Афганистаан

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Афганистаан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4520</id>
    <revision>
      <id>427444</id>
      <parentid>420939</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5932" sha1="4cp0l537fvwupte65t2j1ex4y868904" xml:space="preserve">{{Infobox Country
|native_name              = Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ
|conventional_long_name   = &lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt;&lt;big&gt;جمهوری اسلامی افغانستان &lt;/big&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-fa|Jamhūrī-ye Islāmī-ye Afġānistān}})&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;big&gt; د افغانستان اسلامي جمهوریت &lt;/big&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-ps|De Afġānistān Islāmī Jomhoriyat}})&lt;/small&gt; 
|common_name              = Afghanistan
|image_flag               = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg
|image_coat               =
|symbol_type              = Emblem
|image_map                = Afghanistan in its region.svg
|national_motto           = 
|national_anthem          = ''[[Milli Tharana]]''
|official_languages       = [[Дарии]] ([[Перс тыла]]) уонна [[Пашто тыла]]&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People |title= Afghanistan |date= December 13, 2007|work= [[The World Factbook]]|publisher= [[Central Intelligence Agency]]}}&lt;/ref&gt;
|demonym = [[Afghan]]{{ref_label|crown|alternatives|none}}
|capital                  = [[Кабул]]
|latd=34 |latm=31 |latNS=N |longd=69 |longm=08 |longEW=E
|largest_city             = киин куората
|government_type          = [[Islamic republic|Islamic]] [[Presidential system|presidential republic]]
|leader_title1            = Афганистаан бэрэсидьиэнэ
|leader_title2            = [[Vice President of Afghanistan|Vice President]]
|leader_name1             = Хамид Карзай
|leader_name2             = [[Ahmad Zia Massoud]]
|leader_title3            = [[Vice President]]
|leader_name3             = [[Karim Khalili]]
|leader_title4            = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
|leader_name4             = [[Abdul Salam Azimi]]
|area_rank                = 41st
|area_magnitude           = 1_E11
|area_km2                 = 647500
|area_sq_mi               = 251772 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water            = 0
|population_estimate      = 31,889,923
|population_estimate_year = 2007
|population_estimate_rank = 37th
|population_census        = 13,051,358
|population_census_year   = 1979
|population_density_km2   = 46
|population_density_sq_mi = 119 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank  = 150th
|GDP_PPP_year             = 2007
|GDP_PPP                  = $20.099 billion&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=62&amp;pr.y=10|title=Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt; 
|GDP_PPP_rank             = 96th
|GDP_PPP_per_capita       = $733&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; (IMF)
|GDP_PPP_per_capita_rank  = 172nd
|GDP_nominal_year         = 2007
|GDP_nominal              = $9.596 billion&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
|GDP_nominal_per_capita   = $350&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; (IMF)
|HDI_year                 = 1993
|HDI                      = 0.229
|HDI_rank                 = unranked
|HDI_category             = &lt;font color=&quot;gray&quot;&gt;n/a&lt;/font&gt;
|FSI                      = 102.3 {{increase}} 2.5
|FSI_year                 = 2007
|FSI_rank                 = 8th
|FSI_category             = &lt;font color=&quot;#FF0000&quot;&gt;Alert&lt;/font&gt; 
|sovereignty_type         = [[History of Afghanistan|Establishment]]
|established_event1       = [[Durrani Empire|First Afghan state]]&lt;ref&gt;''&quot;Afghanistan&quot;'', [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#Intro CIA - The World Factbook 2007]&lt;/ref&gt;
|established_date1        = October, 1747
|established_event2       = [[Treaty of Rawalpindi|Independence]] from the United Kingdom
|established_date2        = August 19, 1919
|currency                 = [[Афгани]]
|currency_code            = AFN
|country_code             = AFG
|time_zone                =
|utc_offset               = +4:30
|time_zone_DST            = 
|utc_offset_DST           = +4:30
|drives_on                    = right 
|cctld                    = [[.af]]
|calling_code             = 93
|footnote1                = 
}}
'''Афганистаан''' (официаллык '''Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ''') диэн [[Орто Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Иран|Иранныын]] арҕаа, [[Пакистан|Пакистанныын]] соҕуруу уонна илин, [[Түркменистан|Түркменистанныын]], [[Узбекистан|Узбекистанныын]] уонна [[Тадьикистан|Тадьикистанныын]] хоту, [[Кытай|Кытайдыын]] хотугулуу-илин. ''Афганистан'' диэн аат &quot;''[[Пуштуннар|Афганнар]] Сирдэрэ''&quot; диэн тылбаастанар.

== Устуоруйатыттан ==
1992 сыллаахха [[муус устар 16]] [[Афганистаан|Афганистан Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнин Мухаммед Наджибулланы суулларбыттар.


== Дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күннэр ==
* [[Муус устар 28]] — Афганистаан норуота [[Афганистааҥҥа гражданскай сэрии (1989—1992)|джихадка кыайыытын]] күнэ&lt;ref&gt;[http://www.ua-reporter.com/novosti/28353 30 лет назад в Афганистане произошла Апрельская революция]&lt;/ref&gt;

* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Афганистан]] тутулуга суох буолуутун күнэ ([[1920]])

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Geo-stub}}

{{азия}}

[[Категория:Афганистаан| ]]</text>
      <sha1>4cp0l537fvwupte65t2j1ex4y868904</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427445</id>
      <parentid>427444</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T00:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Устуоруйатыттан */</comment>
      <origin>427445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5904" sha1="0vo30ja0sij1e1wpvfcmdlb8z17if5o" xml:space="preserve">{{Infobox Country
|native_name              = Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ
|conventional_long_name   = &lt;span style=&quot;line-height:1.33em;&quot;&gt;&lt;big&gt;جمهوری اسلامی افغانستان &lt;/big&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-fa|Jamhūrī-ye Islāmī-ye Afġānistān}})&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;&lt;big&gt; د افغانستان اسلامي جمهوریت &lt;/big&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{lang-ps|De Afġānistān Islāmī Jomhoriyat}})&lt;/small&gt; 
|common_name              = Afghanistan
|image_flag               = Flag of Afghanistan (2013–2021).svg
|image_coat               =
|symbol_type              = Emblem
|image_map                = Afghanistan in its region.svg
|national_motto           = 
|national_anthem          = ''[[Milli Tharana]]''
|official_languages       = [[Дарии]] ([[Перс тыла]]) уонна [[Пашто тыла]]&lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#People |title= Afghanistan |date= December 13, 2007|work= [[The World Factbook]]|publisher= [[Central Intelligence Agency]]}}&lt;/ref&gt;
|demonym = [[Afghan]]{{ref_label|crown|alternatives|none}}
|capital                  = [[Кабул]]
|latd=34 |latm=31 |latNS=N |longd=69 |longm=08 |longEW=E
|largest_city             = киин куората
|government_type          = [[Islamic republic|Islamic]] [[Presidential system|presidential republic]]
|leader_title1            = Афганистаан бэрэсидьиэнэ
|leader_title2            = [[Vice President of Afghanistan|Vice President]]
|leader_name1             = Хамид Карзай
|leader_name2             = [[Ahmad Zia Massoud]]
|leader_title3            = [[Vice President]]
|leader_name3             = [[Karim Khalili]]
|leader_title4            = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
|leader_name4             = [[Abdul Salam Azimi]]
|area_rank                = 41st
|area_magnitude           = 1_E11
|area_km2                 = 647500
|area_sq_mi               = 251772 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water            = 0
|population_estimate      = 31,889,923
|population_estimate_year = 2007
|population_estimate_rank = 37th
|population_census        = 13,051,358
|population_census_year   = 1979
|population_density_km2   = 46
|population_density_sq_mi = 119 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank  = 150th
|GDP_PPP_year             = 2007
|GDP_PPP                  = $20.099 billion&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/02/weodata/weorept.aspx?sy=2004&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=62&amp;pr.y=10|title=Report for Selected Countries and Subjects&lt;!-- Bot generated title --&gt;}}&lt;/ref&gt; 
|GDP_PPP_rank             = 96th
|GDP_PPP_per_capita       = $733&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; (IMF)
|GDP_PPP_per_capita_rank  = 172nd
|GDP_nominal_year         = 2007
|GDP_nominal              = $9.596 billion&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;
|GDP_nominal_per_capita   = $350&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt; (IMF)
|HDI_year                 = 1993
|HDI                      = 0.229
|HDI_rank                 = unranked
|HDI_category             = &lt;font color=&quot;gray&quot;&gt;n/a&lt;/font&gt;
|FSI                      = 102.3 {{increase}} 2.5
|FSI_year                 = 2007
|FSI_rank                 = 8th
|FSI_category             = &lt;font color=&quot;#FF0000&quot;&gt;Alert&lt;/font&gt; 
|sovereignty_type         = [[History of Afghanistan|Establishment]]
|established_event1       = [[Durrani Empire|First Afghan state]]&lt;ref&gt;''&quot;Afghanistan&quot;'', [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html#Intro CIA - The World Factbook 2007]&lt;/ref&gt;
|established_date1        = October, 1747
|established_event2       = [[Treaty of Rawalpindi|Independence]] from the United Kingdom
|established_date2        = August 19, 1919
|currency                 = [[Афгани]]
|currency_code            = AFN
|country_code             = AFG
|time_zone                =
|utc_offset               = +4:30
|time_zone_DST            = 
|utc_offset_DST           = +4:30
|drives_on                    = right 
|cctld                    = [[.af]]
|calling_code             = 93
|footnote1                = 
}}
'''Афганистаан''' (официаллык '''Афганистаан Ислам Өрөспүүбүлүкэтэ''') диэн [[Орто Азия]] дойдута. Кирбиилэhэр [[Иран|Иранныын]] арҕаа, [[Пакистан|Пакистанныын]] соҕуруу уонна илин, [[Түркменистан|Түркменистанныын]], [[Узбекистан|Узбекистанныын]] уонна [[Тадьикистан|Тадьикистанныын]] хоту, [[Кытай|Кытайдыын]] хотугулуу-илин. ''Афганистан'' диэн аат &quot;''[[Пуштуннар|Афганнар]] Сирдэрэ''&quot; диэн тылбаастанар.

== Устуоруйатыттан ==
1992 сыллаахха [[муус устар 16]] Афганистан Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин Мухаммед Наджибулланы суулларбыттар.

== Дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр күннэр ==
* [[Муус устар 28]] — Афганистаан норуота [[Афганистааҥҥа гражданскай сэрии (1989—1992)|джихадка кыайыытын]] күнэ&lt;ref&gt;[http://www.ua-reporter.com/novosti/28353 30 лет назад в Афганистане произошла Апрельская революция]&lt;/ref&gt;

* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Афганистан]] тутулуга суох буолуутун күнэ ([[1920]])

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Geo-stub}}

{{азия}}

[[Категория:Афганистаан| ]]</text>
      <sha1>0vo30ja0sij1e1wpvfcmdlb8z17if5o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пестряков Петр Петрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4875</id>
    <revision>
      <id>427447</id>
      <parentid>390834</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4648" sha1="h42qqcwt3gm33amqzrbhw8bb503ew87" xml:space="preserve">[[Ойуу:Пестряков.jpg|200px|thumb|right|Пестряков Петр Петрович]]
'''Пестряков Петр Петрович''' - Саха үтүөлээх артыыһа, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

[[1944]] сыл [[ахсынньы 23]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи]] оройоуонун [[Кэбээйи (нэһилиэк)|Кэбээйи]] сэлиэнньэҕэ сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай культуура институутун (Улан-Үдэ) театральнай режиссерскай салаатын 1972 с. бүтэрбит. 

&lt;poem&gt;
1974 с. Москубаҕа ГИТИС иһининэн Үрдүкү режиссердар куурустарын бүтэрбит
1972-1974 сс. - &quot;Чороон&quot; бөлөх дириэктэрэ, художественнай салайааччыта.
1974 с. - V Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун дипломаана.
1974-1976 сс. - Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун художественнай салайааччыта.
1976-1979 сс. Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун артыыһа.
1977 с. - VI Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун лауреаата, бастакы бириэмийэ.
1978 с. - Саха хомсомуолун &quot;Лучший дебют&quot; бириэмийэтин лауреаата.
1979-1981 сс. – Саха судаарыстыбаннай филармониятын дириэктэрэ.
1981-83 сс. - Саха сирин судаарыстыбаннай үнкүү ансаамбылын дириэктэрэ.
1981 с. Судаарыстыбаннай эстрада-цииркэ искусствотын училищатыгар саха студиятын тэрийэр. о
1981 с. кыраныысса таһыгар улахан тирааһынан афишалары уонна буклеттары бэчээттэппит. 
1976 с. Германия Демократическай республикатыгар ССРС култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт. 
1977-1982 сс. Монголияҕа ССРС уонна Саха сирин култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт.
1981 с. Канаадаҕа уонна 1984 с. Румынияҕа &quot;Человек и его мир&quot; быыстапкаҕа.
1991 с. Японияҕа култуура үлэһиттэрин делегациятын баһылаан илдьэ сылдьыбыт.
1991-1993 сс. – &quot;Сахаконцерт&quot; солбуйааччы дириэктэрэ.
1993-1996 сс. - &quot;Сахаконцерт&quot; артыыһа.
1996-1997 сс. - &quot;Наара суохтар&quot; театр художественнай салайааччыта.
1997 сылтан - &quot;Наара суохтар&quot; театр артыыһа.
&lt;/poem&gt;
Петр Пестряков элбэхтик Москваҕа, Ленинграадка буолбут улахан концентарга, Киин телевидение уонна Бүтүн сойуустааҕы радио биэриилэригэр элбэхтэ кыттыбыта. 

Пестряков П.П. туһунан ахтыы кинигэтэ 2014 сыллаахха 70 сааһа туоларыгар күн сирин көрбүтэ. Кинигэни бииргэ төрөөбүт быраата Филипп Петрович Пестряков хомуйан оҥорбута. 

Аатын үйэтитии

2025 сыл муус устар 1 күнүгэр Дьокуускай куорат уокурукка киирэр Пригороднай бөһүөлэккэ Петр Пестряков аатынан уулусса үөрүүлээх быһыыга майгыга аһыллыбыта. &lt;ref&gt;ЯСИА : [сайт]. – URL:  https://ysia.ru/v-sele-prigorodnyj-yakutska-otkryli-ulitsu-petra-pestryakova/&lt;/ref&gt;

== Ылыллыбыт сирэ ==
[http://sanaalar.ru/content/view/1187/ Ырыа кырдала]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Song-stub}}
{{Bio-stub}}

{{rq|img|style}}
[[Категория:Саха ырыаһыттара]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1944 сыллаахха төрөөбүттэр]]</text>
      <sha1>h42qqcwt3gm33amqzrbhw8bb503ew87</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427448</id>
      <parentid>427447</parentid>
      <timestamp>2026-04-23T08:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4767" sha1="kp98yzh5iccdbmvxyno64dz4cxfcdao" xml:space="preserve">[[Ойуу:Пестряков.jpg|200px|thumb|right|Пестряков Петр Петрович]]
'''Пестряков Петр Петрович''' — Саха үтүөлээх артыыһа, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

[[1944]] сыл [[ахсынньы 23]] күнүгэр [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи]] оройоуонун [[Кэбээйи (нэһилиэк)|Кэбээйи]] сэлиэнньэҕэ сулууспалаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Илин Сибиирдээҕи судаарыстыбаннай культуура институутун (Улан-Үдэ) театральнай режиссерскай салаатын 1972 с. бүтэрбит.

&lt;poem&gt;
1974 с. Москубаҕа ГИТИС иһининэн Үрдүкү режиссердар куурустарын бүтэрбит
1972—1974 сс. — «Чороон» бөлөх дириэктэрэ, художественнай салайааччыта.
1974 с. — V Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун дипломаана.
1974—1976 сс. — Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун художественнай салайааччыта.
1976—1979 сс. Саха сиринээҕи концертыыр-эстрада бюротун артыыһа.
1977 с. — VI Бүтүн сойуустааҕы эстраада артыыстарын куоҥкурсун лауреаата, бастакы бириэмийэ.
1978 с. — Саха хомсомуолун «Лучший дебют» бириэмийэтин лауреаата.
1979—1981 сс. — Саха судаарыстыбаннай филармониятын дириэктэрэ.
1981-83 сс. — Саха сирин судаарыстыбаннай үнкүү ансаамбылын дириэктэрэ.
1981 с. Судаарыстыбаннай эстрада-цииркэ искусствотын училищатыгар саха студиятын тэрийэр. о
1981 с. кыраныысса таһыгар улахан тирааһынан афишалары уонна буклеттары бэчээттэппит.
1976 с. Германия Демократическай республикатыгар ССРС култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт.
1977—1982 сс. Монголияҕа ССРС уонна Саха сирин култууратын уонна искуствотын күннэригэр кыттыбыт.
1981 с. Канаадаҕа уонна 1984 с. Румынияҕа «Человек и его мир» быыстапкаҕа.
1991 с. Японияҕа култуура үлэһиттэрин делегациятын баһылаан илдьэ сылдьыбыт.
1991—1993 сс. — «Сахаконцерт» солбуйааччы дириэктэрэ.
1993—1996 сс. — «Сахаконцерт» артыыһа.
1996—1997 сс. — «Наара суохтар» театр художественнай салайааччыта.
1997 сылтан — «Наара суохтар» театр артыыһа.
&lt;/poem&gt;
Петр Пестряков элбэхтик Москваҕа, Ленинграадка буолбут улахан концентарга, Киин телевидение уонна Бүтүн сойуустааҕы радио биэриилэригэр элбэхтэ кыттыбыта.

Пестряков П. П. туһунан ахтыы кинигэтэ 2014 сыллаахха 70 сааһа туоларыгар күн сирин көрбүтэ. Кинигэни бииргэ төрөөбүт быраата Филипп Петрович Пестряков хомуйан оҥорбута.

== Аатын үйэтитии ==
[[2025 сыл]] муус устар 1 күнүгэр Дьокуускай куорат уокуругар киирэр Пригороднай бөһүөлэккэ Петр Пестряков аатынан уулусса үөрүүлээх быһыыга-майгыга аһыллыбыта.&lt;ref&gt;ЯСИА : [сайт]. — URL: https://ysia.ru/v-sele-prigorodnyj-yakutska-otkryli-ulitsu-petra-pestryakova/&lt;/ref&gt;

== Ылыллыбыт сирэ ==
[http://sanaalar.ru/content/view/1187/ Ырыа кырдала]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Song-stub}}
{{Bio-stub}}

{{rq|img|style}}
[[Категория:Саха ырыаһыттара]]
[[Категория:Саха артыыстара]]
[[Категория:Дьон алпаабытынан]]
[[Категория:1944 сыллаахха төрөөбүттэр]]</text>
      <sha1>kp98yzh5iccdbmvxyno64dz4cxfcdao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1945 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6450</id>
    <revision>
      <id>427441</id>
      <parentid>416563</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:57:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муус устар */</comment>
      <origin>427441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46293" sha1="beay91e7je9hy1lgilno01ccbplj130" xml:space="preserve">{{Сыллар|1945}}

'''1945''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 10]] — [[Туурак тыла|Туурак тылыгар]] ''алтынньы'', ''сэтинньи'', ''ахсынньы'' уонна ''тохсунньу'' ыйдар ааттара уларытыллыбыттар.
* [[Тохсунньу 12]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] аармыйата Германияны утары улахан кимэн киирини саҕалаабыт.
* [[Тохсунньу 17]] — 1-кы Белоруссия фронун чаастара уонна Войско польское 1-кы аармыйата [[Варшава]]ны босхолообуттар.
* [[Тохсунньу 18]] — Кыһыл аармыйа [[Польша]] [[Краков]] куоратын босхолообут.
* [[Тохсунньу 20]] — [[Германия]] [[Илин Пруссия]]ттан дьону көһөрүүнү саҕалаабыт, икки ый тухары 1,8 мөл. киһи көспүтэ.
* [[Тохсунньу 21]] — Москубаҕа [[ССРС]] Билимин Акадьыамыйатын Сүрүн ботсаада аһыллыбыт.
* [[Тохсунньу 27]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Сэбиэскэй 322-с стрелковай дивизия Освенцим-Биркенау тыыннаах хаалбыт хаайыылаахтарын босхолообут.
* [[Тохсунньу 30]] — Александр Маринеску хапытааннаах сэбиэскэй С-13 подлодка Данциг аттыгар «Вильгельм Густлофф» диэн байыаннай соруктаах туттулла сылдьыбыт суперлайнеры тимирдибит (5,3 - 9,5 тыһ. киһи өлбүт).

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 3]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: тыһыынча кэриҥэ истребитель өйөбүллээх АХШ 1500 бомбардировщига Берлин куораты буомбалаабыт. Буомбалааһын ньиэмэстэр 6-с тааҥкалаах аармыйалара илин фроҥҥа Берлининэн баран иһиилэрин тохтотор, уонна Сэбиэскэй аармыйа [[Одер]]га кимэн киириитин өйүүр бэлитиичэскэй соруктаах этэ. 2500-3000 кэриҥэ киһи өлбүтэ, 120 000 киһи дьиэтэ суох хаалбыта.
* [[Олунньу 4]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ|Аан дойду иккис сэриитин]] кэмигэр [[Крым]]ҥа Йалтатааҕы кэмпириэнсийэ аһыллыбыт. Кэмпириэнсийэҕэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Рузвельт]], [[Уинстон Черчилль|Черчилль]] уонна [[Сталин]] [[Германия]] көпүтүлээссийэтин уонна кинини түөрт оккупация түөлбэтигэр араарыыны ырыппыттар. Ону кытары [[Польша]] дьылҕата, [[ХНТ]] тэриллиитэ, [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Дьоппуон]]у утары сэриигэ кыттыһыыта уонна [[Кэриэйэ]] 38-с параллелинэн икки зонаҕа аҥаарданыыта кэпсэтиллибиттэр.
* [[Олунньу 8]] 
** [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Британия уонна Канаада [[Рейн]] арҕаа кытылын ылар эпэрээһийэ саҕалаабыттар.
** [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Михаил Девятаев]] тоҕус сэбиэскэй билиэннэйдэри кытта Пенемюнде лааҕыртан &quot;Хейнкель He 111&quot; сөмүлүөтүнэн күрээбит.
* [[Олунньу 13]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Кыһыл аармыйа [[Будапешт]] куораты ылбыт, ньиэмэс уонна венгр сэриилэрэ бэриммиттэр.
* [[Олунньу 15]] — [[Үөһээ Дьааҥы улууһа|Үөһээ Дьааҥы]] улууһун хомсомуоллара Николай Неустроев (хапытаан), Александр Афанасьев (политрук), Н.Баишев, П.Климовскай, Н.Слепцов, Г.Обутов, И.Слепцов Дьокуускайга тиийэр сыаллаах [[Хайыһардааһын|хайыһарынан]] туруммуттар. Сарсыарда 10 чааска араҕалларыгар -47° кыраадыс эбит. Төһө да тымныы күн-дьыл турдар кинилэр 2254 км барыахтаахтара. Сындалҕаннаах айан түмүгэр 14 хонугунан хамаанда этэҥҥэ Дьокуускайы булбута.
* [[Олунньу 16]] — [[Аляска]]ҕа тэҥ быраап туһунан сокуон олоххо киирбит. Бу [[АХШ]]-ка ылыныллыбыт дискриминацияны утары бастакы сокуон.
* [[Олунньу 21]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Бразилия]] экспедиционнай корпуһа Италияҕа Монте-Кастелло аттынааҕы кыргыһыыга ньиэмэстэри кыайбыт.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 1]] — [[Аан дойдутааҕы харчы пуондата]] тэриллибит.
* [[Кулун тутар 2]] — Саха АССР Совнаркомун 233 № уурааҕынан [[Дьокуускайдааҕы уус-уран училище]] тэриллибитэ. Тэрийиини Саха норуодунай худуоһунньуга [[Романов Петр Петрович|Петр Романов]] көҕүлээбитэ.
* [[Кулун тутар 10]] — Дьааҥы маҥнайгы комсомолецтарыттан биирдэстэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сэриилэһэ сылдьар [[Попов Илья Николаевич|Илья Попов]] дьонугар Германияттан бу күн суруйбут суругар Саха Сирин Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ [[Винокуров Илья Егорович|Илья Винокуровтан]] дьикти истиҥ уонна сиһилии суругу туппутун сөҕөн суруйбут. Ол сурукка өрөспүүбүлүкэ салайааччыта Попов аҕата өрөбөлүүссүйэҕэ сыһыаннааҕын, убайа чиэһинэй большевигын ахтыбыт, өрөспүүбүлүкэ уонна Дьааҥы олоҕун кэпсээбит. Ону таһынан билэр дьонноро тугу гыналларын, куоракка төһө дьиэ тутуллубутун сиһилии суруйбут эбит. Ол суругу дьонугар ыытыах буолбутун, ону бомбалааһыҥҥа түбэһэн туох баар малын кытта күдэҥҥэ көппүтүн кэпсээбит. Попов суруктара Верхоянскай куорат түмэлигэр харалла сыталлар.

* [[Кулун тутар 22]] — [[Эгиипэт]] Каирыгар [[Араб Лигата]] тэриллибит.
* [[Кулун тутар 24]] — сэрии иннинэ Алдан бириискэлэригэр үлэлээбит бүлүмүөччүк [[Достовалов Семён Васильевич|Семён Достоваловка]], Якокут уот ситимин ыстаансыйатыгар силиэсэрдээбит, тааҥка хамандыыра [[Космачёв Михаил Михайлович|Михаил Космачёвка]], Алдан бириискэлэригэр үлэлээбит, Дьокуускайга тутууга үлэлээбит, аармыйаҕа сапердаабыт сержант [[Шавкунов Егор Иванович|Егор Шавкуновка]] уһулуччу хорсун быһыыларын иһин Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын иҥэрбиттэр. Үһүөн бу иннинэ сэриигэ өлбүттэр.  Дьокуускайга сэрии иннинэ уонна кэннэ милииссийэҕэ, холуобунай ирдэбилгэ үлэлээбит тааҥка батальонун хамандыыра [[Павлов Валентин Васильевич|Валентин Павловка]] эмиэ бу күн Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын иҥэрбиттэр. Бу киһи хас да уһулуччу ситиһиилэрин иһин, ол иһигэр хамаандалыыр батальона 300 массыыналаах ньиэмэс холуоннатын генералы кытта билиэн ылбытын иһин, тааҥкалартан бастакынан Одер өрүһү туораабытын иһин кэккэ уордьаннарынан наҕараадаламмыта.
* [[Кулун тутар 25]] — Заливальде диэн нэһилиэнньэлээх пуун иһин кыргыһыыга лейтенант Кайгородов хамаандалыыр взвода өстөөх 4 пулеметун эспит, уонтан тахса өстөөҕү кыдыйбыт, 5 өстөөҕү билиэн туппут. Хорсун быһыытын иһин Нам улууһуттан төрүттээх [[Кайгородов Василий Петрович|Василий Кайгородов]] иккиһин Кыһыл Сулус уордьанынан наҕараадаламмыт.
* [[Кулун тутар 26]] — Аан дойду иккис сэриитэ: Иводзима кыргыһыыта түмүктэммит.
* [[Кулун тутар 29]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Англияҕа бүтэһик [[Фау-1]] ракеталар эстибиттэр.
* [[Кулун тутар 29]] — Аан дойду иккис сэриитэ: ньиэмэс 4-с аармыйатын Сэбиэскэй аармыйа урусхаллаабыт.
* [[Кулун тутар 30]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: Сэбиэскэй сэриилэр Австрияҕа киирбиттэр, [[Вена]]ны ылбыттар. Ону таһынан [[Польша]] уонна [[ССРС]] сэбилэниилээх күүстэрэ Данциг куораты босхолообуттар.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 2]] — Хоенштейн диэн нэһилиэнньэлээх пууну ылар иһин кыргыһыыга Тааттатан сылдьар [[Петров Дмитрий Ананьевич|Дмитрий Петров]] өстөөх пулеметтаах дзотугар ыга сыыллан тиийэн, гранаталарынан тамнаан суох гынар, батальон кыайыытын хааччыйар, бааһыран да баран сэрии хонуутуттан тахсыбат. Бу хорсун быһыытын иһин [[Албан аат уордьана|Албан аат уордьан]] I истиэпэнигэр түһэриллэн, уордьан толору кавалера буолар.
* [[Муус устар 5]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]] [[Япония]]ны кытта 1941 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр түһэрсибит саба түспэт туһунан сөбүлэҥин суох гыммыт (денонсация).
* [[Муус устар 5]] — [[Ааллаах Үүн (бөһүөлэк)|Ааллаах Үүнтэн]] сэриигэ ыҥырыллыбыт сержант [[Калашников Юрий Васильевич|Юрий Калашников]] Австрия киин куоратыттан Венаттан 10 км соҕуруулуу-арҕаа турар, Медлинг куораттан соҕуруу хайысхаҕа, пехота байыастарын кытта алта муостаны миинэлэртэн ыраастаабыта. Тус бэйэтэ 50-н тахса танканы эһэр миинэлэри уонна 15 атын миинэни уһулбута. Отделениетын салайан, гвардия сержана Калашников Гумпольдскирхен — Медлинг щоссеҕа алта, фугастарынан бөҕөргөтүллүбүт, баррикадалары көтүрэн, Австрия Медлинг куоратыгар биир бастакынан киирбиттэр. Бу хорсун быһыытын иһин Калашников бастакы [[Албан аат уордьана|Албан Аат уордьанынан]] наҕараадаламмыта. Сарсыныгар уонна биир нэдиэлэ иһигэр Вена куорат аттыгар өссө элбэх миинэлэри ыраастаан, уонна куоракка сэриилэһэн 3 өстөөҕү тус бэйэтэ өлөрөн иккис Албан Аат уордьанын ылбыта. Сэрии кэнниттэн 1949—1954 сс. Саха АССР [[Чульман]] бөһүөлэгэр милиция [[Тимптон оройуона|Тимптон оройуонун]] салаатын оперуполномоченнайынан үлэлээбитэ.
* [[Муус устар 6]] — [[Кёнигсберг]] куораты ылыы саҕаламмыт.
* [[Муус устар 9]] — маршал Василевскай сэриилэрэ Илин Пруссия киинин Кенигсберг куораты сэриилээн ылбыттар.  Комендант Отто Ляш куорат капитуляциялаабытын туһунан аактаҕа илии баттаабыт. Бу уоттаах кыргыһыыга саха буойуттара кыттыыны ылбыттара.
* [[Муус устар 11]] 
**Бухенвальд лааҕырын хаайыылаахтарын АХШ сэриилэрэ босхолообуттар
**«Джугджурзолототранс» үлэлии сылдьан сэриигэ ыҥырыллыбыт сапер [[Калашников Юрий Васильевич|Юрий Калашников]] Вена Донау-каналын бастакынан туораабыт, 37 пехотаны эһэр миинэлэри көтүрэн, миинэлэммит хонууга ааһар суолу хааччыйбыт. Бу хорсун быһыытын иһин иккис Албан аат уордьанынан наҕараадалммыт.
* [[Муус устар 12]] — өлүөн 6 хонук иннинэ сапердар взводтарын хамандыыра Бодойботтон төрүттээх саха уола [[Тихонов Петр Николаевич|Петр Тихонов]] бииргэ үөрэммит кыыһыгар аатырбыт артиллерист [[Протодьяконов Гавриил Дмитриевич|Протодьяконовы]] көрсөн, куустуһан, кыратык иһэн ааспыттарын суруйбут. Бу суруга «Социалистическая Якутия» хаһыакка 1982 с. бэчээттэммитэ.
* [[Муус устар 13]] — 2-с уонна 3-с Украинскай фроннар уонна Болгария сэриилэрэ [[Вена]] куораты ылбыттар.
* [[Муус устар 16]]
** [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Берлини ылар кимэн киирии саҕаламмыт
** [[Германия]] «Гойя» диэн транспорын Л-3 сэбиэскэй подлодка тимирдибит. Хараабыл саахалыгар 6000 киһи өлбүт, байҕалга буолбут саамай элбэх өлүүлээх саахаллартан биирдэстэрэ.
* [[Муус устар 17]] — капитан [[Чусовской Николай Николаевич|Николай Чусовской]] хамаандалыыр батальона, өстөөх күүстээх утарсыытын самнаран, Зелов куорат ([[Берлин]]тэн илин) соҕуруу-илин өттүн ылбыт. Сатабылын уонна хорсун быһыытын иһин [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа|Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун]] аата иҥэриллибитэ.
* [[Муус устар 22]] — Кыһыл аармыйа бастакы чаастара Берлиҥҥэ аан бастаан киирбиттэр, Берлини штурмалааһын бэлэмнэниитэ саҕаламмыт.
* [[Муус устар 24]] — Ньурбаттан төрүттээх СГУ учуонайа [[Самсонов Николай Георгиевич|Николай Самсонов]] балтыларыгар суруйбут суругар: «Манчжурияҕа сылдьабын, орто оскуола таһымынан үөрэниэн баҕалаахтар бойобуой уонна политическай бэлэмнэнии кэнниттэн үөрэниэхтэрин сөп диэн ыйыы кэллэ. Мин үөрэнэр санаалаахпын, а. э. 8—10 кылаастар матырыйаалларын хатылыыр» — диэбит. Санаттахха, бу дьоппуоннары утары сэриигэ кыттыан иннинэ Николай Георгиевич арҕаа фроҥҥа сэриилэспитэ.
* [[Муус устар 25]]
** [[Эльба]] өрүскэ Торгау аттыгар сэбиэскэй уонна АХШ аармыйалара үөрүүлээх көрсүһүүлэрэ буолбут.
** Хотугу Италияны босхолуур кэмитиэт ньиэмэс оккупациятын утары өрө турарга ыҥырбыт.
** Сан-Францискоҕа буолбут кэмпириэнсийэҕэ [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах Наассыйлар Тэрилтэлэрин]] олохтуур туһунан быһаарыы ылыныллыбыт.
** Ньиэмэс тиһэх чаастара [[Финляндия]] Лапландиятыттан чугуйбуттар.
* [[Муус устар 28]] — [[Берлин|Берлииҥҥэ]] Рейхстаагы ылыы саҕаламмыт.
* [[Муус устар 29]] — Дахау концлааҕыр босхоломмут.
* [[Муус устар 30]] — сапер, Албан аат уордьанын толору кавалера [[Ааллаах Үүн]] оскуолатын бүтэрбит [[Калашников Юрий Васильевич|Юрий Калашников]] Венаны ылыыга хорсун быһыытын иһин иккис Албан аат уордьанын ылбыт.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 1]] — [[Берлин]] куоратыгар Рейхстаг үрдүгэр Кыайыы былааҕа анньыллыбыт.

* [[Ыам ыйын 2]] — [[Берлин|Берлиҥҥа]], Рейхстаг үрдүгэр [[ССРС]] былааҕа анньыллыбыт.

* [[Ыам ыйын 2]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: [[Сэбиэскэй Сойуус]] Берлини ылбытын туһунан биллэрбит.
* [[Ыам ыйын 2]] — Бүрээт-Монгол АССР-ын Совнаркома ыам ыйын 2 күнүгэр [[Эбилгэ дацаана|Эбилгэ дацаанын]] тутар туһунан уураах таһаарбыт. Санаттахха 30-с сыллартан буддизм ССРС-ка бобуулаах этэ.
* [[Ыам ыйын 5]] — Голландияҕа баар ньиэмэс сэриилэрэ капитуляциялаабыттар.
* Ыам ыйын 5 — Прагаҕа ньиэмэстэри утары өрө туруу саҕаламмыт, [[Нуучча босхолуур аармыйата|Нуучча босхолуур аармыйатын]] 1-кы пехотнай дивизията бу өрө турууну өйөөбүт.
* [[Ыам ыйын 7]] — Францияҕа союзниктар Германия капитуляциятын ылыммыттар (ССРС аатыттан генерал Суслопаров баттаабыта), ол докумуоҥҥа суруллубутунан капитуляция Европа орто кэминэн ыам ыйын 8 күнүгэр киэһэ 23.01 мүнүүтэҕэ олоххо киириэхтээҕэ. Бу кэмҥэ Москубаҕа ыам ыйын 9 күнэ түүн 1 чаас 01 мүнүүтэ буолуохтаах этэ. Ол эрээри, Сталин эйэни түһэрсии Германияҕа бэйэтигэр буолуохтаах, уонна аактаҕа атын үрдүк сололоох дьон илии баттыахтаахтар диэн модьуйбута. Союзниктар сөбүлэспиттэрэ, ол эрээри Европа дойдулара уонна АХШ  сарсыныгар киэһэни кэтэспэккэ эрэ Европа орто кэминэн күнүс үс чаас саҕана эйэ түһэрсиллибитин туһунан бэйэлэрин дойдуларыгар биллэрбиттэрэ (эрдэ барбыт информацияны тохтотор кыахтара суоҕа), оттон Сэбиэскэй Сойууска бу туһунан Информбюро 9 чыыһылаҕа биирдэ биллэрбитэ. Капитуляция туһунан иккис аактаҕа ССРС-тан Жуков илии баттаабыта, уоту тохтотуу кэмэ уруккутунан хаалбыта. Онон Кыайыы күнэ Европа дойдуларыгар уонна АХШ-ка ыам ыйын 8 күнүгэр бэлиэтэнэр, оттон урукку ССРС дойдуларыгар — ыам ыйын 9 күнүгэр.

* [[Ыам ыйын 8]] — Карлсхорст диэн Берлин куорат таһынааҕы сиргэ Германия сэриилэрэ бэринэллэрин туһунан Аактаҕа илии баттаммыт.
* [[Ыам ыйын 8]] — Саха саллаата Донской Феодосий Рейхстаг таастарыгар сурук хаалларбыт: «Были и мы из Якутии». Бу Ньурба Маалдьаҕарыгар төрөөбүт киһи кэлин Саха араадьыйатыгар үлэлээбитэ, учуонай буолбута.

* [[Ыам ыйын 8]] — Европа орто кэминэн 22 чаас 43 мүнүүтэҕэ (Москубаҕа уонна Дьокуускайга хайыы үйэ ыам ыйын 9 күнэ этэ, Москубаҕа түүн, Дьокуускайга — сарсыарда) Карлсхорст диэн Берлин куорат таһынааҕы сиргэ Германия сэриилэрэ бэринэллэрин туһунан Аактаҕа илии баттаммыт (ССРС өттүттэн Жуков илии баттаабыта). Бу дьиҥэр, капитуляция туһунан иккис докумуон этэ. Бастакы аакта Францияҕа биир хонук иннинэ ыам ыйын 7 күнүгэр баттаммыта (ССРС-тан генерал Суслопаров илии баттаабыта), икки докумуон тиэкистэрэ уонна усулуобуйалара сүнньүнэн сөп түбэһэллэрэ, ол эрээри бастакыны Сталин сөбүлээбэтэҕэ, капитуляция Германияҕа бэйэтигэр буолуохтаах, уонна илии батааччылар сололоро өссө үрдүк буолуохтаах диэн модьуйбута, союзниктар сөбүлэспиттэрэ.

* [[Ыам ыйын 8]] — Саха саллаата [[Донской Феодосий Семенович|Феодосий Донской ]] Рейхстаг эркинигэр сурук хаалларбыт: «Были и мы из Якутии». Бу Ньурба Маалдьаҕарыгар төрөөбүт киһи кэлин Саха араадьыйатыгар үлэлээбитэ, учуонай буолбута.
** Ньурба Бэстээҕиттэн төрүттээх [[Халанников Василий Васильевич|Василий Халанников]] Латвияҕа кыргыһыы кэмигэр икки ньиэмэһи тыыннаахтыы тутан наҕараадаҕа түһэриллибит. Бу саллаат 1944 сыллаахха &quot;Кыым&quot; хаһыакка бэчээттэммит сурук ааптардарыттан биирдэстэрэ.

* [[Ыам ыйын 9]] — Танковай рота хамандыыра [[Оллонов Дмитрий Данилович|Дмитрий Оллонов]] сэриилэспит танковай полката Прага куоракка бастакыннан тоҕу көтөн киирбит. [[Түүлээх нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Түүлээх нэһилиэгэр]] төрөөбүт уол 1932 сылтан Кыһыл аармыйаҕа сулууспалаабыта, өссө 1939 сыллаахха Халхин Голга хорсуннук сэриилэһэн Кыһыл Знамя уордьанын ылбыта.

* [[Ыам ыйын 12]] — [[Новосибирскай]]га Опера уонна балет тыйаатыра аһыллыбыт.
* [[Ыам ыйын 13]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт.
* [[Ыам ыйын 31]] — батальонун сатабыллаахтык хамаандалааһынын, өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун быһыытын иһин Ньурбаттан төрүттээх гвардия капитана [[Чусовской Николай Николаевич|Николай Чусовскойга]] Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аата иҥэриллибитэ.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 5]] — Кыайбыт дойдулар байыаннай баһылыктара Жуков, Эйзенхауэр, Монтгомери уонна Латр де Тассиньи [[Берлин|Берлиҥҥэ]] Германия хотторуутун уонна онно үрдүкү былааһы [[ССРС]], [[АХШ]], [[Улуу Британия]] уонна [[Франция]] ылалларын туһунан Декларацияҕа илии баттаабыттар. Берлин оккупациялыыр зоналарга араарыллыбыт.
* [[Бэс ыйын 6]] — [[«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл]] олохтоммут. 
* [[Бэс ыйын 9]] — [[«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин» мэтээл|«1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитигэр Германияны кыайыы иһин»]], [[«Будапеһы ылыы иһин» мэтээл|«Будапеһы ылыы иһин»]], [[«Венаны ылыы иһин» мэтээл|«Венаны ылыы иһин»]], [[«Варшаваны босхолооһун иһин» мэтээл|«Варшаваны босхолооһун иһин»]], [[«Берлиини ылыы иһин» мэтээл|«Берлиини ылыы иһин»]], [[«Кенигсбери ылыы иһин» мэтээл|«Кенигсбери ылыы иһин»]], [[«Прааганы босхолооһун иһин» мэтээл|«Прааганы босхолооһун иһин»]] мэтээллэр олохтоммуттар.
* [[Бэс ыйын 10]] — 1-гы, 2-с Белоруссия уонна 1-гы Украина фроннарын чаастарыттан [[Германиятааҕы оккупациялыыр сэбиэскэй сэриилэр бөлөхтөрө]] олохтоммут.

* [[Бэс ыйын 24]] күнүгэр Москубаҕа Кыайыы параада буолбута. Бу параадка Саха сириттэн [[Саха сириттэн Кыайыы параадын кыттыылаахтара|14 киһи кыттыбыта]].
* [[Бэс ыйын 26]] — [[Сан-Франциско]]ҕа буолбут конференцияҕа 50 дойду бэрэстэбиитэлэ [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин]] устаабыгар илии баттаабыттар.
* [[Бэс ыйын 27]] — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Иосиф Сталиҥҥа]] ССРС Генералиссимуһун сыбаанньата иҥэриллибит.
* [[Бэс ыйын 29]] — Сэбиэскэй Сойуус Чехословакияҕа киирэр Карпатскай Русь диэн сири бэйэтигэр холбообут, Украина састаабыгар киллэрбит.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 5]] — Сэбиэскэй аармыйаҕа сэрии бүппүтүнэн [[Демобилизация|демобилизация]] саҕаламмыт.

* [[От ыйын 16]] — [[АХШ|АХШ-ка]] [[Лос-Аламос]] диэн сиргэ бастакы атомнай буомбаны тургутан эспиттэр.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 2]] — Иккис аан дойду сэриитэ: [[Потсдамнааҕы кэмпириэнсийэ]] түмүктэммит.
* [[Атырдьах ыйын 6]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]] бүтүүтүн саҕана [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] [[Хиросима]] куоратыгар [[АХШ]] атомнай буомба бырахпыт. Хиросима барыта урусхалламмыт, 70 000 кэриҥэ киһи тута өлбүт, уонна хас да уонунан тыһыынча киһи кэлин уокка сиэтииттэн уонна радиацияттан өлбүттэр.
* [[Атырдьах ыйын 8]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]] бүтүүтүн саҕана [[ССРС]] [[Дьоппуон]] импиэрийэтигэр сэрии биллэрбит.
* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]] бүтүүтүн саҕана [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] [[Нагасаки]] куоратыгар [[АХШ]] атомнай буомба бырахпытыгар 74 тыһыынча киһи өлбүт.
* [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Дьоппуон]] императора [[Хирохито]] биир тыла суох бэринии туһунан ыйаах таһаарбыт.
* [[Атырдьах ыйын 17]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]] бүтүүтүгэр [[Индонезия]] тутулуга суоҕун биллэрбит. Бу дойдуну үйэ кэриҥэ баһылаан олорбут [[Нидерланды]] ону билиммэтэх, инньэ гынан 4 сыллаах босхолонуу сэриитэ саҕаламмыт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 2]] — [[Токио]] хомотугар Миссури линкор палубатыгар [[Дьоппуон]] биир тыла суох бэриниитигэр илии баттаммыт. Манан [[Аан дойду иккис сэриитэ]] түмүктэммит.
* [[Балаҕан ыйын 3]] — [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|ССРС-ка]] Японияны урусхаллааһын күнэ биллэриллибит.
* [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Тымныы сэрии]]: Сэбиэскэй посольство үлэһитэ Игорь Гузенко Канаадаҕа күрээбит, уонна Хотугу Америкаҕа сэбиэскэй разведчиктар ситимнэрин арыйан биэрбит, бу кэнниттэн &quot;тымныы сэрии&quot; саҕаламмыта.

* [[Балаҕан ыйын 12]] — Кэриэй народнай өрөспүүбүлүкэтэ биллэриллибит, дойду дьоппуон салалтатыттан бүтэһиктээхтик босхоломмут.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 13]] — Өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи [[Бүлүү уокуруга|Бүлүү уокуругун]] дөкүмүөннэрин суох гыныыны утаран саха биллиилээх учуонайа [[Башарин Георгий Прокопьевич|Георгий Башарин]] [[Саха АССР]] НКВД-тын архыыбын сулууспатыгар сурук суруйбут.
* [[Алтынньы 24]] — [[ХНТ|Холбоһуктаах Наассыйалар Тэрилтэлэрин]] устааба күүһүгэр киирбит. ХНТ (United Nations) диэн иллэр ардыларынааҕы сыһыаны тупсарарга, аан дойдуга [[эйэ]]ни тутуһарга уонна сэриини суох оҥорууну ситиһэргэ олохтоммут дойдулар ардыларынааҕы тэрилтэ. Билиҥҥитэ ХНТ-га 192 дойду киирэр.
* [[Алтынньы 25]] — [[Тайвань]] арыыта 50 сыллаах [[Дьоппуон]] импиэрийэтин былааһыттан [[Кытай Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай Өрөспүүбүлүкэтигэр]] төннөрүллүбүт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 16]] — [[ЮНЕСКО]] төрүттэммит — [[ХНТ|Холбоһуктаах Нациялар]] үөрэххэ, билимҥэ уонна култуураҕа тэрилтэлэрэ ({{lang-en|UNESCO; United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization}}). Тэрилтэ сүрүн сыала-соруга - аан дойдуга эйэни уонна куттал суох буолуутун үөрэх, билим уонна култуура сайдыытын көмөтүнэн хааччыйыы. Дойдулар үөрэҕэ суох буолууну утары охсуһууларын, босхо үөрэхтээһини өйүүр, санаа уонна билии атастаһар киин курдук үлэлиир.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 15]] — [[АХШ|Америка]] [[Дьоппуон]]у оккупациялыыр кэмигэр генерал Дуглас МакАртур дьаһалынан ''синто'' итэҕэлэ Дьоппуон судаарыстыбаннай итэҕэлэ буолан бүппүт.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Тохсунньу 4]] — [[Румянцев Николай Иннокентьевич|Николай Румянцев]] — РФ уонна СӨ үтүөлээх архитектора, Архитектураҕа РФ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата.
* [[Тохсунньу 10]] — [[Никитина Мария Иннокентьевна|Мария Никитина]] — СӨ үтүөлээх учуутала, РСФСР норуот үөрэҕириитин туйгуна.
* [[Тохсунньу 19]] — [[Антонов Анатолий Саввич|Анатолий Антонов]] — СӨ үтүөлээх юриһа, юриспруденция билимин хандьыдаата.

* [[Тохсунньу 27]] — [[Григорьев Марк Петрович]] — математик учуонай, төрүччү чинчийээччи (генеалог).
* [[Олунньу 10]] — [[Решетникова Аиза Петровна]], пианист, биллиилээх муусука диэйэтэлэ, Арассыыйа үтүөлээх артыыһа.
* [[Олунньу 13]] — [[Кобяков Андрей Григорьевич|Андрей Кобяков]] — суруйааччы, [[Кэбээйи улууһа|Кэбээйи улууһун]] Ытык киһитэ.

* [[Олунньу 15]] — [[Атласов Василий Николаевич|Василий Атласов]] — [[Дьокуускай]]га баар «Ытык Хайа» этно-уһаайба тэрийээччитэ, саха сиэрин-туомун тарҕатааччы, [[Мэҥэ Хаҥалас улууһа|Мэҥэ Хаҥалас улууһун]] Ытык олохтооҕо.

* [[Кулун тутар 13]] — [[Николаев Владимир Тимофеевич]], &quot;Саха Омук&quot; уопсастыба 1990-93 сс. салайааччыта, [[Ил Түмэн]] маҥнайгы ыҥыырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт.
* [[Кулун тутар 28]] — [[Федорова Евдокия Николаевна]] — география билимин доктора.
* [[Муус устар 13]] — [[Винокуров Николай Егорович |Винокуров Николай Егорович (Урсун)]] — поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт.

* [[Ыам ыйын 4]] — Мэҥэ Хаҥалас [[Нуораҕана]]тыгар үҥкүүһүт, балет артыыһа, педагог [[Иванова Клавдия Алексеевна|Клавдия Иванова]] (2021 өлб.). Кини кэргэнэ [[Иванов Алкивиад Исидорович|Алкивиад Иванов]] — аатырбыт тустуук, хирург, элбэх устудьуону хирургияҕа үөрэппит учуутал этэ.
* [[Ыам ыйын 11]] — [[Афанасий Ильич Тобонов]] — Саха сирин улуустарыгар ракеталар стуупеннарын түһэрии утары охсуспут саха киһитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, бэтэринээр.
* [[Ыам ыйын 21]] — Булуҥ улууһун Булуҥ нэһилиэгэр [[Күһүүр]]гэ [[Башарина Зоя Константиновна|Зоя Башарина]], саха литэрэтиирэтин чинчийээччи, филология билимин дуоктара.

* [[Бэс ыйын 9]] — [[Адамова Прасковья Павловна|Прасковья Адамова]] — СӨ үтүөлээх артыыһа, [[Мэҥэ-Хаҥалас]] улууһун Ытык киһитэ.

* [[От ыйын 14]] — [[Степанов Иван Прокопьевич|И. П. Степанов]], саха оператын артыыһа, баас, РФ народнай артыыһа, РСФСР үтүөлээх артыыһа, Ойуунускай аатынан Ил бириэмийэтин лауреата
* [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Иванов-Ороһуунускай Иван Еремеевич]], поэт и публицист. Арассыыйа суруйааччыларын сойуустарын чилиэнэ.
* [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Власов Василий Михайлович|Василий Власов]] — 1998—2002 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын Бэрэстээтэлэ.

* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Юмшанов Степан Иннокентьевич|Степан Юмшанов]] —  бэйиэт уонна прозаик-очеркист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.

* [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Евгений Петросян]] — юморист суруйааччы, артыыс, телевидение ыытааччыта, [[Арассыыйа]] народнай артыыһа.

* [[Алтынньы 20]] — [[Неустроев Борис Федорович |Неустроев Борис Федорович – Мандар Уус]] (1945), СР норуотун маастара, хомусчут, бөлүһүөк, спорстмен.
* [[Алтынньы 21]] — [[Никита Михалков]] — [[Арассыыйа]] киинэ артыыһа, режиссёра, сценариһа, продюсера, [[РСФСР]] народнай артыыһа. Кини киинэлэрэ [[Оскар]], Канны кинофестивалын уо.д.а. бириэмийэлэргэ тиксибиттэрэ.

* [[Сэтинньи 12]] — [[Родионов Георгий Николаевич|Георгий Родионов]] — муосчут, ювелир, СӨ норуодунай худуоһунньуга, РФ үтүөлээх худуоһунньуга, СӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, педагогика билимин хандьыдаата.

* [[Ахсынньы 28]] — Таатта улууһугар [[Рахлеева Мария Афанасьевна|Мария Рахлеева]] — худуоһунньук, Арассыыйа үтүөлээх худуоһунньуга, СҺ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа ойуулуур-дьүһүннүүр академиятын бочуоттаах академига, АГИИК бэрэпиэссэрэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Бурнашев, Иннокентий Иванович]] — [[Тоҥ Суорун]] (1868 — 1945), олоҥхоһут, норуот ырыаһыта.
* [[Попов Иван Васильевич]] (07.05.1874—1945) — Саха АССР норуодунай худуоһунньуга, саха бастакы идэтийбит живописеһа.
* [[Франклин Делано Рузвельт]]

* [[Тохсунньу 6]] — [[Вернадскай Владимир Иванович|Владимир Вернадскай]] — учуонай, геохимия, биогеохимия, радиогеология үөрэҕин саҕалааччыта, биосфера, кини киhи дьайыытыттан ноосфераҕа (ол аата өй сфератыгар) кубулуйуутун уонна эволюциятын туһунан үөрэх айааччыта, Украина Билим Академиятын бастакы бэрэсидьиэнэ.
* [[Тохсунньу 21]] — [[Татаринов Владимир Семенович|Владимир Татаринов]] — ырыаһыт, СӨ норуодунай артыыһа, СӨ үтүөлээх артыыһа, [[Нам улууһа|Нам улууһун]] Ытык киһитэ.

* [[Кулун тутар 30]] — [[Миронов Алексей Афанасьевич]] (11.04.1912—30.03.1945) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.

* [[Муус устар 12]] — [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Рузвельт]] (1882 с.т.) — [[АХШ]] 32-ис бэрисидьиэнэ, дойдуга экономическай кризис уонна иккис аан дойду сэриилэрин саҕана АХШ-ы салайбыта.
* [[Муус устар 20]] — [[Вацлав Серошевскай]] (1858 — 1945) — поляк, этнограф, суруйааччы, публицист.
* [[Муус устар 28]] — [[Италия]] диктатора [[Бенито Муссолини]] уонна кини көрсүүтэ Клара Петаччи ытыллыбыттар.

* [[Муус устар 30]] — [[Адольф Хитлер]]

* [[Ыам ыйын 1]] — [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] учууталлаабыт [[Кыһыл Сулус уордьана|Кыһыл Сулус уордьан]] уонна [[«Хорсунун иһин» мэтээл|&quot;Хорсунун иһин&quot; мэтээл]] кавалердара [[Попов Дмитрий Дмитриевич|Дмитрий Попов]] Германияҕа Бранденбург сиригэр сэриилэһэ сылдьан өлбүт.
* [[Ыам ыйын 25]] — [[Демьян Беднай]] (1883 төр.), нуучча сэбиэскэй суруйааччыта, бэйиэт, публицист, түмэт дьайыксыт.

* [[Ахсынньы 12]] — [[Драверт Петр Людовикович]] — Сибиири чинчийээччи, поэт.

[[Категория:1945|*]]</text>
      <sha1>beay91e7je9hy1lgilno01ccbplj130</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1992 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6620</id>
    <revision>
      <id>427442</id>
      <parentid>416644</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муус устар */</comment>
      <origin>427442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31424" sha1="pbfh73yhdva8r9vmgmoqg8dlytb2gzj" xml:space="preserve">{{Сыллар|1992}}

'''1992''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 2]] — [[Арассыыйа]]ҕа табаар сыаната босхо ыытыллыбыт (либерализация цен). Бу дойду экэниэмикэтин төрдүттэн уларыта тутуу (радикальнай реформа) саҕаланыыта этэ.
* [[Тохсунньу 6]] — Байыаннайдар өрө турууларын кэнниттэн [[Грузия]] бэрэсидьиэнэ [[Звиад Гамсахурдиа]] дойдуттан куотар.
* [[Тохсунньу 9]] — Астрономнар устуоруйаҕа бастакынан [[Күн]]тэн атын сулус таһыгар планеталары булбуттар.

* [[Тохсунньу 16]] — Сальвадор былаастара уонна өрө турааччылар эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан [[Сальвадор]]га 12 сыл устата барбыт гражданскай сэриини тохтотоллор. Бу сэриигэ 75 000 тахса киһи өлбүтэ.

* [[Тохсунньу 17]] — [[Япония]] премьер-миниистирэ Киити Миядзава дьоппуон аармыйата Иккис аан дойду сэриитин кэмигэр кэриэй дьахталларын кулут быһыытынан туһаммытын иһин Япония буруйдааҕын билиммит уонна кэриэйдэртэн хом санааны туппаттарыгар көрдөспүт.
* [[Тохсунньу 19]] — СӨ Тас ситимнэрин министиэристибэтэ тэриллибит.
* [[Тохсунньу 29]] 
** [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] «Атыы-эргиэн көҥүлүн туһунан» ({{lang-ru|О свободе торговли}}) ыйаах таһаарбыт. Дойдуга чааһынай урбаан көҥүллэммит. Бу ыйаах сыананы көҥүл ыытыы содулун сымнатар соруктааҕа, Арассыыйа олохтоохторун суттан быыһаабыта, санаа-оноо уларыйарыгар төһүү буолбута.
** [[РСФСР]] Судаарыстыбыаннай баанын [[Саха АССР]]-дааҕы Сүрүн управлениета [[СӨ Национальнай баана]] диэн ааттаммыт.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 4]] — [[Венесуэла]] бэрэсидьиэнин Карлос Андрес Переһы [[Уго Чавес]] күүһүнэн былаастан туораппыт.
* [[Олунньу 5]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ|СӨ Үрдүкү Сэбиэтин]] уурааҕынан ''Ленинскай оройуон'' аата ''[[Ньурба улууһа|Ньурба оройуона]]'' буолбута.
* [[Олунньу 7]] — «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституциятын суутун туһунан» сокуон ылыныллыбыт.
* [[Олунньу 7]] — [[Европа Сойууһа|Европа Сойууһун]] олохтуур ''Маастрихт дуогабара'' түһэрсиллибит. Европа Сойууһа биир өттүттэн судаарыстыбалар холбоһуктара буолар, биир өттүттэн бэйэтэ судаарыстыба буолар. Билигин Европа Сойууһугар 27 дойду киирэр, нэһилиэнньэтин ахсаана 453 мөлүйүөн киһи, экэниэмикэтин сабардамынан быһа холоон [[АХШ]] уонна [[Кытай]] тэҥнээхтэрэ.
* [[Олунньу 12]] — [[Монголия]] билиҥҥи конституцията олоххо киирбит.
* [[Олунньу 16]] — [[Экэниэмикэҕэ бииргэ үлэ тэрилтэтэ|Экэниэмикэҕэ бииргэ үлэ тэрилтэтин]] ({{lang-ru|ОЭС}}) мунньаҕар [[Тегеран|Тегераҥҥа]] ОЭС чилиэннэринэн Азербайджан, Узбекистан, Туркменистан, Кыргыстаан уонна Таджикистан буолбуттар.
* [[Олунньу 19]] — «Якуталмаз» тэрилтэлэрин түмэр &quot;«Арассыыйа-Саха алмаастара» ({{lang-ru|Алмазы России-Саха}}) аахсыйалаах хампаанньа тэриллиитин туһунан&quot; диэн №158-С Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. Саҥа хампаанньа алмаас 95 бырыһыанын бэйэтэ атыылыыр бырааптаммыта, 5 бырыһыанын судаарыстыба &quot;Алмазювелирэкспорт&quot; хампаанньата атыылыыр буолбута. Биир ыйтан арыый ордугунан [[кулун тутар 31]] күнүгэр Арассыыйа уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит экэниэмиэкэ сөбүлэҥинэн алмаас 20% Саха өрөспүүбүлүкэтэ атыылаһар кыахтаммыта. [[Сэтинньи 26|Күһүн]] алмааһы кыраныысса таһыгар «Арассыыйа-Саха алмаастара» эрэ атыылыахтаахтарын туһунан ыйаах тахсыбыта.

* [[Олунньу 21]] — &quot;Хостонор баай туһунан&quot; ({{lang-ru|О недрах}}) Федерация сокуона ылыныллыбыт. Бу сокуоҥҥа &quot;икки күлүүс&quot; тосхоло (бириинсибэ) туһаныллыбыта, ол аата хостуур лиссиэнсийэ ыларга федерация уонна эрэгийиэн салалталара иккиэн көҥүл биэриэхтээхтэрэ. Бу тосхол Саха Өрөспүүбүлүкэтэ атаҕар турарыгар көмөлөспүтэ.
* [[Олунньу 22]] — [[Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтэ|Бүрээт Өрөспүүбүлүкэтин]] конституцията ылыныллыбыт.
* [[Олунньу 26]] — Карабах атааннаһыытын кэмигэр Ходжалытааҕы хаан тохтуута буолбут.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 2]] 
** [[Приднестровье]]ҕа сэрии саҕаламмыт.
** Чэчиэн Өрөспүүбүлүкэтин конституцията ылыныллан [[Чэчиэн-Ингуш АССР]] суох буолбут.
** [[Армения]], [[Азербайдьан|Азербайджан]], [[Казахстаан|Казахстан]], [[Кыргыстаан]], [[Молдова]], [[Сан Марино|Сан-Марино]], [[Тадьикистаан|Таджикистан]], [[Түркменистаан|Туркменистан]] уонна [[Узбекистаан|Узбекистан]] [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэригэр]] киирбиттэр.

* [[Кулун тутар 3]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин 86№ ыйааҕынан [[«Саха» НКИХ]] олохтоммута. САССР тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа судаарыстыбаннай кэмитиэтин утумнаабыта.
* [[Кулун тутар 17]] — [[ЮАР]]-га буолбут референдумҥа (үрүҥ тириилээхтэр эрэ кыттыбыттар) саҥа конституция бигэргэтиллибит. Бу конституция хара уонна үрүҥ тириилээх дьон бырааптарын тэҥнээбитэ.
* [[Кулун тутар 21]] — [[Татарстаан|Татарстааҥҥа]] референдум буолбут, олохтоохтор үс гыммыт иккилэрэ тутулуга суох дойду ыстаатыһын иһин куоластаабыттар.
* [[Кулун тутар 22]] — [[Албания]]ҕа Демокрааттыы партия дойду түмэнин быыбарыгар кыайбыт.

* [[Кулун тутар 31]] 
** Москубаҕа [[Федерация сөбүлэҥэ|Федерация сөбүлэҥэр]] ({{lang-ru|Федеративный договор}}) илии баттааһын буолбут. 18 өрөспүүбүлүкэ уонна атын субъектар илии баттаабыттар, Татарстан, Ингушетия уонна Чечня батыммыттар.
** Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин уонна Саха бэрэсидьиэнэ Михаил Николаев экэниэмикэ сөбүлэҥэр илии баттаабыттар. Өрөспүүбүлүкэ бэйэтин сиригэр хостонор көмүс 11,5 бырыһыанын уонна алмаас 20 бырыһыанын атыылаһар кыахтаммыт. Бу иннинэ [[олунньу 19]] күнүгэр &quot;[[АЛРОСА|Арассыыйа-Саха алмаастара]]&quot; ({{lang-ru|Алмазы России-Саха}}, кэлин АЛРОСА диэн ааттаммыта) тэриллибитэ.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 4]] — Саха өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү сэбиэтин (XII ыҥырыы) XI сессията Өрөспүүбүлүкэ Конституциятын ылыммыта.
* [[Муус устар 12]] — [[Париж]]ка [[Disneyland|Диснейленд]] аһыллыбыт.
* [[Муус устар 16]] — [[Афганистаан|Афганистан Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнин Мухаммед Наджибулланы суулларбыттар.
* [[Муус устар 23]] — [[Чурапчы улууһа|Чурапчы]]га [[Бахсы нэһилиэгэ]] сөргүтүллүбүт. Улуус хоту өттүгэр сытар, [[Уус-Алдан улууһа|Уус-Алданы]] кытта быысаһар. Бу нэһилиэктэн 4 биллиилээх дыраама артыыһа төрүттээх, онтон иккитэ - норуодунай сыбаанньалаах.
* [[Муус устар 27]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин XII уочарата суох сиэссийэтигэр өрөспүүбүлүкэ саҥа [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона|Конституцията]] олоххо киирбитэ.
* [[Муус устар 28]] — чаҕылхай уонна уустук олоҕу олорбут Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Финляндия саллаата Амма [[Чакыр нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Чакырыттан]] төрүттээх [[Старостин Семен Константинович – Одьоо Ыстаарыһын|Одьоо Ыстаарыһын]] (Одьоо Сэмэн) буруйа суоҕа дакаастанан, реабилитацияламмыта.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 5]] — [[Кырыым]] [[түмэн]]э Кырыым тутулуга суоҕун биллэрбит уонна бу туругу бигэргэтэр референдум атырдьах ыйыгар ыытыллыахтааҕын туһунан быһаарбыт.
* [[Ыам ыйын 7]] — Арассыыйа уонна Казахстаан бэрэсидьиэннэрин ыйаахтарынан РФ уонна Казахстаан сэбилэниилээх күүстэрэ олохтоммуттар.
* Ыам ыйын 7 — [[Латвия]]ҕа Латвия солкуобайа олоххо киирбит.
* Ыам ыйын 7 — Арассыыйаҕа [[буокка]] уонна испиир көҥүл сыанаҕа атыыланар буолбут.
* [[Ыам ыйын 9]] — [[Армения]] сэриилэрэ Шуша куораты ылбыттар, бу түбэлтэ Нагорнай Карабах бастакы сэриитин сүрүн түгэнэ буолбута.
* [[Ыам ыйын 13]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута.
* [[Ыам ыйын 23]] — СНГ дойдуларын стратегическай кимэн киирэр сэрии сэптэрин аҕыйатар туһунан [[Лиссабоннааҕы боротокуол]]га илии баттаммыт.
* [[Ыам ыйын 23]] — [[Италия]]ҕа мафияны кытта охсуһарынан киэҥник биллибит Джованни Фальконе диэн судьуйаны, кини кэргэнин уонна үс харабылын Корлеонези клаан бандьыыттара Сицилияҕа дэлби тэптэрэн өлөрбүттэр. Кини атаһын уонна кэллиэгэтин Паоло Борселлино диэн судьуйаны икки ый буолан баран өлөрбүттэрэ, бу түбэлтэлэр 1992 сыллаахха дойду бырабыыталыстыбата мафияны утары күүстээх үлэтин саҕалыырыгар олук буолбуттара.
* [[Ыам ыйын 26]] — Коми АССР [[Коми Өрөспүүбүлүкэтэ]] буолбута.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 3]] — [[Австралия]]ҕа суут төрүт омуктар сиргэ бырааптарын бигэргэтэр быһаарыы ылбыт. Сууту Эдди Мабо диэн киһи кыайбыт.
* [[Бэс ыйын 4]] — [[Ингушетия|Ингушетия Өрөспүүбүлүкэтэ]] тэриллибит.
* [[Бэс ыйын 6]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнэ [[Борис Ельцин]] ыйааҕынан астаапкаҕа барбыт Гавриил Попов оннугар [[Москуба]] мээринэн Юрий Лужков анаммыт.
* [[Бэс ыйын 8]] — [[Далай аан дойдутааҕы күнэ]] аан бастаан ыытыллыбыт,  Рио-де-Жанейро (Бразилия) куоракка Сир саммита буолар күнүгэр.
* [[Бэс ыйын 19]] — [[Молдавия]]ҕа [[Бендеры]] куорат иһин кыргыһыы саҕаламмыт. Биир өттүттэн Приднестровьены тутулуга суох гына сатыыр күүстэр, иккис өттүттэн [[Молдавия]] бүтүн буоларын туруулаһааччылар кыргыспыттар. Приднестровье өттүттэн генерал Лебедь салайааччылаах ССРС 14-с аармыйатын чаастара кыттыбыттара. Бу баччааҥҥа диэри сүгүн чинчиллибэтэх кыргыһыы кэмигэр Лебедь өстөөҕө Костенко диэн, кинини кытта Афганистааҥҥа сулууспалаабыт эппиһиэр, биллибэт быһыыга-майгыга өлбүтэ (Лебедь Афганистааҥҥа &quot;договорной&quot; кишлак дьонун ытыалаабытын иһин Костенко кинини кырбаабыта биллэр).
* [[Бэс ыйын 20]] — [[Тыва]]ҕа Арассыыйаттан тутулуга суох буолуу туһунан референдум ыытарга илии батааһаны хомуйуута саҕаламмыт.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 19]] — [[Италия]]ҕа мафияны кытта охсуспут [[Паоло Борселлино]] уонна кини биэс киһитэ дэлби тэптэриигэ өлбүттэр.
* [[От ыйын 20]] — Дьокуускайдааҕы клинико-диагностическай киин (ЯКДЦ, ол саҕана норуокка &quot;австрийскай&quot; диэн ааттанара) бастакы ыарыһахтары көрбүт. Бу киини тутар туһунан быһаарыы 1989 сыллаахха ылыныллыбыта. 1993 сыллаахха Ийэ уонна оҕо туругун көрөр киини кытта холбонон [[Мэдиссиинэ национальнай киинэ]] диэн ааттаммыта.
* [[От ыйын 23]] — [[Абхазия]] Үрдүкү Сэбиэтэ дойду [[Грузия]]ттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
* [[От ыйын 30]] — [[ГДР]] урукку салайааччыта [[Эрих Хонеккер]] Арассыыйаттан Германияҕа ыытыллыбыт.
* [[От ыйын 31]] — [[Грузия]] [[ХНТ|Холбоһуктаах Наассыйалар тэрилтэлэригэр]] (ХНТ) киирбит.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 3]] — [[Кулаковскай А.Е. аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] олохтоммут.
* [[Атырдьах ыйын 14]] 
** [[Борис Ельцин]] чиэгинэн приватизацияны саҕалыыр ыйаахха илии баттаабыт.
** Грузия аармыйата Абхазияҕа киирбит. Грузин-абхааз сэриитэ саҕаламмыт.

* [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Ииндийэ]]ҕэ [[Манипури тыла|манипури тыла]] (иккис аата мейтей) Ииндийэ судаарыстыбатын официальнай тылларын ахсааныгар киллэриллибит.

* [[Атырдьах ыйын 21]] — Дьокуускайга [[Латвия]]ттан официальнай делегация кэлбит.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 2]]
** Омуктар бичиктэрин көмпүүтэр өйдүүрүн курдук биир халыыпка киллэрэр UTF-8 кодировка баар буолбут.
** АХШ уонна Арассыыйа ыккардыгар суруналыыстар уонна урбаанньыттар сылдьыыларын хааччахтыыры суох гынарга сөбүлэспиттэр.

* [[Балаҕан ыйын 20]] — [[Франция]] гражданнара үгүстэрэ референдумҥа [[Европа Сойууһа|Европа Сойууһугар]] киирэргэ куоластаабыттар.

* [[Балаҕан ыйын 28]] — [[Саха сирэ|СӨ]] бэрэсидьиэнин ыйааҕынан «СахаИнвест» Инвестициялыыр Пуонда тэриллибит.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 5]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтин]] уурааҕынан [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһугар]] [[Толоон нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Толоон]], [[Тэҥкэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Тэҥкэ]] уонна [[Наахара нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Наахара]] нэһилиэктэрэ тэриллибиттэр.
* [[Алтынньы 12]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнин &quot;Саха Өрөспүүбүлүкэтэ туһанарыгар кэлэр көлүөнэлэргэ аналлаах пуонда туһунан&quot; дьаһала тахсыбыт. Манна олоҕуран СӨ бэрэсидьиэнэ [[Михаил Николаев]] [[алтынньы 29]] күнүгэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кэлэр көлүөнэлэрин аналлаах пуондата|СӨ Кэлэр көлүөнэлэрин аналлаах пуондатын]] олохтообут.
* [[Алтынньы 14]] — [[Ил Түмэн]] VI сиэссийэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа|Саха Өрөспүүбүлүкэтин былааҕын]] ылыммыт.
* [[Алтынньы 16]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Ил Түмэн|Үрдүкү Сэбиэтэ (Верховнай Совет)]] XV сиэссийэтигэр &quot;Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр тыллар тустарынан&quot; сокуону ылыммыт. Бу сокуон сыала-соруга, бастатан туран, — олохтоох омуктар тылларын араҥаччылааһын, судаарыстыба кыһамньытыгар ылыы. 1993 сыллаахха ыам ыйын 19 күнүгэр Үрдүкү Сэбиэт XVIII сиэссийэтэ тыллар тустарынан сокуону олоххо киллэрэргэ анаммыт судаарыстыба бырагырааматын ырытан оҥорорго көрүк (концепция) ылыммыта. Концепция сүнньүнэн Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатын сорудаҕынан бырагыраама бэлэмнэнэн, Ил Тумэҥҥэ өссө 1994 с. саҥатыгар бэриллибитэ. Ол эрэн, бырагыраама өр сылларга көрүллүбэккэ, тыллар тустарынан сокуон олоххо киириитэ олус бытаарбыта, тардыллыбыта. Кэлин 2019 сыл ахсынньы 16 күнүгэр Ил Дархан [[Айсен Николаев]] уурааҕынан &quot;2020-2024 сылларга Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай уонна официальнай тылларын араҥаччылааһын уонна сайыннарыы туһунан&quot; бырагыраама ылыллыбыта.
* [[Алтынньы 23]] — [[Сунтаар алмааһы кырыылыыр собуота|Сунтаар алмааһы кырыылыыр собуотугар]] [[алмаас]]тан Саха сиригэр бастакы [[бриллиант]] оҕорбуттар. Бриллиант ыйааһына 0,27 караат этэ.
* [[Алтынньы 26]] — [[Саха сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун «''СӨ Судаарыстыбаннай былааҕын стаатута''» диэн 1203-ХII нүөмэрдээх уурааҕа тахсыбыт. Бу уураах [[2004]] сыллаахха [[от ыйын 15]] тохтотуллубут.
* [[Алтынньы 29]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнин [[алтынньы 12]] күнүнээҕи дьаһалыгар олоҕуран СӨ бэрэсидьиэнэ [[Михаил Николаев]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Кэлэр көлүөнэлэрин аналлаах пуондата|СӨ Кэлэр көлүөнэлэрин аналлаах пуондатын]] олохтообут. Бу пуонда үбүлээһинэн Ийэ уонна оҕо туругун көмүскүүр киин (1997), &quot;Эллэй Боотур&quot; муус уораҕайа (1996), уопсайдаах Хореография училищета (1995), &quot;Кыайыы 50 сыла&quot; успуорт уораҕайа (1995), Өлүөнэттэн Чурапчыга барар уу турбата,  Сунтаарга политехническай лиссиэй иккис куорпуһа (1993), Ыьык Күөлгэ култуура киинэ (2001) уонна 844 миэстэлээх оскуола (1996) уо.д.а. сүүсчэкэ эбийиэк тутуллубута.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 3]] — Бэрэсидьиэн [[Николаев Михаил Ефимович|Михаил Николаев]] баһылыктаах дэлэгээссийэ [[Словения|Словенияҕа]] бэрэсидьиэн Кучан ыҥырыытынан ыалдьыттааһынын саҕалаабыт.
* [[Сэтинньи 25]] — Судаарыстыба баайын-дуолун [[Арассыыйа|Арассыыйа Федерациятын]] уонна [[Саха сирэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] ыккардыларыгар чопчулааһын туһунан Арассыыйа бэрэсидьиэнин уонна СӨ бырабыыталыстыбатын ыккардыларыгар сөбүлэһии түһэрсиллибит. Бу сөбүлэһии түмүгүнэн дойдуну көмүскүүр суолталаах эбийиэктэртэн ураты баай-дуол барыта Саха Өрөспүүбүлүкэтин бас билиитигэр киирбитэ. Аҕыйах тэрилтэ (холобур [[Өлүөнэтээҕи Холбоһуктаах Өрүс Пароходствота|Өлүөнэтээҕи өрүс пароходствота]]) икки хаһаайыннаммыта (совместная собственность) — Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтэ.
* [[Сэтинньи 26]] — Алмааһы кыраныысса таһыгар «[[АЛРОСА|Арассыыйа-Саха алмаастара]]» эрэ атыылыахтаахтарын туһунан ыйаах тахсыбыт.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 6]] — Ииндийэҕэ Уттар-Прадеш штаакка [[Индуизм|индуистар]] Бабри мэчиэтин урусхаллаабыттар, онтон сылтаан тахсыбыт өлөрсүүгэ 2000 кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Ахсынньы 14]] — Абхазия сэриитэ: Ткварчели сэлиэнньэттэн дьону тиэйэн иһэр бөртөлүөт суулларыллыбыт, 52 киһи өлбүт, ол иһигэр 25 оҕо өлбүт. Бу кэнниттэн сэриигэ Арассыыйа Абхахия өттүгэр кыттыыта күүһүрбүтэ. 

* [[Ахсынньы 25]] — &quot;[[Саханефтегаз]]&quot; национальнай ньиэп-гаас хампаанньата үөскээбит.
* [[Ахсынньы 26]] — Үрдүкү Сэбиэт XVI сиэссийэтигэр [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга|дьаралыга]] бигэргэтиллибит.
* [[Ахсынньы 30]] сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэсидьиэнэ [[Михаил Николаев]] [[Музыка үрдүкү оскуолата|Музыка үрдүкү оскуолатын]] арыйар туһунан ыйаах таһаарбыт.
* [[Ахсынньы 31]] — [[Михаил Горбачев]] [[коммунизм]] диэн [[утопия]] диэбит.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Алтынньы 22]] — [[Муньо Мутаи]] — [[Уганда]] сүүрүүгэ.

== Өлбүттэр ==
* Саха АССР үтүөлээх артыыһа А. С. Слепцов өлбүт (төр. 1916).
* [[Васильева Анна Михайловна]] (1916—1992) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* [[Ефимов Никодим Николаевич]] (1928—1992) — физико-математическай билимнэр доктордара, профессор.
* [[Калашников Юрий Васильевич]] (1924—1992) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат уордьанын толору кавалера.
* [[Серебряков Иван Иосифович]] (1930—1992) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.

* [[Тохсунньу 20]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич|Прокопий Ефремов]] (22.06.1933 төр.) —  саха фольклорун чинчийээччи, [[дулгааннар|дулгаан]] фольклорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, [[ССРС]] билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архыыбыгар (Москуба) [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] сүтэ сылдьыбыт «Эллэйадатын» булбут өҥөлөөх.
* [[Тохсунньу 31]] — [[Магатырова Мария Николаевна|Мария Магатырова]] — [[Саха живописецтара|саха живописеһа]], CӨ ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ.

* [[Кулун тутар 12]] — [[Гурвич Илья Самуилович]] (1919—1992), история билимнэрин доктора, ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата.
* [[Муус устар 6]] — [[Айзек Азимов]] (1920 төр.), фантаст суруйааччы, киэҥ араҥаҕа билими тарҕатааччы.
* [[Муус устар 18]] — [[Башарин Георгий Прокопьевич]], саха аатырбыт учуонайа, история билимнэрин доктара, профессор.

* [[Ыам ыйын 6]] — [[Марлен Дитрих]] (1901 төр.), ньиэмэс уонна [[АХШ]] артыыһа уонна ырыаһыта, секс-символ.

* [[Бэс ыйын 15]] — [[Лев Гумилёв]] (1912 төр.), историк-этнолог, бөлүһүөк, бэйиэт, бэйиэттэр Анна Ахматова уонна Николай Гумилёв уоллара.
* [[От ыйын 24]] — [[Гавриил Илизаров]] (1921 төр.), хирург-травматолог, РАН академига, уҥуох тостуутун көннөрөргө анаммыт ортопедия аппараатын айбыта (Илизаров аппарата).

* [[Балаҕан ыйын 20]] — [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] уонна [[Дьоппуон]]у утары сэрии кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1990), [[Бүлүү улууһа|Бүлүү улууһун]] ытык киһитэ.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:1992|*]]</text>
      <sha1>pbfh73yhdva8r9vmgmoqg8dlytb2gzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1997 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6625</id>
    <revision>
      <id>427443</id>
      <parentid>416725</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:58:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муус устар */</comment>
      <origin>427443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14840" sha1="pb0qiszzjqs8f6138rb6t5e5a1ve1ia" xml:space="preserve">{{Сыллар|1997}}

'''1997''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 1]] — [[Арассыыйа]]ҕа РЕН-ТВ телеканал үлэтин саҕалаабыт.
=== Олунньу ===
* [[Олунньу 5]] — Кульджа аймалҕана. Кытай Синьцзян-Уйгур автономиялаах оройуонугар Кульджа куоракка олохтоох [[уйгуурдар]] өрө турбуттар.

* [[Олунньу 11]] — [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтин]] үрдүкү [[Уордьан|уордьана]] [[«Хотугу сулус» уордьан]] [[Ил Түмэн]] ПП 418-I нүөмэрдээх уурааҕынан олохтоммут.

* [[Олунньу 22]] — Британия учуонайдара Долли диэн ааттаах хойу клоннаабыттарын туһунан биллэрбиттэр.
* [[Олунньу 28]] — [[Ираан]] хоту өттүгэр сир хамсааһын түмүгэр 3000 кэриҥэ киһи өлбүт.
* [[Олунньу 28]] — [[Туурсуйа]] генераллара дойдуга [[ислаам]] аһара күүһүрэн эрэрин утаран меморандум ылыммыттар. Мантан сылтаан сотору кэминэн [[Туурсуйа]] ислаам диэки охтубут Неджметтин Эрбакан баһылыктаах бырабыыталыстыбата эстибитэ.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 7]] — [[Анатолий Чубайс]] Арассыыйа бырабыытылаыстыбатын бэрэстээтэлин бастакы солбуйааччытынан иккистээн анаммыт. [[Кулун тутар 17]] күнүгэр эбии үп миниистирэ буолбут. Сорох чинчийээччилэр сыанабылларынан, бу кэмҥэ Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр уонна &quot;Арассыыйа Саха алмаастара&quot; хампаанньаҕа &quot;алмаас блокаадата&quot; диэн ааттаммыт уустук кэм ордук тыҥааһыннаах түһүмэҕэ саҕаламмыта.
* [[Кулун тутар 8]] — [[Yahoo!]] хампаанньа [[RocketMail]] диэн босхо [[E-mail|E-mail сервиһи]] атыыласпыт. Yahoo! Mail баар буолбут

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 1]] 
** Саҥардыы вице-премьерынан анаммыт Борис Немцов көҕүлээһининэн бэрэсидьиэн Ельцин Арассыыйа чунуобунньуктара дойдуга оҥоһуллубут массыынаннан эрэ сылдьыахтаахтарын туһунан ыйаахха илии баттаабыт. 
** Японияҕа «Покемон» аниме бастакы эпизода тахсыбыт.
* [[Муус устар 4]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ В. Федоров быһаарыытынан «Баһылай Манчаары бирииһигэр Спартакиада» күрэс аата, уларыйан, «Баһылай Манчаары бирииһигэр Олоҥхо Оонньуулара» диэн ааттаммыт.
* [[Муус устар 16]] — Арассыыйаҕа суутунан өлөрүүгэ [[Мораторий|мораторий]] биллэрбиттэр.
* [[Муус устар 29]] — 1993 сыллаахха ылыныллыбыт Химия сэрии сэбин туһунан конвенция олоххо киирбит, бу сөбүлэҥи баттаабыт дойдулар химия сэрии сэбин оҥорортон, уура сылдьартан уонна туһанартан батыммыттара&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Herby |first1=Peter |title=Chemical Weapons Convention enters into force |journal=International Review of the Red Cross |date=30 April 1997 |volume=37 |issue=317 |pages=208–209 |doi=10.1017/S0020860400085156 |url=https://www.icrc.org/en/doc/resources/documents/article/other/57jnja.htm |access-date=29 November 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 11]] — шахматтыыр көмпүүтэр Deep Blue [[Гарри Каспаров]]ы матч-реванш тиһэх партиятыгар кыайбыт.

* [[Ыам ыйын 12]] — Москубаҕа Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Борис Ельцин Ичкерия бэрэсидьиэнэ [[Аслан Масхадов]]ы кытта эйэ уонна сыһыаннаһыы тосхоллорун туһунан дуогабар түһэрсибит.
* [[Ыам ыйын 12]] — [[Анаабыр улууһа|Анаабырга]] [[Тэрпэй Тумус (эркээйи сир)|Тэрпэй Тумус]] эркээйи сир тэриллибитэ.
* [[Ыам ыйын 27]] — Арассыыйа уонна [[НАТО]] ыккардыларыгар сыһыаннары олохтуур сүрүн докумуон ылыллыбыт.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 27]] — [[Таджикистааҥҥа гражданскай сэрии]] түмүктэммит.
* [[Бэс ыйын 30]] — [[Улуу Британия]] [[Гонг Конг]] куоратын 99 сыллаах арендата бүппүтүнэн сибээстээн [[Кытай]]га төттөрү биэрбит.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 2]] — [[Таиланд]] Баана бэйэтин валютатын ''бат'' куурсун көҥүл ыыппыт. Онтон сылтаан [[Азия]]ҕа үп-харчы кризиһэ саҕаламмыта. Аан дойду экэниэмикэтэ барыта охсууну ылбыта, ол курдук эһиилигэр [[1998]] сыллаахха [[Арассыыйа]]ҕа эмиэ экэниэмиэкэ кризиһэ буолбута.
* [[От ыйын 13]] — [[Эбэлээх]] үрэх тардыытыгар &quot;Анаабыр&quot; бириискэҕэ (1999 сыллаахтан туспа ГОК статуһун ылбыта) алмааһы ылгыыр фабрика үлэҕэ киирбит. Бу АЛРОСА 13-с нүөмэрдээх фабриката аан дойдуга саамай хотугу буолар.
* [[От ыйын 19]] — &quot;Ирландия өрөспүүбүлүкэтин аармыйата&quot; диэн террорга идэтийэр тэрилтэ Британия [[Хотугу Ирландия]]ны баһылыырын утары 25 сыллаах сэриитин тохтоппут.

* [[От ыйын 20]] — алмааһы атыылыыр бэрээдэги уларытар туһунан Арассыыйа бэрэсидьиэнин 740№ ыйааҕа тахсыбыт. Бу ыйаах бэһис пууна ситэри таҥастамматах алмааһы кыраныысса таһыгар таһаарары боппута, онон саҥа атаҕар туран эрэр өрөспүүбүлүкэ алмааһы кырыылыыр бырамыысыланнаһыгар улахан охсуулаах буолбута. Бу бобуу 2002 эрэ сыллаахха суох буолбута.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 16]] — [[Томмот|Томмокко]] тимир суол кэлбит.
* [[Атырдьах ыйын 29]] — [[Netflix]] хампаанньа төрүттэммит. Бу хампаанньа маҥнай интэриниэт нөҥүө [[DVD]] прокатынан дьарыктаммыт.
* [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Париж]]ка [[Уэльс]] принцессата Диана уонна кини доҕоро, [[Египет]] баайа Доди Аль-Файед массыына саахалыгар өлбүттэр.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] саахалга түбэһэн өлбүт Диана принцессаны көмпүттэр. Мөлүйүөнтэн тахса киһи уулуссалары кыйа турбут, аан дойду үрдүнэн икки аҥаар миллиард киһи тэлэбиисэринэн көрбүт.

* [[Балаҕан ыйын 18]] — Сатыы сэриини утары миналары бобор туһунан конвенция ылыллыбыт ([[Оттава]] конвенцията).

* [[Балаҕан ыйын 23]] — [[Яндекс]] поисковига үлэтин саҕалаабыт.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 1]] — сэбиэскэй пааспары Арассыыйа пааспарыгар уларытыы саҕаламмыт.
* [[Алтынньы 15]] — [[Улуу Британия]] суоппара Энди Грин икки реактивнай мотуордаах массыынатынан түргэн рекордун олохтообут. Массыына чааска 1229,8 километры барбыт.

* [[Алтынньы 21]] — Москубаҕа &quot;[[Арассыыйа-Саха алмаастара]]&quot; хампаанньа уонна [[De Beers]] ыккардыларыгар атыы-эргиэн сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. &quot;Алмаас блокаадата&quot; диэн ааттаммыт тыҥааһыннаах балаһыанньа арыый сымнаабыт.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 1]] — Арассыыйаҕа «Култуура» тв-хаанал үлэтин саҕалаабыт.
* [[Сэтинньи 27]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын №515 уурааҕынан [[эркээйи сир]]дэр тэриллибиттэр. Олор истэригэр [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһугар]] баар &quot;[[Дьороно (эркээйи сир)|Дьороно]]&quot;, [[Абый улууһа|Абый улууһугар]] баар &quot;[[Сайылык (эркээйи сир)|Сайылык]]&quot;, [[Алдан улууһа|Алдан улууһугар]] баар &quot;[[Үөһээ Амма (эркээйи сир)|Үөһээ Амма]]&quot; диэн заказниктар саҥа статус ылбыттар.

=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 3]] — [[Канаада]] киин куоратыгар [[Оттава]]ҕа 121 дойду бэрэстэбиитэлэ ''пехота утары мииналары'' бобор Оттава дуогабарын түһэрсибиттэр. Бу дуогабарга кыттыспатах дойдулар быыстарыгар  [[АХШ]], [[Кытай]] уонна [[Арассыыйа]] бааллар. Маннык кыра кыамталаах мииналар киһини үксүн имбэлиит оҥороллор, ону таһынан сэриигэ быһаччы сыһыана суох көннөрү дьон (оҕолор иҥин) уонна сүөһү саахалланар.
* [[Ахсынньы 10]] — [[Казахстан]] киин куората [[Алматы]]ттан [[Нур-Султан|Акмолаҕа (Нур-Султааҥҥа)]] көһөрүллүбүт.
* [[Ахсынньы 11]] — [[Киото боротокуола]] илии баттыырга аһыллыбыт.
* [[Ахсынньы 19]] — «[[Титаник]]» диэн киинэ премьерата буолбут.
* [[Ахсынньы 28]] — Ил Түмэҥҥэ быыбар буолбут. Уруккута Дьокуускай баһылыга федеральнай киин креатурата [[Томтосов Алексей Александрович|Алексей Томтосов]] былааска тахса сатаабыта (дьокутаатынан талыллан баран спикер буолар амбициялааҕа, оттон бэйэтэ 2014 сыллаахха биир интервьюга бэрэсидьиэн буол диэн этэ сылдьыбыттара диэбиттээх) табыллыбатах, таатталар киниэхэ куоластарын биэрбэтэхтэр.
* [[Ахсынньы 29]] — [[Хоҥ Коҥ]] грипп вирус ыарыытын тохтотоору, 1.25 мүлүйүөн кууруссаны өлөрөр.
* [[Ахсынньы 30]] — [[Дьокуускай]]га [[Саха Виктория]] араадьыйа үлэтин саҕалаабыт.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==
* [[Колесов Гавриил Гаврилович]] (08.03.1932—1997) — саха суруйааччыта, Саха АССР норуодунай артыыһа
* [[Томскай Савва Константинович]] (1914—1997) — суруналыыс, 1971—1981 сс. Саха Сирин суруналыыстарын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ.
* [[Чиряев Константин Спиридонович]] (19.05.1927—1997) — Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, Ороһутааҕы норуодунай педагогика түмэлин олохтооччута.
* [[Олунньу 19]] — [[Дэн Сяопин]] — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, [[Кытай]] Хомуньуус баартыйатын диэйэтэлэ, 1970-с уонна 1980-с сылларга дойду дьиҥнээх салайааччыта. Кини салайыытынан Кытай экэниэмикэтэ балысхан сайдыы суолугар турбута.

* [[Муус устар 8]] — [[Парахин Ефим Данилович]] (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945)
* [[Атырдьах ыйын 31]] — Уэльс принцессата Диана массыына саахалыгар өлбүт.
* [[Сэтинньи 30]] — [[Солдатов Лев Леонидович]] (19.12.1918—30.11.1997) — Социалистическай Үлэ Геройа, «Якуталмаз» Холбоһук генеральнай директора.
* [[Ахсынньы 7]] — [[Кершенгольц Моисей Израилевич]] — РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала (1914—1997).
* [[Ахсынньы 29]] — [[Захаров Андрей Иванович]] (18.08.1912—29.12.1997) — биллиилээх саха политига.

[[Категория:1997|*]]</text>
      <sha1>pb0qiszzjqs8f6138rb6t5e5a1ve1ia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1803</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7232</id>
    <revision>
      <id>427436</id>
      <parentid>416224</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туох буолбута */</comment>
      <origin>427436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2115" sha1="3f167qvffg0ci16ij7rngg5012sbp0g" xml:space="preserve">{{сыллар|1803}}

'''1803''' сыл.

== Туох буолбута ==
== Муус устар ==
* [[Муус устар 16]] — Вильно куоракка [[Александр I]] ыраахтааҕы ыйааҕынан университет үөскээбит.

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 23]] — [[Роберт Фултон]] [[Сена]] өрүскэ бастакы паарынан барар аалы көрдөрбүт.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 11]] — [[Арассыыйа]] дьаһалталарынан араарыы реформатын чэрчитинэн Саха сиригэр (ол саҕана [[Иркутскай]] күбүөрүнэтин Саха уйуоһа) сэттэ ''комиссарство'' [[Саха сирин дьаһалталарынан уонна сирдэринэн араарыы устуоруйата|тэриллибит]]: Амма, Үөһээ Бүлүү, Эдьигээн, Зашиверскай, Өлүөхүмэ, Орто Халыма уонна Үт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 6]] — Британия чинчийээччитэ [[Джон Дальтон]] аан бастаан химия элэмиэннэрин буукубаларынан бэлиэтээбит.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 23]] — [[Джон Дальтон]] 21 [[Химия элэмиэннэрин наардаммыт табылыыссата|химия элэмиэнин]] уонна холбоһугун атомнай маассаларын аахпыт.
=== Ахсынньы ===
* [[Ахсынньы 20]] — Саҥа Орлеаҥҥа [[АХШ]] [[Франция]]ттан Луизиананы атыылаһыытын церемонията ааспыт. Франция [[Испания]]ттан соторутааҕыта ылбыт [[Хотугу Америка]]тааҕы олус киэҥ сирин-уотун АХШ-ка 10 млн долларга атыылаабыт.

== Төрөөбүттэр ==

== Өлбүттэр ==

[[Категория:1803|*]]</text>
      <sha1>3f167qvffg0ci16ij7rngg5012sbp0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муус устар 4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7562</id>
    <revision>
      <id>427438</id>
      <parentid>427278</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>427438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8504" sha1="8df0vko68bahacpb7rv7a7k56x5pdcf" xml:space="preserve">'''Муус устар 4''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 94-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 95-c күнэ). Сыл бүтүө 271 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
&lt;!-- * {{Флагификация|СӨ}} — Аҕа күнэ (2021, муус устар бастакы баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэр)--&gt;
* {{Флагификация|ООН}} — [[Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ]]
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Интэриниэт күнэ]]. Аан дойдуга хас да күнү Интэриниэт күнүн быһыытынан бэлиэтииллэр. Олортон биирдэстэрэ бүгүн - бастакы энциклопедияны суруйбут Исидор Севильскэй өлбүт күнүгэр. Маны таһынан бу күн 404 диэн көмпүүтэрдьиттэр бары билэр чыыһылаларыгар майгынныыр.
* {{Флагификация|Ангола}} — Эйэ күнэ
* {{Флагификация|Гонконг}}, {{Флагификация|Тайвань}} — Оҕо көмүскэлин күнэ
* {{Флагификация|Сенегал}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1960)

== Түбэлтэлэр ==
* [[Б. э. и. 503 сыл]] — Рим консула Агриппа Менений Ланат сабин омуктары ({{lang-lat|Sabini}}) кыайбытын бэлиэтээбит. Бу былыргы омук Апеннин хайатын тэллэҕэр уонна Лацио диэн сиргэ Апеннин тумул арыытын ортотугар олорбут омук. Рим олохтоммутун кэннэ икки аҥыы хайдыбыта биллэр, биирэ римляннары кытта холбоспут, иккиһэ — тутулуга суох буолуутун иһин кыргыспыт.
* [[1147]] — [[Москуба]] аан бастаан сурукка ахтыллар.
* [[1814]] — [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] бөрүстүөлтэн бастакытын батыммыт, төрөппүт уолун Наполеон II [[Франция]] импэрээтэринэн биллэрбит.
* [[1941]] — саха фольклорун чинчийээччи Г. М. Васильев Нам улууһугар тахсан 51 саастаах [[Сивцев Афанасий Егорович - Дьиибэ Бытык|Дьиибэ Бытык]] диэн олоҥхоһуттан билэр айымньыларын - үс олоҥхону уонна үс ырыаны - суруммут. Ол иһигэр, улахан олоҥхо — «Туналҕаннаах туус маҥан аттаах Тойон Доҕуһуол бухатыыр» (Булуҥ кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Курутуу Баһылайтан истибит эбит), уһаттахха 4 чаастан уһуур обургу соҕус «Иирээннээх кутурааннаах Игирэ Хара» олоҥхо (Уус-Дьааҥы кырдьаҕас олоҥхоһутуттан Көҕүрүйэ Уоһуктан истибит) уонна бэйэтэ айбыт «Оҕо Одьунаас Бөҕө» диэн аныгылыы сир дойду былдьаһыытын туһунан олоҥхото. Ыллыыр ырыаларыгар, А. Е. Кулаковскай Булуҥҥа суруйбутуттан ааҕа олорорун истибититтэн — «Тилигирээмэ турбут ырыата» (Ойуун көрүүлэммит), Нам оройуонун Белоусов диэн улахан ырыаһытыттан истибит «Борокуот ырыата» уонна Хатырык нэһилиэгин олохтооҕуттан, Василий Поповтан истибит «Мачайар Баһылай» диэн ырыалардааҕа суруллубут.
* [[1843]] — [[Хоҥ Коҥ]] [[Холбоhуктаах Хоруоллук|Британия]] бас билиитигэр киирбит
* [[1949]] — [[Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ]] (NATO) тэриллибит.
* [[1956]] — ССРС Үрдүкү Суута ытан өлөрүллүбүт Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин [[Шараборин Христофор Прокопьевич|Христофор Шараборины]] (1904—1938) реабилитациялыыр.
* [[1968]] — АХШ түмэт диэйэтэлин, хара тириилээхтэр бырааптарын туруулаһааччы [[Кинг Мартин Лютер|Кинг Мартин Лютеры]] (Martin Luther King, Jr.) расистар өлөрбүттэр. Нобель Эйэ бириэмийэтин 1964 с. лауреата.
* [[1975 сыл|1975]] — [[Microsoft]] хампаанньаны [[Билл Гейтс]] уонна Пол Аллен [[Альбукерке]] куоракка (Нью-Мексико) төрүттэбиттэр.
* [[1985]] — Саха АССР норуоттарын IX кыһыҥҥы спартакиадата саҕаламмыт. 22 оруйуонтан уонна куораттан 292 спортсмен кыттыбыт.
* [[1992]] — Саха өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү сэбиэтин XI сиэссийэтэ [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона|Өрөспүүбүлүкэ Конституциятын]] ылыммыта.
* [[1997]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ В. Федоров быһаарыытынан «Баһылай Манчаары бирииһигэр Спартакиада» күрэс аата, уларыйан, «Баһылай Манчаары бирииһигэр Олоҥхо Оонньуулара» диэн ааттаммыт.
* [[2009]] — Франция [[Хоту Атлантик Үлэх Тэрилтэтэ|НАТО]] байыаннай блогар толору төннөрүн туһунан биллэрбит.
* [[2020]] — Кытайга [[COVID-19|КОВИД-19]] хамсыгыттан өлбүттэри ахтар курутуйуу күнэ буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[1898]] — [[Редников Иван Петрович|Иван Редников]] (22.02.1974 өлб.), Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлин солбуйааччы, хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ.
* [[1925]] — [[Донской Дмитрий Емельянович|Дмитрий Донской]], [[философия]] билимнэрин доктора, сэрии кыттыылааҕа, САССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ.
* 1925 — [[Чиряев Гавриил Иосифович|Гавриил Чиряев]], хомуньуус баартыйа уонна ил диэйэтэлэ. ССКП Саха обкуомун бастакы сэкирэтээрэ (1965—1982), сэрии кыттыылааҕа.
* [[1949]] — [[Максимова Клавдия Ильинична (Сайыына)|Клавдия Максимова-Сайыына]] (1949–2009), СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1974 сыллаахтан Дьокуускай бибилэтиэкэлэригэр үлэлээбитэ, оҕо бибилэтиэкэтигэр дириэктэрдээбитэ, 1987 сыллаахтан киһи ис кыаҕын арыйар куурустары ыытар буолбута.

== Өлбүттэр ==
* [[1968 сыл|1968]] — [[Кинг Мартин Лютер |Кинг Мартин Лютер (балыс)]], АХШ түмэт диэйэтэлэ, хара тириилээхтэр бырааптарын туруулаһааччы (1929 төр.)
* [[1985 сыл|1985]] — [[Кейт Робертс]], уэльс тылынан суруйбут суруйааччы валлийская писательница и активистка (1891 төр.).

{{ыйдар}}

[[Категория:муус устар 4]]</text>
      <sha1>8df0vko68bahacpb7rv7a7k56x5pdcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Муус устар 16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7573</id>
    <revision>
      <id>427427</id>
      <parentid>427411</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бэлиэ күннэр */</comment>
      <origin>427427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8804" sha1="8tffzw8quco2irsu3ju7y5cbvode1sa" xml:space="preserve">'''Муус устар 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 106-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Армения}} — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]].
* {{Флагификация|АХШ}} 
** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар
** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга, АХШ — Босхолонуу күнэ
** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ.
* {{Флагификация|Болгария}} — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».
* {{Флагификация|Венгрия}} — Холокост сиэртибэлэрин күнэ
* {{Флагификация|Дания}} — королева Маргрете II төрөбүт күнэ
* {{Флагификация|Ираак Курдистаана}} ([[Ираак]]) — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ
* {{Флагификация|Пуэрто-Рико}}, {{Флагификация|АХШ}}  — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|23px]] Аан дойдуга саҥа (куолас) күнэ — бу күн күөмэй чөл туругар, сөпкө саҥарыыга болҕомто уурарга ыҥыраллар, дьону дьоһуннаахтык саҥарарга уонна сатаан ыллыырга үөрэтэллэр, учуонайдары саҥарыыны чинчийиигэ угуйаллар. Аан бастаан 1999 сыллаахха [[Бразилия]]ҕа ларингологтар көҕүлээһиннэринэн бэлиэтээбиттэрэ, кэлин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ тарҕаммыта
* {{Флагификация|Мордовия}} — Эрзя тылын күнэ ({{Lang-myv|Эрзянь Келень Чи&lt;ref name=&quot; « finugor.ru._»&quot;/&gt;}}). Учуонай [[Рябов Анатолий Павлович|Анатолий Рябов]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[73]] — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
* [[1346]] — Стефан Душан [[Скопье]] куоракка [[Сербтэр|сербтэр]] ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
* [[1789]] — сыллаахха [[Тобольскай]]га [[Сибиир]]гэ бастакы типография аһыллыбыт.
* [[1797]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] коронацията буолбут.
* [[1891]] —  Арассыыйа импэрээтэрэ [[Александр III]] ''трехлинейка'' диэнинэн киэҥник биллибит [[Мосин бинтиэпкэтэ|Мосин бинтиэпкэтэтин]] бигэргэппит.
* [[1894]] — [[Эрмээннэр|эрмээн]] төрүттээх [[Нубар Паша]] [[Эгиипэт|Егиипэт]] премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа.
* [[1917]] — Швейцарияҕа олорбут [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны кытта сэриилэһэ сылдьар Германияны нөҥүөлээн Петроградка кэлбит. Бу кэлэн иһэн &quot;муус устардааҕы тезистэр&quot; диэн ааттаммыт бассабыыктар программаларын суруйбут. Кэлээт Финляндскай вокзаалга тыл эппит, Быстах кэм бырабыыталыстыбатын, Петроград сэбиэтигэр баһылаан олорор меньшевик-хомуньуустары уонна эсердэри кириитикэлээбит, Германияны уонна кини союзниктарын кытта сэриини тохтоторго ыҥырбыт.
* [[1934]] — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] диэн бочуоттаах аат олохтоммут.
* [[2006]] — Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу [[Иркутскай уобалаhа|Иркутскай уобалаһыгар]] холбуурга [[Арассыыйа_субъектарын_кодтара|референдум]] ыытыллыбыта. 
* [[2006]] — СӨ бокса федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр мунньаҕар федерацияны бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ [[Егор Борисов]] баһылаабыт.

* [[2008]] — Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уурааҕынан [[Чайанда гаас үөскээбит сирэ|Чайандатааҕы гаас үөскээбит сиригэр]] үлэлиир лиссиэнсийэни [[Газпром]] ылбыта.
* [[2011]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни биэс киһиэхэ анаабыттар: [[Жирков Александр Николаевич|Жирков А. Н.]], [[Степанов Ефим Николаевич|Степанов Е. Н.]], [[Протодьяконов Василий Никитич|Протодьяконов В. Н.]], [[Павлова Валентина Николаевна|Павлова В. Н.]], [[Чусовская Валентина Александровна|Чусовская В. А.]].

== Төрөөбүттэр ==
* [[1889]] — [[Чарли Чаплин]], аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* [[1910]] — [[Дадыкин Всеволод Петрович|Всеволод Дадыкин]] (1910—1977), үүнээйини чинчийбит биолог учуонай, 1952—1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччыта.
* [[1934]] — [[Васильев Петр Петрович|Петр Васильев]], Саха АССР үтүөлээх агронома, Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ СӨ Судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата, Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата.
* [[1948]] — Сунтаар улууһугар Александр Уаров, саха бэлиитигэ, учуутал, Ил Түмэн I, II, III, IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
* [[1958 сыл|1958]] — Кэбээйи улууһугар Михаил Эверстов, саха бэлиитигэ, Госдума 5-с ыҥырыытын дьокутаата, уруккута Ил Түмэн дьокутаата.
* [[1979 сыл|1979]] — Бүлүү улууһугар Василий Еремеев, эстрада ырыаһыта, СӨ үтүөлээх артыыһа (23.11.2023 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1828]] — [[Франсиско Гойа]], [[Испания]] уруhуйдьута
* [[1993]] — Ньурба [[Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Малдьаҕарыттан]] төрүттээх [[Сафронов Михаил Григорьевич]] — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 16]]</text>
      <sha1>8tffzw8quco2irsu3ju7y5cbvode1sa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427433</id>
      <parentid>427427</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>427433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9237" sha1="j1njwfqqy9shhlalo03c4y9m5stddye" xml:space="preserve">'''Муус устар 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 106-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Армения}} — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]].
* {{Флагификация|АХШ}} 
** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар
** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга, АХШ — Босхолонуу күнэ
** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ.
* {{Флагификация|Болгария}} — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».
* {{Флагификация|Венгрия}} — Холокост сиэртибэлэрин күнэ
* {{Флагификация|Дания}} — королева Маргрете II төрөбүт күнэ
* {{Флагификация|Ираак Курдистаана}} ([[Ираак]]) — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ
* {{Флагификация|Пуэрто-Рико}}, {{Флагификация|АХШ}}  — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|23px]] Аан дойдуга саҥа (куолас) күнэ — бу күн күөмэй чөл туругар, сөпкө саҥарыыга болҕомто уурарга ыҥыраллар, дьону дьоһуннаахтык саҥарарга уонна сатаан ыллыырга үөрэтэллэр, учуонайдары саҥарыыны чинчийиигэ угуйаллар. Аан бастаан 1999 сыллаахха [[Бразилия]]ҕа ларингологтар көҕүлээһиннэринэн бэлиэтээбиттэрэ, кэлин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ тарҕаммыта
* {{Флагификация|Мордовия}} — Эрзя тылын күнэ ({{Lang-myv|Эрзянь Келень Чи&lt;ref name=&quot; « finugor.ru._»&quot;/&gt;}}). Учуонай [[Рябов Анатолий Павлович|Анатолий Рябов]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[73]] — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
* [[1346]] — Стефан Душан [[Скопье]] куоракка [[Сербтэр|сербтэр]] ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
* [[1789]] — сыллаахха [[Тобольскай]]га [[Сибиир]]гэ бастакы типография аһыллыбыт.
* [[1797]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] уонна императрица Мария Фёдоровна коронациялара буолбут. Бу күн ону таһынан саҥа ыраахтааҕы барщина (крепостной иччитигэр босхо үлэлиир кэмэ) үс хонуктан ордук буолбатын туһунан манифест таһаарбыт (крепостной правоны суох гыныы мантан сыыйа саҕаламмыта).
* [[1891]] —  Арассыыйа импэрээтэрэ [[Александр III]] ''трехлинейка'' диэнинэн киэҥник биллибит [[Мосин бинтиэпкэтэ|Мосин бинтиэпкэтэтин]] бигэргэппит.
* [[1894]] — [[Эрмээннэр|эрмээн]] төрүттээх [[Нубар Паша]] [[Эгиипэт|Егиипэт]] премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа.
* [[1917]] — Швейцарияҕа олорбут [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны кытта сэриилэһэ сылдьар Германияны нөҥүөлээн Петроградка кэлбит. Бу кэлэн иһэн &quot;муус устардааҕы тезистэр&quot; диэн ааттаммыт бассабыыктар программаларын суруйбут. Кэлээт Финляндскай вокзаалга тыл эппит, Быстах кэм бырабыыталыстыбатын, Петроград сэбиэтигэр баһылаан олорор меньшевик-хомуньуустары уонна эсердэри кириитикэлээбит, Германияны уонна кини союзниктарын кытта сэриини тохтоторго ыҥырбыт.
* [[1934]] — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] диэн бочуоттаах аат олохтоммут.
* [[2006]] — Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу [[Иркутскай уобалаhа|Иркутскай уобалаһыгар]] холбуурга [[Арассыыйа_субъектарын_кодтара|референдум]] ыытыллыбыта. 
* [[2006]] — СӨ бокса федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр мунньаҕар федерацияны бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ [[Егор Борисов]] баһылаабыт.

* [[2008]] — Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уурааҕынан [[Чайанда гаас үөскээбит сирэ|Чайандатааҕы гаас үөскээбит сиригэр]] үлэлиир лиссиэнсийэни [[Газпром]] ылбыта.
* [[2011]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни биэс киһиэхэ анаабыттар: [[Жирков Александр Николаевич|Жирков А. Н.]], [[Степанов Ефим Николаевич|Степанов Е. Н.]], [[Протодьяконов Василий Никитич|Протодьяконов В. Н.]], [[Павлова Валентина Николаевна|Павлова В. Н.]], [[Чусовская Валентина Александровна|Чусовская В. А.]].

== Төрөөбүттэр ==
* [[1889]] — [[Чарли Чаплин]], аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* [[1910]] — [[Дадыкин Всеволод Петрович|Всеволод Дадыкин]] (1910—1977), үүнээйини чинчийбит биолог учуонай, 1952—1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччыта.
* [[1934]] — [[Васильев Петр Петрович|Петр Васильев]], Саха АССР үтүөлээх агронома, Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ СӨ Судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата, Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата.
* [[1948]] — Сунтаар улууһугар Александр Уаров, саха бэлиитигэ, учуутал, Ил Түмэн I, II, III, IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
* [[1958 сыл|1958]] — Кэбээйи улууһугар Михаил Эверстов, саха бэлиитигэ, Госдума 5-с ыҥырыытын дьокутаата, уруккута Ил Түмэн дьокутаата.
* [[1979 сыл|1979]] — Бүлүү улууһугар Василий Еремеев, эстрада ырыаһыта, СӨ үтүөлээх артыыһа (23.11.2023 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1828]] — [[Франсиско Гойа]], [[Испания]] уруhуйдьута
* [[1993]] — Ньурба [[Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Малдьаҕарыттан]] төрүттээх [[Сафронов Михаил Григорьевич]] — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 16]]</text>
      <sha1>j1njwfqqy9shhlalo03c4y9m5stddye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427434</id>
      <parentid>427433</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>427434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9759" sha1="4libgt0g9imkp05t5oetgjon3br1zvn" xml:space="preserve">'''Муус устар 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 106-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Армения}} — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]].
* {{Флагификация|АХШ}} 
** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар
** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга, АХШ — Босхолонуу күнэ
** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ.
* {{Флагификация|Болгария}} — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».
* {{Флагификация|Венгрия}} — Холокост сиэртибэлэрин күнэ
* {{Флагификация|Дания}} — королева Маргрете II төрөбүт күнэ
* {{Флагификация|Ираак Курдистаана}} ([[Ираак]]) — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ
* {{Флагификация|Пуэрто-Рико}}, {{Флагификация|АХШ}}  — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|23px]] Аан дойдуга саҥа (куолас) күнэ — бу күн күөмэй чөл туругар, сөпкө саҥарыыга болҕомто уурарга ыҥыраллар, дьону дьоһуннаахтык саҥарарга уонна сатаан ыллыырга үөрэтэллэр, учуонайдары саҥарыыны чинчийиигэ угуйаллар. Аан бастаан 1999 сыллаахха [[Бразилия]]ҕа ларингологтар көҕүлээһиннэринэн бэлиэтээбиттэрэ, кэлин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ тарҕаммыта
* {{Флагификация|Мордовия}} — Эрзя тылын күнэ ({{Lang-myv|Эрзянь Келень Чи&lt;ref name=&quot; « finugor.ru._»&quot;/&gt;}}). Учуонай [[Рябов Анатолий Павлович|Анатолий Рябов]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[73]] — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
* [[1346]] — Стефан Душан [[Скопье]] куоракка [[Сербтэр|сербтэр]] ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
* [[1789]] — сыллаахха [[Тобольскай]]га [[Сибиир]]гэ бастакы типография аһыллыбыт.
* [[1797]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] уонна императрица Мария Фёдоровна коронациялара буолбут. Бу күн ону таһынан саҥа ыраахтааҕы барщина (крепостной иччитигэр босхо үлэлиир кэмэ) үс хонуктан ордук буолбатын туһунан манифест таһаарбыт (крепостной правоны суох гыныы мантан сыыйа саҕаламмыта).
* [[1803]] — Вильно куоракка [[Александр I]] ыраахтааҕы ыйааҕынан университет үөскээбит.
* [[1866 сыл|1866]] — 26 саастаах дворянин [[Каракозов Дмитрий Владимирович|Дмитрий Каракозов]] импэрээтэр [[Александр II]] ытан өлөрө сатаабыт, дьон мэһэйдээн таппатах. Арассыыйа импиэрийэтигэр бастакы теракт.
* [[1891]] —  Арассыыйа импэрээтэрэ [[Александр III]] ''трехлинейка'' диэнинэн киэҥник биллибит [[Мосин бинтиэпкэтэ|Мосин бинтиэпкэтэтин]] бигэргэппит.
* [[1894]] — [[Эрмээннэр|эрмээн]] төрүттээх [[Нубар Паша]] [[Эгиипэт|Егиипэт]] премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа.
* [[1917]] — Швейцарияҕа олорбут [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны кытта сэриилэһэ сылдьар Германияны нөҥүөлээн Петроградка кэлбит. Бу кэлэн иһэн &quot;муус устардааҕы тезистэр&quot; диэн ааттаммыт бассабыыктар программаларын суруйбут. Кэлээт Финляндскай вокзаалга тыл эппит, Быстах кэм бырабыыталыстыбатын, Петроград сэбиэтигэр баһылаан олорор меньшевик-хомуньуустары уонна эсердэри кириитикэлээбит, Германияны уонна кини союзниктарын кытта сэриини тохтоторго ыҥырбыт.
* [[1934]] — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] диэн бочуоттаах аат олохтоммут.
* [[2006]] — Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу [[Иркутскай уобалаhа|Иркутскай уобалаһыгар]] холбуурга [[Арассыыйа_субъектарын_кодтара|референдум]] ыытыллыбыта. 
* [[2006]] — СӨ бокса федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр мунньаҕар федерацияны бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ [[Егор Борисов]] баһылаабыт.

* [[2008]] — Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уурааҕынан [[Чайанда гаас үөскээбит сирэ|Чайандатааҕы гаас үөскээбит сиригэр]] үлэлиир лиссиэнсийэни [[Газпром]] ылбыта.
* [[2011]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни биэс киһиэхэ анаабыттар: [[Жирков Александр Николаевич|Жирков А. Н.]], [[Степанов Ефим Николаевич|Степанов Е. Н.]], [[Протодьяконов Василий Никитич|Протодьяконов В. Н.]], [[Павлова Валентина Николаевна|Павлова В. Н.]], [[Чусовская Валентина Александровна|Чусовская В. А.]].

== Төрөөбүттэр ==
* [[1889]] — [[Чарли Чаплин]], аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* [[1910]] — [[Дадыкин Всеволод Петрович|Всеволод Дадыкин]] (1910—1977), үүнээйини чинчийбит биолог учуонай, 1952—1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччыта.
* [[1934]] — [[Васильев Петр Петрович|Петр Васильев]], Саха АССР үтүөлээх агронома, Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ СӨ Судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата, Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата.
* [[1948]] — Сунтаар улууһугар Александр Уаров, саха бэлиитигэ, учуутал, Ил Түмэн I, II, III, IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
* [[1958 сыл|1958]] — Кэбээйи улууһугар Михаил Эверстов, саха бэлиитигэ, Госдума 5-с ыҥырыытын дьокутаата, уруккута Ил Түмэн дьокутаата.
* [[1979 сыл|1979]] — Бүлүү улууһугар Василий Еремеев, эстрада ырыаһыта, СӨ үтүөлээх артыыһа (23.11.2023 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1828]] — [[Франсиско Гойа]], [[Испания]] уруhуйдьута
* [[1993]] — Ньурба [[Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Малдьаҕарыттан]] төрүттээх [[Сафронов Михаил Григорьевич]] — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 16]]</text>
      <sha1>4libgt0g9imkp05t5oetgjon3br1zvn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427439</id>
      <parentid>427434</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:55:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>427439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10517" sha1="6smjdqtojsnz9dqy8q20y0osthufrmr" xml:space="preserve">'''Муус устар 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 106-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Армения}} — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]].
* {{Флагификация|АХШ}} 
** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар
** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга, АХШ — Босхолонуу күнэ
** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ.
* {{Флагификация|Болгария}} — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».
* {{Флагификация|Венгрия}} — Холокост сиэртибэлэрин күнэ
* {{Флагификация|Дания}} — королева Маргрете II төрөбүт күнэ
* {{Флагификация|Ираак Курдистаана}} ([[Ираак]]) — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ
* {{Флагификация|Пуэрто-Рико}}, {{Флагификация|АХШ}}  — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|23px]] Аан дойдуга саҥа (куолас) күнэ — бу күн күөмэй чөл туругар, сөпкө саҥарыыга болҕомто уурарга ыҥыраллар, дьону дьоһуннаахтык саҥарарга уонна сатаан ыллыырга үөрэтэллэр, учуонайдары саҥарыыны чинчийиигэ угуйаллар. Аан бастаан 1999 сыллаахха [[Бразилия]]ҕа ларингологтар көҕүлээһиннэринэн бэлиэтээбиттэрэ, кэлин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ тарҕаммыта
* {{Флагификация|Мордовия}} — Эрзя тылын күнэ ({{Lang-myv|Эрзянь Келень Чи&lt;ref name=&quot; « finugor.ru._»&quot;/&gt;}}). Учуонай [[Рябов Анатолий Павлович|Анатолий Рябов]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[73]] — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
* [[1346]] — Стефан Душан [[Скопье]] куоракка [[Сербтэр|сербтэр]] ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
* [[1789]] — сыллаахха [[Тобольскай]]га [[Сибиир]]гэ бастакы типография аһыллыбыт.
* [[1797]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] уонна императрица Мария Фёдоровна коронациялара буолбут. Бу күн ону таһынан саҥа ыраахтааҕы барщина (крепостной иччитигэр босхо үлэлиир кэмэ) үс хонуктан ордук буолбатын туһунан манифест таһаарбыт (крепостной правоны суох гыныы мантан сыыйа саҕаламмыта).
* [[1803]] — Вильно куоракка [[Александр I]] ыраахтааҕы ыйааҕынан университет үөскээбит.
* [[1866 сыл|1866]] — 26 саастаах дворянин [[Каракозов Дмитрий Владимирович|Дмитрий Каракозов]] импэрээтэр [[Александр II]] ытан өлөрө сатаабыт, дьон мэһэйдээн таппатах. Арассыыйа импиэрийэтигэр бастакы теракт.
* [[1891]] —  Арассыыйа импэрээтэрэ [[Александр III]] ''трехлинейка'' диэнинэн киэҥник биллибит [[Мосин бинтиэпкэтэ|Мосин бинтиэпкэтэтин]] бигэргэппит.
* [[1894]] — [[Эрмээннэр|эрмээн]] төрүттээх [[Нубар Паша]] [[Эгиипэт|Егиипэт]] премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа.
* [[1917]] — Швейцарияҕа олорбут [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны кытта сэриилэһэ сылдьар Германияны нөҥүөлээн Петроградка кэлбит. Бу кэлэн иһэн &quot;муус устардааҕы тезистэр&quot; диэн ааттаммыт бассабыыктар программаларын суруйбут. Кэлээт Финляндскай вокзаалга тыл эппит, Быстах кэм бырабыыталыстыбатын, Петроград сэбиэтигэр баһылаан олорор меньшевик-хомуньуустары уонна эсердэри кириитикэлээбит, Германияны уонна кини союзниктарын кытта сэриини тохтоторго ыҥырбыт.
* [[1934]] — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] диэн бочуоттаах аат олохтоммут.
* [[1945 сыл|1945]]
** Иккис аан дойду сэриитэ: Берлини ылар кимэн киирии саҕаламмыт
** Германия «Гойя» диэн транспорын Л-3 сэбиэскэй подлодка тимирдибит. Хараабыл саахалыгар 6000 киһи өлбүт, байҕалга буолбут саамай элбэх өлүүлээх саахаллартан биирдэстэрэ.
* [[1992 сыл|1992]] — Афганистан Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин Мухаммед Наджибулланы суулларбыттар.
* [[1997 сыл|1997]] — Арассыыйаҕа суутунан өлөрүүгэ мораторий биллэрбиттэр.
* [[2006]] — Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу [[Иркутскай уобалаhа|Иркутскай уобалаһыгар]] холбуурга [[Арассыыйа_субъектарын_кодтара|референдум]] ыытыллыбыта. 
* [[2006]] — СӨ бокса федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр мунньаҕар федерацияны бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ [[Егор Борисов]] баһылаабыт.
* [[2008]] — Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уурааҕынан [[Чайанда гаас үөскээбит сирэ|Чайандатааҕы гаас үөскээбит сиригэр]] үлэлиир лиссиэнсийэни [[Газпром]] ылбыта.
* [[2011]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни биэс киһиэхэ анаабыттар: [[Жирков Александр Николаевич|Жирков А. Н.]], [[Степанов Ефим Николаевич|Степанов Е. Н.]], [[Протодьяконов Василий Никитич|Протодьяконов В. Н.]], [[Павлова Валентина Николаевна|Павлова В. Н.]], [[Чусовская Валентина Александровна|Чусовская В. А.]].

== Төрөөбүттэр ==
* [[1889]] — [[Чарли Чаплин]], аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* [[1910]] — [[Дадыкин Всеволод Петрович|Всеволод Дадыкин]] (1910—1977), үүнээйини чинчийбит биолог учуонай, 1952—1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччыта.
* [[1934]] — [[Васильев Петр Петрович|Петр Васильев]], Саха АССР үтүөлээх агронома, Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ СӨ Судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата, Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата.
* [[1948]] — Сунтаар улууһугар Александр Уаров, саха бэлиитигэ, учуутал, Ил Түмэн I, II, III, IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
* [[1958 сыл|1958]] — Кэбээйи улууһугар Михаил Эверстов, саха бэлиитигэ, Госдума 5-с ыҥырыытын дьокутаата, уруккута Ил Түмэн дьокутаата.
* [[1979 сыл|1979]] — Бүлүү улууһугар Василий Еремеев, эстрада ырыаһыта, СӨ үтүөлээх артыыһа (23.11.2023 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1828]] — [[Франсиско Гойа]], [[Испания]] уруhуйдьута
* [[1993]] — Ньурба [[Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Малдьаҕарыттан]] төрүттээх [[Сафронов Михаил Григорьевич]] — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 16]]</text>
      <sha1>6smjdqtojsnz9dqy8q20y0osthufrmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427440</id>
      <parentid>427439</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:56:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Түбэлтэлэр */</comment>
      <origin>427440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10619" sha1="3jjaqoffmfl9smhzbjr043m8zg52w33" xml:space="preserve">'''Муус устар 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 106-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 107-c күнэ). Сыл бүтүө 259 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
* {{Флагификация|Армения}} — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]].
* {{Флагификация|АХШ}} 
** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар
** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга, АХШ — Босхолонуу күнэ
** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ.
* {{Флагификация|Болгария}} — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».
* {{Флагификация|Венгрия}} — Холокост сиэртибэлэрин күнэ
* {{Флагификация|Дания}} — королева Маргрете II төрөбүт күнэ
* {{Флагификация|Ираак Курдистаана}} ([[Ираак]]) — Балисаҥҥа уонна Шейх Васаҥҥа химическэй атааканы ахтыы күнэ
* {{Флагификация|Пуэрто-Рико}}, {{Флагификация|АХШ}}  — Хосе де Диего төрөөбүт күнэ
* [[Билэ:Earth flag PD.jpg|23px]] Аан дойдуга саҥа (куолас) күнэ — бу күн күөмэй чөл туругар, сөпкө саҥарыыга болҕомто уурарга ыҥыраллар, дьону дьоһуннаахтык саҥарарга уонна сатаан ыллыырга үөрэтэллэр, учуонайдары саҥарыыны чинчийиигэ угуйаллар. Аан бастаан 1999 сыллаахха [[Бразилия]]ҕа ларингологтар көҕүлээһиннэринэн бэлиэтээбиттэрэ, кэлин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ тарҕаммыта
* {{Флагификация|Мордовия}} — Эрзя тылын күнэ ({{Lang-myv|Эрзянь Келень Чи&lt;ref name=&quot; « finugor.ru._»&quot;/&gt;}}). Учуонай [[Рябов Анатолий Павлович|Анатолий Рябов]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр.

== Түбэлтэлэр ==
* [[73]] — римляннар хас да ый төгүрүктээн олорбут дьэбириэйдэр кириэппэстэрин Масаданы ылбыттар, Бастакы Иудея-Рим сэриитэ түмүктэммит.
* [[1346]] — Стефан Душан [[Скопье]] куоракка [[Сербтэр|сербтэр]] ыраахтааҕыларынан буолбут, кини импиэрийэтэ Балканнар улахан аҥаардарынан тайаабыта.
* [[1789]] — сыллаахха [[Тобольскай]]га [[Сибиир]]гэ бастакы типография аһыллыбыт.
* [[1797]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] уонна императрица Мария Фёдоровна коронациялара буолбут. Бу күн ону таһынан саҥа ыраахтааҕы барщина (крепостной иччитигэр босхо үлэлиир кэмэ) үс хонуктан ордук буолбатын туһунан манифест таһаарбыт (крепостной правоны суох гыныы мантан сыыйа саҕаламмыта).
* [[1803]] — Вильно куоракка [[Александр I]] ыраахтааҕы ыйааҕынан университет үөскээбит.
* [[1866 сыл|1866]] — 26 саастаах дворянин [[Каракозов Дмитрий Владимирович|Дмитрий Каракозов]] импэрээтэр [[Александр II]] ытан өлөрө сатаабыт, дьон мэһэйдээн таппатах. Арассыыйа импиэрийэтигэр бастакы теракт.
* [[1891]] —  Арассыыйа импэрээтэрэ [[Александр III]] ''трехлинейка'' диэнинэн киэҥник биллибит [[Мосин бинтиэпкэтэ|Мосин бинтиэпкэтэтин]] бигэргэппит.
* [[1894]] — [[Эрмээннэр|эрмээн]] төрүттээх [[Нубар Паша]] [[Эгиипэт|Егиипэт]] премьер-миниистиринэн үһүстээн анаммыт.
* [[1905]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа.
* [[1917]] — Швейцарияҕа олорбут [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленин]] Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Арассыыйаны кытта сэриилэһэ сылдьар Германияны нөҥүөлээн Петроградка кэлбит. Бу кэлэн иһэн &quot;муус устардааҕы тезистэр&quot; диэн ааттаммыт бассабыыктар программаларын суруйбут. Кэлээт Финляндскай вокзаалга тыл эппит, Быстах кэм бырабыыталыстыбатын, Петроград сэбиэтигэр баһылаан олорор меньшевик-хомуньуустары уонна эсердэри кириитикэлээбит, Германияны уонна кини союзниктарын кытта сэриини тохтоторго ыҥырбыт.
* [[1934]] — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]] диэн бочуоттаах аат олохтоммут.
* [[1945 сыл|1945]]
** [[Аан дойду иккис сэриитэ|Иккис аан дойду сэриитэ]]: Берлини ылар кимэн киирии саҕаламмыт
** [[Германия]] «Гойя» диэн транспорын Л-3 сэбиэскэй подлодка тимирдибит. Хараабыл саахалыгар 6000 киһи өлбүт, байҕалга буолбут саамай элбэх өлүүлээх саахаллартан биирдэстэрэ.
* [[1992 сыл|1992]] — [[Афганистаан|Афганистан Өрөспүүбүлүкэтин]] бэрэсидьиэнин Мухаммед Наджибулланы суулларбыттар.
* [[1997 сыл|1997]] — Арассыыйаҕа суутунан өлөрүүгэ [[Мораторий|мораторий]] биллэрбиттэр.
* [[2006]] — Усть-Ордынскай Бурятскай автономнай уокуругу [[Иркутскай уобалаhа|Иркутскай уобалаһыгар]] холбуурга [[Арассыыйа_субъектарын_кодтара|референдум]] ыытыллыбыта. 
* [[2006]] — СӨ бокса федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр мунньаҕар федерацияны бырабыыталыстыба бэрэстээтэлэ [[Егор Борисов]] баһылаабыт.
* [[2008]] — Арассыыйа бырабыыталыстыбатын уурааҕынан [[Чайанда гаас үөскээбит сирэ|Чайандатааҕы гаас үөскээбит сиригэр]] үлэлиир лиссиэнсийэни [[Газпром]] ылбыта.
* [[2011]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]]ни биэс киһиэхэ анаабыттар: [[Жирков Александр Николаевич|Жирков А. Н.]], [[Степанов Ефим Николаевич|Степанов Е. Н.]], [[Протодьяконов Василий Никитич|Протодьяконов В. Н.]], [[Павлова Валентина Николаевна|Павлова В. Н.]], [[Чусовская Валентина Александровна|Чусовская В. А.]].

== Төрөөбүттэр ==
* [[1889]] — [[Чарли Чаплин]], аатырбыт киинэ артыыһа, режиссера
* [[1910]] — [[Дадыкин Всеволод Петрович|Всеволод Дадыкин]] (1910—1977), үүнээйини чинчийбит биолог учуонай, 1952—1957 сыллардаахха Саха сиринээҕи Наука киинин салайааччыта.
* [[1934]] — [[Васильев Петр Петрович|Петр Васильев]], Саха АССР үтүөлээх агронома, Билимҥэ уонна тиэхиньикэҕэ СӨ Судаарыстыбатын бириэмийэтин лауреата, Үөһээ Бүлүү улууһун Ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын билимин хандьыдаата.
* [[1948]] — Сунтаар улууһугар Александр Уаров, саха бэлиитигэ, учуутал, Ил Түмэн I, II, III, IV, V ыҥырыыларын дьокутаата.
* [[1958 сыл|1958]] — Кэбээйи улууһугар Михаил Эверстов, саха бэлиитигэ, Госдума 5-с ыҥырыытын дьокутаата, уруккута Ил Түмэн дьокутаата.
* [[1979 сыл|1979]] — Бүлүү улууһугар Василий Еремеев, эстрада ырыаһыта, СӨ үтүөлээх артыыһа (23.11.2023 өлб.)

== Өлбүттэр ==
* [[1828]] — [[Франсиско Гойа]], [[Испания]] уруhуйдьута
* [[1993]] — Ньурба [[Малдьаҕар нэһилиэгэ (Ньурба улууһа)|Малдьаҕарыттан]] төрүттээх [[Сафронов Михаил Григорьевич]] — ветеринария билимин дуоктара, профессор, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын чинчийэр институту өр сылларга салайбыт киһи (1960—1988).


{{ыйдар}}

[[Категория:Муус устар 16]]</text>
      <sha1>3jjaqoffmfl9smhzbjr043m8zg52w33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1866 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8342</id>
    <revision>
      <id>427437</id>
      <parentid>426368</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туох буолбута */</comment>
      <origin>427437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3597" sha1="e39vbrcv5qso1nltdoe0gbt6q5blemq" xml:space="preserve">{{Сыллар|1866}}

'''1866''' сыл.

== Туох буолбута ==
* [[Муус устар 16]] (урукку ааҕынан муус устар 4) — 26 саастаах дворянин [[Каракозов Дмитрий Владимирович|Дмитрий Каракозов]] импэрээтэр [[Александр II]] ытан өлөрө сатаабыт, дьон мэһэйдээн таппатах. Арассыыйа импиэрийэтигэр бастакы теракт. Кини тастыҥ убайа тэрийбит [[Ишутинецтар]] куруһуоктарын чилиэнэ этэ, ол эрээри өлөрө сатааһыны бэйэтэ тэрийбитэ. Бу дьон истэригэр [[Странден Николай Павлович|Николай Странден]] диэн дворянин баара. Ытылларга ууруллан баран болдьоҕо суох хаатыргаҕа ыытыллыбыта. Дьыалатын хат көрөннөр 1871 сыллаахха Саха уобалаһын [[Дүпсүн улууһа|Дүпсүн улууһугар]] көскө ыыталлар. Манна кэлэн бурдук уонна оҕуруот аһын олордор артыал тэрийэр, мэлииһэ туттарар, оҕолору ааҕарга-суруйарга үөрэтэр. Ол оҕолор истэригэр кэлин [[Күлүмнүүр]] диэн биллибит улуус суруксутун уола Баһылай Никифоров баар этэ. 1884 сыллаахха былаастар көҥүллээн Пенза куоракка барар.
* [[Ыам ыйын 2]] — [[Испания]] уонна [[Перу]] ыккардыларыгар [[Кальяо аттынааҕы кыргыһыы]] буолбут.
* [[Ыам ыйын 24]] — [[Александр Пушкин]] олохтообут отут сыл тухары тахсыбыт «[[Современник (сурунаал)|Современник]]» сурунаал тахсыытын цензура тохтоппут.

* [[От ыйын 27]] — [[Атлантика]]ны туоруур бастакы телеграф хаабылын [[Ирландия]]ттан Ньюфаундлэнд арыытыгар диэри (билиҥҥитэ [[Канаада]] сирэ) тарпыттар.

* [[Атырдьах ыйын 26]] — [[Шамиль]] Арассыыйа ыраахтааҕытыгар андаҕар биэрбит.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Алексеев Степан Прокопьевич]] — Боһуут (1866—1916) — Марха улууһун кулубата, атыыһыт
* [[Никифоров Василий Васильевич|Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр]], Саха сирин уһулуччулаах общественнай, политическэй диэйэтэлэ
* [[Захаров Тимофей Васильевич]] — [[Чээбий]] (1866 — 1931), аатырбыт олоҥхоһут.
* [[Шараборин-Кумаров Михаил Терентьевич]] (1866 - 1944), олоҥхоһут.

* [[Сэтинньи 12]] — [[Сунь Ятсен]]  (1925 өлб.), — [[кытайдар|кытай]] революционера, [[Гоминьдан]] баартыйатын төрүттээччитэ, [[Кытай]]га саамай ытыктанар бэлиитикэ диэйэтэллэриттэн биирдэстэрэ.

== Өлбүттэр ==

[[Категория:1866|*]]</text>
      <sha1>e39vbrcv5qso1nltdoe0gbt6q5blemq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1797</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8692</id>
    <revision>
      <id>427435</id>
      <parentid>421001</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:38:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Туох буолбута */</comment>
      <origin>427435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1821" sha1="nf1yull3emifff8pl5qpgt8jcs1726v" xml:space="preserve">{{сыллар|1797}}

'''1797''' сыл.

== Туох буолбута ==
* [[Муус устар 16]] — [[Москуба|Москубаҕа]] импэрээтэр [[Павел I]] уонна императрица Мария Фёдоровна коронациялара буолбут. Бу күн ону таһынан саҥа ыраахтааҕы барщина (крепостной иччитигэр босхо үлэлиир кэмэ) үс хонуктан ордук буолбатын туһунан манифест таһаарбыт (крепостной правоны суох гыныы мантан сыыйа саҕаламмыта).

* [[Ыам ыйын 12]] — [[Венеция]] салалтата генерал [[Наполеон Бонапарт|Бонапарт]] ультиматумун ыларга күһэллибит — [[Венеция өрөспүүбүлүкэтэ]] суох буолбут.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Атырдьах ыйын 26]] — Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар [[Иннокентий (Вениаминов)|Иннокентий]] сибэтиитэл аҕабыыт төрөөбүт, нуучча миссионера, Хотугу Америкаҕа бастакы православнай епископ уонна архиепископ буолбута, Саха сиригэр өр сылларга үлэлээбитэ, таҥара дьиэтин кинигэлэрин сахалыы тылбааһын тэрийбитэ, кэлин Москуба уонна Коломна митрополита (1879 өлб.)
* [[Ахсынньы 13]] — [[Генрих Гейне]], ньиэмэс бэйиэтэ, суруналыыһа уонна кириитигэ (1856 өлб.)

== Өлбүттэр ==

[[Категория:1797| ]]</text>
      <sha1>nf1yull3emifff8pl5qpgt8jcs1726v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Массачусетс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33454</id>
    <revision>
      <id>427430</id>
      <parentid>424753</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Массачусетс бэлиэ күннэрэ */</comment>
      <origin>427430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="jfws3pmn8hqh065vpuw6xxjp1an1lzi" xml:space="preserve">[[Билэ:Map of USA MA.svg|мини|]]
'''Массачусеттс''' {{lang-en|Massachusetts}}
&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|168—169|Соединённые Штаты Америки}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|221}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Massachusetts}}, {{IPA-en|ˌmæsəˈtʃuːsᵻts|US|en-us-Massachusetts.ogg}}), официальнай аата — '''Массачу́сетс [[Холбоһук (АХШ)|холбоһуга]]  ''' ({{lang-en|Commonwealth of Massachusetts}}) — [[АХШ штааттара|штаат]]&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|228|Указатель географических названий}}&lt;/ref&gt; Атлантика кытылыгар АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Саҥа Англия диэн сиргэ сытар штаат. Киин уонна ордук бөдөҥ куората — [[Бостон]]. Нэһилиэнньэтэ — {{число|7033469}} киһи ([[2020]] с.).&lt;ref name=&quot;автоссылка104&quot; /&gt;

== Массачусетс бэлиэ күннэрэ ==
* [[Муус устар 16]], ([[Мэн (штаат)|Мэн]] штаат эмиэ бэлиэтиир) — Патриоттар күннэрэ.
* {{Флагификация|Болгария}} — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».
* [[Ахсынньы 21]]  (Плимут) — Өбүгэлэр күннэрэ


{{АХШ}}

[[Категория:АХШ штаттара]]</text>
      <sha1>jfws3pmn8hqh065vpuw6xxjp1an1lzi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>427431</id>
      <parentid>427430</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Массачусетс бэлиэ күннэрэ */</comment>
      <origin>427431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="8zlnzls9rrajti835gmyl9ur8yhkp3j" xml:space="preserve">[[Билэ:Map of USA MA.svg|мини|]]
'''Массачусеттс''' {{lang-en|Massachusetts}}
&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|168—169|Соединённые Штаты Америки}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга:СГНЗС|221}}&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Massachusetts}}, {{IPA-en|ˌmæsəˈtʃuːsᵻts|US|en-us-Massachusetts.ogg}}), официальнай аата — '''Массачу́сетс [[Холбоһук (АХШ)|холбоһуга]]  ''' ({{lang-en|Commonwealth of Massachusetts}}) — [[АХШ штааттара|штаат]]&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|228|Указатель географических названий}}&lt;/ref&gt; Атлантика кытылыгар АХШ хотугулуу-илин өттүгэр Саҥа Англия диэн сиргэ сытар штаат. Киин уонна ордук бөдөҥ куората — [[Бостон]]. Нэһилиэнньэтэ — {{число|7033469}} киһи ([[2020]] с.).&lt;ref name=&quot;автоссылка104&quot; /&gt;

== Массачусетс бэлиэ күннэрэ ==
* [[Муус устар 16]], ([[Мэн (штаат)|Мэн]] штаат эмиэ бэлиэтиир) — Патриоттар күннэрэ.

* [[Ахсынньы 21]]  (Плимут) — Өбүгэлэр күннэрэ


{{АХШ}}

[[Категория:АХШ штаттара]]</text>
      <sha1>8zlnzls9rrajti835gmyl9ur8yhkp3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиэр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34990</id>
    <revision>
      <id>427425</id>
      <parentid>388905</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16311" sha1="o0sn4jyp5jo7rththkxavy6wsszwv07" xml:space="preserve">'''Сиэр''' диэн [[өй-санаа]] [[Сиэр-өй-санаа хааччаҕа|хааччаҕа]], аһара барыллыбат кыйыата ааттанар.

Тыл төһөнөн аҕыйах дорҕоонноох даҕаны эрдэ, ол аата өссө былыргы [[кэм]]ҥэ үөскээбит тыл буолар диэн тыл үөрэхтээхтэрэ дакаастаабыттара ыраатта. Сиэр диэн өй-санаа хааччаҕа [[сахалар]]га олус былыргы кэмнэргэ үөскээбит. [[Сиэр туһунан]] суруйуу “[[Үрүҥ айыы буолуу]]” диэн үлэҕэ саҕаламмыта. (1,35).

Сахалар олоххо сыһыаннаах үчүгэй үгэстэр мунньуллууларын, ол үгэстэри кэспэт, уларыппат буолууну сиэр диэн ааттыыллар. Сиэр диэн дьүһүн эмиэ баар. Сиэр диэн дьүһүн үрүҥ уонна хара дьүһүннэр холбуу буккуһууларыттан үөскээбит дьүһүн буолар. Бу дьүһүн үрүҥ уонна хара икки ардыларынан дьүһүн буолар уонна [[киһи]] оҥорор быһыыларын быһаарыыга, “[[Туох барыта икки өрүттээх]]” диэн этиини таба тутуһууга, үһүс өрүтү арааран билиигэ аналланан, сиэр диэн киһилии киһи аһара барбат, кэспэт кыйыатын үөскэппит. Сиэр диэн тыл киһи быһыытын быһаарыыга туттулуннаҕына үчүгэй, үрүҥ уонна куһаҕан, хара икки ардыларынан, ортолорунан барар быһаарыыны ылыныы олоххо таба буоларын биллэрэр.

Сахалар сылгы дьүһүнүн быһаарыыга сиэр диэни элбэхтик тутталлар. Сиэр диэн сахалыы тылтан сиэрэй диэн нууччалыы тыл үөскээбит. Биир сүһүөхтээх сиэр диэн тылга нууччалар «й» диэн дьүһүнү быһаарар сыһыарыылара хос эбиллэн икки сүһүөхтэнэн сиэрэй диэн тыл үөскээбит. [[Нуучча тыла|Нууччалыы]] «серый» диэн тыл эмиэ сахалыытын, сиэр диэн курдук өйдөбүллээх, сылгы дьүһүнүн уонна атын дьүһүннэри быһаарыыга туттуллар.

[[Нууччалар]] сахалар кэннилэриттэн уонна сахалары салгыы үөскээбит омуктар буолалларын, бу сиэр диэн тыл өйдөбүллэрэ уонна суолталара биирэ быһаарар. Нууччалар сахалартан үөскээбиттэрин билигин умнан, төттөрү баран, өй-санаа, [[таҥара]] үөрэҕэр сахалары үөрэтэ сатыы сылдьаллара кыайан таба өйдөммөт. 

Сахалыы сиэр диэн тыл киһи оҥорор быһыытын быһаарарга өссө киэҥ уонна дириҥ өйдөбүллээх. Үрүҥ уонна хара диэн тыллар дьон оҥорор быһыылара хайдаҕын; үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаарар дириҥ суолталаахтар. Үрүҥ уонна хара холбуу буккуһуулара үчүгэй уонна куһаҕан бииргэ сылдьалларын быһаарар уонна сиэр диэн ааттанар.

Сахалар олохторугар сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл киһи тугу оҥорорун, [[майгы]]нын, быһыытын уонна өйүн-санаатын барытын быһаарар. Сиэр киһи хаһан да аһара барбат кыйыата буоларынан киһи быһыытын олохтуур. Кэнники нуучча тылыгар үтүрүттэрэн уонна сахалыы олох үөрэҕин умнуу түмүгэр бу тыл аанньа туттуллубат буолла. Ол да буоллар саха дьонун олохторо урукку кэмнэргэ үөскээбит өйдөбүллэри, үгэстэри тутуһуунан, сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэр диэн сахалар олохторун сокуона. «Cиэрдээх быһаарыы»,- диэн этии олус сөп түбэһэр, таба быһаарыы буолбутун биллэрэр.

[[Саха тыла|Саха тылын]] быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр - дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. (2,404). Сиэри тутуспат буолуу: «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат»,- диэн этиилэринэн быһаарыллар.

Сиэр диэн үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах үгэстэр хомуллубуттара, мунньуллубуттара ааттанар. Былыргы сурук-бичик суох кэмигэр саха дьоно сиэри тутуһан, ол аата олоххо туһалаах үгэстэри тутуһан олохторун олороллоро. Олоххо туһалаах үгэстэр үөскээһиннэрэ, уһун кэмҥэ дьайыылара, дьон бу үгэстэри тутуһар буолуулара сиэри үөскэтэр. Үчүгэй үгэстэргэ иитиллибит, үөрэммит, олору тутуһар киһи сиэрдээх киһи диэн буолар.

Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи буолууну, киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр – өйү-санааны ханна да аһара ыыппат, халбаҥнаппат сокуон, аналлаах кыйыа буолар. Бу сокуону хаһан да аһара барыллыа суохтаах. [[Сиэри таһынан барыма|Сиэри таһынан барыы]] киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Киһи быһыылаах киһи сиэри кэспэт, тутуһар киһи буолар. [[Оҕо]] улаатан иһэн сиэри тутуһар буолууга үөрэниитэ, үгэс оҥостуута киһи буолууга тириэрдэр.

Саҥаны [[айыы]], айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, сиэри таһынан барар, дьон билбэт, оҥорбот быһыылара буолар. Ол иһин хайа да айыы; үчүгэй даҕаны, куһаҕан даҕаны сиэри таһынан барыа суохтаахтар. Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, таһынан барар киһи буолар. Ханнык баҕарар айыы сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри иһинэн буолуохтаахтара айыы-сиэр диэн холбуу этиинэн быһаарыллар.

Майгы [[ийэ кут]] өйүттэн-санаатыттан, үгэстэртэн үөскүүр. «Ыт майгына», «Киһи майгына» диэн этиилэр бааллара майгы эттэн-сиинтэн ордук тутулуктааҕын, кыылларга эмиэ майгы баарын быһаарар.

Киһи майгына олус элбэх араастаах. Хас киһи барыта этиттэн-сиинитэн тутулуктаах араас майгылаах. Сиэрдээх майгы диэн киһи майгына сиэри таһынан барбатах буоллаҕына этиллэр. Сиэри тутуһар майгы, үчүгэй майгы, киһилии майгы, сиэр-майгы диэн аатырар. Майгы эмиэ сиэргэ бас бэринэр, сиэр иһинэн буоллаҕына эрэ табыллар.

Өй-санаа, [[салгын кут]] үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы «ай» диэн төрүттээх, өй-санаа үлэтин быһаарар бэйэтэ икки өрүттээх; үчүгэйдээх эбэтэр куһаҕаннаах айыы диэн тылынан бэриллэр. “Ай” диэн саныыр санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына, «ыы» диэн ытааһын сыһыарыылаах куһаҕан дорҕооннордоох тылынан этиллэр «айыы» диэн тылга уларыйар уонна айыы уратытын, сэрэхтээҕин, куһаҕана элбэҕин биллэрэр ураты өйдөбүллэнэр. 

Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ элбэх араастардаах. Улахан, кыра, үрүҥ, хара, үчүгэй, куһаҕан айыылар диэн бааллар. Ол иһин бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Ол иһин айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.

Айыыны оҥорор киһи сиэри тутуспат, сиэри таһынан барар киһи буолар. Олоххо айыыны оҥорортон, сиэри кэһэртэн киһи быһыылаах дьон туттуна сылдьаллара ирдэнэр. Сиэри тутуспат киһи киһи буолбатах, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһэн хаалар. Айыы киһитэ диэн этии сиэри тутуспат киһини быһаарарынан туттуллуо суохтаах, өйгө-санааҕа олус улахан сыыһа буолар.

Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар. Араас быстах, буолар-буолбат саҥаны айыылары була-тала сатаан оҥоро сатааһын, сыыһа-халты буолан хаалара, куһаҕан быһыыны элбэтэринэн, сиэргэ сөп түбэспэт куһаҕан майгы буолар. Оҕо улаатан иһэн сиэри тутуһа үөрэнэрэ, таһынан барбата хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. Сиэри тутуһар киһи куһаҕан айыыны оҥорбот. 

Оҕону “[[Айыыны оҥорума]]” диэн иитии, үөрэтии сиэри кэһимэ, таһынан барыма диэн бэрт көнө өйдөбүллээх. Айыыны оҥорбот киһи сиэри тутуһар, таһынан барбат киһилии киһи буолар. Тыл үөрэхтээхтэрэ &quot;айыы үчүгэй&quot; диэн этэннэр сиэри таһынан бараллар, сахалар олохторун үөрэҕин тутуспаттар.

Сиэр диэн сахалар былыргыттан бу кэмҥэ диэри тутуһа сылдьар олохторун сокуона буолар. Киһи оҥорор туох баар быһыылара, киһи араас майгына барыта уонна өйө-санаата тугу айара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри аһара барбат буолуохтаахтар. Итини тэҥэ киһи олоҕо барыта сиэр иһинэн баран, сиэрдээх олох буолара киһи буолууну кытта сибээстээх. Ол иһин саха дьонугар олох сиэрэ диэн өйдөбүл үөскээбит. Олох сиэрин тутуһар киһи киһилии киһи буолар.

Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдыытыттан саҥаны арыйыылар киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн истэҕинэ табыллар. Сэбиэскэй былаас саҕана киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарар «Моральный кодекс строителя коммунизма» диэн баар этэ. Бу [[кодекс]] олус өр кэмҥэ уларыйбакка туран хаалбыта үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэт этэ. Сиэр-майгы эмиэ кэмиттэн кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэр буоланнар сиэр ханнык даҕаны биллэр хааччаҕа суох, элбэхтэр быһаарыыларынан уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах, ол иһин аныгы демократия көрдөбүллэригэр ордук сөп түбэһэр.

Сиэр сыыйа-баайа уларыйан иһэрин быһаарарга маннык көстүүнү ылыахпытын сөп. Биир үйэ анараа өттүнээҕи кэмҥэ дьахталлар моонньулара уонна илиилэрэ эрэ таҥастарыттан быгар эбиттэр, онтон билигин эмиийдэрэ көстө сылдьара улахан сиэри кэһиинэн ааҕыллыбат буолла.

Олох уларыйан иһиитин кытта тэҥҥэ сиэр эмиэ уларыйан биэрэн иһэр. Манна сөптөөх уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһиэхтэрин сөп. Дьон бары билиниилэрэ, үйэлээх үгэстэри үөскэтиниилэрэ сиэри уларытар. Элбэхтэри батыһан сиэр уларыйан биэрэн иһэр кыахтаах.

Саха дьоно уһун үйэлэр тухары демократия сокуоннарын тутуһан олохторун олорон кэлбиттэрин, сиэр диэн олохторун сокуона элбэхтэр быһаарыыларынан уларыйан, тупсан биэрэрэ быһаарар. Сахалар үөрэхтэрэ олохтон, “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этииттэн тутулуктааҕыттан атын таҥара, өй-санаа үөрэхтэриттэн ордук таба уонна уһун үйэлээх. (3,16).

==Туһаныллыбыт литература.== 

1. Каженкин И.И. Үрүҥ Айыы буолуу. – Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. – 88 с.

2. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.

3. &quot;Туймаада&quot; хаһыат. №132. 20.12.2012.

[[Категория:Сиэр-туом| ]]</text>
      <sha1>o0sn4jyp5jo7rththkxavy6wsszwv07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сиэр-өй-санаа хааччаҕа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35142</id>
    <revision>
      <id>427424</id>
      <parentid>427231</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T20:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>Тупсарыы</comment>
      <origin>427424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14609" sha1="nqdhra2706am5n9ltvslpgbe9snvcre" xml:space="preserve">'''К'''иһи өйө-санаата хаһан баҕарар аһара бара сатыыра элбээн хаалар. '''[[Сиэр]]''' диэн [[өй-санаа]] аһара барбат хааччаҕа ааттанар.

[[Сахалар]] сиэр диэн тылы элбэхтик тутталлар. Бу тыл [[киһи]] тугу оҥорорун, [[майгы]]нын быһыытын уонна өйүн-санаатын барытын быһаарар. Бу тыл кэнники нуучча сокуон диэн тылыгар үтүрүттэрэн уонна сахалыы олох үөрэҕин умнуу түмүгэр аанньа тутуллубат буолан сылдьар. Билигин санаа киһини салайара быһаарыллан &quot;Үчүгэй санаалардаах буолуу&quot; олоххо киирбитин кэнниттэн сиэри тутуһуу суолтата улаатта. 

[[Саха итэҕэлэ|Сахалыы итэҕэли]] сайыннарыы саха дьонун олохторун сиэр көрдөбүллэригэр киллэрэн биэрииттэн саҕаланар. Ханна да суруллубатах да буоллар сахалар олохторо сиэр быһыытынан баран иһэр. Сиэр — сахалар олохторуттан үөскэтэн таһаарбыт үгэстэрэ, [[таҥара]]ларын сокуона, өйдөрүн-санааларын хааччаҕа буолар. 

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ улахан да киһи [[айыы]]ны оҥорорун бобор, ханнык баҕарар саҥаны айыы сиэри иһинэн, сиэри кэспэтэ табыллар. «[[Киһи быһыыта]]» диэн этии киһи хаһан даҕаны киһи оҥорор быһыыларыттан атыннык, тиэрэтик оҥорботун хааччыйарга аналланар.

[[Саха тыла|Саха тылын]] быһаарыылаах кылгас тылдьыта сиэр диэн тылы маннык быһаарар. Сиэр – Дьон туохха эмэ тутуһар майгылара эбэтэр үгэс оҥостубут үөрүйэхтэрэ. Сиэри тутуспат буолуу «Сиэрэ суох, сиэри таһынан, сиэргэ баппат» диэн этиилэринэн быһаарыллар.

«[[Сиэр]]дээх [[киһи]]» диэн этии сиэри тутуһар, үчүгэй үгэстэргэ үөрэммит киһини быһаарар. (1,404).

Ханнык баҕарар таҥара үөрэхтэрэ [[өй-санаа|өйү-санааны]] хааччахтыыллар, аһара барарын тохтотоллор. Саха норуотун таҥаратын үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын хааччахтыыра — сиэр диэн ааттанар. Киһи хаһан баҕарар, олоҕун ханнык баҕарар кэмнэригэр сиэри кэһиэ, сиэри таһынан быһыыланыа суохтаах. Киһи өйө-санаата, бары оҥорор дьыалалара барылара сиэри иһинэн буолуохтаахтар. Олоххо үөскээбит былыр-былыргыттан тутуһуллар үгэстэри кэспэтэ, аһара барбата ирдэнэр.

«Киһини [[санаа]]та салайар» диэн этии киһи аан маҥнай саныырын онтон оҥорорун быһаарар. Киһи ханнык санаалары куруук саныыр даҕаны соннук үгэс үөскээн киһини бэйэтин салайар. Санаа бэйэтэ күүстээх, эньиэргийэлээх. Санаа хос-хос хатыланнаҕына мунньуллар, умнуллубат буолар. Мунньулуннаҕына күүһүрэр, үгэскэ кубулуйар. Онтон үгэстэртэн кут үөскүүр. Өй-санаа сайдыыта итинник салҕанан баран иһэр.

Киһини мунньуллубут, үгэскэ кубулуйбут санаалара салайаллар. «Киһини санаата салайар» диэн сахалар этиилэрэ итинник дакаастанар. Yчүгэй үгэстэртэн хомуллан сиэр үөскүүр.

Урукку биһиги иннибитинэ олохторун олорон ааспыт көлүөнэлэр үөрэхтэрэ үгэс буолан кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллэн иһэллэр. Арай бу үгэстэр кэлэр көлүөнэлэргэ хайдах бэриллэн иһэллэрин быһаарыыга: «[[Оҕо]] ханнык баҕарар билиитин- көрүүтүн барытын бэйэтэ үөрэтэр, билэр»,- диэн этии таба. Оҕону туохха да үөрэппэтэххэ, оонньото эрэ сырыттахха ханнык да туһалаах билии баһыгар суох буолар. Yөрэнэр кыахтаах эрээри үөрэммэккэ хаалбыт дьон элбэхтэр.

Оҕо үгэстэргэ олус өр кэмҥэ үөрэнэр. Куруук биири хатылаан үөрэтии үөрэх чиҥник иҥэрин быһаарар. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕан, киһи быһыытыгар сөп түбэспэт быһыылары оҥорботугар үчүгэй быһыылары оҥороругар бу быһыылары тус-туспа арааран кыһанан үөрэттэххэ, үгэс оҥорон иҥэрдэххэ эрэ сиэр көрдөбүллэрин тутуһар киһи буола улаатар.

Киһи быһыылаах киһи сиэри тутуһар, сиэри таһынан барбат, сиэрдээх киһи буолар. Дьону кытта эйэлээх буолуу, киһини, төрөппүттэри ытыктааһын сиэр тутаах көрдөбүлэ. 

[[Ыал]]лары кытта эйэлээх сыһыаны олохтооһун, бэйэ-бэйэҕэ хардары-таары көмөлөһүү, кэһиини ылсыы-бэрсии барыта сиэри тутуһара эрэйиллэр.

Сиэр диэн киһи куруук тутта сылдьар быһыыта, саҥарар саҥата, дьону кытта сыһыана буолар.

Сиэр сүрүн көрдөбүлүнэн өй-санаа эмиэ сиэри иһинэн, таһынан барбат буолуохтаах. Сиэри таһынан санаалары элбэхтик санаталыыр эмиэ куһаҕан. Санаалартан үгэс үөскээн киһини бэйэтин салайар, оҥорор быһыытын уларытар.

Сиэр диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх. Сиэр киһи тугу оҥорорун, бэйэтин быһыытын, майгынын кээмэйдиир буолан киһи быһыылаах буолууну бэлиэтиир. Сиэр ханна да аһара халбаҥнаппат сокуон буолар. Бу сокуону хаһан даҕаны аһара барыллыа суохтаах. Сиэри таһынан барыы киһи быһыытыгар сөп түбэспэт. Сиэри халбаҥнаабакка тутуһуу киһи буолууга тириэрдэр. Оҕо кыра эрдэҕиттэн олох үгэстэрин, сиэри тутуһарга үөрэннэҕинэ эрэ киһи буолууну ситиһэр.

Киһи майгына диэн хамсаныылары оҥорор куттартан ураты өйө-санаата ааттанар. Сиэрдээх майгы диэн киһи майгына сиэри таһынан барбатаҕына этиллэр. Сиэри тутуһар майгы, үчүгэй майгы, сиэр-майгы диэн холбуу этиллэр. Майгы сиэргэ бас бэринэр, сиэр иһинэн буоллаҕына эрэ табыллар.

Өй-санаа [[салгын кут]] үлэтэ, тугу толкуйдаан таһаарара барыта сахалыы «ай» диэн төрүттээх «айыы» диэн тылынан бэриллэр. Киһи өйүттэн-санаатыттан чочуллан оҥоруллан, быһаарыллан тахсар буолан айыы эмиэ араастаах. Улахан, кыра, үчүгэй, куһаҕан айыылар бааллар. Бу айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ эрэ табыллар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр. Сиэри таһынан барбат айыы сиэрдээх айыы эбэтэр айыы-сиэр диэн буолар. Айыы эмиэ сиэр иһигэр киирдэҕинэ, сиэргэ сөп түбэстэҕинэ эрэ үчүгэй, үрүҥ өйдөбүллэнэр, дьоҥҥо туһаны аҕалар. Айыы-сиэр диэн этии үчүгэйгэ эрэ туттуллар.

Киһи оҥорор араас элбэх быһыылара барылара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри таһынан барбатахтарына эрэ киһилии быһыы, сиэрдээх быһыы буолаллар.
 
Сиэр диэн сахалар олохторугар хаһан да кэспэт кыйыалара, таҥараларын сокуона буолар. Киһи оҥорор туох баар быһыылара, киһи араас майгына барыта уонна өйө-санаата тугу айара сиэргэ сөп түбэһэр, сиэри аһара барыа суохтаахтар. Итини тэҥэ киһи олоҕо барыта сиэр иһинэн баран, сиэрдээх олох буолара киһи буолууну кытта сибээстээх. Саха дьонугар олох сиэрэ диэн өйдөбүл үөскээбит. Олох сиэрин тутуһар киһи киһилии киһи буолар.

Олох биир сиргэ турбатыттан, хаамыытыттан, сайдан, саҥаны арыйыылар олоххо киирэн иһиилэриттэн олох сиэрэ эмиэ уларыйан биэрэн, саҥа көрдөбүллэргэ эппиэттиир буолан истэҕинэ табыллар. Советскай былаас саҕана киһи тутта сылдьар быһыытын быһаарар «Моральный кодекс строителя коммунизма» диэн баар этэ. [[Коммунизм]] кэлэрэ биллибэт буолбутун кэннэ бу кодекс олус өр кэмҥэ уларыйбакка хаалан хаалбыта үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэспэтэҕиттэн перестройка хамсааһына үөскээбитэ.

Сиэр-майгы эмиэ олох хаамыытыттан, сайдыытыттан кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэрэн иһэрин саха дьоно былыргыттан билэннэр сиэр атын таҥаралар үөрэхтэрин курдук ханнык да биллэр хааччаҕа суох. Дьон бары билинэр буолуулара сиэри уларытар.

Манна сөптөөх, үчүгэй уларыйыылары дьон бэйэлэрэ өйдөрүн-санааларын күүһүнэн киллэрэн биэрэн иһэллэрэ эрэйиллэр. Наука сайдыыта уонна дьон үгүстэрэ билиниилэрэ сиэри уларытар. Билигин сайдыылаах дойдулар сокуоннары оҥорор мунньахтара былыргы сахалар сиэри быһаарыыларыгар олоҕуран үлэлииллэр, хайа өрүт баһыйар даҕаны сиэр ол диэки сыыйа сыҕарыйар, уларыйар. Сиэри тутуһуу диэн олоххо үөскүүр икки өрүттэн ортотун тутуһуу ааттанар.

Сиэр - биһиги сахалар таҥарабыт сокуона, таҥара үөрэҕин олохтообут өй-санаа үөрэҕэ буолар. Таҥара өйү-санааны хааччахтыыр кыйыата. Сиэр хаһан да кэһиллибэт, арай олох хаамыытыттан тутулуктанан сыыйа уларыйар эрэ.

Өй-санаа ханнык да хааччаҕа суох сайдан иһэр диэн этии сыыһа, өй-санаа сайдыытыгар сөп түбэспэт. Оҕо кыра эрдэҕинэ «Куһаҕаны оҥорума», «Аһара барыма», онтон улаатан истэҕинэ «Айыыны, билбэккин оҥорума», онтон улааппытын кэннэ «Киһи быһыытын кэһимэ», «Сиэри тутус» диэн хааччахтары хайаан да тутустаҕына эрэ олоҕун киһи быһыылаахтык олороро табыллар.

Сиэр диэн тыл хаһан үөскээн туттуллар буолбута чуолкайа биллибэт. Арай нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн сахаларга баара биллэр, нууччалартан киирии тыл буолбатах. Сахалар олус былыргы кэмнэртэн, нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн, өй-санаа үөрэҕин баһылаан туһанар бэйэлэрэ таҥаралаах эбиттэрэ быһаарыллар уонна дакаастанар. (2,35).

==Туһаныллыбыт литература.==

1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с.

2. Каженкин И.И. Үрүҥ айыы буолуу. - Дьокуускай: ГУ РИМЦ, 2006. - 88 с.

[[Категория:Сиэр-туом| ]]</text>
      <sha1>nqdhra2706am5n9ltvslpgbe9snvcre</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>АХШ бэлиэ күннэрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56314</id>
    <revision>
      <id>427429</id>
      <parentid>427398</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Муус устар */</comment>
      <origin>427429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22945" sha1="jtoudvw0omml9595h3t8wvb4vg2gncn" xml:space="preserve">'''АХШ бэлиэ күннэрэ''' — Америка Холбоһуктаах штааттарыгар бэлиэтэнэр күннэр.
=== Муус устар ===
* [[Муус устар 7]], [[Нью Йорк, штат|Нью-Йорк штаат]] — Вераццано күнэ&lt;ref&gt;В память об открытии в апреле 1524 года итальянским мореплавателем [[Верраццано Джованни]] [[Нью-Йорк бухта|Нью-Йоркской бухты]]&lt;/ref&gt;
* [[Муус устар 9]] 
** Аппоматтокс кыргыһыытын күнэ. 1865 сыллаахха АХШ Гражданскай сэриитин кэмигэр буолбута, манан сэрии түмүктэммитэ
** Билиэннэйдэри ахтар күн. 1942 сыллаахха 65 тыһ. Филипиин уонна 10 тыһ. АХШ саллаата Батаан тумул арыыга дьоппуоннарга бэриммиттэрэ, бу кэнниттэн &quot;Батаан өлүү марша&quot; саҕаламмыта — билиэннэйдэри бастаан сатыы, онтон пуойас богуоннарыгар туруору симэн, онтон эмиэ сатыы хаамтаран лааҕырга илдьибиттэрэ, дьон уонча бырыһыана аара өлбүтэ. 1988 сыллаахтан АХШ Кэнгириэһин быһаарытынан бэлиэтэнэр.
* [[Муус устар 10]] — Коммодор [[Перри Мэтью Кэлбрейт|Перри]] күнэ. 1854 с. Мэтью Перри (1794-1858) хамаандалаах байыаннай эскадра &quot;хара хараабыллара&quot; Япония Хакодате куоратын хомотугар тохтообуттар, &quot;ыалдьыттааһын&quot; түмүгэр Япония уонна АХШ ыккардыларыгар сөбүлэҥнэр түһэрсиллибиттэр, бу кэнниттэн дойдуга &quot;Эдо кэмэ&quot; түмүктэнэн, Япония аан дойдуга аһыллан барбыта. 
* [[Муус устар 12]], [[Хоту Каролина|Хотугу Каролина]] — Галифакс күнэ. 1776 сыллаахха Хотугу Каролина Галифакс куоратыгар буолбут мунньахха дьон (сепаратистар) Британияттан арахсан туспа судаарыстыба буолар туһунан аан бастакы быһаарыыныы ылбыттар. Манна суруллубут докумуон Тутулуга суох буолуу декларациятыттан үс ый курдугунан эрдэ ылыллыбыта.
* [[Муус устар 13]] — Томас Джефферсон төрөөбүт күнэ
* [[Муус устар 15]] 
** Джеки Робинсон күнэ. 1947 сыллаахха бу хара тириилээх спортсмен бейсбол үрдүкү лиигатыгар оонньуур буолбут. АХШ-ка спорт бу көрүҥэр 80 сыллаах тирии өҥүнэн араары (сегрегация) суох буолбут 
** — АХШ хамсанан этэр тылын күнэ. АХШ уонна Канаада тыла суохтара Британия тыла суохтарыттан атын тылынан кэпсэтэллэр, бу тыл Франция тыла суохтарын тылларыгар маарынныыр. Ону таһынан бу тылынан Арҕаа уонна Соҕуруулуу Илин Африка дойдуларыгар кэпсэтэллэр
** ({{Флагификация|Пилипиин}} эмиэ бэлиэтиир) — Нолуок күнэ
** &quot;Бостон биир күнэ&quot; диэн ааттаммыт атын дьоҥҥо үтүөнү оҥоруу уонна көмөлөһүү күнэ. Бостон марафонугар 2013 сыллахха буолбут теракт биир сыла туолуутугар Бостон баһылыга Марти Уолш биллэрбитэ. Бу күн дьон хаан туттараллар, быстар дьадаҥыларга көмөлөһөр пуондаларга ас-таҥас бэрсэллэр, түмэллэргэ босхо киллэрэллэр
** {{Флагификация|Гаваайдар}} — Дамиан аҕабыыт күнэ. Бу Бельгияттан төрүттээх католик аҕабыыт 1889 сыллаахха бу күн өлбүт. 1873 сыллаахтан Гаваай арыыларыгар олорбут, онтон 11 сыл [[Араҥ|араҥ]] ыарыылаахтар лааҕырдарыгар олорон ыарыһахтары эмтээбит, санааларын бөҕөргөппүт, бэйэтэ [[Сэллик|сэллигинэн]] уонна араҥынан ыалдьан өлбүт
* [[Муус устар 16]] 
** [[Хосе де Диего]] төрөөбүт күнэ ({{Флагификация|Пуэрто-Рико}} эмиэ бэлиэтэнэр)
** {{Флагификация|Вашингтон (Колумбия уокуруга)}}, Колумбия уокуруга — Босхолонуу күнэ
** [[Массачусетс]], [[Мэн (штаат)|Мэн]] штааттар — Патриоттар күннэрэ.
** Эмтэнии туһунан быһаарыныы күнэ ({{lang-en|National Healthcare Decisions Day}}). Бу күн ыарыыны сэрэтии, ыарыыны баалаппакка эрдэ эмтэнии туһунан толкуйдуурга ыҥыраллар


* [[Муус устар 21]], [[Техас]] — Сан-Хасинто күнэ
* [[Муус устар 22]] — Оклахома штаат — Оклахома күнэ
* [[Муус устар 26]] {{флагификация|Флорида}} (АХШ) — Конфедерацияны ахтар күн
* [[Муус устар 30]] — Кырдьык күнэ

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 1]] 
**Лояльность күнэ
**Оҕо чөл туругун харыстабылын күнэ
**Быраап күнэ
** {{Флагификация|Гавайи}}, [[АХШ]] — Леи күнэ. Леи — моойго кэтиллэр сибэкки оҕуруо. Бу күн Гавайи арыыларыгар бэстибээллэр, үҥкүүлээх хаамыылар буолаллар, леи оҥорорго, хула үҥкүүлүүргэ, хала баайарга маастар кылаастар ыытыллаллар.

* [[Ыам ыйын 4]] 
** Көтөр күнэ
** [[Род Айлэнд|Род-Айленд]] штаат — Тутулуга суох буолуу күнэ
* [[Ыам ыйын 5]] — Олохтоох омуктартан сураҕа суох сүппүт дьахталлар тустарынан кэпсиир күн. Бу күн [[Канаада]]ҕа эмиэ бэлиэтэнэр.
* [[Ыам ыйын 6]] — Сиэстэрэ күнэ
* [[Ыам ыйын 7]] — Ордук турук күнэ. АХШ оччотооҕу бэрэсидьиэнин кэргэнэ Мелания Трамп 2018 сыллаахха &quot;Be Best&quot; (&quot;Ордук буол&quot; диэн тылбаастыахха сөп) диэн тылларынан ыччаты эт-хаан уонна уйулҕа өттүнэн чөл туруктаах буоларга уонна ситим-сойуолаһыыны (кибербуллинг) утарарга ыҥырбыта, онтон ыла бу күн сыл ахсын бэлиэтэнэр
* [[Ыам ыйын 8]] — [[Миссури штаат]] — Трумэн күнэ
* [[Ыам ыйын 10]] {{флагификация|Хотугу Каролина}}, {{флагификация|Соҕуруу Каролина}}  — Конфедерацияны ахтар күн
* [[Ыам ыйын 11]] {{Флагификация|Миннесота}} — Судаарыстыбаннас күнэ.
* [[Ыам ыйын 15]] — Бэрээдэги көрөөччүлэр күннэрэ

* [[Ыам ыйын 19]] 
** [[Чуумпу далай|Чуумпу Далай]] олохтоохторугар ВИЧ/СПИД туһунан кэпсиир күн
** Быар сыстыганнаах ыарыытыгар анаалыс туттарар күн
** {{Флагификация|Иллинойс}}, {{Флагификация|Миссури}} (АХШ) — [[Малкольм Икс]] күнэ. Бу кэлин  Малик эль-Шабаз диэн ааты ылыммыт киһи (1925-1965) АХШ-ка хараҥа тириилээхтэр бырааптарын турууласпыта, ону таһынан ислаамы тарҕаппыта

=== Бэс ыйа ===
* [[Бэс ыйын 1]]  [[Теннесси]] — Судаарыстыбаннас күнэ
* [[Бэс ыйын 3]] [[Кентукки]], [[Луизиана]] уонна [[Теннеси]] — Конфедераттары ахтан ааһар күн
* [[Бэс ыйын 4]] — Ыал күнэ
* [[Бэс ыйын 4]] ([[Алабама (штат)|Алабама]]) — [[Дэвис Джефферсон|Джефферсон Дэвис]] күнэ
* [[Бэс ыйын 7]] ([[Гавайи (штат)|Гавайи]]) — Камелих таҥара күнэ&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&amp;id=1421694&amp;type=news |title=Архивированная копия |accessdate=2020-06-08 |archive-date=2020-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200608064503/http://gov.cap.ru/info.aspx?gov_id=348&amp;id=1421694&amp;type=news |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Бэс ыйын 10]] — [[Аноним алкоголиктар]] түмсүүлэрин күнэ
* [[Бэс ыйын 11]] ([[Гавайи]]) — [[Гавайи|Гаваай арыыларыгар]] [[Камехамеха күнэ]]. 1810 сыллаахха Гаваай арыыларын түмпүт [[Камехамеха I]] хоруолу ахталлар. Дойдутугар түһээн тиһигин киллэрбитэ, Европаны уонна АХШ штааттарын кытта атыыны-эргиэни саҕалаабыта. Дьиктитэ диэн бу сэрииһит хоруол сэрии кэмигэр көннөрү дьон (ол иһигэр оҕолор, дьахталлар, кырдьаҕастар) эмсэҕэлиэ суохтаахтарын туһунан суругунан сокуон таһаарбыт. Кини тыыннааҕын тухары Гаваай арыылара тутулуга суох этилэр (ол саҕана Полинезия атын арыылара бары холуонньа буолбуттара).
* [[Бэс ыйын 14]] — Былаах күнэ
* [[Бэс ыйын 19]] — Кулуттары босхолообут күн. 1865 сыллаахха Техааска аармыйа генерала Грейнджер кулуттары босхолуур туһунан бирикээһэ тахсыбыт. Уруккуттан хара тириилээхтэр киэҥник бэлиэтиир күннэрэ, былырыыҥҥыттан бэрэсидьиэн Байден ыйааҕынан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр
** штат [[Техас]] — Эмансипация күнэ
* [[Бэс ыйын 20]] — [[Арҕаа Вирдьиния|Арҕаа Вирджиния]] күнэ
* [[Бэс ыйын 25]] 
** Сом балык күнэ. 1987 сыллаахтан бэрэсидьиэн Рейган ыйааҕынан балык иитэн атыылыыр бырамыысыланнаһы өйөөн бэлиэтэнэр
** {{Флагификация|Вирджиния}} — Судаарыстыбаннас күнэ

== От ыйа ==
* [[От ыйын 3]]  [[Виргин арыылара (АХШ)]] — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ ([[1848]])
* [[От ыйын 13]], [[Теннеси]] штаат — [[Форрест, Натаниэль Бедфорд|Натан Форрест]] күнэ
* [[От ыйын 24]] (Юта штаат) — Пионердар (Европаттан кэлбит бастакы олохсуйааччылар) күннэрэ

== Атырдьах ыйа ==
* [[Атырдьах ыйын 1]], [[Колорадо (штаат)|Колорадо штаат]] — Судаарыстыбаннас күнэ
* [[Атырдьах ыйын 4]], {{Флагификация|Иллинойс}} — [[Барак Обама]] күнэ. Обама 1997-2004 сс. бу штаат Сенаатын чилиэнэ этэ, онтон 2005 сылтан 2008 сыллаахха АХШ бэрэсидьиэнинэн талыллыар диэри АХШ Сенаатыгар бу штаат бэрэстэбиитэлэ буола сылдьыбыта. Штаат анал сокуонунан бигэргэтиллибит бэлиэ күн, ол эрээри өрөөбөттөр.
* [[Атырдьах ыйын 7]] — Пурпур сүрэх күнэ. Purple Heart диэн АХШ байыанай наҕараадата, бэрэсидьиэн аатыттан өлбүт эбэтэр бааһырбыт саллааттарга бэриллэр.
* [[Атырдьах ыйын 9]] — Ойууру өртөн көмүскээһин күнэ
* [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Винил]] пластинка күнэ ([[Томас Эдисон|Эдисон]] [[фонограф]] айбыт күнүгэр бэлиэтэнэр)&lt;ref&gt;[https://nationaldaycalendar.com/national-vinyl-record-day-august-12/ NATIONAL VINYL RECORD DAY — August 12 — National Day Calendar&lt;/ref&gt;
* [[Атырдьах ыйын 24]] :
** Ураты муусука күнэ&lt;ref&gt;[https://nationaldaycalendar.com/international-strange-music-day-august-24/ INTERNATIONAL STRANGE MUSIC DAY - August 24 - National Day Calendar]&lt;/ref&gt;
** Баахыла күнэ &lt;ref&gt;[https://nationaldaycalendar.com/national-waffle-day-august-24/ NATIONAL WAFFLE DAY - August 24 - National Day Calendar]&lt;/ref&gt;
* [[Атырдьах ыйын 26]] — Дьахталлар тэҥнэһиилэрин күнэ ({{lang-en|Women's Equality Day}})

== Балаҕан ыйа ==
* [[Балаҕан ыйын 9]] — Калифорния киириитин күнэ. 1850 сыллаахха 31-с штаат быһыытынан киирбит
* [[Балаҕан ыйын 11]] — 2001 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр терактарга өлбүт дьону ахтарга аналлаах Патриот күнэ
* [[Балаҕан ыйын 14]] — Өрөгөй ырыатын күнэ
* [[Балаҕан ыйын 17]] — Конституция күнэ (субуотаҕа түбэстэҕинэ иннинээҕи бээтинсэҕэ, өрөбүлгэ түбэстэҕинэ бэнидиэнньиккэ көһөрүллэр)
* [[Балаҕан ыйын 18]] — дойду үрдүнэн ВИЧ/СПИД уонна кырдьыы туһунан кэпсиир күн
* [[Балаҕан ыйын 22]] — Америка урбаанньыт дьахталларын күнэ.
* [[Балаҕан ыйын 25]] 
** Дойду комиксын күнэ.
** Дойду [[билим]] администратордарын күнэ
* [[Балаҕан ыйын 26]] — Үтүө ыаллыылар күннэрэ

== Алтынньы ==
* [[Алтынньы 6]] — [[Ниэмэстэр|Ньиэмэс]] американецтар күннэрэ

* [[Алтынньы 8]] 
** Олохтоох омуктар күннэрэ
** {{Флагификация|Гавайи}} — Бастакы арыйааччы күнэ
* [[Алтынньы 9]] 
** Лейф Эриксон күнэ. Лейф Эриксон диэн [[Христофор Колумб]] быдан иннинэ [[Хотугу Америка]]ҕа сылдьыбыт скандинав айанньыта. Исландияҕа, Норвегияҕа эмиэ бэлиэтэнэр.
** Национальнай нанотехнология күнэ
** Өрт уотун бохсуу күнэ. Канаадаҕа эмиэ бэлиэтэнэр.
* [[Алтынньы 11]] 
** Генерал Пуласки күнэ. АХШ туспа дойду буолуутугар поляктар суолталарын ахтан ааһар соруктаах поляк төрүттээх Казимир Пуласки 1779 сыллаахха өлбүтүн АХШ бэрэсидьиэнин көҕүлээһининэн 1929 сыллаахтан бэлиэтииллэр
** Каминг-аут күнэ
* [[Алтынньы 12]] — [[Колумб]] күнэ
* [[Алтынньы 15]] — СПИД-ынан Латинскай Америкаҕа ыалдьыы туһунан билиини тарҕатыы күнэ.
* [[Алтынньы 15]] — Оҕо куотуутун уонна кыһыл оҕону сүтэриини кэриэстээһин күнэ
* [[Алтынньы 16]] — Тойон (босс) күнэ
* [[Алтынньы 18]] — Аляска күнэ
* [[Алтынньы 24]] — Ас-үөл күнэ
* [[Алтынньы 29]] — [[Куоска күнэ]]
* [[Алтынньы 30]] — Мэник түүнэ ({{lang-en|Mischief Night}}), бу түүн обургу оҕолор эгэлгэ дьээбэни-хообону оҥороллор
* [[Алтынньы 31]] — Кыыс [[Скаут|скауттар]] тэрилтэлэрин олохтооччу күнэ. Джульетта Гордон Лоу төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр

== Сэтинньи ==
* [[Сэтинньи 1]] — дойду үрдүнээҕи Тиис суунар суокка күнэ
* [[Сэтинньи 2]] ([[Хоту Дакота|Хотугу Дакота]], [[Соҕуруу Дакота]]) — Судаарыстыбаннас күнэ
* [[Сэтинньи 9]] — Аан дойдутааҕы көҥүл күнэ. 2001 сыллаахтан 1989 сыллааҕы Берлин эркинэ сууллуутун бэлиэтииллэр
* [[Сэтинньи 10]] — АХШ Байҕал пехотатын куорпуһа үөскээбит күнэ
* [[Сэтинньи 11]] — [[Бэтэрээннэр күннэрэ (США)|Бэтэрээннэр күннэрэ]]. Бастаан Аан дойду бастакы сэриитин бэтэрээннэрин ахтар күн быһыытынан олохтоммута, онтон 1954 сыллаахтан бары сэриилэр бэтэрээннэрин ахтар күҥҥэ кубулуйбута.
* [[Сэтинньи 13]] — [[Сэди Хокинс күнэ]] (Дьахтар эр дьону бултаһар күнэ) — комикс сүдьүөтүгэр олоҕурбут көрдөөх-нардаах күнү АХШ-ка бэлиэтиллэр. 1934–1978 сылларга тахса сылдьыбыт комикска Сэди Хокинс диэн сулумах дьахтар ойох тахсыан баҕарарын бу күн биллэрбит уонна эр дьону сырсарын саҕалаабыт эбит.
* [[Сэтинньи 15]] — Бөҕү уларытан туһаныы күнэ.
* [[Сэтинньи 23]], {{Флагификация|Мэриленд}}, Фредерик уокурук, (АХШ) — Батыныы күнэ. 1765 сыллаахха уокурук 12 судьуйата Британияҕа түһээн хомуйартан батыммыттара. Бу күнү кэрэһилээн уокурукка билигин күн аҥаара өрүүллэр

== Ахсынньы ==
* [[Ахсынньы 4]] — Дойду үрдүнэн бэчиэнньэ күнэ
* [[Ахсынньы 7]] — [[Пёрл-Харбор кэриэстэбилин күнэ]]
* [[Ахсынньы 11]] — [[Индиана]] штаат күнэ
* [[Ахсынньы 13]] — [[Акадия]] олохтоохторун кэриэстиир күн. Акадия диэн [[Хотугу Америка]] хотугулуу илин сорҕотун ааттыыллар (билигин үксэ [[Канаада]] сирэ). XVII уонна XVIII үйэлэргэ бу сиргэ Францияттан (соҕуруулуу арҕаа өттүттэн, Окситанияттан) дьон бөҕө кэлэн олохсуйбута. 1756-1763 сс. [[Улуу Британия|Британия]] уонна [[Франция]] аан дойдуну баһылыыр иһин [[Сэттэ сыллаах сэрии|Сэттэ сыллаах сэриилэригэр]] Акадия олохтоохторун французтары өйөөтүлэр диэн Британия былаастара күүстэринэн Америка атын сирдэригэр, Англияҕа уонна Францияҕа көһөрбүттэрэ, бу күүһүнэн көһөрүү кэмигэр тыһыынчанан киһи өлбүтэ. Билигин француз тылын түөлбэ тылынан саҥарар акадецтар ахсааннара Канаадаҕа 96 тыһ. киһи (2006)
* [[Ахсынньы 14]] (Алабама штаат) — Алабама күнэ
* [[Ахсынньы 15]] — [[Быраап туһунан билль (АХШ)|Киһи быраабын туһунан билль]] күнэ. 1941 сыллаахха бэрэсидьиэн [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] билль ратификацията 150 сыла туолуутун кэрэһилээн бу күнү аан бастаан бэлиэтииргэ уурбута
* [[Ахсынньы 15]] ({{Флагификация|Соҕуруу Каролина}}) — Иккис көннөрүү күнэ
* [[Ахсынньы 17]] — Ини-бии Райттар күннэрэ. Авиация күнэ

* [[Ахсынньы 24]] (АХШ итальянецтара) — Сэттэ балык күнэ. Христианствоаҕа бэлиэтэнэр Чэчиэринньиги кытта систимнээх.

* [[Ахсынньы 26]] — [[Кванза]] бастакы күнэ. Бу АХШ Африкаттан төрүттээх олохтоохторо ахсынньы 26 күнүттэн тохсунньу 1 күнүгэр диэри бэлиэтиир бырааһынньыктара. Өбүгэлэрэ бу күннэргэ үүнүү малааһынан оҥороллор эбит
** {{Флагификация|Техас}} (Хьюстон) — Мауро Хамза күнэ

* [[Ахсынньы 31]] — Бастакы түүн

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:АХШ бэлиэ күннэрэ]]
[[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]]</text>
      <sha1>jtoudvw0omml9595h3t8wvb4vg2gncn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Армения бэлиэ күннэрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56339</id>
    <revision>
      <id>427428</id>
      <parentid>427312</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4462" sha1="1gnuyr1lfzijs8b800gtuh910p0pnxc" xml:space="preserve">'''Армения бэлиэ күннэрэ''' — [[Армения]]ҕа бэлиэтэнэр күннэр испииһэктэрэ.

* [[Муус устар 7]] — Ийэ күнэ
* [[Муус устар 16]] — [[Армения полициятын үлэһитин күнэ|Полиция үлэһитин күнэ]].


* [[Муус устар 24]] — Осмаан импиэрийэтигэр буолбут Армяннар геноцидтарын сиэртибэлэрин күнэ. [[Франция бэлиэ күннэрэ|Франция]]ҕа эмиэ бу күн бэлиэтэнэр.
* [[Муус устар 24]] — Пограничник күнэ.
* [[Ыам ыйын 7]] — [[Арассыыйа бэлиэ күннэрэ|Арассыыйаҕа]], Арменияҕа, [[Беларусь бэлиэ күннэрэ|Беларусь]]ка Араадьыйа күнэ.
* [[Ыам ыйын 8]] — Еркрап күнэ
* [[Ыам ыйын 15]] — Дьиэ кэргэн күнэ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?docid=129503|title=DocumentView|publisher=www.arlis.am|accessdate=2019-05-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.am/rus/news/66273.html|title=15 мая – День семьи|publisher=news.am|lang=ru|accessdate=2019-05-18}}&lt;/ref&gt;
* [[Ыам ыйын 26]] — [[Сардарапат кыргыһыы|Сардарапат кыргыһыытыгар]] кыайыы күнэ
* [[Ыам ыйын 28]] — [[Армения Бастакы Өрөспүүбүлүкэтэ|Бастакы Өрөспүүбүлүкэ]] күнэ (1918)

* [[От ыйын 1]] — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/1990/ День работника прокуратуры Армении — 1 июля. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]&lt;/ref&gt;.

* [[От ыйын 5]] — [[Армения конституцията|Конституция]] күнэ

* [[Атырдьах ыйын 11]] — [[Омук быһыытынан билинии күнэ (Армения)|Омук быһыытынан бэйэни билинии күнэ]] (Навасард)&lt;ref&gt;[http://www.calend.ru/holidays/0/0/2171/ День национальной идентичности в Армении — 11 августа. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2010]&lt;/ref&gt;. 2009 сыллаахха олохтоммута.
* [[Атырдьах ыйын 23]] — Тутулуга суох буолуу күнэ. 1990 сыллаахха декларация ылыныллыбыт&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.armeniasputnik.am/society/20200823/24197586/Mechta-obrela-zhizn-rukovodstvo-Armenii-o-vazhnosti-Deklaratsii-nezavisimosti.html|title=Саркисян и Мирзоян назвали важность принятия Декларации независимости Армении|website=ru.armeniasputnik.am|accessdate=2020-08-23}}&lt;/ref&gt;

* [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Билии күнэ]]
* [[Балаҕан ыйын 4]] — Быыһыыр сулууспа үлэһитин күнэ
* [[Балаҕан ыйын 18]] — Астрономия күнэ
* [[Балаҕан ыйын 21]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991, Сэбиэскэй Сойуустан)

* [[Алтынньы 16]] — Эрмээн прессэтин күнэ. 1794 сыллаахха Мадрас куоракка (Ииндийэ) эрмээн тылынан бастакы «Аздарар» («Сорук-боллур») сурунаал тахсыбыт.
* [[Алтынньы 19]] — Ракетнай сэриилэр уонна артиллерия күннэрэ

* [[Сэтинньи 5]] — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ

* [[Ахсынньы 7]] — Сир хамсааһынын сиэртибэлэрин кэриэстиир күн
* [[Ахсынньы 20]] — Судаарыстыбаннай уонна национальнай куттала суох буолуу үлэһиттэрин күнэ

* [[Ахсынньы 22]] — Энергетик күнэ


== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Муус устар 24]]
[[Категория:Армения]]
[[Категория:Бэлиэ күннэр]]</text>
      <sha1>1gnuyr1lfzijs8b800gtuh910p0pnxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Болгария бэлиэ күннэрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56406</id>
    <revision>
      <id>427432</id>
      <parentid>424907</parentid>
      <timestamp>2026-04-22T23:28:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>427432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1768" sha1="77cay1ohwkvnjjcxf41kznm8tmrjhwz" xml:space="preserve">[[Болгария]] бэлиэ күннэрэ.

* [[Муус устар 16]]  — «Бастакы конситуция күнэ», «Юрист күнэ».

* [[Ыам ыйын 6]] — Георгий Победоносец күнэ (Аармыйа күнэ)
* [[Ыам ыйын 21]] — [[Предой]] &lt;ref&gt;[https://www.calend.ru/holidays/0/0/2613/ Предой в Болгарии - 21 мая. История и особенности праздника в проекте Календарь Праздников 2020]&lt;/ref&gt;.
* [[Ыам ыйын 24]] — [[Славян суругун-бичигин уонна култууратын күнэ]]
* [[Бэс ыйын 2]] — [[Христо Ботев]] күнэ ([[Осман импиэрийэтэ|Османнары]] утары охсуһууга охтубуттар күннэрэ [[1876]]).
* [[От ыйын 1]] — Джулай, ыччат байҕал кытылыгар мустар күнэ

* [[Балаҕан ыйын 6]] — [[Холбоһуу күнэ (Болгария)|Холбоһуу күнэ]]
* [[Балаҕан ыйын 17]] — [[София]] күнэ
* [[Балаҕан ыйын 22]] — Тутулуга суох буолуу күнэ (1908, [[Осмаан импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]]).
* [[Алтынньы 16]] — Салгын сэбилэниилээх күүстэрин күнэ
* [[Сэтинньи 1]] — Дойду уһуктуутун күнэ

* [[Ахсынньы 26]] — Аҕа күнэ. Христианствоҕа ытыктанар Сибэтиэй Стефаны кытта ситимнээх 


== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

[[Категория:Бэлиэ күннэр дойдуларынан]]</text>
      <sha1>77cay1ohwkvnjjcxf41kznm8tmrjhwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Айыыны оҥоруу уустуктара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58332</id>
    <revision>
      <id>427426</id>
      <timestamp>2026-04-22T22:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Дьон үгүс, араас быһыылары оҥороллор. Бары оҥоруллар ураты быһыылар аан маҥнай оҥоруллан тахсалларыгар саҥаны айыы буо-лан, саҥа тылы үөскэтэн атыттарга тарҕаналлар. Бу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар буолан хааллаҕына дьон...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>427426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18304" sha1="o20sx80q3nalt2b55y64bqdevx956pk" xml:space="preserve">Дьон үгүс, араас быһыылары оҥороллор. Бары оҥоруллар ураты быһыылар аан маҥнай оҥоруллан тахсалларыгар саҥаны айыы буо-лан, саҥа тылы үөскэтэн атыттарга тарҕаналлар. Бу оҥоруллубут саҥаны айыы үчүгэй, олоххо туһаны аҕалар буолан хааллаҕына дьон үтүктэн, хатылаан оҥорон үксэтэр кыахтаналлар уонна өссө элбэхтэ хатылааннар бары оҥоро сылдьар быһыыларыгар киллэрэн киһи быһыытыгар кубулутаннар олохторугар туһаналлар. Киһи быһыыта диэн киһи куруук оҥоро сылдьар быһыыта ааттанар.

Кыыллар, көтөрдөр өйдөрүттэн-санааларыттан киһи өйө-санаата салгын кута сайдарынан, саҥаны айыыны булан оҥорон, саҥа тылы үөскэтэн туһанан иһэринэн уратыланар. Дьон өссө билбэт буолан оҥорбот ураты быһыыларын оҥоруу, саҥаны айыыны оҥоруу буолар. Маннык айыыны оҥоруу туспа үгэһи үөскэтэрэ дьон өйдөрүгэр-санааларыгар саҥа тылы үөскэтэн иҥэн иһэр.

Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ киһи өйүн-санаатын уратыларын быһаарар төрүт тылынан айыы диэн тыл буолар. Олус былыргы олоҥхо кэмин саҕана дьон биир эмэ туһаны аҕалар саҥаны айыыны оҥорон олохторугар туһаналларыттан бу кэмҥэ айыы диэн тыл үчүгэй эрэ өйдөбүллээх туттулла сылдьыбыт эбит.

Икки тыһыынча сыллар анараа өттүлэригэр дьон өйдөрө-санаалара сайдан, тупсан киһи бэйэтэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорон кэбиһэрин быһааран Христос таҥара үөрэҕэр киллэрбиттэр. Бу айыы диэн тыл “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулугар сөп түбэһэр уонна киһи оҥорор бары быһыыта, саҥаны айыыта икки өрүттэнэн; үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсалларын быһааран, ол кэмтэн икки өрүттээх өйдөбүллэнэн туттулла сылдьар.

Айыы диэн тыл икки өрүттээх; үчүгэйдээх уонна куһаҕаннаах өйдөбүлүнэн бары тылдьыттарга киирэн 1967, 1994 уонна 2008 сыллардаахха бэчээттэнэн тахсыбыттара. Былыргы кэмнэртэн икки өрүттээх өйдөбүллээҕэ бу тылдьыттарга ыйылла сылдьар. Бу тыл былыргыттан иҥэн сылдьар икки өрүттээх; киһи үчүгэйи тэҥэ, куһа-ҕаны эмиэ оҥорорун быһаарар өйдөбүлүн тыл үөрэхтээхтэрэ сэбиэс-кэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорбут кэмиттэн ыла уларыта сатаан сахалары барыларын албынныы сылдьаллар.

Айыы диэн тылы үчүгэй эрэ өйдөбүлүнэн туһанаары уонна куһа-ҕаны оҥорууну туспа “аньыы” диэн сахаларга суох тылынан ааттаары оҥостоннор албыны киллэрэ сатыыллар. Ону баара, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһэр дьон син-биир баар буола туралларын тэҥэ, үчүгэй уонна куһаҕан кэмэ кэллэҕинэ солбуйсан, атастаһан биэрэллэрэ хаһан эрэ тиийэн кэлэр. Ол аата, субу бүгүн үчүгэй диэн ааттана сылдьыбыт сарсын куһаҕан диэн буолан хаалыан сөп.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥылар “үчүгэй” диэн ааттанар эти-лэр. Бары улахан салайааччылар дьадаҥы төрүттэринэн киэн туттал-лара, арбаналлара. Билигин ырыынак кэмэ кэлэн өй-санаа үөрэҕэр солбуйсан биэрии үөскээн аны баайдар үчүгэй ааттанар буоллулар, дьадаҥылар куһаҕаннарыгар төттөрү түстүлэр. 

Өй-санаа үөрэҕэр тахсыбыт бу улахан суолталаах уларыйыыны үөрэхтээх ааттаах суруйааччылар, учуонайдар билигин даҕаны билбэ-тэҕэ буола сылдьаллар. Кинилэр былыргы дьадаҥы төрүттэрин кистии сатааннар элбэх албыны оҥорон туһалаахтарын көрдөрө сатыыллара аһара баран сэти үөскэтиигэ тириэрдэн эрэр.

Ай диэн тылга “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэриттэн уонна санаа киһи оҥорор быһыытыгар кубулуйарыттан үөскээбит айыы диэн тыл куһаҕан суолтата элбэҕин “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта бүтүү-лээҕэ сахалыы тылы билэр киһиэхэ биллэрэ сылдьар.

Саха тыла саҥа үөскүүр кэмиттэн өй-санаа иҥмит дорҕооннорун суолталарын тутуһар уратылаах. Ол иһин, саха тыла иччилээх диэн этиллэр. “Ы” дорҕоон ытааһыны үөскэтэр уонна саха тылыгар саамай куһаҕан дорҕоон буолар. Бары куһаҕан суолталаах тыллар “ы” дор-ҕоонтон саҕаланаллар. Ыы, ыар, ыарыы, ыарахан, ынырык диэн тыл-лар саамай куһаҕан суолталаахтарын саха дьоно бары билэллэр.

Сахаларга үчүгэй суолталаах тыллары элбэҕи үөскэтэр дорҕоо-нунан “ү” диэн дорҕоон буолар. Үчүгэйгэ, үтүөҕэ, табыллыыга тириэр-дэр тыллар бары кэриэтэ “ү” дорҕоонтон саҕаланаллар.

Айыы диэн тыл киһи оҥорор ураты быһыытын, саҥаны айыытын быһаарар. Саҥаны айыыны оҥоруу диэн дьон өссө билбэттэрин, ол иһин оҥорботторун аан бастаан оҥоруу буолан тахсарынан киһи быһыытын таһынан барарынан улаханнык уратыланар уонна айыы диэн тылынан этиллэрэ куһаҕан өрүтэ элбээн тахсарын, бу тыл “ыы” диэн ытааһын сыһыарыылааҕа биллэрэр.

“Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа уларыйан биэрэр тутулу-гар сөп түбэһэн киһи оҥорор саҥаны айыыта барыта икки өрүттэнэн тахсалларын таһынан, бу саҥаны айыыны киһи хайдах оҥороруттан уонна табылларыттан, табыллыбытыттан өссө улаханнык тутулукта-нан хаалан куһаҕан буолан тахсара атын өрүттэрин үөскэтэр.

Айыы диэн тыл бары өрүттэрэ маннык суолталаахтар:

1. Үчүгэй, туһалаах саҥаны айыы.

2. Куһаҕан, буортулаах саҥаны айыы.

3. Саҥаны айыы табыллыбакка, сатаммакка хаалыыта.

4. Сыыһа-халты туттунуу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутар.

5. Тиэтэйии, ыксааһын үөскээһинэ сыыһа туттунууну элбэтэр.

6. Өлбүт киһи өйө-санаата айыы буолуута.

Саҥаны айыыны оҥоруу бу уратылары үөскэтэрин мантан салгыы арыыйда дириҥэтэн ырытыахпыт.

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорортон туох эрэ уларыйыы, тупсуу кэлэрин билэллэр. Ол иһин, бары араас айыылары була сатаан оҥорон иһэллэрэ элбиир. Бу оҥоруллар элбэх саҥаны айыылартан биир эмэ эрэ табыллан, сатанан киһиэхэ туһаны оҥорорун, туох эмэ барыһы киллэрэрин арааран биллэххэ эрэ табыллар.

Оҥорорго чэпчэкитин, судургутун уонна уратытын иһин куһаҕан саҥаны айыыны оҕо оҥорон кэбиһэрэ элбээн хаалар. Ол курдук, өйө-санаата ситэ сайдан үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран олоҕор туһанар буола илигинэ оҥорорго чэпчэкитин, судургутун иһин, куһаҕан айыыны оҥорон кэбиһиэн сөп. Буору бурҕатыы, ууну кэһии диэн оҕо барыта оҥорор куһаҕан айыылара буоланнар төрөппүт эрэ барыта тохтотор, маны оҥорума диэн үөрэтэр. Маннык үөрэтииттэн оҕо бу куһаҕаны билэр уонна оҥорбот буоларыгар үгэс үөскээн олохсуйар. Дьон оҥорор бары куһаҕаннарын оҕо билэн, олору оҥорбот буоларга үгэһэ үөскээтэҕинэ куһаҕаны оҥороро аҕыйыырын сахалар оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ туһаналлар.

“Мөҕүллүбэт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хоһооно оҕо куһаҕаны оҥорума диэн анаан үөрэтиллибэтэҕинэ, ол куһаҕаны билбэтиттэн бэйэтэ оҥорон кэбиһэрэ үөскээн хааларыттан сэрэтэр аналлаах. Ол аата мөҕүллүбэт оҕо куһаҕан диэн баарын билбэккэ эрэ улаатара бэйэтэ сыыһа туттунан куһаҕаны оҥорорун үөскэтиэн сөп.

“Көҥүлүнэн барбыт оҕоттон киһилии киһи тахсыбат” диэн өс хо-һооно оҕо бэйэтэ талбытын оҥоро сылдьарга үөрэннэҕинэ элбэх куһаҕаны оҥорон кэбиһэн куһаҕан үгэстэнэн хааларын биллэрэр. Оҕо көҥүлүнэн бардаҕына бэйэтигэр эрэ үчүгэйи оҥостор санаата улаа-тарыттан оннооҕор чугас дьонун умнан кэбиһиэн сөп.

Куһаҕан айыыны оҥоруу эмиэ үгэһи үөскэтэн иһэриттэн, ол куһа-ҕаны оҕо хатылаан оҥороро үөскээн хаалара, оҕону ийэ кута иитиллэр кэмигэр олус кыһанан көрүллүөхтээҕин биллэрэр. Биирдэ да куһаҕан саҥаны айыыны оҥоруу куһаҕан үгэһи үөскэтэн кэбиһиэн сөбүттэн төрөппүттэр оҕолорун харыстаатахтарына, бу кэмҥэ кыһанан көрдөх-төрүнэ табыллар. Ол иһин сахалар оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр “Хара харахтаахха көрдөрбөккө эрэ” оҕолорун бэйэ-лэрэ көрөн-истэн иитэллэрэ, үөрэтэллэрэ.

Бука бары саҥаны айыыны элбэхтик оҥорон сайдыыны ситиһэ охсон олоҕу тупсарыахтарын, туох эрэ барыһы ылыахтарын, кырата ааттарын-суолларын үрдэтиэхтэрин баҕараллар. Ону тэҥэ, киһи тугу оҥорбутун барытын “үчүгэй” дии саныыра элбээн хааларыттан саҥаны айыыта үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын таба быһаарыыны оҥороро уустугурар, кыаллыбат да буолуон сөп. Саҥаны айыыны оҥорууну эрдэттэн “үчүгэй” буолуо диэн этии эмиэ кыаллыбат, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буолан тахсарын оҥоруллубутун кэнниттэн, атыттар билэн-көрөн баран сыана биэрэн быһаараллара табыллар. 

Үчүгэй, дьоҥҥо туһалаах саҥаны айыы диэн олоххо тупсарыылары киллэрэн сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр уонна ханнык да куһаҕан содулу үөскэппэт буоллаҕына эрэ туһаны оҥорор. Ол иһин үчүгэй, туһалаах саҥаны айыыны оҥоруу диэн олус уустук, өр кэмҥэ уһуннук үлэлээн, “Кэс тылы” тутуһан оҥоруллар быһыы буолан биир эмэ та-лааннаах киһиэхэ кыаллар уустук үлэ буолар.

Дьон саҥаны айыыны оҥорон олохторун тупсаран иһэргэ баҕа санаалара улаханыттан айыы диэн тыл ыҥырар, угуйар күүһэ олус улахан. Бу тардыы аһара улаханыттан оҕо улаатан иһэн араас элбэх саҥаны айыылары оҥоро сатыыр санаата аһара баран хаалыан сөп. Манна ордук табаах тардыыта, арыгыны иһии, наркотиктары боруоба-лааһын курдук куһаҕан айыылары оҥоруу бастаан хааллахтарына оҕону куһаҕаҥҥа тириэрдиэхтэрин сөп. Ол иһин, сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо өйө-санаата айыыны оҥоро сатааһынтан аһара баран хааларын “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэн хааччахтаан киһи быһыытыгар киллэрэн биэриини тутуһар. (1,28).

Дьон бары саҥаны айыыны оҥорууга дьулустахтарына сыыһа-халты туттуналларыттан, ыксыылларыттан, тиэтэйэллэриттэн куһаҕан саҥаны айыылары элбэтэн кэбиһэннэр букатын алдьатыыга тириэр-дэн кэбиһиэхтэрин сөп. Бу быһаарыы сэбиэскэй былаас тобохторо; тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна учуонайдар мунньахтаан уонна була сатаан оҥорбут “айыы үөрэҕэ” диэн секталара олус улахан сыыһатын дакаастыыр. Бу сыыһа, сымыйа үөрэх салҕанан баран иһиитэ сэти үөскэтэн саха омугу эстиигэ, симэлийиигэ тириэрдэн кэбиһиэн сөбүттэн субу кэмтэн сэрэннэххэ, харыстаннахха, бу куһаҕаны оҥорор дьону итэҕэлтэн туораттахха эрэ эдэрдэр өйдөрө-санаалара көнөрө, тупсара кыаллар кыахтанар.

Киһи оҥорбут саҥаны айыытын атыттар билэн, сыаналаан үчүгэйин эбэтэр куһаҕанын быһаараллара эрэ таба сыанабылы оҥорор. Ол иһин, айыыны оҥоруу үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана оҥоруллубутун кэн-ниттэн хойутаан быһаарыллар кыахтанара уустуктары үөскэтэр. Сэбиэскэй былаас дьадаҥылары өрө тутан дьоҥҥо оҥорбут куһаҕана 74 сыллар кэннилэриттэн биллэн тахсан эйэлээхтик эстибитэ өй-санаа бытааннык уларыйарын холобура буолар.

Онон саҥаны айыыны оҥоруу диэн уустук, эрэйдээх үлэ, ол иһин биир эмэ табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны оҥороро быһаарыллар. 

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 152 с.

[[Бикипиэдьийэ:Категорияларынан көрдөөһүн]]: Өй-санаа.</text>
      <sha1>o20sx80q3nalt2b55y64bqdevx956pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сыыһа туттубат буолуу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58333</id>
    <revision>
      <id>427446</id>
      <timestamp>2026-04-23T07:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xaahax</username>
        <id>10090</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Саҥаны айыы диэн дьон өссө да билэ иликтэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһа-ҕан буолан тахсара эрдэттэн биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр.   Киһи сыыһа-халты туттунуу диэн эрэйи бэйэтэ үөскэтинэн...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>427446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14298" sha1="2b8naul3b0wte6wsj42897hep2d4ycj" xml:space="preserve">Саҥаны айыы диэн дьон өссө да билэ иликтэрин, оҥорботторун оҥоруу буолар. Ол иһин, саҥаны айыыны оҥоруу үчүгэй эбэтэр куһа-ҕан буолан тахсара эрдэттэн биллибэтэ улахан уустуктары үөскэтэр. 

Киһи сыыһа-халты туттунуу диэн эрэйи бэйэтэ үөскэтинэн кэбиһэрэ тиийэн кэлиэн сөп. Буор кута ситэ сайдыбатах, хамсаныылары табан, сатаан оҥорбот киһи сыыһа-халты туттуна сылдьара элбээн хаалар. Ол курдук, табатык туттубатахха үчүгэй да буолуон сөптөөҕү сыыһа оҥорон куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһии үгүстүк бэлиэтэнэр. (1,49).

“Киһи диэн киһи буоллаҕа” диэн сахалар этэллэр. Бу этии киһи араас быстах санааларыгар оҕустара сылдьарыттан, ол-бу араас, буо-лар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырыттан сыыһа-халты тут-тунара элбиириттэн тутулуктанан үөскээбит. Киһи хаһан баҕарар бэйэ-тигэр үчүгэйи, туһалааҕы оҥостуна сатыыра куруук элбээн хааларын иһин, араас саҥаны айыылары оҥоро сатааһына үксүүр.

Олоххо элбэх уопуту мунньуна илигинэ эдэр киһи араас саҥаны айыылары, уратыны оҥоро сатыыра элбиир кэмэ баар буолар. Ону тэҥэ, улаатан этэ-сиинэ ситэн, күүһэ, кыаҕа киирэн уонна өйө-санаата эбиллэн истэҕинэ ону-маны саҥаны айыылары оҥоро сатыыра өссө үксүүр. Ол аата, бэргэһэни тиэрэ кэтии, саппыкы оһун тиэрэн кэбиһии курдук олох кыра саҥаны айыылартан саҕалаан ону-маны уратыны, атыттар оҥорботторун оҥороро үксээн хаалыан сөп.

Киһи урут оҥорботох быһыытын оҥороругар сатаан-табан хамсам-макка сыыһа-халты туттунара киирэр. Саҥаны айыы диэн ким да оҥорон көрө илик быһыыта буоларынан элбэх араас ураты, саҥа быһыылары оҥорууттан үөскээн тахсара табыллар. Манна тугу эрэ сыыһа-халты туттан кэбиһии, бу саҥаны айыыны куһаҕаҥҥа кубулутан кэбиһэрэ тиийэн кэлэр. Уол ботуруон гранатаны быраҕаары запалын атын өттүттэн уматан кэбиһэн илиитигэр эстэҕинэ, биир сыыһа тут-тунуута, бу саҥаны айыыны оҥоруутун куһаҕаҥҥа кубулутар.

Сахалар “Киһини санаата салайар” диэн этиини тутуһа сылдьаллар, ол иһин үчүгэй санаалардаах буолуҥ диэн үөрэтэллэр. Кут-сүр үөрэҕэ киһи санаатын уратыларын быһаарар. Бу үөрэх этэринэн киһи өйө-санаата үс кукка уонна сүргэ арахсар:

1. Буор кут. Эт-сиин араас хамсаныылары оҥороруттан үөскээн сай-дан тахсан үөрүйэхтэри үөскэтэр өй-санаа буолар уонна хас биирдии быччыҥҥа иҥэн сылдьар. Киһи санаатын күүһүнэн быччыҥын бэйэтэ хамсатара, күүһүн, түргэнин салайан биэрэрэ ситиһилиннэҕинэ буор кут, үөрүйэх үөскээбитэ быһаарыллар. 

2. Ийэ кут. Оҕо саҥа улаатан ийэтин таба көрөр кэмиттэн ыла 5 эбэтэр 6 сааһыгар диэри үгэстэртэн, ол аата тугу саҥаны билбититтэн уонна оҥорбутуттан үөскээн иҥэн, мунньуллан иһэр өйө-санаата ааттанар. Киһи саҥалыы оҥорор быһыытын барытын бу үөскээбит үгэстэригэр тэҥнээн көрөн баран оҥороро өйүн-санаатын кыра эрдэҕинэ ийэтин көмөтүнэн үөскэтиллэр ийэ кута салайарын быһаа-рар. Ол иһин, ийэ кута киһи оҥорор быһыытын барытын салайар уонна төрүт кут диэн ааттанар.

3. Салгын кут. Киһи бу кута үөрэҕи, билиини ылынарыттан үөскээн түргэнник сайдан иһэр. Киһиэхэ салгын кута сайдарынан саҥаны, уратыны билэрэ түргэтиир, саҥаны айыыны оҥорор уонна оҥорор быһыытын тупсаран, сайыннаран киһи буолууну ситиһэр кыахтанар.

Киһи бу үс куттарын сүр диэн санаатын күүһэ, тулуура холбуу тутан сылдьарыттан өйө-санаата туруктаах буолар. “Саха өһөс, онтон оҕото өссө өһөс” диэн өс хоһооно киһи тулуура, туттунар күүһүн улахана эрэ киһи буолан сылдьарыгар тириэрдэрин быһаарар. Оҕо иитиитигэр бу өс хоһоонун туһаныы эрэ тулуурдаах, киһилии быһыылаах үлэни кыа-йар дьону улаатыннаран омук сайдыытын ситиһиигэ тириэрдэр.

Сайдыыны ситиһии олоҕу сымнатан, чэпчэтэн иһэр диэн сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Ол курдук, арыгыны аһара испэт буолууну киһи өйө-санаата тулуура, туттунар күүһэ улахан буоллаҕына бэйэтэ, тастан көмөтө суох кыайар кыахтанар. Аныгы үйэҕэ киэҥник тарҕанан иһэр наркотик киһи өйүн-санаатын көтүтэр күүһэ улаханыттан өссө улахан тулуурдаах буоларын ирдиирэ биллэр. Тулуурдаах, туттунар күүстээх киһи сыыһа-халты туттунара аҕыйаҕыттан саҥаны айыылары оҥоруулара табыллан, сатанан дьоҥҥо туһаны аҕалар кыахтаналлар.

Киһи буор кута араас хамсаныылары оҥороруттан сайдан, тупсан иһэр. Ол иһин куруук үлэлиир, быччыҥнарын хамсатар эр киһи буор кута үйэтин тухары сайдар уонна оҕолоругар, кэлэр көлүөнэлэригэр утумнаан бэриллэн иһэр кыахтанара аймахтар үлэни кыайаллара эбиллэн иһэрин ситиһиигэ тириэрдэр. 

Сайдыыта суох буор куттаах киһи сыыһа-халты туттунара элбээн хаалара хамсаныылары сатаан, табан оҥорботуттан улаханнык тутулуктанар. Дьадаҥы диэн үлэлиэн, хамсыан баҕарбат, сүрэҕэ суох, ол аата сайдыыта суох буор куттаах киһи ааттанар.

Сахалар киһи араас үлэ хамсаныыларын хайдах оҥорорун үөрэтэн билэн буор кут сайдыытын, тупсан иһиитин таһымнарын арыйан, тыл-ларыгар киллэрэн туһана сылдьаллар:

1. Муҥнаах. Туһалаах хамсаныылары табан оҥорорго үөрэнэ илик оҕо буор кута муҥнаах диэн ааттанар. Оҥоро сатыыра элбэх да, кыаллара аҕыйаҕа быһаарыллар.

2. Муҥкук. Табан, сатаан хамсаныылары оҥорбото дьайарыттан санаатын күүһэ мөлтөөн тугу да туһалааҕы оҥорбот киһи буолар.

3. Дьадаҥы. Туһалаах хамсаныылары оҥорорго баҕа санаата суо-ҕуттан, аҕыйахтык хамсанар киһи дьадаҥы диэн ааттанар.

4. Үлэһит. Куруук үлэлии сылдьарыттан, тугу оҥорбута табыллан иһэриттэн туһалааҕы оҥорор киһи үлэһит диэн буолар.

5. Дьоҕурдаах. Ханнык баҕарар үлэҕэ саҥа уларыйыылары, тупса-рыылары киллэрэр кыахтаах киһи дьоҕурдаах диэн ааттанар.

6. Сатабыллаах. Бу киһи оҥорбут үлэтэ табыллан, сатанан ханнык эрэ барыһы биэрбитин сатаан туһанар кыахтанар.

7. Талааннаах. Атыттар үтүктэр, батыһар үлэлэрин оҥорор киһиэхэ талаан диэн сайдыылаах буор кут баара быһаарыллар.

Буор куттара сайдыыта суох дьон араас уустук хамсаныылары кыайан табатык оҥорботторуттан табыллыан да сөптөөҕү сыыһа-хал-ты туттуналлара элбэҕиттэн куһаҕаҥҥа кубулуталлара үксээн хаалар. Саҥаны айыыны оҥорууну сайдыылаах буор куттаах дьон оҥордох-торуна сыыһа-халты буолан хаалбакка туһаны аҕалыан сөп. 

Сэбиэскэй былаас дьадаҥылар, күүскэ үлэлиэхтэрин баҕарбаттар, үлэни сирээччилэр былаастара этэ. Бу былаас араас үөрэхтээхтэрэ бары тыа сирин ыарахан үлэтиттэн куоракка куоппут быстар дьадаҥы төрүттээхтэрин кистии сылдьаллар. Бу сүрэҕэ суох буор кут куһаҕан дьайыыта кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэн иһиитэ биллэн кэлиититтэн, эдэрдэр үлэлиэхтэрин баҕарбаттарыттан туһаны аҕалар үлэ кыаттар-бата үөскээн сэбиэскэй былаас эйэлээхтик эстибитэ.

Дьон буор куттарын тус-туспа арахсыылара үлэни, хамсаныылары хайдах оҥороллоруттан, бу куттара төһө сайдыылааҕыттан быһаарыл-лар. Саҥаны айыылары дьоҕурдаах, сатабыллаах уонна талааннаах дьон оҥорор кыахтара элбэҕин таба туһаныахтара этэ.

Саҥаны айыыны оҥорууга бэлэмнэнии үлэтинэн улахан тутуу проегын эрдэттэн оҥоруу буолар. Ханнык баҕарар саҥаны айыыны оҥорууну тутуу проегын оҥоруу курдук таһымнаахтык оҥордоххо, ку-мааҕыга суруйан эрдэттэн бэлэмнээтэххэ, тупсардахха, сыыһа-халты буолан хаалара аҕыйаан туһаны аҕалар кыахтанар.

Киһи олоҕун сыалынан олоххо туох куһаҕан баарын булан олору үчүгэй оҥоруута буолар. Ол иһин, сахалар таҥараларын үөрэҕэр “Тоҕус айыыны оҥорума” диэн этиини туһанан аан бастаан куһаҕан диэни билэн олору суох оҥоро сатыыллар уонна тупсарыылары киллэрэн үчүгэй оҥорон биэрэннэр куһаҕаны аҕыйатаннар үчүгэй элбээн иһэрин үөскэтэллэрин тэҥэ, үчүгэй өттүн диэки халыйыыны тохтотон үчүгэй аһара баран хааларын суох оҥороллор.

Сахалар бу уһун үйэлээх билиилэрэ дьон бары үчүгэй диэки тардыһа сатыылларыттан, үчүгэй аһара баран хаалбатын үөскэтэн, кэрээнтэн тахсыыны суох оҥорон омук уһун үйэни ситиһэр кыаҕын улаатыннарарга туһалаан уһун үйэни ситиһэллэрэ кыаллыбыт.

Онон киһи уопута, билиитэ аҕыйаҕыттан, ситэтэ суоҕуттан уонна хамсаныылары оҥорор кыаҕа кыратыттан, буор кута сайдыыта суо- ҕуттан сыыһа-халты туттунара элбээн хаалыан сөп.

== Туһаныллыбыт литература. ==
1. Каженкин И.И. Улуу Тойон таҥара үөрэҕэ. – Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. – 144 с.

[[Категорияларынан көрдөөһүн]]: Өй-санаа.</text>
      <sha1>2b8naul3b0wte6wsj42897hep2d4ycj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>