>
      <parentid>389843</parentid>
      <timestamp>2026-04-15T22:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16502" sha1="9gnizg4z4qifzh3nw7pao2fediv0tuj" xml:space="preserve">'''Сэт''' — туох эмэ [[айыы]]ны, [[алҕас|алҕаһы]], [[сыыһа]]ны оҥорбут мүччүрүйбэт иэстэбилэ&lt;ref&gt;Булчут кинигэтэ. Хомуйан оҥордо В. Н. Сивцев, Дь., Бичик., 2017&lt;/ref&gt;, [[киһи]] быһыытыгар сөп түбэспэт, дьон билбэт, оҥорбот быһыыларын оҥордоххо үөскээн тахсар утары хайысхалаах хамсааһын.

[[Сахалар|Саха дьонун]] олохторун [[сиэр]]инэн [[Айылҕа]] биэрбит олоҕун киһи быһыылаахтык, эйэлээхтик, иллээхтик олоруу, үөрэҕи-сайдыыны ситиһии, кэнчээри ыччаты иитэн-үөрэтэн [[Сир]] үрдүгэр олох салгыы сайдан, иннин диэки баран иһиитин хааччыйыы буолар.

Сахалар [[Кут-сүр үөрэҕэ сайдыыта|кут-сүр үөрэхтэрэ]] этэринэн дьон оҥорор [[Үчүгэй уонна куһаҕан|үчүгэй да, куһаҕан да]] быһыылара [[айыыны оҥоруу]]нан ааҕыллар. [[Үчүгэйи оҥоруу]] - үрүҥ айыы буолар, онтон куһаҕаны оҥоруу хара айыы диэн ааттанар. Киһи үйэтин тухары оҥорбут куһаҕан быһыылара, айыылара ыраастанан көҕүрээн испэт буолахтарына, мунньуллан ыараан иһэллэр. Кыра айыыны оҥоруу үчүгэй быһыыны оҥордоххо эбэтэр сыыһаны оҥорбуту билинэн көннөрдөххө сотуллан, тэҥнэнэн, ыраастанан биэрэн иһэр. Кут-сүр үөрэҕэ, киһи бэйэтин олоҕор тугу оҥорбута барыта, ханнык эрэ [[кэм]]нээх-кэрдиистээх буолуохтааҕын мэлдьи өйдөтөр. Киһи [[өй-санаа|өйө-санаата]] ханнык, куһаҕан да, үчүгэй да ураты, ол аата атыттар өссө билбэт быһыыларын оҥорбутун барыларын үгэс оҥостон уурунан уонна онтун хатылаан оҥорон иһэр оҥоруулааҕынан быһаарыллар. Куһаҕан быһыылары оҥоро турар оҕону, киһини аахайбатахха, тохтоппотоххо өссө улахан, ыарахан куһаҕан быһыылары оҥоруон сөп.

Киһи ханна да сырыттаҕына, олоҕун ханнык баҕарар кэмигэр туох эмэ сыыһаны-халтыны оҥороору гыммыта барыта: «[[Айыыны оҥорума]]» диэн сэрэтэр бобуулаах уонна күрүөлээх буолара табыллар. Элбэх айыыны оҥорбут киһи сэккэ түбэһэр. (1,13). Сир үрдүгэр туох барыта, төгүрүччү өттүттэн тэҥнэһии балаһыанньатыгар турарын быһыытынан, хайа да өттүгэр аһара баран хаалыы куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буолар. Хас биирдии киһи барыта тугу-эмэни оҥороругар сөптөөх кээмэйин билэн, хайа да өттүгэр аһара барбат гына туттуохтаах. Киһи оҥорор ханнык баҕарар дьыалата «үчүгэй» уонна «куһаҕан» диэн быһаарыылар икки ардыларынан баран иһиэхтээх.

Сэт диэн Айылҕа уонна киһи бииргэ олорууларыгар тутуһуохтаах үөрэхтэрэ буолар. Бу үөрэҕи халбаҥнаабакка тутуһуу киһи Айылҕаны кытта атааннаспакка биир тылы булунан эйэлээхтик олороругар кыах биэрэр. (2,168). Сэт өйдөбүллэрэ «ли» диэн былыргы кытайдар философскай көрүүлэригэр маарынныыллар.

«Сэт-сэмэ» диэн этии дьон олоҕор мэлдьи тутуһулла сылдьыллыахтаах быраабылалар уонна сокуоннар.

«Сэт-сэлээн» диэн сыыһа туттуу кэнниттэн кэлиэхтээх эппиэтинэс уонна иэстэбил ааттанар.

Айыыны оҥорор, сиэри-[[майгы]]ны билиммэт киһини дьон сэмэлиир. Сэмэлиир, сөбүлээбэт тыл ыарахан буолар, ити тыл айыыны оҥорор киһи чөлүн алдьатар. Киһи кута-сүрэ дьайга туттарыллар. Ону дьон тылынан сэт суола арыллыыта дииллэр. Букатын сиэрэ суох барбыт киһини айылҕа иэстэһэр. Итинник сэккэ түбэспит киһи удьуор быһыытынан кэхтэр. (3,157).

Сиэргэ баппат ыар айыыны оҥоруу сэт туолуутугар тириэрдэр. Сахалар өйдөбүллэринэн сэт быраабылаларын уонна сокуоннарын тутуспат киһи киһи буолбатах. Сэттэрэ туолбут дьон төрүөхтэрэ төннөр. «[[Төннүбүт төрүөх]]» диэн сиэргэ баппат майгылаах, түктэри өйдөөх-санаалаах киһи буолбатах киһи аата. Айыылар киһи [[ийэ кут]]угар мунньустан иһэллэр. Айыы мунньуллан ыараан иһэрин бэлиэтиир этиинэн «Ат таппат айыыта, оҕус таппат буруйа» диэн буолар. Итиннэ эбии олус элбээн ыараабыт айыыны: «Буор уйбат буруйа» диэн этэллэр. Айыылаах киһи ийэ кута ыараан, майгыта уларыйан кэнэҕэски көлүөнэҕэ бэриллэр. Элбэх айыыны оҥорон сэттэрэ туолбут дьоҥҥо төннүбүт төрүөх үөскүүр.

Сахалар төннүбүт төрүөх туһунан өйдөбүллэрэ билигин [[Россия]]ҕа улахан айдааннары таһаартыыр элбэх киһини өлөртүүр маньяктар оҥорор түктэри быһыыларыгар сөп түбэһэллэр. Е.Самовичев диэн учуонай быһаарарынан маньяк диэн киһи киэбин кэтэ сылдьар дьиикэй кыыл буолар. (4,57). Манныкка тиийбит киһи өйө-санаата сорох кэмнэргэ тосту уларыйан дьиикэй кыыл кэбин кэтэрин былыргы кэпсээннэргэ кэпсэнэр «оборотеннар» диэн дьон бааллара бигэргэтэллэр.

Сэтэ туолбут киһи төрөтөр оҕолорун өйдөрө-санаалара түктэри буолуута, кини бэйэтин үйэтигэр оҥорбут айыылара [[буор кут]]угар мунньуллан бараннар оҕолоругар бэриллэн иһэллэриттэн тахсар. Айыылаах-харалаах киһи олоҕун устата мунньубут айыылара оҕолоругар, онтон сиэннэригэр буор кутун кытта салгыы бэриллэн иһэллэрин кут-сүр үөрэҕэ быһаарар. Улаханнык баттаммыт, атаҕастаммыт кырдьаҕас киһи кыраатаҕына буруйдаах киһиэхэ кырыыс тиийэн сэт эмиэ үөскүүр. (2,171).

Кырыыс этиитэ Айылҕа тэҥнэһиитин сокуонугар олоҕурар. Билигин атаҕастаммыт киһи сотору кэминэн анараа киһитиниин хайаан даҕаны тэҥнэһиэхтээхтэрин өйдөтөр. Саха тылын быһаарыылаах тылдьыта сэти маннык быһаарар: «Урукку өйдөбүлүнэн туох эмэ айыыны, сыыһаны оҥорбут мүччүрүйбэт иэстэбилэ. Эһиги да хара дьай быһыыгыт сэтэ туоллаҕа дии». (5,175).

Киһи олоҕор, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр [[итэҕэл]]и, [[таҥара]], кут-сүр үөрэхтэрин умнуу, хаалларыы түмүгэр советскай үйэҕэ үөскээбит дьон үйэлэрин тухары оҥорбут айыылара таах хаалан, умнуллан, суох буолан иһэллэрин курдук саныы үөрэммиттэр. Былыргы сахалар итэҕэллэринэн оҥоруллубут сэт, ол аата олус ыар айыылар, тоҕус көлүөнэ тухары ирдэнэллэр.

Киһи бэйэтин олоҕор араас суол быһылааннарга түбэһиитэ туох даҕаны олоҕо суох буолбат диэн этэллэр. Ордук эдэрдэр, үүнэн иһэр ыччаттар быстахтык быһыыланыылара, кинилэр бэйэлэрин төрүччүлэрин үчүгэйдик үөрэтэн көрөллөрүн эрэйэр. Урукку да кэмнэргэ оҥоруллубут айыылар ыраастаналлара ордук буолуохтаах. [[Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ|Революция]] уонна [[гражданскай сэрии]], [[репрессия]] кэмигэр, эрдэтээҕи көлүөнэлэр оҥорбут ыар айыылара, сэттэрэ эдэр көлүөнэлэриттэн ирдэнэр диэн былыргы кут-сүр үөрэҕин быһаарыыта билиҥҥи Россия дьонун олохторугар биллэр сабыдыалы оҥорор. Эдэр көлүөнэлэр өй-санаа өттүнэн мөлтөөһүннэрин сэт туолуутун кытта сибээстээтэххэ, былыргы кут-сүр үөрэҕэ олус таба буоларыгар тиийэр.

Сахалар олус уһун үйэлээх омуктар. Кинилэр киһи олоҕун чахчы дириҥник үөрэппиттэрин бэлиэтинэн «Баай дьон тоҕус көлүөнэ иһинэн дьадайаллар» диэн олохсуйбут өйдөбүллэрэ буолар. (6,46). Бу өйдөбүл үөскээһинигэр баай дьон бэйэлэрин оҕолорун үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэлэр, куруук бэлэмҥэ, сынньалаҥнык күүлэйдэтэ сырытыннараннар, кэлэр көлүөнэлэрэ букатын мөлтөх дьон буолан тахсаннар баайдарын-малларын ыһан-тоҕон бүтэрэллэрин бэлиэтээһиннэрэ олук буолбут. Е. Д. Андросов баай дьон Оруоһуттар олохторун дириҥник үөрэппит. Кинилэр түөрт көлүөнэ устата киэҥник тарҕанан сайдан, байан-тайан бараннар мөлтөөн, дьадайан барбыттар. (7,110).

Үгүс баай дьон баайдара-маллара элбиирин иһин үгүс аһара барыылары таһааран, кыра дьону элбэхтик атаҕастыыллара-баттыыллара былыргыттан биллэр. Үгүс дьон хомойбут, хоргуппут санаалара кинилэргэ мунньустан сэти үөскэтэрэ кэлэр көлүөнэлэригэр охсуулаах буолара саарбаҕа суох.

— Ордук сананыма, олус туттума,- Аабый Дархан тойон эрин сэрэппитэ,- сэттээх-сэлээннээх буолуо. (8,21). Былыргы [[остуоруйа]] кэпсээн сэрэтиитэ олоххо киириитэ саха дьонугар олус ыар түмүктэммитэ. Салайар, баһылыыр тойоттор быстахтык быһыыланан сэттээх дьыалалары оҥоруулара ордук ыар содуллаах буолан тахсаллар. Маннык быһаарыы салайааччылартан тутулуктаах элбэх киһини тойон сэтэ барыларын хаарыйарыгар олоҕурар.

«Дьону ыар санааҕа түһэрэр куһаҕан быһыылары, айыыны оҥостубатаҕым. Эһиги эмиэ оҥорумаарыҥ!» — диэн былыргы сахалар бэйэлэрин кэлэр көлүөнэлэригэр кэриэстэрин этэллэр эбит. Былыргы дьон киһи бэйэтин үйэтигэр тугу оҥорбута барыта, кини кутугар-сүрүгэр суруллан, кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэрин билэр буоланнар, кэлэр көлүөнэ ыччаттара дьоллоохтук олороллоругар ис сүрэхтэриттэн баҕаралларын бэлиэтинэн бэйэлэрин олохторугар куһаҕан, хара айыыны оҥорбокко кыһаналлар.

Кырдьаҕас көлүөнэ дьоно, саҥа үүнэн иһэр оҕолоругар бэйэлэрин олохторун салҕааччыларга, ыраас, айыы-хара сыстыбатах куттарын-сүрдэрин хааллараллар, оҕолорун салгыы олохторугар дьиҥнээх сырдык ыраны баҕараллар. (9,105).

Тыл үөрэхтээхтэрэ солун диэн солумсах буолууга тириэрдэр тылы &quot;сонун&quot; саҥа тылы булан суох курдук оҥорон кэбиһиилэрэ сэти үөскэтэн саха дьоно солумсах буолуулара улаатан үлэни кыайан үлэлээбэт турукка тиийэн хааллылар. Бу сыыһаны оҥоруу көннөҕүнэ эрэ табыллар.

== Туһаныллыбыт литература ==

1. «Илин» сурунаал. 1997. 1-2 N-рэ.

2. Ф. Ф. Васильев. Военное дело якутов. Якутск: Нац.кн.изд-во «Бичик», 1995.- 224 с.

3. Л. А. Афанасьев — Тэрис. Айыы үөрэҕэ. Дьокуускай: «Ситим» КИФ. 1993.- 184 с.

4. Модестов Н. С. Маньяки. Слепая смерть. Хроника серийных убийств. — Москва: Изд-во «Надежда-1», 1997.- 288 с.

5. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. /П. С. Афанасьев редакциятынан — Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 1994.-264 с.

6. В. Ф. Трощанский. Наброски о якутах якутского округа. Под ред. и с прим. Э. К. Пекарского. Казань: Типография Императорского Университета, 1911.- 144 с.

7. Е. Д. Андросов. Оруоһуттар. Дьокуускай: «Бичик» нац. кинигэ кыһата, 2000.- 288 с.

8. Далан. Тыгын Дархан. Дьокуускай: Кинигэ изд. 1993.-510 с.

9. Каженкин И. И. Кут-сүр үөрэҕэ. — Дьокуускай: Бичик, 2004. — 128 с.

[[Категория:Саха итэҕэлэ]]</text>
      <sha1>9gnizg4z4qifzh3nw7pao2fediv0tuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лис Никита (мультсериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52910</id>
    <revision>
      <id>427179</id>
      <parentid>426985</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T00:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>427179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9467" sha1="6bm5r0qr90pro0nfdmtaizq3ut8924w" xml:space="preserve">&quot;Лис Никита&quot; (langus|УК / Лис Микита) - Украина тутулуга суох буолуу кэнниттэн уһуллар элбэх партийнай мультипликационнай сериал. Сериал «лис Никита»диэн сатирическай остуоруйаларын Иван Франковскай поэматын матыыбыгар уһуллар. Кини 2005 сылтан 2007 сылга диэри &quot;үөрэҕирии «(Проситита) бүтүн аан дойдутааҕы уопсастыбатын сакааһынан оҥоһуллубут. Хартыына бюджета 10 мөл. грн буолла. (атын чахчыларынан 6 мөл. грн). Украинскай телевидениеҕэ көрдөрүү туһунан кэпсэтии барар.

[[Билэ:Нэьилиэнньэбит!дьоппуоннар|мини|250px|каадыр из мультсериала]]

== Сюжет ==
{{spoiler}}
Сериалга мындыр уонна мындыр лис Никита кэпсэнэр. Араас быһыыны- майгыны, араас кыыллары оҥорор интэриэһинэй түмүктэр тустарынан.

==Персонаж==

* Лис Микита (Лис Микита)
* Эһэ Веризил (Эһэ Верила)
* Козел Базилий (Цапилий)
* Саһыл (Саһыл)
* Лев
* Котлай (Китай Мурлик)
* Бөрөлөр (Үйэлэр Тухары)
* Куобах (Чычаас Диэкки)
* Бөтүүк (Пиибэ)
* Бараан (Вивцэ)
* Эбисийээнэ Фрузя

= = Эпизоды = =  
Сериал 26 серияттан 15 мүнүүтэлээх:

* 1 сиэрийэ»бөрөлөр&quot;
* 2 сиэрийэ»Гектор щенок&quot;
* 3 серия «бөтүүк»
* 4 сиэрийэ»эһэ&quot;
* 5 серия «колода»
* 6 серия «Котлай».
* 7 сиэрия «Спижня»
* 8 серия &quot; трибунал»
* 9 серия «бириигэбэр»
* 10 сиэрийэ «табахсыт»
* 11 сиэрийэ «Бурмилов»
* 12 серия «олох үгэһэ»
* 13 серия &quot; Бөрөлөөх иэдээн»
* 14 серия &quot; бараан Патриот»
* 15 серия «иистэнэр тирии»
* 16 серия «куобах»
* 17 сиэрийэ &quot; панаяҕа сурук»
* 18 серия «козел Базилий»
* 19 сиэрийэ»анды&quot;
* 20 серия «халлаантан куолас»
* 21 сиэрийэ «дьячка»
* 22 сиэрийэ»эбисийээнэ фрузя&quot;
* 23 серия»балыктааһын&quot;
* 24 серия «колодец»
* 25 серия «күрэхтэһии»
* 26 сиэрийэ &quot; кини Улуу канцлера»

=Интэриэһинэй чахчылар = =интэриэһинэй чахчылар=) 

* Кыыл- сүөл Хахай ыраахтааҕытыгар кыыһырсыы саҕаланнаҕына &quot;Гриндьоллар &quot;бөлөх ырыата&quot; оранжевой революция гимн оранжевой революция гимн.
* Эһэ итэҕэйэн, лиса Никита дэриэбинэҕэ мүөтү уоран барарын саҕана &quot;биһигиттэн сиэттэрэн&quot; диэн ырыа дьиэрэйэр, онно барытын кыайар кыахтанныбыт...» (биһигиттэн ньиэмэс силигилиир, ньиэмэҕэ барытын кыайабыт...) &quot;Океан харыйа&quot; бөлөх.
* Мультсериалыгар Иван Франко «лис Никита»айымньытыгар баар бойковскай тылы тутталлар.
* Муульсериалга» Океан харыйа«,» бырааттыы Гадюкиннар«,» ААББА «уонна»Гриндьоллар&quot;курдук бөлөхтөр ырыалара бааллар.
* Мультфильмҥа национальнай уонна сатирическай таҥастар туһаныллаллар. Холобур, Лиса Никита, күн гуцульскай жилеткаҕа эбэтэр түүҥҥү халпааккаҕа күн тахсар.
* Мультсиал 260 мүнүүтэҕэ былааннаммыт, онтон 405 мүнүүтэни оҥорбуттар.
* Киинэ музыкальнай фондатын тэрийиигэ Украина композитора Мирослав Скорик кытынна.
* Бу мультсиалы оҥорорго 450 тыһыынча уруһуй туһаныллыбыта.
* Мультсиалы оҥоруунан 70 анимат дьарыктанар.

= = Видео===)
* 5 канал &quot;Репортаж [[http://www.youtube.com/watch?v=aCtMYpZBwwA&amp;NR=1 Үп- харчы төннөр. http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928054935/http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= |date=2007-09-28 }}) video.oboz.ua prommon Voice/ anatonst / / and=20070928054935/libus:/ / common voice.lings / alastonsus.ligros / astonson = / 2007-09-28-28
* [[http://www.youtube.com/watch?v=s6IS754GBc4 &quot;Лиса Никита&quot; Трейлер] чунуобунньук өттүгэр

=Статьи=====) 
* [[http://kinokolo.ua/articles/431 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330054032/https://kinokolo.ua/articles/431/ |date=2023-03-30 }} / Украинскай эппиэт. Prophe / anaton / anatos: / / 20070927194514/Кыым / Кыым/ 431 / Д.=2007-09-27- Лети кини 150 сылын көрсө «лис Никита»диэн анимационнай киинэ аһыллыахтаах. Ол эрээри көстүбэтэ ... (Ганж ойуурун ыстатыйата)
* [[http://www.bezcenzury.com.ua/ua/archive/10412/cinema/10457.html &quot;лис Никита&quot; - биһиги бириэмэбит Геройа.[ Сатирическай мультсиалы Украина көрөөччүлэр көрүөхтэрэ дуо? (леса Коверзевой статьи)
* [[http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&amp;cHash=7dcfd24a6e &quot;лис Никита&quot; көрөөччү күүтэр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928191723/http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&amp;cHash= 7 = 2007-09-28=2007-28) бырайыагы ылааччы Владимир Кетик (ыстатыйа Елена Угрин)
* [[http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} лис Никита элбэх ахсааннаах анимационнай киинэ Геройа] (киинэ тылбааһын Таҥаратыттан ыстатыйа)
 

[[be-x-old:Ліс Мікіта (мультсэрыял)]]

[[be-x-old:Ліс Мікіта (мультсерыял)]]</text>
      <sha1>6bm5r0qr90pro0nfdmtaizq3ut8924w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ханиа Йанагиһара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57905</id>
    <revision>
      <id>427191</id>
      <parentid>425785</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="645" sha1="dpjdwald7bb0v5p5nredl63uke9ypnt" xml:space="preserve">'''Ханиа Йанагиһара''' (эбэтэр '''Һаниа Йанагиһара''') — [[АХШ]] аныгы биллэр суруйааччыта, дьоппуон төрүттээх Америка биллэр суруйааччы, новеллист. Аатырбыт кинигэтэ — [[Мин кыра олоҕум]] 2015 сыллаахха сир шаарын тоҕо тэптэрбитэ уонна билиҥҥээҥҥи дылы бестселлер атыыга. Ити кинигэтинэн Һаниа долларовай миллиардер буолбута.

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]</text>
      <sha1>dpjdwald7bb0v5p5nredl63uke9ypnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57969</id>
    <revision>
      <id>427192</id>
      <parentid>425987</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Эбии маны көр */</comment>
      <origin>427192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5841" sha1="kyixmzygnlddtlbqv3izb1pelqiewq3" xml:space="preserve">'''Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)''' (1865–1942) – [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһун]] аатырбыт үҥкүүһүтэ, оһуокайдьыта, тойуксута. Ыһыаҕы тэрийээччи.

Дария Петрова 1865 сыллаахха Сунтаар улууһугар Бутукай (билигин Сиэйэ) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэригэр үрдүк соҕус көнө уҥуохтаах, сырдык кыһыл хааннаах, үтүө сэбэрэлээх толуу дьахтар эбитэ үһү. Ыһыахха маанытык, бэлиэтик таҥнарын сөбүлүүр эбит. Эдэр сааһыгар ыаллыы Түбэй Дьаархан (уруккута Бастак Дьаархан) нэһилиэгин киһитигэр С.С. Петровка - Киччэйгэ эргэ тахсыбыта. Ыал ходуүалаах Эбэ хоту баһыгар сайылыктанан олорбуттар. Адаах Бүөтүр диэн ииппит уоллаахтара.

1936 сыллаахха учуутал Михаил Спиридонович Григорьев &quot;Кыыс ырыата&quot; диэн үҥкүү тылын ырыаһыт түһүлгэҕэ этэ сырыттаҕына суруйбут. 1938 сыллаахха саас фольклорист А. Саввин анаан-минээн тиийэн, Киччэй Эмээхсинин хоһооннорун суруйталаабыт, ол эрээри, маны аахпыт дьон, чинчийээччи этээччини дьиэҕэ олордон суруйбут буолан ырыалара фрагментарнайдарын бэлиэтииллэр. 

== Киччэйдэр ыһыах ыһар үгэстэрэ ==
Ыстаарыһа хонуутугар ыһыах ыһар эбит. Ол Бөтүрүөп күнүн иннинэ аҕай буолар ыһыахха анаан ый инниттэн бэрэмэдэйдээх, арыы угар иһиттээх атынан сылдьан, чугас да, ыраах да ыаллартан арыы, мэлии бурдук эҥин хомуйар эбит.
Чугастааҕы ыаллары кытта кыттыһан сүүрбэччэлии биэни тутан, ыһыах инниттэн кымыс бэлэмниир эбит. Кымыс уурар улахан балбааннааҕа (булуустааҕа) үһү. Кымыһын онно мас уһааттарга мунньар эбит. Кымыһы түһүлгэҕэ киэһэттэн саҕалаан таһан киирэн бараллар эбит. Ону таһар чугастааҕы эдэр дьон түүнү быһа кымыс иһэ-иһэ үҥкүүлүүллэр эбит. Онон ыһыах түүннээх күн устата барар буолара. Ыраах нэһилиэктэн кэлбит ыалдьыттар билэр ыалларыгар хоноллор эбит. Түһүлгэҕэ уһун остуоллары тардаллар, ыскамыйалыыллар эбит. Дьон аһыыр сирин күөх титириктэри анньан күлүктэтэллэр эбит. Кэлбит дьону сарсыарда аан бастаан тото-хана аһаталлар эбит.

Ыраахтан кэлбит ыалдьыттартан кырдьаҕастарын уонна түс-бас дьонун Киччэй Оҕонньор күөх от тэлгэммит улахан остуоллаах ампаарыгар ыҥыран ыалдьыттатар, сэһэргэһэр эбит.

Киччэй Эмээхсинэ Ыһыах сүрүн тэрээһинэ, саамай киэргэлэ-кэрэтэ кини үҥкүүтэ (оһуокайа) буоларын кытаанахтык тутуһар эбит. Төһөнөн элбэхтик үҥкүүлээтэххэ, соччнон уйгу-быйаҥ олохсуйар, дьол-солргу тосхойор диэн өйдөбүллээҕэ. Бэйэтэ сотору-сотору түһүлгэ төрүттээн, үҥкүү тыла этэр үгэстээх эбит, оттон атын ыһыахтарга тиийдэҕинэ отой да тохтообокко өр этэринэн аатырар эбит. Ол ухханыгар &quot;улам илбиһирэн, этэ дьиэһийэн, арыт көстүбэт күүстэрдиин көрсүһэн, биллибэт биистэрдиин бииргэлэһэн, мэнэрийэн барар&quot; үһү.


&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Петров Николай Егорович|заглавие=Үрүҥ ойууттар идэлэрин салҕааччы : норуот ырыһыта Д.П. Петрова-Киччэй Эмээхсинин туһунан|место=Дьокуускай|издательство=Продизайн|год=2010|страницы=10|страниц=72|тираж=500}}&lt;/ref&gt;

== Эбии маны көр ==
* Чааркааннаах Даарыйа
* Хаһалаах кыыһа
* Александра Васильева
* Анна Мыреева
* Мария Софронова
* Дария Федорова

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1865 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1942 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Ырыаһыт дьахталлар]]
[[Категория:Оһуокайдьыттар]]
[[Категория:Оһуокайдьыт дьахталлар]]
[[Категория:Тойуксуттар]]
[[Категория:Тойуксут дьахталлар]]</text>
      <sha1>kyixmzygnlddtlbqv3izb1pelqiewq3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427193</id>
      <parentid>427192</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:19:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6072" sha1="0fjjwiel8uo1afu373gg449ovl5uqnh" xml:space="preserve">'''Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)''' (1865–1942) – [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһун]] аатырбыт үҥкүүһүтэ, оһуокайдьыта, тойуксута. Ыһыаҕы тэрийээччи.

Дария Петрова 1865 сыллаахха Сунтаар улууһугар Бутукай (билигин [[Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сиэйэ]]) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэригэр үрдүк соҕус көнө уҥуохтаах, сырдык кыһыл хааннаах, үтүө сэбэрэлээх толуу дьахтар эбитэ үһү. Ыһыахха маанытык, бэлиэтик таҥнарын сөбүлүүр эбит. Эдэр сааһыгар ыаллыы [[Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй Дьаархан]] (уруккута Бастак Дьаархан) нэһилиэгин киһитигэр С.С. Петровка - Киччэйгэ эргэ тахсыбыта. Ыал ходуүалаах Эбэ хоту баһыгар сайылыктанан олорбуттар. Адаах Бүөтүр диэн ииппит уоллаахтара.

1936 сыллаахха учуутал Михаил Спиридонович Григорьев &quot;Кыыс ырыата&quot; диэн үҥкүү тылын ырыаһыт түһүлгэҕэ этэ сырыттаҕына суруйбут. 1938 сыллаахха саас фольклорист [[Саввин Андрей Андреевич|Андрей Саввин]] анаан-минээн тиийэн, Киччэй Эмээхсинин хоһооннорун суруйталаабыт, ол эрээри, маны аахпыт дьон, чинчийээччи этээччини дьиэҕэ олордон суруйбут буолан ырыалара фрагментарнайдарын бэлиэтииллэр. 

== Киччэйдэр ыһыах ыһар үгэстэрэ ==
Ыстаарыһа хонуутугар ыһыах ыһар эбит. Ол Бөтүрүөп күнүн иннинэ аҕай буолар ыһыахха анаан ый инниттэн бэрэмэдэйдээх, арыы угар иһиттээх атынан сылдьан, чугас да, ыраах да ыаллартан арыы, мэлии бурдук эҥин хомуйар эбит.

Чугастааҕы ыаллары кытта кыттыһан сүүрбэччэлии [[Биэ|биэ]]ни тутан, [[ыһыах]] инниттэн [[кымыс]] бэлэмниир эбит. Кымыс уурар улахан балбааннааҕа (булуустааҕа) үһү. Кымыһын онно мас уһааттарга мунньар эбит. Кымыһы түһүлгэҕэ киэһэттэн саҕалаан таһан киирэн бараллар эбит. Ону таһар чугастааҕы эдэр дьон түүнү быһа кымыс иһэ-иһэ үҥкүүлүүллэр эбит. Онон ыһыах түүннээх күн устата барар буолара. Ыраах нэһилиэктэн кэлбит ыалдьыттар билэр ыалларыгар хоноллор эбит. Түһүлгэҕэ уһун остуоллары тардаллар, ыскамыйалыыллар эбит. Дьон аһыыр сирин күөх титириктэри анньан күлүктэтэллэр эбит. Кэлбит дьону сарсыарда аан бастаан тото-хана аһаталлар эбит.

Ыраахтан кэлбит ыалдьыттартан кырдьаҕастарын уонна түс-бас дьонун Киччэй Оҕонньор күөх от тэлгэммит улахан остуоллаах ампаарыгар ыҥыран ыалдьыттатар, сэһэргэһэр эбит.

Киччэй Эмээхсинэ Ыһыах сүрүн тэрээһинэ, саамай киэргэлэ-кэрэтэ кини үҥкүүтэ (оһуокайа) буоларын кытаанахтык тутуһар эбит. Төһөнөн элбэхтик үҥкүүлээтэххэ, соччнон уйгу-быйаҥ олохсуйар, дьол-солргу тосхойор диэн өйдөбүллээҕэ. Бэйэтэ сотору-сотору түһүлгэ төрүттээн, үҥкүү тыла этэр үгэстээх эбит, оттон атын ыһыахтарга тиийдэҕинэ отой да тохтообокко өр этэринэн аатырар эбит. Ол ухханыгар &quot;улам илбиһирэн, этэ дьиэһийэн, арыт көстүбэт күүстэрдиин көрсүһэн, биллибэт биистэрдиин бииргэлэһэн, мэнэрийэн барар&quot; үһү.


&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Петров Николай Егорович|заглавие=Үрүҥ ойууттар идэлэрин салҕааччы : норуот ырыһыта Д.П. Петрова-Киччэй Эмээхсинин туһунан|место=Дьокуускай|издательство=Продизайн|год=2010|страницы=10|страниц=72|тираж=500}}&lt;/ref&gt;

== Эбии маны көр ==
* [[Чааркааннаах Даарыйа]]
* [[Хаһалаах кыыһа]]
* Александра Васильева
* Анна Мыреева
* Мария Софронова
* Дария Федорова

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1865 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1942 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Ырыаһыт дьахталлар]]
[[Категория:Оһуокайдьыттар]]
[[Категория:Оһуокайдьыт дьахталлар]]
[[Категория:Тойуксуттар]]
[[Категория:Тойуксут дьахталлар]]</text>
      <sha1>0fjjwiel8uo1afu373gg449ovl5uqnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427194</id>
      <parentid>427193</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T05:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Киччэйдэр ыһыах ыһар үгэстэрэ */</comment>
      <origin>427194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6069" sha1="fotjs5r3vh6jt9f6pdsg98av65uu971" xml:space="preserve">'''Киччэй Эмээхсинэ (Петрова Дарья Платоновна)''' (1865–1942) – [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһун]] аатырбыт үҥкүүһүтэ, оһуокайдьыта, тойуксута. Ыһыаҕы тэрийээччи.

Дария Петрова 1865 сыллаахха Сунтаар улууһугар Бутукай (билигин [[Сиэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Сиэйэ]]) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Эдэригэр үрдүк соҕус көнө уҥуохтаах, сырдык кыһыл хааннаах, үтүө сэбэрэлээх толуу дьахтар эбитэ үһү. Ыһыахха маанытык, бэлиэтик таҥнарын сөбүлүүр эбит. Эдэр сааһыгар ыаллыы [[Түбэй-Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй Дьаархан]] (уруккута Бастак Дьаархан) нэһилиэгин киһитигэр С.С. Петровка - Киччэйгэ эргэ тахсыбыта. Ыал ходуүалаах Эбэ хоту баһыгар сайылыктанан олорбуттар. Адаах Бүөтүр диэн ииппит уоллаахтара.

1936 сыллаахха учуутал Михаил Спиридонович Григорьев &quot;Кыыс ырыата&quot; диэн үҥкүү тылын ырыаһыт түһүлгэҕэ этэ сырыттаҕына суруйбут. 1938 сыллаахха саас фольклорист [[Саввин Андрей Андреевич|Андрей Саввин]] анаан-минээн тиийэн, Киччэй Эмээхсинин хоһооннорун суруйталаабыт, ол эрээри, маны аахпыт дьон, чинчийээччи этээччини дьиэҕэ олордон суруйбут буолан ырыалара фрагментарнайдарын бэлиэтииллэр. 

== Киччэйдэр ыһыах ыһар үгэстэрэ ==
Ыстаарыһа хонуутугар ыһыах ыһар эбит. Ол Бөтүрүөп күнүн иннинэ аҕай буолар ыһыахха анаан ый инниттэн бэрэмэдэйдээх, арыы угар иһиттээх атынан сылдьан, чугас да, ыраах да ыаллартан арыы, мэлии бурдук эҥин хомуйар эбит.

Чугастааҕы ыаллары кытта кыттыһан сүүрбэччэлии [[Биэ|биэ]]ни тутан, [[ыһыах]] инниттэн [[кымыс]] бэлэмниир эбит. Кымыс уурар улахан балбааннааҕа (булуустааҕа) үһү. Кымыһын онно мас уһааттарга мунньар эбит. Кымыһы түһүлгэҕэ киэһэттэн саҕалаан таһан киирэн бараллар эбит. Ону таһар чугастааҕы эдэр дьон түүнү быһа кымыс иһэ-иһэ үҥкүүлүүллэр эбит. Онон ыһыах түүннээх күн устата барар буолара. Ыраах нэһилиэктэн кэлбит ыалдьыттар билэр ыалларыгар хоноллор эбит. Түһүлгэҕэ уһун остуоллары тардаллар, ыскамыйалыыллар эбит. Дьон аһыыр сирин күөх титириктэри анньан күлүктэтэллэр эбит. Кэлбит дьону сарсыарда аан бастаан тото-хана аһаталлар эбит.

Ыраахтан кэлбит ыалдьыттартан кырдьаҕастарын уонна түс-бас дьонун Киччэй Оҕонньор күөх от тэлгэммит улахан остуоллаах ампаарыгар ыҥыран ыалдьыттатар, сэһэргэһэр эбит.

Киччэй Эмээхсинэ Ыһыах сүрүн тэрээһинэ, саамай киэргэлэ-кэрэтэ кини үҥкүүтэ (оһуокайа) буоларын кытаанахтык тутуһар эбит. Төһөнөн элбэхтик үҥкүүлээтэххэ, соччнон уйгу-быйаҥ олохсуйар, дьол-солргу тосхойор диэн өйдөбүллээҕэ. Бэйэтэ сотору-сотору түһүлгэ төрүттээн, үҥкүү тыла этэр үгэстээх эбит, оттон атын ыһыахтарга тиийдэҕинэ отой да тохтообокко өр этэринэн аатырар эбит. Ол ухханыгар &quot;улам илбиһирэн, этэ дьиэһийэн, арыт көстүбэт күүстэрдиин көрсүһэн, биллибэт биистэрдиин бииргэлэһэн, мэнэрийэн барар&quot; үһү&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Петров Николай Егорович|заглавие=Үрүҥ ойууттар идэлэрин салҕааччы : норуот ырыһыта Д.П. Петрова-Киччэй Эмээхсинин туһунан|место=Дьокуускай|издательство=Продизайн|год=2010|страницы=10|страниц=72|тираж=500}}&lt;/ref&gt;.

== Эбии маны көр ==
* [[Чааркааннаах Даарыйа]]
* [[Хаһалаах кыыһа]]
* Александра Васильева
* Анна Мыреева
* Мария Софронова
* Дария Федорова

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1865 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:1942 сыллаахха өлбүттэр]]
[[Категория:Ырыаһыт дьахталлар]]
[[Категория:Оһуокайдьыттар]]
[[Категория:Оһуокайдьыт дьахталлар]]
[[Категория:Тойуксуттар]]
[[Категория:Тойуксут дьахталлар]]</text>
      <sha1>fotjs5r3vh6jt9f6pdsg98av65uu971</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Халыып:Potd/2026-04-20 (sah)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>58016</id>
    <revision>
      <id>427195</id>
      <parentid>426045</parentid>
      <timestamp>2026-04-16T10:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="344yd86h92yffa4wd7s4esjb9uu0rd5" xml:space="preserve">Индия Раджастан куоратыгар Джаваи Бандх диэн сиргэ кыһыл тюрбаннаах бостуук киирэн эрэр күн уотугар мичээрдиир уонна илиитинэн далбаатыыр.</text>
      <sha1>344yd86h92yffa4wd7s4esjb9uu0rd5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>