Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 970 428592 428427 2026-05-14T05:18:11Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 428592 wikitext text/x-wiki [[Image:Waclaw Sieroszewski ca 1915 (161980903) (cropped).jpg|thumb|В. Серошевскай польскай легионнар формаларын кэтэн туспут, 1914 с.]] '''Вацлав Серошевскай''' (Wacław Kajetan Sieroszewski, [[1858]] сыл [[атырдьах ыйын 24]] — [[1945]] сыл [[муус устар 20]]) — польскай этнограф, суруйааччы, публицист, [[Польша|Польша]] тутулуга суох буолуутун туһугар хамнааһын кыттыылааҕа, 1933–1939 сыллаахха Полышатааҕы литературнай академия президенэ. Сахалар тустарынан улахан этнографическай чинчийии («Якуты»/«Сахалар») автора. ==Олоҕо== Серошевскай дьоҕус дворян ыалыгар төрөөбүтэ. Кинилэр сирдэрэ-уоттара 1863 сыллаах поляктар өрө турууларын кэнниттэн былдьаммыта. Вацлав гимназияны бүтэрэн баран Варшаваҕа «Варшава-Вена» тимир суол ремесленнай оскуолатыгар слесардаабыта. 1878 сыллаахха рабочай хамсааһыҥҥа кыттан хаайыллар. 1879 сыллаахха Варшава цитаделыгар хаайыылаахтар бууннарыгар кыттан аҕыс сыл хаайыыга ууруллубут. Онто кэлин [[Сибиир|Сибииргэ]] көскө ыытыыга уларытыллар, [[Саха Сирэ|Саха сиригэр]] 12 сыл (1880–1892) олорбута . Серошевскай 1880 сыл [[ыам ыйын 19]] күнүгэр [[Верхоянскай|Верхоянскайга]] тиийбитэ. Түөрт сыл Үөһээ Дьааҥы уонна Халыма улуустарыгар олорбута. 1880 сыллаахха Верхоянскайга Слепцова Анна (Арыына?) диэн саха дьахтарын кэргэн ылбыта. Мария диэн кыыс оҕоломмуттара. 1884 сыллаахха Серошевскайы Байаҕантай улууһун 3-с Байаҕантай нэһилиэгэр ыыппыттар. Манна сир оҥоруутунан дьарыктана сатаан элбэх ыарахаттары көрсөн, Саха сирин күбүрүнээтэриттэн Светлицкэйтэн маннык көрдөспүт: «…бу дойдуга сайын да харчы төлөөн тугу да булбаккын, кыһын атыылаабатах хасааһын дьон барыта бэйэтигэр тута сытар, […] миигин Нам улууһугар көһөрргүтүгэр көрдөһөбүн, оннук гымматаххытына, мин… хоргуйан өлөрбөр тиийэбин, маннааҕы сахалар билиҥҥи кэмҥэ мас субатын сииллэр, киһи сиирин тугу да атыылаһар кыах суох». 1886 сыл сэтинньитигэр Серошевскайы [[Нам улууһа|Нам улууһугар]] ыыталлар, манна Хатыҥ Арыы нэһилиэгэр олохсуйар. Бу сыл Анна өлбүтэ. Хатыҥ Арыы сахалара Серошевскайга сир биэрэллэрин баҕарбатахтара. Оччотооҕуга сыылынайдар уонна олохтоохтор сыһыаннара мөлтөх этэ, ол курдук Боотуруускай улууһун кулубата Дьөгүөр Миитэрэйэбис Ньукулаайап 1883 сыл от ыйын 21 күнүгэр маннык суруйбут: «Сыылынайдар сир оҥоһуутугар саамай табыгастаах сири ылан баран түргэн баҕайытык уоҕун бараан кэбиһэллэр уонна эбии сахалартан ордубут сирдэрин куортамҥа ылаллар […] Инньэ гынан, сыылынайдар сахалары букатын да сирэ суох хааллараллар». Ол эрээри, сыыйа олохтоохтор сыһыаннара көнөн испитэ. Серошевскай хортуоппуйу, хаппыыстаны, эриэппэни, моркуобу, луугу, гороҕу, фасолу, оҕурсуну уонна бүрүүкүбэни олордор этэ, ньэчимиэн, эбиэс, оруос, сэлиэһинэй ыһар-хомуйар этэ. Саха сиригэр сир оҥоруутун тарҕатары, сайыннарары туруорсар ыстатыйа суруйбута. Намҥа аан бастакынан күн-дьыл туругун, климаты сурунан чинчийэн көрбүт. Саха сиригэр олорон, Серошевскай этнографическай матарыйаал хомуйар, сахалар олохторуттан кэпсээн суруйар этэ. Олору төннөн иһэр сыылынайдарынан ыытан, Польшаҕа таһаартарар этэ. 1892 сыллаахха Серошевскай [[Сибиир]]гэ көҥүл айанныыра көҥүллэммитэ. Иркутскайга олохсуйан олохтоох дьаһалтаҕа сэкиритээрдээбитэ, манна [[Громова Анна Ивановна|А. И. Громова]] диэн биллэр атыыһыты, Саха сиригэр киэҥник үлэлиир фирма хаһаайкатын кытта билсибитэ. Сыылкатын кэмигэр мунньубут матырыйаалыгар олохсуйан, географтар уонна этнографтар Григорий Потанинтан, Митрофан Пихтинтан, Петр Семеновтан консультация ылан, сахалар тустарынан нууччалыы улахан этнографическай үлэтин суруйбута. Ол үлэтэ А. И. Громова харчытынан кинигэ буолан тахсар уонна [[Нуучча Географияҕа уопсастыбата|Нуучча Географическай уопсастыбатын]] кыһыл көмүс мэтээлинэн бэлиэтэнр («Якуты. Опыт этнографического исследования», I том, СПб, 1896; польскайдыы таһаарыыта «Dwanašcie lat w Kraju Jakutów», 1900). Серошевскай кинигэтэ билигин даҕаны XIX үйэ бүтүүтүнээҕи сахалар былыргы олохторун-дьаһахтарын, култуураларын сырдаппыт саамай дириҥ чинчийиилэртэн биирдэстэринэн ааҕыллар. Иккис туом рукопиһа суруллан бүтэриллэн баран Парижка 1901 сыллааха сүппүтэ. Рукопись 1927 сыллаахха көстүбүтэ диэн сурах баар. 1895 сыллаахха Серошевскай Стефания Милановская диэн полячканы кэргэн ылбыта, киниттэн үс уолламыта. Г. Потанин уонна П. Семенов көрдөһөннөр, 1898 сыллаахха ыраахтааҕы бырабыытылыстыбата Серошевскай Польшаҕа төннөрүн көҥүллүүр. Серошевскай Кавкаһынан айанныыр. 1903 сыллаахха Бронислав Пилсудскай диэн эмиэ биир польскай этнографы кытта Нуучча географическай уопсастыбатын [[Япония]]ҕа экспедициятыгар кыттар. Экспедиция [[Хоккайдо]] арыыга олорор айнар олохторун-дьаһахтарын үөрэтэр сыаллаах этэ, ол эрээри, Арассыыйа уонна Япония икки ардыларынааҕы сыһыаннаһыылара мөлтөөн, эрдэ тохтообута. Ол кэнниттэн Серошевскай бэйэтэ [[Кэриэйэ|Корея]]ҕа, [[Кытай]]га, [[Цейлон|Цейлоҥҥа]], [[Египет|Египекка]] уонна [[Италия]]ҕа сылдьыбыта. [[Уһук Илин]] мунньубут матырыйааллара Серошевскай «Корея» диэн иккис этнографическай үлэтин төрүтэ буолбута (польскайдыы таһаарыыта «Korea: Klucz Dalekiego Wschodu», 1905). [[1905]] сыллаахха [[муус устар 12]] күнүгэр поляк-нуучча сийиэһигэр Серошевскай «za naszą wolność i waszą (биһиги уонна эһиги көнүлбут туһугар)» диэн биллэр тыллары этэн турардаах. Ол тыллара Польша тутулуга суох буолуутун өйүүр Арассыыйа дьонугар бэркэ биллэр буолбуттара (63 сыл буолан баран, 1968 сыллаахха Москубаҕа диссидиэннэр ити тыллары плакаакка суруйан Кыһыл болуоссакка ССРС аармыйатын Чехословакияҕа киллэрбитин утары миитиҥҥэ тахсан көскө ыытыллыбыттара уонна хаайыллыбыттара). 1906 сыллаахха Серошевскай «Күннээҕи курьер» диэн польскай хаһыакка Польшаҕа байыаннай балаһыанньаны көнөтүк сырдатарга, амнистия биллэрэргэ, алтынньы 17 к. манифеска биллэриллибит көҥүллэри олоххо киллэрэргэ ыҥырар ыстатыйа таһааран тутуллар, байыаннай суукка сууттанар, ол кэнниттэн кыраныысса таһыгар күрүүр. 1910–1914 сыллардаахха Серошевскайдар Парижка олороллор, польскай эмиграннарга биллэр дьон буолаллар. Вацлав Польскай уус-уран товариществоҕа бэрэссэдээтэллиир, Серошевскайдар дьиэлэригэр [[Склодовская-Кюри|Мария Склодовская-Кюри]] уонна Владислав Мицкевич курдук биллэр поляктар сылдьаллар. 1914 сыллаахха Серошевскай Пилсудскай легионнарыгар суруттарар. 1918 сыллаахха Дашинскай Временнай бырабыытылыстыбатыгар информация уонна пропаганда миниистирэ буолар. 1935–1938 сыллардаахха Польша сенатыгар киирэр. Серошевскай 1945 сыллааха Пясечно диэн куоракка ойоҕостотон (сэбиргэхтэтэн) өлбутэ. Уҥуоҕа 1949 сыллаахха Пясечноттан Варшаваҕа Повонзки кылабыыһатыгар көһөрүллүбүтэ. [[Image:Sieroszewski_memorial_stone_in_Yakutsk_1536x2048.JPG|thumb|Серошевскайга мемориальнай таас, Дьокуускай (2023 с. урусхалламмыт)]] ==Уус-уран айымньылара== Серошевскай «Күһүн» диэн бастакы новеллата 1884 сыллаахха тахсыбыта. Сибиирдээҕи кэпсээннэр бэйэтин кэмигэр биллэр этилэр. Олохтоох норуоттар тустарынан «Танараларга сиэртибэ» (''W ofierze bogóm''), «Риштау» (''Risztau''), «Ойуур кытыытыгар» (''Na cresach lasóv''), «Тоһуурга» (''W motni''), «Хайлах» (''Chailach''), «Кули» (''Kuli''), «Муус ортотугар» (''Wsród ladów''), «Муҥур аһыы» (''Na dnie nedzy''), «Кур» (''Ucieczka'') диэн айымньылара ааҕааччы сэҥээриитин ылбыта. Серошевскай үгүс айымньыта нууччалыы тылбастанан тахсар этэ. «Муҥур аһыы» диэн ромаҥҥа олоҕуран Россия биллэр режиссера Алексей Балабанов «Река» диэн саха артыыстардаах киинэ устан испитэ. 2000 сыл сэтинньи 20 күнүгэр Балабанов группата массыына саахыллыытыгар түбэһэн, сүрүн оруолу оонньообут Туйаара Свинобоева өлөн, киинэ устуута тохтообута. [[2021]] саха режиссера [[Владимир Мункуев]] кини «Хаайылаах» (''Chailach'') диэн кэпсээнинэн [[Нуучча (киинэ)|«Нуучча»]] диэн киинэни уһулбута. ==Библиография== * Якутские рассказы (Сборник). 1895. * Якуты. Опыт этнографического исследования, т. 1, СПБ, 1896. * Рассказы, 8 тт. СПб.: «Знание», 1908—1909. * Беньовский. Роман. М. Абкина тылбааһа. Л.: «Мысль», Л., 1927. * На краю лесов. Сэһэн, Л.: изд. «Библиотеки всемирной литературы», 1928; М.—Л.: Гиз, 1930. * Китайские повести. С. Михайлова-Штерн тылбааһа. М.—Л.: «ЗиФ», 1928. * Против волны, с предисл. Ф. Кона, изд. «Молодая гвардия», М.—Л.: 1929. * Pisma, 14 vv. Warszawa, 1922—1926. * 12 let v kraju Jakutow, Wrazenia i notatki, z mapa i 167 rysunkami. Warsaw, 1900, xi + 414 pp. * "Wśród kosmatycһ ludzi". 1903 * The Yakuts. Abridged from the Russia of Sieroshevski by W. G. Sumner // Tһe Journal of tһe Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 1901. Vol. XXXI. * Du shamanisme d'aprés les croyances des yakoutes. // Revue de l'histoire des Religions, tome 46. Paris, 1902. * Dziela. В 20 тт. Kraków, 1958-64. ===Аныгы таһаарыылар=== * Якутские рассказы. М.: Кудук, 1997. * Якуты. Опыт этнографического исследования. М., 1993. ===Критика=== * Фельдман В. В. Серошевский // «Критический альманах», кн. 2, М., 1910 * Залевский К. (Станислав Трусевич псевдонима). К характеристике новейшей польской литературы // «Современный мир», 1912, IV. * О труде Серошевского (быт якутов) // Изв. ВСОРГО. 1896. Т. 26, № 4–5. С. 285-302 * Башарин Г.П. История аграрных отношений в Якутии // 2003, «Арт-Флекс», I т., С. 19-22 ISBN 5-93253-017-0 ===Серошевскай туһунан=== * Армон В. Польские исследователи культуры якутов. М.: МАИК «Наука/Интерпериодика», 2001. * Czachowski, K. Wacław Sieroszewski. Życie i twórczość. Łódź: Poligrafika, 1947. * Kempf, Z. Orientalizm Wacława Sieroszewskiego. Wątki japońskie. Warszawa-Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982. * Małgowska, H. M. Sieroszewski i Syberia. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1973. * Robert J. Tһeodoratus. Waclaw Sieroszewski and the Yakut of Siberia // Ethnohistory. 1977, V. 24, No. 2. P. 103–115 ==Сигэ== *[http://ilin-yakutsk.narod.ru/2002-2/seroshev.htm Вацлав Серошевский и его семья] // «Илин» сурунаал, 2002 с, № 2. *[http://www.kyym.ru/?nid=110&id=1145 Серошевскай, сахалар уонна сир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023539/http://www.kyym.ru/?id=1145&nid=110 |date=2016-03-05 }} // «Кыым» хаһыат, 16.10.2008, №41. *[http://www.gazetayakutia.ru/archive/read.asp?id=30801-27%20&dates=6/1/2006 Якутские потомки польского писателя, ученого-этнографа Вацлава Серошевского] // «Якутия» хаһыат, 10.03.2006. *[http://video.google.com/videoplay?docid=-3145655935606559356 Google Video: А. Балабанов, «Река»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603164228/http://video.google.com/videoplay?docid=-3145655935606559356 |date=2011-06-03 }} [[Category:Дьоннор алпабыытынан|С]] [[Category:1858 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Польша]] t2a52k2eq66xq0kk0a4pyj1r5pavnw2 0 6362 428572 425533 2026-05-14T04:29:47Z Ojkhol 24881 /* Ыам ыйа */ 428572 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1923}} '''1923''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 10]] — Үрүҥнэр өттүлэриттэн 250-ча киһилээх, кыһыллар өттүлэриттэн 67 киһилээх [[Төҥүлүтээҕи кыргыһыы]] буолбут. Үрүҥнэр Мэҥэ улууһун киинин [[Төҥүлү]]нү ылаары саба түспүттэр даҕаны үс чаас кэриҥэ ытыалаһыы кэнниттэн чугуйбуттар. * [[Тохсунньу 21]] — ЯЦИК бастакы сиэссийэтигэр Саха АССР Совнаркомун бастакы састааба талыллыбыт: бэрэстээтэл И.Н. Барахов, солбуйааччытынан С.Н. Донской-I, наркомнарынан: ис дьыала — С.М. Аржаков, сир — С.Н. Донской-I, атыы-эргиэн уонна бырамыысыланнас — А.Л. Бахсыров, үөрэх — С.Н. Донской-II, юстиция — А.Д. Стефанюк, үп — А.А. Семенов, РКИ наркомун эб. быстах кэмҥэ толорооччу — П.Л. Киренскэй, доруобуйа харыстабылын управлениетын сэбиэдиссэйэ — И.Н. Скрябин уо.д.а. * [[Тохсунньу 21]] — Саха сиринээҕи Ситэриилээх Киин кэмитиэт (ЯЦИК) бастакы сиэссийэтигэр Бэрэстээтэлинэн [[Былатыан Ойуунускай|Былатыан Ойуунускайы]] талбыттар. * [[Тохсунньу 31]] — Совнарком уурааҕынан Совнарком бөрөсүүдьүмэ анаммыт: бэрэстээтэл И.Н. Барахов, чилиэннэр — А.Д. Стефанюк уонна А.А. Семенов. === Олунньу === * [[Олунньу 2]] — Полковник Рейнгард баһылыктаах пепеляевецтар офицерскай батальоннара соһуччу саба түһэн [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. Кыргыһыыга үрүҥнэртэн 20 киһи өлбүт, 32 киһи бааһырбыт, кыһыллартан 3 киһи өлбүт, 49 киһи билиэҥҥэ түбэспит. Бу буолуон 4 күн иннинэ [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] [[Уус-Майа улууһа|Уус-Майа]] диэки үрүҥнэргэ утары айаннаабыт эбит. * [[Олунньу 13]] — [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (өрүс)|Амма өрүһүн]] хочотугар киирэн [[Саһыл Сыһыы]] диэн сиргэ үрүҥнэри кытары кыргыспыт. Аатырбыт 18 хонуктаах ''Саһыл Сыһыы көмүскээһинэ'' саҕаламмыт. * [[Олунньу 24]] — Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ сытар [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] этэрээтигэр көмөлөһөр соруктаах [[Курашов Ефим Иванович|Ефим Курашов]] 537 киһилээх этэрээтэ [[Чурапчы]]ттан тахсыбыт. Эмиэ бу күн Дьокуускайтан [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] сүрүн күүстэрин урусхаллыыр соруктаах [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] 600 киһилээх экспедиционнай этэрээтэ Аммаҕа ыытыллыбыт<ref>НА РС (Я). Ф. 209. Оп. 1. Д. 136. Л. 80; История Якутии., 2005, с. 38</ref>. Байкалов хамаандатыгар ГПУ дивизиона (И. Мизин хамандыырдаах), ЧОН батальона уонна [[Якнарревдот]] аттаах этэрээтэ киирбиттэрэ<ref>[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar День в календаре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219155711/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar |date=2024-12-19 }}, Наассыйа бибилэтиэкэтин ситим-сирэ</ref>. * [[Олунньу 27]] — [[Чурапчы]]ттан [[Амма (улуус киинэ)|Амма]]ҕа айаннаан иһэр [[Ефим Курашов]] кыһыл этэрээтэ генерал [[Ракитин Василий Александрович|Ракитин]] уонна полковник Худояров үрүҥ этэрээтин 3 чаастаах кыргыһыы түмүгэр кыайбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] — Үрүҥ [[Пепеляев Анатолий Николаевич|генерал Пепеляев]] күүстэрин кытары быһаарыылаах кыргыһыы буолбут. 6 чаастаах хапсыһыы кэнниттэн [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. * [[Кулун тутар 3]] — [[Курашов]] уонна [[Мизин]] этэрээттэрэ [[Саһыл Сыһыы]] осадатын устубуттар. * [[Кулун тутар 4]] — [[Курашов Ефим Иванович|Ефим Курашов]] этэрээтэ [[Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Амма]] сэлиэнньэтиттэн 18 биэрэстэлээх сиргэ Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ 18 хонук олорбут [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] этэрээтин быыһаабыт. * [[Кулун тутар 4]] — [[Семен Канин]] баһылыктаах үрүҥ этэрээтэ [[Орто Халыма]]ны ылбыт. Ревкомовецтары уонна атын кыһыллары өлөрбөтөхтөр, үүрэн эрэ кэбиспиттэр. * [[Кулун тутар 15]] — кыһыллар генерал Ракитин этэрээтин кытта сэриилэһэн баран [[Мүрү]] сэлиэнньэтин (билигин [[Уус-Алдан улууhа|Уус Алдан]] [[Бороҕон|Бороҕоно]]) ылбыттар. * [[Кулун тутар 16]] — Кыһыллар генерал Ракитин үрүҥ этэрээтин тобоҕун кытары кылгас хапсыһыы кэнниттэн Мүрү сэлиэнньэтин (билиҥҥитэ [[Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)|Бороҕону]]) ылбыттар. === Муус устар === * [[Муус устар 6]] — [[Саха АССР]] бырабыыталыстыбата [[Алдан улууһа|Алдаҥҥа]] Томмот уонна Орто Салаа үрэхтэригэр Вольдемар Бертин уонна хайа маастара Кузьма Низковских баһылыктаах көмүс көрдүүр бөлөҕү ыыппыт. Аны сайын Вольдемар Бертин уонна бу эргин олохсуйбут саха [[Михаил Тарабукин]] Незаметнай үрэҕэр [[кыһыл көмүс]] булбуттара, [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммута. * [[Муус устар 15]] — Диабеттаахтарга инсулин аныыр буолбуттар. * [[Муус устар 18]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинскэй]] ыйыытынан «Динамо» спортуопсастыба тэриллибит. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — Саһыл Сыһыыга хотторон баран [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] [[Айаан|Айааҥҥа]] төннөн тиийбит. * [[Ыам ыйын 4]] — «[[Саха омук (уопсастыба)|Саха омук]]» культурнай сырдатар уопсастыба бырабылыанньата [[Максим Аммосов|М. К. Аммосовка]] «Саха омук» бочуоттаах чилиэнин аатын иҥэрбит. Төрүөтэ: Саха уобалаһыгар автономияны ыларга дохсуннук уонна сыралаһан охсуспутун иһин. * [[Ыам ыйын 13]] — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик" уонна "Эдэр коммунист"). * [[Ыам ыйын 29]] — [[ССРС]]-ка [[Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара|Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый Сойуустара]] тэриллибит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 6]] — Соловки арыыга хаайыы лааҕыр аһыллыбыт. Саха сиригэр гражданскай сэрии үрүҥнэр өттүлэригэр кыттыылаахтарын бу лааҕырга ыыталлара. * [[Бэс ыйын 7]] — [[Охуоскай]]га кыһылларга бэринимээри бэйэтин ытыммыт [[Ракитин Василий Александрович|генерал Ракитин]] өлбүт. Кини Гражданскай сэриигэ өлбүт бүтэһик генерал буолбута. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Вострецов Степан|Степан Вострецов]] кыһыл этэрээтэ [[Айаан]] пордун ылбыт. Кыһыллар [[Пепеляев Анатолий Николаевич|генерал Пепеляев]] этэрээтин эмискэччи төгүрүйэн охсуһуута суох 103 офицеры, 230 саллааты, ону кытары [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляевы]] бэйэтин билиэн ылбыттар. * [[Бэс ыйын 19]] — [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммут. Бу күн Незаметнай үрэҕэр аҕыйах билэр дьонун кытары көмүс сууйа сылдьар саха [[Михаил Тарабукин]] уонна [[Дьокуускай]]тан кэлбит трудовой артель салайааччыта латыш Вольдемар Бертин [[кыһыл көмүс]] булбуттар. * [[Бэс ыйын 24]] — САССР Совнаркомун иһинэн былаанныыр хамыыһыйа тэриллибит (1947 с. Совмин Госплана диэн ааттаммыта) * [[Бэс ыйын 25]] — Саха сирин идэлээх сойуустарын бастакы сийиэстэрэ саҕаламмыт. 32 делегат кыттыбыт. * [[Бэс ыйын 28]] — «Известия» хаһыакка Тихон патриарх сэбиэскэй былааһы билинэргэ ыҥырар суруга тахсыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 17]] — [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] салайааччылаах үрүҥ этэрээттэрэ [[Айаан|Айааҥҥа]] кыһылларга бэриммиттэр. * [[От ыйын 23]] — [[ВЦИК]] уурааҕынан [[Лаамы-Эбээн национальнай уокурук|Лаамы]] уеһа Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн араарыллан [[Камчатка кыраайа|Камчаатка]] уобалаһыгар бэриллибитэ. * [[От ыйын 24]] — Туурсуйа (ол саҕана өссө да [[Осмаан Импиэрийэтэ|Османнар Импиэрийэлэрэ]]) элбэх дойду коалициятын утары ([[Улуу Британия|Англия]], [[Быраансыйа|Франция]], [[Италия]], [[Греция]] уонна [[Армения]]) 1919-1922 сылларга буолбут сэриигэ кыайыыны ситиһэр уонна ол түмүгүнэн бу күн Лозаннаҕа эйэ сөбүлэҥин түһэрсэр. Ол сөбүлэҥҥэ олоҕуран Османнар Импиэрийэлэрэ суох буолар уонна билиҥҥи Туурсуйа үөскүүр. * [[От ыйын 25]] — Карелиятааҕы үлэ коммуната (автономнай уобалас холбоһуга) РСФСР иһинэн [[Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ|Карелия автономиялаах өрөспүүбүлүкэтин]] статуһун ылбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Исидор Барахов]] Үлэ уонна Оборона Сэбиэтигэр ыыппыт суругар [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын]] тэрийиини туруорсубута. * [[Атырдьах ыйын 4]] — Бүлүү уокуругун 2-3 учаастактарыгар норуодунай судьуйанан 1902 сыллаахтан Үөһээ Бүлүү Хоротугар олохсуйбут сыылынай [[Дягилев Андрей Алексеевич|Андрей Дягилев]] анаммыт. Бу киһи Порт-Артурга (билигин Кытай Далянь куората) сулууспалыы сылдьан бэлиитикэҕэ буруйданан хаатыргаҕа ыытыллыбыта, кэлин Саха сиригэр көскө кэлэн олохсуйбута, саха кыыһын ойох ылан элбэх оҕону төрөппүтэ. 1926 сыллаахтан 1934 сыллаахха өлүөр диэри [[Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата|Хоро оскуолатын]] салайбыта. * [[Атырдьах ыйын 19]] ** Москубаҕа билиҥҥи Горькай аатынан паарка оннугар Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын уонна кустарнай бырамыысыланнаһын быыстапката аһыллыбыт. Кэлин [[ВДНХ]] аһылларыгар олук буолбута. ** «Персей» диэн бастакы сэбиэскэй чинчийэр аал бастакы эриэйсигэр аттаммыт. * [[Атырдьах ыйын 26]] — [[Владивосток]]тан "Ставрополь" борохуотунан кэлбит кыһыл этэрээт [[Орто Халыма]]ны үрүҥнэртэн босхолообут. Сотору кэминэн үрүҥнэр тобохторо хотугу улуустарга барыларыгар кэйгэллэммиттэрэ. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] ''Улахан Канто сирин хамсааһыныгар'' [[Токио]] уонна [[Иокогама]] урусхалламмыттар, 105 000 киһи өлбүт. Дьоппуоннар истэригэр бу алдьархай [[европа]]лыы сиэринэн-майгынан, [[демократия]]нан аһара үлүһүйүү сэтигэр буолбут диэн санаа олохсуйбут. Ону таһынан уоттааһыҥҥа кэриэйдэри буруйдаабыттара, онтон сылтаан 6600 кэриэйи, ол иһигэр Арассыыйаттан тиийбит 60-ча киһини, өлөрбүттэрэ. Бу быһылаан кэнниттэн онно эмиграцияҕа олорбут сахалар В. И. Новгородов, Г. С. Ефимов, П. Д. Яковлев, Г. М. Кузьмин уонна Г. В. Никифоров Дьокуускай атыыһытын П. А. Кушнарев өйөбүлүнэн Кытайга, оттон К.В. Ксенофонтов Хотугу Америкаҕа күрээбиттэрэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Якутская эмиграция: особенности адаптации и коммуникации|издание=Научный диалог|автор=Антонов Егор Петрович, Антонова Венера Николаевна|год=2019|номер=11|страницы=228-244}}Якутская эмиграция: особенности адаптации и коммуникации</ref>. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — Дойдулар ардыларынааҕы холуобунай полиция организацията — [[Интерпол]] — тэриллибит. * [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара]] тэриллибит. * [[Балаҕан ыйын 19]] — ЯЦИК иһинэн Физкультура сэбиэтин тэрийэр туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа тахсыбыт. * [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Москуба]]ҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын I быыстапкатыгар [[Саха АССР]] павильона аһыллыбыт. Тэрийээччи [[Никифоров-Күлүмнүүр|В.В. Никифоров-Күлүмнүүр]] тыл эппит. Онно 40-ча экспонаат кыттыбыт. Онтон сороҕо эһиилигэр Рим куоракка буолбут Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа ыытыллыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 13]] — [[Туурсуйа]] киин куората [[Истанбул]]тан [[Анкара]]ҕа көһөрүллүбүт. * [[Алтынньы 16]] — [[Walt Disney Company]] төрүттэммит. Билиҥҥитэ Walt Disney аан дойдуга биир саамай улахан финансовай бүддьүөттээх, элбэх барыһы киллэрэр медиакорпорация буолар. Уолт Дисней компаниятын Дьулус съеһэ. * [[Алтынньы 29]] — [[Осман Импиэрийэтэ]] ыһыллыбытын кэннэ [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтэ]] тэриллибит. Бастакы бэрэсидьиэнинэн [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал]] (кэлин Ататүрк диэн буолбут). * [[Алтынньы 29]] — ЯЦИК уонна Совнарком уураахтарынан Үөрэх наркомата уонна Доруобуйа хзарыстабылын управлениета холбоһон Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомата буолбуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 8]] — [[Германия]]ҕа [[Мюнхен]] куоратыгар ''Пиибэ путча'' буолбут. [[Адольф Гитлер]] бэйэтин куомуннаахтарын кытары судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабыта кыаллыбытах. Гитлер судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйданан 5 сыллаах түрмэ хаайыытыгар ууруллубут, ол эрээри 9 ый ааспытын кэннэ босхоломмут. Бу путч кинини Германия үрдүнэн аатырдыбыта. * [[Сэтинньи 15]] — [["Кыым"]] хаһыат маҥнайгы нүөмэрэ тахсыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 10]] — [[Ахсынньы 15|15]] — [[Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ (1923)|Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ]] буолбут. Отчуоттуур дакылааты Совнарком бэрэстээтэлэ И.Н. Барахов оҥорбут. Сийиэс бырабыыталыстыба үлэтин өйөөбүт, сэбиэскэй былааһы салгыы бөҕөргөтөр, оройуоннааһыны түргэтэтэр, нэһилиэнньэ уопсай култууратын үрдэтэр уонна төрөөбүт тылынан ааҕыыны-суруйууну сайыннарар туһунан сорук туруорбут. == Төрөөбүттэр == * [[Павлов Семён Павлович]] — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик. * [[Тохсунньу 15]] — [[Каратаев Игнатий Иванович]], үөрэх кинигэлэрин ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[Тохсунньу 30]] — [[Леонид Гайдай]] — киинэ режиссёра, сценарист, артыыс, [[ССРС]] норуодунай артыыһа. * [[Олунньу 20]] — [[Егоров Прокопий Иванович (суруналыыс)|Прокопий Егоров]] (7.11.1978 өлб.) — суруналыыс уонна суруйааччы, "[[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, "[[Молодежь Якутии (хаһыат)|Молодежь Якутии]]" хаһыат бастакы эрэдээктэрэ, "[[Кыым (хаһыат)|Кыым]]" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Кулун тутар 4]] — [[Шепелева Надежда Семеновна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013). * [[Кулун тутар 17]] — [[Илин Хаҥалас улууһа|Илин-Хаҥалас улууһугар]] Наахара нэһилиэгэр [[Николай Иванович Устинов - Буйака|Николай Устинов - Буйака]] — Нам улууһун Таастааҕар учууталлаабыт, саҥа суруйан испит суруйааччы, Аҕа дойду сэриитигэр баран 1945 с. өлбүтэ. * [[Кулун тутар 18]] — [[Баишев Николай Николаевич|Николай Баишев-I]] — аатырбыт 1945 сыллааҕы "Верхоянскай—Дьокуускай—Верхоянскай" хайыһар эспэдииссиэйтин чилиэнэ. * [[Муус устар 1]] — [[Габышев Лев Михайлович]], саха худуоһунньуга, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[Муус устар 18]] — [[Апросимов Георгий Ефимович]], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, учуутал. * [[Ыам ыйын 6]] — Владимир Абрамович Этуш төрөөбүт, театр уонна киинэ артыыһа, педагог («Кавказская пленница», «Иван Васильевич меняет профессию»). * [[Бэс ыйын 17]] — [[Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович|Шамиль Мухамедьяров]] — түүр омуктарын орто үйэтинээҕи устуоруйатын (ол иһигэр сахалары) үөрэппит биллиилээх чинчийээччи. * [[От ыйын 1]] — Бүлүү Баппаҕаайытыгар [[Николаев Иван Егорович|Иван Николаев]], биллиилээх булчут. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Бажов Николай Иванович|Николай Бажов]] (1959 өлб.), композитор, педагог, аан бастаан саха остуоруйатын ("Чурумчуку") муусукаҕа түһэрбит киһи. Быйыл төрөөбүтэ 100 сылын туолла. * [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Никифоров Семен Осипович]] (1923—1980), саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)]] (1923—2004), история билимнэрин кандидата. * [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Ли Куан Ю]] — [[Сингапур]] маҥнайгы премьер-миниистирэ (1959—1990), Сингапур экэниэмикэтин сөҕүмэрдик сайыннарбыт салайааччы. * [[Алтынньы 6]] — [[Кемаль, Яшар|Яшар Кемаль]] — курд омуктан төрүттээх [[Турция]] реалист-прозаига, бэйиэтэ уонна быраабы көмүскээччитэ. Элбэх төгүл литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтигэр]] хандьытаат буолбутунан, ону кытта, тутулуга суох Курдистаны олохтооһун уонна Турцияҕа гражданскай уопсастыбаны тэрийээһин актыыбынай кыттыылааҕа буоларынан биллибит. * [[Ахсынньы 5]] — [[Копырин Николай Захарович]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, литератураны ырытааччы. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 20]] — [[Сухэ-Батор]] (1893 төр.), [[Монголия]] өрөбөлүүссүйэтин салайааччыта. == Литература == * {{книга|автор=Калашников А. А.|заглавие=Якутия. Хроника, факты, события: 1917-1953 г. ч.2|место=Дьокуускай|издательство=Бичик|год=2004}} [[Категория:1923]] 5k6k6xvhlrj699nllxyshx7qkep9pff 428573 428572 2026-05-14T04:30:08Z Ojkhol 24881 /* Ыам ыйа */ 428573 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1923}} '''1923''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 10]] — Үрүҥнэр өттүлэриттэн 250-ча киһилээх, кыһыллар өттүлэриттэн 67 киһилээх [[Төҥүлүтээҕи кыргыһыы]] буолбут. Үрүҥнэр Мэҥэ улууһун киинин [[Төҥүлү]]нү ылаары саба түспүттэр даҕаны үс чаас кэриҥэ ытыалаһыы кэнниттэн чугуйбуттар. * [[Тохсунньу 21]] — ЯЦИК бастакы сиэссийэтигэр Саха АССР Совнаркомун бастакы састааба талыллыбыт: бэрэстээтэл И.Н. Барахов, солбуйааччытынан С.Н. Донской-I, наркомнарынан: ис дьыала — С.М. Аржаков, сир — С.Н. Донской-I, атыы-эргиэн уонна бырамыысыланнас — А.Л. Бахсыров, үөрэх — С.Н. Донской-II, юстиция — А.Д. Стефанюк, үп — А.А. Семенов, РКИ наркомун эб. быстах кэмҥэ толорооччу — П.Л. Киренскэй, доруобуйа харыстабылын управлениетын сэбиэдиссэйэ — И.Н. Скрябин уо.д.а. * [[Тохсунньу 21]] — Саха сиринээҕи Ситэриилээх Киин кэмитиэт (ЯЦИК) бастакы сиэссийэтигэр Бэрэстээтэлинэн [[Былатыан Ойуунускай|Былатыан Ойуунускайы]] талбыттар. * [[Тохсунньу 31]] — Совнарком уурааҕынан Совнарком бөрөсүүдьүмэ анаммыт: бэрэстээтэл И.Н. Барахов, чилиэннэр — А.Д. Стефанюк уонна А.А. Семенов. === Олунньу === * [[Олунньу 2]] — Полковник Рейнгард баһылыктаах пепеляевецтар офицерскай батальоннара соһуччу саба түһэн [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. Кыргыһыыга үрүҥнэртэн 20 киһи өлбүт, 32 киһи бааһырбыт, кыһыллартан 3 киһи өлбүт, 49 киһи билиэҥҥэ түбэспит. Бу буолуон 4 күн иннинэ [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] [[Уус-Майа улууһа|Уус-Майа]] диэки үрүҥнэргэ утары айаннаабыт эбит. * [[Олунньу 13]] — [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (өрүс)|Амма өрүһүн]] хочотугар киирэн [[Саһыл Сыһыы]] диэн сиргэ үрүҥнэри кытары кыргыспыт. Аатырбыт 18 хонуктаах ''Саһыл Сыһыы көмүскээһинэ'' саҕаламмыт. * [[Олунньу 24]] — Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ сытар [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] этэрээтигэр көмөлөһөр соруктаах [[Курашов Ефим Иванович|Ефим Курашов]] 537 киһилээх этэрээтэ [[Чурапчы]]ттан тахсыбыт. Эмиэ бу күн Дьокуускайтан [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] сүрүн күүстэрин урусхаллыыр соруктаах [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] 600 киһилээх экспедиционнай этэрээтэ Аммаҕа ыытыллыбыт<ref>НА РС (Я). Ф. 209. Оп. 1. Д. 136. Л. 80; История Якутии., 2005, с. 38</ref>. Байкалов хамаандатыгар ГПУ дивизиона (И. Мизин хамандыырдаах), ЧОН батальона уонна [[Якнарревдот]] аттаах этэрээтэ киирбиттэрэ<ref>[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar День в календаре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219155711/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar |date=2024-12-19 }}, Наассыйа бибилэтиэкэтин ситим-сирэ</ref>. * [[Олунньу 27]] — [[Чурапчы]]ттан [[Амма (улуус киинэ)|Амма]]ҕа айаннаан иһэр [[Ефим Курашов]] кыһыл этэрээтэ генерал [[Ракитин Василий Александрович|Ракитин]] уонна полковник Худояров үрүҥ этэрээтин 3 чаастаах кыргыһыы түмүгэр кыайбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] — Үрүҥ [[Пепеляев Анатолий Николаевич|генерал Пепеляев]] күүстэрин кытары быһаарыылаах кыргыһыы буолбут. 6 чаастаах хапсыһыы кэнниттэн [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. * [[Кулун тутар 3]] — [[Курашов]] уонна [[Мизин]] этэрээттэрэ [[Саһыл Сыһыы]] осадатын устубуттар. * [[Кулун тутар 4]] — [[Курашов Ефим Иванович|Ефим Курашов]] этэрээтэ [[Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Амма]] сэлиэнньэтиттэн 18 биэрэстэлээх сиргэ Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ 18 хонук олорбут [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] этэрээтин быыһаабыт. * [[Кулун тутар 4]] — [[Семен Канин]] баһылыктаах үрүҥ этэрээтэ [[Орто Халыма]]ны ылбыт. Ревкомовецтары уонна атын кыһыллары өлөрбөтөхтөр, үүрэн эрэ кэбиспиттэр. * [[Кулун тутар 15]] — кыһыллар генерал Ракитин этэрээтин кытта сэриилэһэн баран [[Мүрү]] сэлиэнньэтин (билигин [[Уус-Алдан улууhа|Уус Алдан]] [[Бороҕон|Бороҕоно]]) ылбыттар. * [[Кулун тутар 16]] — Кыһыллар генерал Ракитин үрүҥ этэрээтин тобоҕун кытары кылгас хапсыһыы кэнниттэн Мүрү сэлиэнньэтин (билиҥҥитэ [[Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)|Бороҕону]]) ылбыттар. === Муус устар === * [[Муус устар 6]] — [[Саха АССР]] бырабыыталыстыбата [[Алдан улууһа|Алдаҥҥа]] Томмот уонна Орто Салаа үрэхтэригэр Вольдемар Бертин уонна хайа маастара Кузьма Низковских баһылыктаах көмүс көрдүүр бөлөҕү ыыппыт. Аны сайын Вольдемар Бертин уонна бу эргин олохсуйбут саха [[Михаил Тарабукин]] Незаметнай үрэҕэр [[кыһыл көмүс]] булбуттара, [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммута. * [[Муус устар 15]] — Диабеттаахтарга инсулин аныыр буолбуттар. * [[Муус устар 18]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинскэй]] ыйыытынан «Динамо» спортуопсастыба тэриллибит. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — Саһыл Сыһыыга хотторон баран [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] [[Айаан|Айааҥҥа]] төннөн тиийбит. * [[Ыам ыйын 4]] — «[[Саха омук (уопсастыба)|Саха омук]]» культурнай сырдатар уопсастыба бырабылыанньата [[Максим Аммосов|М. К. Аммосовка]] «Саха омук» бочуоттаах чилиэнин аатын иҥэрбит. Төрүөтэ: Саха уобалаһыгар автономияны ыларга дохсуннук уонна сыралаһан охсуспутун иһин. * [[Ыам ыйын 13]] — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик" уонна "Эдэр коммунист"). * [[Ыам ыйын 29]] — [[ССРС]]-ка [[Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара|Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый Сойуустара]] тэриллибит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 6]] — Соловки арыыга хаайыы лааҕыр аһыллыбыт. Саха сиригэр гражданскай сэрии үрүҥнэр өттүлэригэр кыттыылаахтарын бу лааҕырга ыыталлара. * [[Бэс ыйын 7]] — [[Охуоскай]]га кыһылларга бэринимээри бэйэтин ытыммыт [[Ракитин Василий Александрович|генерал Ракитин]] өлбүт. Кини Гражданскай сэриигэ өлбүт бүтэһик генерал буолбута. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Вострецов Степан|Степан Вострецов]] кыһыл этэрээтэ [[Айаан]] пордун ылбыт. Кыһыллар [[Пепеляев Анатолий Николаевич|генерал Пепеляев]] этэрээтин эмискэччи төгүрүйэн охсуһуута суох 103 офицеры, 230 саллааты, ону кытары [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляевы]] бэйэтин билиэн ылбыттар. * [[Бэс ыйын 19]] — [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммут. Бу күн Незаметнай үрэҕэр аҕыйах билэр дьонун кытары көмүс сууйа сылдьар саха [[Михаил Тарабукин]] уонна [[Дьокуускай]]тан кэлбит трудовой артель салайааччыта латыш Вольдемар Бертин [[кыһыл көмүс]] булбуттар. * [[Бэс ыйын 24]] — САССР Совнаркомун иһинэн былаанныыр хамыыһыйа тэриллибит (1947 с. Совмин Госплана диэн ааттаммыта) * [[Бэс ыйын 25]] — Саха сирин идэлээх сойуустарын бастакы сийиэстэрэ саҕаламмыт. 32 делегат кыттыбыт. * [[Бэс ыйын 28]] — «Известия» хаһыакка Тихон патриарх сэбиэскэй былааһы билинэргэ ыҥырар суруга тахсыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 17]] — [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] салайааччылаах үрүҥ этэрээттэрэ [[Айаан|Айааҥҥа]] кыһылларга бэриммиттэр. * [[От ыйын 23]] — [[ВЦИК]] уурааҕынан [[Лаамы-Эбээн национальнай уокурук|Лаамы]] уеһа Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн араарыллан [[Камчатка кыраайа|Камчаатка]] уобалаһыгар бэриллибитэ. * [[От ыйын 24]] — Туурсуйа (ол саҕана өссө да [[Осмаан Импиэрийэтэ|Османнар Импиэрийэлэрэ]]) элбэх дойду коалициятын утары ([[Улуу Британия|Англия]], [[Быраансыйа|Франция]], [[Италия]], [[Греция]] уонна [[Армения]]) 1919-1922 сылларга буолбут сэриигэ кыайыыны ситиһэр уонна ол түмүгүнэн бу күн Лозаннаҕа эйэ сөбүлэҥин түһэрсэр. Ол сөбүлэҥҥэ олоҕуран Османнар Импиэрийэлэрэ суох буолар уонна билиҥҥи Туурсуйа үөскүүр. * [[От ыйын 25]] — Карелиятааҕы үлэ коммуната (автономнай уобалас холбоһуга) РСФСР иһинэн [[Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ|Карелия автономиялаах өрөспүүбүлүкэтин]] статуһун ылбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Исидор Барахов]] Үлэ уонна Оборона Сэбиэтигэр ыыппыт суругар [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын]] тэрийиини туруорсубута. * [[Атырдьах ыйын 4]] — Бүлүү уокуругун 2-3 учаастактарыгар норуодунай судьуйанан 1902 сыллаахтан Үөһээ Бүлүү Хоротугар олохсуйбут сыылынай [[Дягилев Андрей Алексеевич|Андрей Дягилев]] анаммыт. Бу киһи Порт-Артурга (билигин Кытай Далянь куората) сулууспалыы сылдьан бэлиитикэҕэ буруйданан хаатыргаҕа ыытыллыбыта, кэлин Саха сиригэр көскө кэлэн олохсуйбута, саха кыыһын ойох ылан элбэх оҕону төрөппүтэ. 1926 сыллаахтан 1934 сыллаахха өлүөр диэри [[Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата|Хоро оскуолатын]] салайбыта. * [[Атырдьах ыйын 19]] ** Москубаҕа билиҥҥи Горькай аатынан паарка оннугар Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын уонна кустарнай бырамыысыланнаһын быыстапката аһыллыбыт. Кэлин [[ВДНХ]] аһылларыгар олук буолбута. ** «Персей» диэн бастакы сэбиэскэй чинчийэр аал бастакы эриэйсигэр аттаммыт. * [[Атырдьах ыйын 26]] — [[Владивосток]]тан "Ставрополь" борохуотунан кэлбит кыһыл этэрээт [[Орто Халыма]]ны үрүҥнэртэн босхолообут. Сотору кэминэн үрүҥнэр тобохторо хотугу улуустарга барыларыгар кэйгэллэммиттэрэ. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] ''Улахан Канто сирин хамсааһыныгар'' [[Токио]] уонна [[Иокогама]] урусхалламмыттар, 105 000 киһи өлбүт. Дьоппуоннар истэригэр бу алдьархай [[европа]]лыы сиэринэн-майгынан, [[демократия]]нан аһара үлүһүйүү сэтигэр буолбут диэн санаа олохсуйбут. Ону таһынан уоттааһыҥҥа кэриэйдэри буруйдаабыттара, онтон сылтаан 6600 кэриэйи, ол иһигэр Арассыыйаттан тиийбит 60-ча киһини, өлөрбүттэрэ. Бу быһылаан кэнниттэн онно эмиграцияҕа олорбут сахалар В. И. Новгородов, Г. С. Ефимов, П. Д. Яковлев, Г. М. Кузьмин уонна Г. В. Никифоров Дьокуускай атыыһытын П. А. Кушнарев өйөбүлүнэн Кытайга, оттон К.В. Ксенофонтов Хотугу Америкаҕа күрээбиттэрэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Якутская эмиграция: особенности адаптации и коммуникации|издание=Научный диалог|автор=Антонов Егор Петрович, Антонова Венера Николаевна|год=2019|номер=11|страницы=228-244}}Якутская эмиграция: особенности адаптации и коммуникации</ref>. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — Дойдулар ардыларынааҕы холуобунай полиция организацията — [[Интерпол]] — тэриллибит. * [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара]] тэриллибит. * [[Балаҕан ыйын 19]] — ЯЦИК иһинэн Физкультура сэбиэтин тэрийэр туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа тахсыбыт. * [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Москуба]]ҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын I быыстапкатыгар [[Саха АССР]] павильона аһыллыбыт. Тэрийээччи [[Никифоров-Күлүмнүүр|В.В. Никифоров-Күлүмнүүр]] тыл эппит. Онно 40-ча экспонаат кыттыбыт. Онтон сороҕо эһиилигэр Рим куоракка буолбут Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа ыытыллыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 13]] — [[Туурсуйа]] киин куората [[Истанбул]]тан [[Анкара]]ҕа көһөрүллүбүт. * [[Алтынньы 16]] — [[Walt Disney Company]] төрүттэммит. Билиҥҥитэ Walt Disney аан дойдуга биир саамай улахан финансовай бүддьүөттээх, элбэх барыһы киллэрэр медиакорпорация буолар. Уолт Дисней компаниятын Дьулус съеһэ. * [[Алтынньы 29]] — [[Осман Импиэрийэтэ]] ыһыллыбытын кэннэ [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтэ]] тэриллибит. Бастакы бэрэсидьиэнинэн [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал]] (кэлин Ататүрк диэн буолбут). * [[Алтынньы 29]] — ЯЦИК уонна Совнарком уураахтарынан Үөрэх наркомата уонна Доруобуйа хзарыстабылын управлениета холбоһон Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомата буолбуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 8]] — [[Германия]]ҕа [[Мюнхен]] куоратыгар ''Пиибэ путча'' буолбут. [[Адольф Гитлер]] бэйэтин куомуннаахтарын кытары судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабыта кыаллыбытах. Гитлер судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйданан 5 сыллаах түрмэ хаайыытыгар ууруллубут, ол эрээри 9 ый ааспытын кэннэ босхоломмут. Бу путч кинини Германия үрдүнэн аатырдыбыта. * [[Сэтинньи 15]] — [["Кыым"]] хаһыат маҥнайгы нүөмэрэ тахсыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 10]] — [[Ахсынньы 15|15]] — [[Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ (1923)|Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ]] буолбут. Отчуоттуур дакылааты Совнарком бэрэстээтэлэ И.Н. Барахов оҥорбут. Сийиэс бырабыыталыстыба үлэтин өйөөбүт, сэбиэскэй былааһы салгыы бөҕөргөтөр, оройуоннааһыны түргэтэтэр, нэһилиэнньэ уопсай култууратын үрдэтэр уонна төрөөбүт тылынан ааҕыыны-суруйууну сайыннарар туһунан сорук туруорбут. == Төрөөбүттэр == * [[Павлов Семён Павлович]] — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик. * [[Тохсунньу 15]] — [[Каратаев Игнатий Иванович]], үөрэх кинигэлэрин ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[Тохсунньу 30]] — [[Леонид Гайдай]] — киинэ режиссёра, сценарист, артыыс, [[ССРС]] норуодунай артыыһа. * [[Олунньу 20]] — [[Егоров Прокопий Иванович (суруналыыс)|Прокопий Егоров]] (7.11.1978 өлб.) — суруналыыс уонна суруйааччы, "[[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, "[[Молодежь Якутии (хаһыат)|Молодежь Якутии]]" хаһыат бастакы эрэдээктэрэ, "[[Кыым (хаһыат)|Кыым]]" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Кулун тутар 4]] — [[Шепелева Надежда Семеновна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013). * [[Кулун тутар 17]] — [[Илин Хаҥалас улууһа|Илин-Хаҥалас улууһугар]] Наахара нэһилиэгэр [[Николай Иванович Устинов - Буйака|Николай Устинов - Буйака]] — Нам улууһун Таастааҕар учууталлаабыт, саҥа суруйан испит суруйааччы, Аҕа дойду сэриитигэр баран 1945 с. өлбүтэ. * [[Кулун тутар 18]] — [[Баишев Николай Николаевич|Николай Баишев-I]] — аатырбыт 1945 сыллааҕы "Верхоянскай—Дьокуускай—Верхоянскай" хайыһар эспэдииссиэйтин чилиэнэ. * [[Муус устар 1]] — [[Габышев Лев Михайлович]], саха худуоһунньуга, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[Муус устар 18]] — [[Апросимов Георгий Ефимович]], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, учуутал. * [[Ыам ыйын 6]] — Владимир Абрамович Этуш төрөөбүт, театр уонна киинэ артыыһа, педагог («Кавказская пленница», «Иван Васильевич меняет профессию»). * [[Бэс ыйын 17]] — [[Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович|Шамиль Мухамедьяров]] — түүр омуктарын орто үйэтинээҕи устуоруйатын (ол иһигэр сахалары) үөрэппит биллиилээх чинчийээччи. * [[От ыйын 1]] — Бүлүү Баппаҕаайытыгар [[Николаев Иван Егорович|Иван Николаев]], биллиилээх булчут. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Бажов Николай Иванович|Николай Бажов]] (1959 өлб.), композитор, педагог, аан бастаан саха остуоруйатын ("Чурумчуку") муусукаҕа түһэрбит киһи. Быйыл төрөөбүтэ 100 сылын туолла. * [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Никифоров Семен Осипович]] (1923—1980), саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)]] (1923—2004), история билимнэрин кандидата. * [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Ли Куан Ю]] — [[Сингапур]] маҥнайгы премьер-миниистирэ (1959—1990), Сингапур экэниэмикэтин сөҕүмэрдик сайыннарбыт салайааччы. * [[Алтынньы 6]] — [[Кемаль, Яшар|Яшар Кемаль]] — курд омуктан төрүттээх [[Турция]] реалист-прозаига, бэйиэтэ уонна быраабы көмүскээччитэ. Элбэх төгүл литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтигэр]] хандьытаат буолбутунан, ону кытта, тутулуга суох Курдистаны олохтооһун уонна Турцияҕа гражданскай уопсастыбаны тэрийээһин актыыбынай кыттыылааҕа буоларынан биллибит. * [[Ахсынньы 5]] — [[Копырин Николай Захарович]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, литератураны ырытааччы. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 20]] — [[Сухэ-Батор]] (1893 төр.), [[Монголия]] өрөбөлүүссүйэтин салайааччыта. == Литература == * {{книга|автор=Калашников А. А.|заглавие=Якутия. Хроника, факты, события: 1917-1953 г. ч.2|место=Дьокуускай|издательство=Бичик|год=2004}} [[Категория:1923]] 5q6vmz1p36bs7f84ns98rbb6omf8yh7 428574 428573 2026-05-14T04:31:10Z Ojkhol 24881 /* Ыам ыйа */ 428574 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1923}} '''1923''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 10]] — Үрүҥнэр өттүлэриттэн 250-ча киһилээх, кыһыллар өттүлэриттэн 67 киһилээх [[Төҥүлүтээҕи кыргыһыы]] буолбут. Үрүҥнэр Мэҥэ улууһун киинин [[Төҥүлү]]нү ылаары саба түспүттэр даҕаны үс чаас кэриҥэ ытыалаһыы кэнниттэн чугуйбуттар. * [[Тохсунньу 21]] — ЯЦИК бастакы сиэссийэтигэр Саха АССР Совнаркомун бастакы састааба талыллыбыт: бэрэстээтэл И.Н. Барахов, солбуйааччытынан С.Н. Донской-I, наркомнарынан: ис дьыала — С.М. Аржаков, сир — С.Н. Донской-I, атыы-эргиэн уонна бырамыысыланнас — А.Л. Бахсыров, үөрэх — С.Н. Донской-II, юстиция — А.Д. Стефанюк, үп — А.А. Семенов, РКИ наркомун эб. быстах кэмҥэ толорооччу — П.Л. Киренскэй, доруобуйа харыстабылын управлениетын сэбиэдиссэйэ — И.Н. Скрябин уо.д.а. * [[Тохсунньу 21]] — Саха сиринээҕи Ситэриилээх Киин кэмитиэт (ЯЦИК) бастакы сиэссийэтигэр Бэрэстээтэлинэн [[Былатыан Ойуунускай|Былатыан Ойуунускайы]] талбыттар. * [[Тохсунньу 31]] — Совнарком уурааҕынан Совнарком бөрөсүүдьүмэ анаммыт: бэрэстээтэл И.Н. Барахов, чилиэннэр — А.Д. Стефанюк уонна А.А. Семенов. === Олунньу === * [[Олунньу 2]] — Полковник Рейнгард баһылыктаах пепеляевецтар офицерскай батальоннара соһуччу саба түһэн [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. Кыргыһыыга үрүҥнэртэн 20 киһи өлбүт, 32 киһи бааһырбыт, кыһыллартан 3 киһи өлбүт, 49 киһи билиэҥҥэ түбэспит. Бу буолуон 4 күн иннинэ [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амматтан]] [[Уус-Майа улууһа|Уус-Майа]] диэки үрүҥнэргэ утары айаннаабыт эбит. * [[Олунньу 13]] — [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (өрүс)|Амма өрүһүн]] хочотугар киирэн [[Саһыл Сыһыы]] диэн сиргэ үрүҥнэри кытары кыргыспыт. Аатырбыт 18 хонуктаах ''Саһыл Сыһыы көмүскээһинэ'' саҕаламмыт. * [[Олунньу 24]] — Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ сытар [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] этэрээтигэр көмөлөһөр соруктаах [[Курашов Ефим Иванович|Ефим Курашов]] 537 киһилээх этэрээтэ [[Чурапчы]]ттан тахсыбыт. Эмиэ бу күн Дьокуускайтан [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] сүрүн күүстэрин урусхаллыыр соруктаах [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] 600 киһилээх экспедиционнай этэрээтэ Аммаҕа ыытыллыбыт<ref>НА РС (Я). Ф. 209. Оп. 1. Д. 136. Л. 80; История Якутии., 2005, с. 38</ref>. Байкалов хамаандатыгар ГПУ дивизиона (И. Мизин хамандыырдаах), ЧОН батальона уонна [[Якнарревдот]] аттаах этэрээтэ киирбиттэрэ<ref>[https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar День в календаре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219155711/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar |date=2024-12-19 }}, Наассыйа бибилэтиэкэтин ситим-сирэ</ref>. * [[Олунньу 27]] — [[Чурапчы]]ттан [[Амма (улуус киинэ)|Амма]]ҕа айаннаан иһэр [[Ефим Курашов]] кыһыл этэрээтэ генерал [[Ракитин Василий Александрович|Ракитин]] уонна полковник Худояров үрүҥ этэрээтин 3 чаастаах кыргыһыы түмүгэр кыайбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 2]] — Үрүҥ [[Пепеляев Анатолий Николаевич|генерал Пепеляев]] күүстэрин кытары быһаарыылаах кыргыһыы буолбут. 6 чаастаах хапсыһыы кэнниттэн [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]] кыһыл этэрээтэ [[Амма (улуус киинэ)|Амма солобуодатын]] ылбыт. * [[Кулун тутар 3]] — [[Курашов]] уонна [[Мизин]] этэрээттэрэ [[Саһыл Сыһыы]] осадатын устубуттар. * [[Кулун тутар 4]] — [[Курашов Ефим Иванович|Ефим Курашов]] этэрээтэ [[Амма нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Амма]] сэлиэнньэтиттэн 18 биэрэстэлээх сиргэ Саһыл Сыһыыга төгүрүктээһиҥҥэ 18 хонук олорбут [[Строд Иван Яковлевич|Иван Строд]] этэрээтин быыһаабыт. * [[Кулун тутар 4]] — [[Семен Канин]] баһылыктаах үрүҥ этэрээтэ [[Орто Халыма]]ны ылбыт. Ревкомовецтары уонна атын кыһыллары өлөрбөтөхтөр, үүрэн эрэ кэбиспиттэр. * [[Кулун тутар 15]] — кыһыллар генерал Ракитин этэрээтин кытта сэриилэһэн баран [[Мүрү]] сэлиэнньэтин (билигин [[Уус-Алдан улууhа|Уус Алдан]] [[Бороҕон|Бороҕоно]]) ылбыттар. * [[Кулун тутар 16]] — Кыһыллар генерал Ракитин үрүҥ этэрээтин тобоҕун кытары кылгас хапсыһыы кэнниттэн Мүрү сэлиэнньэтин (билиҥҥитэ [[Бороҕон (Уус-Алдан улууһа)|Бороҕону]]) ылбыттар. === Муус устар === * [[Муус устар 6]] — [[Саха АССР]] бырабыыталыстыбата [[Алдан улууһа|Алдаҥҥа]] Томмот уонна Орто Салаа үрэхтэригэр Вольдемар Бертин уонна хайа маастара Кузьма Низковских баһылыктаах көмүс көрдүүр бөлөҕү ыыппыт. Аны сайын Вольдемар Бертин уонна бу эргин олохсуйбут саха [[Михаил Тарабукин]] Незаметнай үрэҕэр [[кыһыл көмүс]] булбуттара, [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммута. * [[Муус устар 15]] — Диабеттаахтарга инсулин аныыр буолбуттар. * [[Муус устар 18]] — [[Дзержинскэй Феликс Эдмундович|Ф. Э. Дзержинскэй]] ыйыытынан «Динамо» спортуопсастыба тэриллибит. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — Саһыл Сыһыыга хотторон баран [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] [[Айаан|Айааҥҥа]] төннөн тиийбит. * [[Ыам ыйын 4]] — «[[Саха омук (уопсастыба)|Саха омук]]» культурнай сырдатар уопсастыба бырабылыанньата [[Максим Аммосов|М. К. Аммосовка]] «Саха омук» бочуоттаах чилиэнин аатын иҥэрбит. Төрүөтэ: Саха уобалаһыгар автономияны ыларга дохсуннук уонна сыралаһан охсуспутун иһин. * [[Ыам ыйын 13]] — [[Саха хомсомуолун уобаластааҕы I сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик" уонна "Эдэр коммунист"). * [[Ыам ыйын 29]] — [[ССРС]]-ка [[Аан дойдутааҕы Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый хамсааһыннара|Кыһыл Кириэс уонна Кыһыл Ый Сойуустара]] тэриллибит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 6]] — Соловки арыыга хаайыы лааҕыр аһыллыбыт. Саха сиригэр гражданскай сэрии үрүҥнэр өттүлэригэр кыттыылаахтарын бу лааҕырга ыыталлара. * [[Бэс ыйын 7]] — [[Охуоскай]]га кыһылларга бэринимээри бэйэтин ытыммыт [[Ракитин Василий Александрович|генерал Ракитин]] өлбүт. Кини Гражданскай сэриигэ өлбүт бүтэһик генерал буолбута. * [[Бэс ыйын 17]] — [[Вострецов Степан|Степан Вострецов]] кыһыл этэрээтэ [[Айаан]] пордун ылбыт. Кыһыллар [[Пепеляев Анатолий Николаевич|генерал Пепеляев]] этэрээтин эмискэччи төгүрүйэн охсуһуута суох 103 офицеры, 230 саллааты, ону кытары [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляевы]] бэйэтин билиэн ылбыттар. * [[Бэс ыйын 19]] — [[Алдан (куорат)|Алдан куората]] олохтоммут. Бу күн Незаметнай үрэҕэр аҕыйах билэр дьонун кытары көмүс сууйа сылдьар саха [[Михаил Тарабукин]] уонна [[Дьокуускай]]тан кэлбит трудовой артель салайааччыта латыш Вольдемар Бертин [[кыһыл көмүс]] булбуттар. * [[Бэс ыйын 24]] — САССР Совнаркомун иһинэн былаанныыр хамыыһыйа тэриллибит (1947 с. Совмин Госплана диэн ааттаммыта) * [[Бэс ыйын 25]] — Саха сирин идэлээх сойуустарын бастакы сийиэстэрэ саҕаламмыт. 32 делегат кыттыбыт. * [[Бэс ыйын 28]] — «Известия» хаһыакка Тихон патриарх сэбиэскэй былааһы билинэргэ ыҥырар суруга тахсыбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 17]] — [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] салайааччылаах үрүҥ этэрээттэрэ [[Айаан|Айааҥҥа]] кыһылларга бэриммиттэр. * [[От ыйын 23]] — [[ВЦИК]] уурааҕынан [[Лаамы-Эбээн национальнай уокурук|Лаамы]] уеһа Саха Өрөспүүбүлүкэтиттэн араарыллан [[Камчатка кыраайа|Камчаатка]] уобалаһыгар бэриллибитэ. * [[От ыйын 24]] — Туурсуйа (ол саҕана өссө да [[Осмаан Импиэрийэтэ|Османнар Импиэрийэлэрэ]]) элбэх дойду коалициятын утары ([[Улуу Британия|Англия]], [[Быраансыйа|Франция]], [[Италия]], [[Греция]] уонна [[Армения]]) 1919-1922 сылларга буолбут сэриигэ кыайыыны ситиһэр уонна ол түмүгүнэн бу күн Лозаннаҕа эйэ сөбүлэҥин түһэрсэр. Ол сөбүлэҥҥэ олоҕуран Османнар Импиэрийэлэрэ суох буолар уонна билиҥҥи Туурсуйа үөскүүр. * [[От ыйын 25]] — Карелиятааҕы үлэ коммуната (автономнай уобалас холбоһуга) РСФСР иһинэн [[Карелия Өрөспүүбүлүкэтэ|Карелия автономиялаах өрөспүүбүлүкэтин]] статуһун ылбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 1]] — [[Исидор Барахов]] Үлэ уонна Оборона Сэбиэтигэр ыыппыт суругар [[Өлүөнэ өрүс пароходствота|Өлүөнэ өрүс пароходствотын]] тэрийиини туруорсубута. * [[Атырдьах ыйын 4]] — Бүлүү уокуругун 2-3 учаастактарыгар норуодунай судьуйанан 1902 сыллаахтан Үөһээ Бүлүү Хоротугар олохсуйбут сыылынай [[Дягилев Андрей Алексеевич|Андрей Дягилев]] анаммыт. Бу киһи Порт-Артурга (билигин Кытай Далянь куората) сулууспалыы сылдьан бэлиитикэҕэ буруйданан хаатыргаҕа ыытыллыбыта, кэлин Саха сиригэр көскө кэлэн олохсуйбута, саха кыыһын ойох ылан элбэх оҕону төрөппүтэ. 1926 сыллаахтан 1934 сыллаахха өлүөр диэри [[Хоро Г.Н. Чиряев аатынан орто оскуолата|Хоро оскуолатын]] салайбыта. * [[Атырдьах ыйын 19]] ** Москубаҕа билиҥҥи Горькай аатынан паарка оннугар Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын уонна кустарнай бырамыысыланнаһын быыстапката аһыллыбыт. Кэлин [[ВДНХ]] аһылларыгар олук буолбута. ** «Персей» диэн бастакы сэбиэскэй чинчийэр аал бастакы эриэйсигэр аттаммыт. * [[Атырдьах ыйын 26]] — [[Владивосток]]тан "Ставрополь" борохуотунан кэлбит кыһыл этэрээт [[Орто Халыма]]ны үрүҥнэртэн босхолообут. Сотору кэминэн үрүҥнэр тобохторо хотугу улуустарга барыларыгар кэйгэллэммиттэрэ. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] ''Улахан Канто сирин хамсааһыныгар'' [[Токио]] уонна [[Иокогама]] урусхалламмыттар, 105 000 киһи өлбүт. Дьоппуоннар истэригэр бу алдьархай [[европа]]лыы сиэринэн-майгынан, [[демократия]]нан аһара үлүһүйүү сэтигэр буолбут диэн санаа олохсуйбут. Ону таһынан уоттааһыҥҥа кэриэйдэри буруйдаабыттара, онтон сылтаан 6600 кэриэйи, ол иһигэр Арассыыйаттан тиийбит 60-ча киһини, өлөрбүттэрэ. Бу быһылаан кэнниттэн онно эмиграцияҕа олорбут сахалар В. И. Новгородов, Г. С. Ефимов, П. Д. Яковлев, Г. М. Кузьмин уонна Г. В. Никифоров Дьокуускай атыыһытын П. А. Кушнарев өйөбүлүнэн Кытайга, оттон К.В. Ксенофонтов Хотугу Америкаҕа күрээбиттэрэ<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=Якутская эмиграция: особенности адаптации и коммуникации|издание=Научный диалог|автор=Антонов Егор Петрович, Антонова Венера Николаевна|год=2019|номер=11|страницы=228-244}}Якутская эмиграция: особенности адаптации и коммуникации</ref>. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 7]] — Дойдулар ардыларынааҕы холуобунай полиция организацията — [[Интерпол]] — тэриллибит. * [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Бүтүн Арассыыйатааҕы көрбөттөр уопсастыбалара]] тэриллибит. * [[Балаҕан ыйын 19]] — ЯЦИК иһинэн Физкультура сэбиэтин тэрийэр туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа тахсыбыт. * [[Балаҕан ыйын 30]] — [[Москуба]]ҕа Бүтүн Арассыыйатааҕы тыа хаһаайыстыбатын I быыстапкатыгар [[Саха АССР]] павильона аһыллыбыт. Тэрийээччи [[Никифоров-Күлүмнүүр|В.В. Никифоров-Күлүмнүүр]] тыл эппит. Онно 40-ча экспонаат кыттыбыт. Онтон сороҕо эһиилигэр Рим куоракка буолбут Аан дойдутааҕы быыстапкаҕа ыытыллыбыт. === Алтынньы === * [[Алтынньы 13]] — [[Туурсуйа]] киин куората [[Истанбул]]тан [[Анкара]]ҕа көһөрүллүбүт. * [[Алтынньы 16]] — [[Walt Disney Company]] төрүттэммит. Билиҥҥитэ Walt Disney аан дойдуга биир саамай улахан финансовай бүддьүөттээх, элбэх барыһы киллэрэр медиакорпорация буолар. Уолт Дисней компаниятын Дьулус съеһэ. * [[Алтынньы 29]] — [[Осман Импиэрийэтэ]] ыһыллыбытын кэннэ [[Түркийэ|Туурсуйа Өрөспүүбүлүкэтэ]] тэриллибит. Бастакы бэрэсидьиэнинэн [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемал]] (кэлин Ататүрк диэн буолбут). * [[Алтынньы 29]] — ЯЦИК уонна Совнарком уураахтарынан Үөрэх наркомата уонна Доруобуйа хзарыстабылын управлениета холбоһон Үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомата буолбуттар. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 8]] — [[Германия]]ҕа [[Мюнхен]] куоратыгар ''Пиибэ путча'' буолбут. [[Адольф Гитлер]] бэйэтин куомуннаахтарын кытары судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабыта кыаллыбытах. Гитлер судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйданан 5 сыллаах түрмэ хаайыытыгар ууруллубут, ол эрээри 9 ый ааспытын кэннэ босхоломмут. Бу путч кинини Германия үрдүнэн аатырдыбыта. * [[Сэтинньи 15]] — [["Кыым"]] хаһыат маҥнайгы нүөмэрэ тахсыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 10]] — [[Ахсынньы 15|15]] — [[Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ (1923)|Сэбиэттэр Бүтүн Саха сиринээҕи II сийиэстэрэ]] буолбут. Отчуоттуур дакылааты Совнарком бэрэстээтэлэ И.Н. Барахов оҥорбут. Сийиэс бырабыыталыстыба үлэтин өйөөбүт, сэбиэскэй былааһы салгыы бөҕөргөтөр, оройуоннааһыны түргэтэтэр, нэһилиэнньэ уопсай култууратын үрдэтэр уонна төрөөбүт тылынан ааҕыыны-суруйууну сайыннарар туһунан сорук туруорбут. == Төрөөбүттэр == * [[Павлов Семён Павлович]] — Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа, разведчик. * [[Тохсунньу 15]] — [[Каратаев Игнатий Иванович]], үөрэх кинигэлэрин ааптардара, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. * [[Тохсунньу 30]] — [[Леонид Гайдай]] — киинэ режиссёра, сценарист, артыыс, [[ССРС]] норуодунай артыыһа. * [[Олунньу 20]] — [[Егоров Прокопий Иванович (суруналыыс)|Прокопий Егоров]] (7.11.1978 өлб.) — суруналыыс уонна суруйааччы, "[[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]" хаһыат тутаах эрэдээктэрэ, "[[Молодежь Якутии (хаһыат)|Молодежь Якутии]]" хаһыат бастакы эрэдээктэрэ, "[[Кыым (хаһыат)|Кыым]]" хаһыат эппиэттиир сэкиритээрэ. Иккис Аан дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Кулун тутар 4]] — [[Шепелева Надежда Семеновна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа (2013). * [[Кулун тутар 17]] — [[Илин Хаҥалас улууһа|Илин-Хаҥалас улууһугар]] Наахара нэһилиэгэр [[Николай Иванович Устинов - Буйака|Николай Устинов - Буйака]] — Нам улууһун Таастааҕар учууталлаабыт, саҥа суруйан испит суруйааччы, Аҕа дойду сэриитигэр баран 1945 с. өлбүтэ. * [[Кулун тутар 18]] — [[Баишев Николай Николаевич|Николай Баишев-I]] — аатырбыт 1945 сыллааҕы "Верхоянскай—Дьокуускай—Верхоянскай" хайыһар эспэдииссиэйтин чилиэнэ. * [[Муус устар 1]] — [[Габышев Лев Михайлович]], саха худуоһунньуга, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[Муус устар 18]] — [[Апросимов Георгий Ефимович]], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, учуутал. * [[Ыам ыйын 6]] — Владимир Абрамович Этуш төрөөбүт, театр уонна киинэ артыыһа, педагог («Кавказская пленница», «Иван Васильевич меняет профессию»). * [[Бэс ыйын 17]] — [[Мухамедьяров Шамиль Фаттыхович|Шамиль Мухамедьяров]] — түүр омуктарын орто үйэтинээҕи устуоруйатын (ол иһигэр сахалары) үөрэппит биллиилээх чинчийээччи. * [[От ыйын 1]] — Бүлүү Баппаҕаайытыгар [[Николаев Иван Егорович|Иван Николаев]], биллиилээх булчут. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Бажов Николай Иванович|Николай Бажов]] (1959 өлб.), композитор, педагог, аан бастаан саха остуоруйатын ("Чурумчуку") муусукаҕа түһэрбит киһи. Быйыл төрөөбүтэ 100 сылын туолла. * [[Атырдьах ыйын 27]] — [[Никифоров Семен Осипович]] (1923—1980), саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. * [[Балаҕан ыйын 1]] — [[Николаев Семен Иванович (Сомоҕотто)]] (1923—2004), история билимнэрин кандидата. * [[Балаҕан ыйын 16]] — [[Ли Куан Ю]] — [[Сингапур]] маҥнайгы премьер-миниистирэ (1959—1990), Сингапур экэниэмикэтин сөҕүмэрдик сайыннарбыт салайааччы. * [[Алтынньы 6]] — [[Кемаль, Яшар|Яшар Кемаль]] — курд омуктан төрүттээх [[Турция]] реалист-прозаига, бэйиэтэ уонна быраабы көмүскээччитэ. Элбэх төгүл литэрэтиирэҕэ [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтигэр]] хандьытаат буолбутунан, ону кытта, тутулуга суох Курдистаны олохтооһун уонна Турцияҕа гражданскай уопсастыбаны тэрийээһин актыыбынай кыттыылааҕа буоларынан биллибит. * [[Ахсынньы 5]] — [[Копырин Николай Захарович]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, тыл үөрэҕин билимнэрин кандидата, литератураны ырытааччы. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 20]] — [[Сухэ-Батор]] (1893 төр.), [[Монголия]] өрөбөлүүссүйэтин салайааччыта. == Литература == * {{книга|автор=Калашников А. А.|заглавие=Якутия. Хроника, факты, события: 1917-1953 г. ч.2|место=Дьокуускай|издательство=Бичик|год=2004}} [[Категория:1923]] iesbdddw405dpjic1bquy52pcu74tk0 0 6427 428579 420661 2026-05-14T04:39:46Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 428579 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1933}} '''1933''' сыл. == Түбэлтэлэр == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 3]] — [[ЯЦИК]] Президиума [[Дьокуускай]]га 100 киһини бастакы кууруска үөрэтэр пединститут тэрийэр туһунан быһаарыы ылбыт. Ол эрээри былааннаммытын курдук ол күһүн институту арыйар табыллыбатах, нөҥүө сылыгар алтынньыга эрэ аһыллыбыта, үөрэх [[алтынньы 8]] күнүгэр саҕаламмыта. * [[Тохсунньу 6]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977). * [[Тохсунньу 15]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана [[Дьокуускай]]тан [[Хабаровскай]]га диэри хайыһарынан аттаммыттар, ол күн сарсыарда салгын тэмпэрэтиирэтэ -55 °С турбут. Айан кистэлэҥ эбит. Хайыһардьыттар хотугу кыраайга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билээри айаннаабыттар. Хабаровскайга диэри 58 күн устата күҥҥэ ортотунан 45—59 км баран, кулун тутар 15 күнүгэр этэҥҥэ биэтэккэ тиийбиттэр. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа [[Василий Блюхер]] бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ. * [[Тохсунньу 30]] — Германия бэрэсидьиэнэ Гинденбург [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]]ы канцлерынан анаабыт, нацистар былааска кэлбиттэр. === Олунньу === * [[Олунньу 3]] — [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] Үһүс рейх тас бэлиитикэтин сүрүн соругунан ньиэмэстэр олорор эйгэлэрин Илин Европа суотугар кэҥэтии буолар диэн биллэрбит. * [[Олунньу 6]] — [[Өймөкөөн метео ыстаансыйата]] (1929 с. төрүттэммит) Саха сиригэр саамай намыһах температураны бэлиэтээбит — −67,7°С. Бу иннинэ 1926 с. геолог [[Обручев Сергей Владимирович|Сергей Обручев]], [[Черскэй сиһэ|Черскэй сиһигэр]] баран иһэн [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн]] Томторугар −71,2°С буолуон сөп диэн бэйэтин күннүгэр суруйбут. Ол эрээри кээмэйдээбитин туһунан атын докумуон хаалбатах буолан, бу билиниллибэт. * [[Олунньу 27]] — [[Берлин|Берлиҥҥэ]] Рейхстаг умайбыт. Бу кэмнэ [[Германия]]ҕа Рейхстагка быыбар айдаана буола турбут, онно нацистар [[коммунизм|коммунистары]] утары киирсибитэр. Баһаарга коммунист Маринус ван дер Люббе буруйдаммыт, ол кэнниттэн Хомуньуус баартыйата бобуллубут. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 5]] — [[Германия|Германияҕа]] быыбарга нацистар партиялара кыайбыт. * [[Кулун тутар 6]] — [[Улуу депрессия]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] «баан уоппускатын» биллэрэн, АХШ бааннарын барыларын сабан кэбиспит, үп хамсааһынан тохтоппут. * [[Кулун тутар 15]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана хайыһарынан тохсунньу 15 күнүттэн 58 күн устата айаннаан Дьокуускайтан Хабаровскайга тиийбиттэр. Айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу дойдуга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билэр соруктаахтар этэ. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа Василий Блюхер бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ. * [[Кулун тутар 18]] — Саха сириттэн 8 хайыһардьыт Дьокуускайтан Иркутскайга диэри айаннара түмүктэммит. Старт тохсунньу 6 күнүгэр «Динамо» стадионун таһыгар бэриллибитэ. Күҥҥэ ортотунан 45—50 км бараннар, 72 күн устата хайыһардьыттар 3000 км, онтон 56-тын хайыһарынан барбыттара бэлиэтэммит. Москубаттан кэлбит телеграммаҕа «Динамо түмсүү киин сэбиэтэ хоһуун «динамовецтары» туруоруллубут сыалы ситиспиккитинэн эҕэрдэлиир» диэн суруллубут. * [[Кулун тутар 20]] — [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ]] бастакы хаһыата "Колхозтаах" тахсыбыт. Бу улуус сахалыы хаһыаттарыгар үһүс хаһыат этэ (бастакылар Бүлүүгэ уонна Чурапчыга тахсыбыттара)<ref>{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}</ref>. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — соторутааҕыта рейхстаагка талыллыбыт нацистар Юлиус Штрейхер ыйыытынан-кэрдиитинэн [[дьэбириэйдэр]] бас билэр тэрилтэлэрин, маҕаһыыннарын бойкуоттаабыттар, бу Германияҕа тэрээһиннээх антисемиттыы дьайыылартан бастакылара этэ. * [[Муус устар 3]] — сэбиэскэй хирург Юрий Юрьевич Вороной [[Херсон|Херсоҥҥа]] аан дойдуга бастакынан өлбүт киһи бүөрүн тыыннаах киһиэхэ көһөрөн олордубут. * [[Муус устар 5]] — [[Амма улууһа|Аммаҕа]] улуус хаһыатын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт ("Социализм тутуутугар" диэн ааттааҕа)<ref>{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}</ref>. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 10]] — [[Германия]]ҕа нацистар маассабай кинигэ уоттаһыннарын тэрийбиттэр. * [[Ыам ыйын 17]] — [[Германия]]ҕа забастовкалыыр бобуллубут. * [[Ыам ыйын 27]] — Уолт Дисней хампаанньата «Үс сибиинньэ оҕото» диэн ойуулугу таһаарбыт. === Бэс ыйа === * Сайын — [[Пеледуй|Пеледуйга]] аал оҥорор верфь тутуута саҕаламмыт. * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Тиксии|Тиксиигэ]] Хоту муора уу суолунан [[Германия|Германияҕа]] оҥоһуллубут «Первая Пятилетка» диэн аал устан кэлбит. * [[Бэс ыйын 28]] — Москубаҕа [[сыгааннар]]ы тутан хаайыы уонна атын сиргэ көһөрүү саҕаламмыта (5 эшелонунан 5470 киһини Арҕаа Сибииргэ депортациялаабыттара). === От ыйа === * [[От ыйын 11]] — ''Наркотик хонтуруолугар дойдулар ыыкардыларынааҕы конвенция'' сокуоннай буолбут. Кэлин [[1961]] сыллаахха [[ХНТ]] кэмпириэнсийэтигэр ''Наркотиктарга биир кэлим конвенциянан'' солбуллубута. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Тиксии]] хомотуттан [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] аттаммыт. Салайааччы "Лена" пароход хапытаана П. Г. Миловзоров. Караваан састааба: "Леонград", "Революционер", "Дальстрой-1", "Дальстрой-2", "Колхозник" борохуоттар уонна 16 баарса. Улахан штормҥа түбэһэн, баарсаларын улахан аҥаарын уонна биир борохуоттарын сүтэрэн тиийиэхтээх сирдэригэр нэһиилэ тиийбиттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 16]] — [[Тиксии]] хомотуттан байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] баран иһэр [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана штормҥа түбэспит. 6 борохуоттан биирдэстэрэ уонна 16 баарсатан улахан аҥаара тимирбиттэр. 23 киһи өлбүт. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 3]] — Евгений Абалаков [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин [[Тадьикистаан|Таджикистааҥҥа]] баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м). * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Венгрия]] учуонайа Лео Сцилард [[Лондон|Лондоҥҥа]] уулуссаны туораан иһэн аатам дьаадыратын субурҕа (цепной) реакцията хайдах барарын сабаҕалаабыт. Бу арыйыыны туһанан сотору атомнай бомбаны айбыттара. * [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Тиксии|Тиксиигэ]] Хоту муора уу суолунан [[Германия|Германияҕа]] оҥоһуллубут «Первая Пятилетка» диэн [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|ГУСМП]] аала [[Архангельскай]]тан устан кэлбит. === Алтынньы === * [[Алтынньы 17]] — [[Альберт Эйнштейн]] [[АХШ]]-га нацистыы [[Германия]]ттан күрээн тиийбит. * [[Алтынньы 29]] — [[Алдан улууһа|Алдан]] оройуонугар [[Лебединай]] рудник үлэҕэ киирбит. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Германия]] [[Түмэн]]игэр быыбар түмүгэр 92% куолаһы нацистар баартыйалара ылбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 5]] — Саха АССР Совнаркома «Дьокуускайга уу ситимин тутарга» диэн быһаарыы ылбыт. * [[Ахсынньы 5]] — [[АХШ]]-ка 14 сыллаах дойду үрдүнэн арыгы бобуута көтүрүллүбүт. Ол эрээри элбэх штат, резервация, уокурук уонна куорат арыгыны хааччахтааһыны хаалларбыттара. * [[Ахсынньы 28]] — [[Гоголев Степан Филиппович|Степан Гоголев]] (1896 с.т.), Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. == Төрөөбүттэр == * [[Васильева Пелагея Васильевна]] — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ. * [[Тохсунньу 19]] — [[Стрекаловскай Василий Михайлович|Василий Стрекаловскай]] — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, [[Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана|Норуоттар Доҕордоһууларын уордьанын]] кавалера (1982). * [[Кулун тутар 3]] — [[Кузьмина Анна Ивановна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа. * [[Кулун тутар 10]] — [[Волков Николай Николаевич]], Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогика билимнэрин кандидата, Россия уонна Саха Сирин үтүөлээх тренерэ. * [[Муус устар 25]] — [[Захаров Петр Алексеевич]], скульптор. * [[Муус устар 27]] — [[Федоров Василий Игнатьевич]], устуоруйа билимин дуоктара. * [[Ыам ыйын 1]] — [[Третьяков Май Саввич]], саха биллиилээх тутааччыта, РСФСР үтүөлээх тутааччыта. * [[Ыам ыйын 12]] — [[Максимов Дмитрий Кузьмич]] (1933—1995), искусствоведение кандидата. * [[Ыам ыйын 15]] — Сулҕаччы Бабаҕатыгар Оҕо Мэҥэтэ алааска холкуостаах кэргэнигэр саха эстрадатын бастакы үҥкүүһүттэритттэн биирдэстэрэ [[Неустроев Дмитрий Михайлович|Дмитрий Неустроев]]. * [[Бэс ыйын 22]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич]] (1933—1992), саха уонна долган фольклорыгар специалист. * [[От ыйын 18]] — бэйиэт [[Евтушенко Евгений |Евгений Евтушенко]]. * [[От ыйын 22]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич|Прокопий Ефремов]] (20.01.1992 өлб.) — саха фольклорун чинчийээччи, [[дулгааннар|дулгаан]] фольклорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, [[ССРС]] билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архыыбыгар (Москуба) [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] «Эллэйадатын» булбуттаах. * [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Долгунов Василий Софронович]], РФ уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, педагогика билимнэрин кандидата. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Дадаскинов Степан Егорович]], РСФСР уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, бэйиэт уонна прозаик. * [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Говоров Иннокентий Иннокентьевич|Иннокентий Говоров]] — [[Чурапчылары көһөрүү|Чурапчы көhүүтүн]] кыттыылааҕа, Арассыыйа тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууhун]] Бочуоттаах гражданина, "Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин" II истиэпэннээх уордьан мэтээлин кавалера, үлэ, тыыл ветерана. * [[Балаҕан ыйын 26]] — [[Алексеев Иван Гаврильевич]], бэйиэт, драматург. * [[Алтынньы 8]] — [[Скрябин Валерий Степанович|Валерий Скрябин]] — 1962-1966 сылларга [[РСФСР]] Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. [[Амма улууһа|Амма улууһун]] уонна [[Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Абаҕа нэһилиэгин]] бочуоттаах олохтооҕо. * [[Алтынньы 23]] — [[Бочаров Виктор Иванович]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, техническэй билимнэр кандидаттара. * [[Сэтинньи 14]] — [[Слобожанин Николай Николаевич]], Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[Ахсынньы 22]] — [[Сивцев Василий Тарасович]], поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, РФ уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ. * [[Ахсынньы 28]] — Сунтаар улууһун Илимнииригэр [[Мохотчунова Александра Николаевна|Александра Мохотчунова]] — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ. == Өлбүттэр == * [[Гоголев Степан Филиппович]] — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы. * [[Ахсынньы 22]] — [[Черных-Якутский Петр Никодимович]] (1882—1933), поэт. * [[Ахсынньы 28]] — [[Гоголев Степан Филиппович]] (1896—1933), Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. * [[Бэс ыйын 20]] — [[Клара Цеткин]] (1857 төр.), дьахталлар бырааптарын туруулаһааччы. [[Категория:1933|*]] k0e8i0sdgs0wg5aroauvj1sxjk837sv 0 6456 428580 416774 2026-05-14T04:41:06Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[1948]] сирэй аатын маннык [[1948 сыл]] уларыппыт 416774 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1948}} '''1948''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 7]] — Ойрот автономиялаах уобалаhын (Ойро́тская автоно́мная о́бласть) аата Хайалаах Алтаай автономиялаах уобалаhа (Го́рно-Алта́йская автоно́мная о́бласть) диэҥҥэ уларыйбыт. Билигин — [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]]. === Олунньу === * [[Олунньу 4]] — Цейлон ([[Шри Ланка|Шри-Ланка]] диэн ааттаммыта) [[Британия Холбоһуга|Биритээнньийэ Холбоһугар]] киирэр тутулуга суох дойду буолбут. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 20]] — ВКП (б) Киин кэмитиэтэ Югославия салалтатын маркстыы идьэлиэгийэттан туорааһыҥҥа аһаҕастык буруйдаабыт. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — [[Фарер арыылара]] [[Дания]]ттан автономияны ылбыттар. * [[Муус устар 3]] — [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ Гарри С. Трумэн [[Маршалл былаана|Маршалл былаанын]] бигэргэтэн, 5 миллиард дуоллары 16 дойдуга көмө быһыытынан ыытарга уураахтаабыт. * [[Муус устар 7]] — ВОЗ устааба олоххо киирбит. Бу күн билигин [[Чөл турук күнэ|Чөл турук күнүн]] быһыытынан бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 28]] — [[Саха сиринээҕи Наука киинэ|Саха сиринээҕи наука чинчийэр базата]] тэриллибит (билигин Саха сиринээҕи Наука киинэ, ЯНЦ ЯФ СО РАН). === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — [[Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|КНДР]] (Хотугу Кэриэйэ) тэриллиитэ биллэриллибит. * [[Ыам ыйын 3]] — Японияҕа аан бастаан Конституция күнүн бэлиэтээбиттэр. * [[Ыам ыйын 14]] — [[Исраил|Израиль]] тутулуга суох судаарыстыба буолбут, быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыба төрүттэммит. Дэкилэрээссийэ тахсаатын кытта аттыгар сытар арааб дойдулара саба түспүттэрэ. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Палестина]]ҕа Британия мандаата тохтоотун кытта Эгиипэт, Трансиордания, Ливан, Сирия, Ираак уонна Сауд Аравията Израильга саба түспүттэр, [[Араабтар уонна Израиль ыккардынааҕы 1948 сыллааҕы сэрии]] саҕаламмыт. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Литва]]ҕа «ойуур бырааттарыгар» кытта сылдьыбыт, кинилэргэ көмөлөспүт дьону уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин депортациялыыр икки хонуктаах эпэрээһийэ түмүктэммит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 7]] — Эдвард Бенеш [[Чехословакия]] саҥа конституциятыгар илии баттаабакка бэрэсидьиэн солотуттан барбыт. Бу иннинэ, олунньу 25 күнүгэр дойду түмэнин бэрэссэдээтэлэ буолан олорор хомуньуус Клемент Готвальд забастовканан куттаан уонна Сэбиэскэй Сойуус көмөтүнэн кинини күһэйэн бэйэтин бырабыыталыстыбатын олордубута. Бенеш барбытын кэннэ Чехословакияҕа былааска бүтэһиктээхтик хомуньуустар кэлбиттэрэ. * [[Бэс ыйын 9]] — [[ЮНЕСКО]] эгидатынан Архыыптар аан дойдутааҕы сүбэлэрэ олохтоммут. === От ыйа === * [[От ыйын 1]] — Түөрт хонук үлэлээн баран [[Саха сирин суруйааччыларын II сийиэстэрэ]] түмүктэммит. * [[От ыйын 24]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] ''Нагорнай'' уулусса [[Поярков]] уулусса уонна ''Мархинская'' уулусса [[Стадухин]] уулуссата буолбуттара. * [[От ыйын 29]] — [[Олимпиада]]: XIV Оонньуулар: Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан 12 сыл ыытыллыбатах оонньуулар Лондоҥҥа арыллыбыттар. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 5]] — Сылгыһыттар ''Константинов Р.И.'' ([[Чурапчы улууһа|Чурапчы]]) уонна ''Степанов А.Е.'' ([[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас]]) Социалистическай Үлэ геройдара буоллулар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Ким Ир Сен]] [[Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ]] (Хоту Кэриэйэ) тэриллиитин туһунан биллэрбит. Бу иннинэ аҕай [[атырдьах ыйын 15]] күнүгэр [[Соҕуруу Кэриэйэ]] эмиэ бэйэтэ туспа өрөспүүбүлүкэ буолбута. * [[Балаҕан ыйын 13]] — соторутааҕыта Британияттан тутулуга суох буолбут [[Ииндийэ]] сэриилэрэ Хайдарабад штааты сэриилии аттаммыттар. Дьиҥэр Британия субконтинентан тахсан биэрбитин кэнниттэн штааттар бары туһунан судаарыстыба буолар кыахтаахтара, ол эрээри бу кэмҥэ диэри бары Ииндийэҕэ эбэтэр [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] холбоспуттара, арай саамай баай штаат Хайдарабад туспа хаалбыта. Бу кимэн киирии түмүгэр штаат Ииндийэ сорҕотунан буолбута. * [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] механик Соитиро Хонда [[Honda|Honda Motor]] хампаанньаны тэрийбит. === Алтынньы === * [[Алтынньы 5]] — [[Дьокуускай]]га ''Иркутскай уулуссатын'' [[Дежнёв Семён Иванович|Дежнев]] аатынан ааттаабыттар. * [[Алтынньы 5]] — [[Ашхабад]] куоракка буолбут сир хамсааһыныттан 10 000-тан 110 000 диэри киһи өлбүт. * [[Алтынньы 6]] — [[Туркменистан]] киин куоратыгар [[Ашхабад]]ка 7,3 магнитудалаах сир хамсааһына буолбут. Куорат 100 тыһыынча кэриҥэ олохтооҕуттан үс гыммыт биирэ өлбүт. Дьиэ-уот үксэ сиикэй кирпииччэнэн тутуллубут буолан сир хамсааһынын тулуйбакка урусхалламмыт. Бу аан дойду устуоруйатыгар саамай алдьатыылаах сир хамсааһыннарыттан биирдэстэрэ. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Токио]]ҕа дойдулар ардыларынааҕы байыаннай түрүбүнээл сэттэ дьоппуон салайааччытын (ол иһигэр Хидеки Тодзё диэн генераалы) Иккис аан дойду сэриитигэр оҥорбут буруйдарын иһин өлөрөргө уурбут. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы]] — 24 спортсменнаах Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандата РСФСР норуоттарын кыһыҥҥы Спартакиадатыгар кытынна. * [[Ахсынньы 10]] — [[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|ХНТ]] Генеральнай Ассамблеята [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията|Киһи быраабын биирдэһиллибит декларациятын]] ылыммыт. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ|Хотугу Кэриэйэ]]ттэн тиһэх сэбиэскэй сэриилэр тахсыбыттар. == Төрөөбүттэр == * [[Павлов Алексей Гаврилович]]- ХИФУ геологоразведочнай факультетын хостонор баайдары көрдүүр уонна чинчийэр кафедратын доцена * [[Тохсунньу 10]] — [[Алексеев Артур Николаевич|Артур Алексеев]] — Саха сирин бэлиитигэ, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] X, XI ыҥырыыларын дьокутаата; [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин]] XII ыҥырыытын дьокутаата; Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Ил Түмэн|Ил Түмэнин]] I, II ыҥырыыларын дьокутаата. * [[Тохсунньу 30]] — [[Игнатьев Владимир Никифорович]] — саха худуоһунньук-дизайнера, график. * [[Кулун тутар 18]] — [[Божедонова Анастасия Николаевна|Анастасия Божедонова]] — СӨ бэрэсидьиэнин Ыал уонна оҕо дьыалаларын Кэмитиэтин салайааччыта буола сылдьыбыт, CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология билимин хандьыдаата. * [[Кулун тутар 23]] — [[Варламова Анастасия Николаевна]] (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. * [[Муус устар 15]] — [[Атласова Валентина Иннокентьевна]] - саха култууратын пропагандииһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо. * Муус устар 15 — [[Брагина Дарья Григорьевна]] — историческай билим доктора. * [[Бэс ыйын 12]] — Кыраайы үөрэтээччи [[Давыдов Иннокентий Иннокентьевич|Иннокентий Давыдов]], [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгин]] туһунан кинигэ ааптара. * [[Бэс ыйын 24]] — [[Самойлов Аркадий Васильевич |Аркадий Самойлов]] — композитор, Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[От ыйын 22]] — [[Курчатова Зинаида Капитоновна]] - - саха живописеһа. * [[От ыйын 27]] — [[Лиханов Владимир Иванович]] — (27.07.1948—27.07.2003) — филология билимин кандидата. * [[Атырдьах ыйын 1]] — Горнай оруйуонун Кировскай нэһилиэгэр [[Филиппова Августина Николаевна |Августина Филиппова]], модельер. * [[Атырдьах ыйын 10]] – [[Марфусалова Августа|Августа Марфусалова]], техник-геофизик, учуутал, түмэт дьайыксыт, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата, Алдан улууһун Ытык киһитэ. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Лугинов Николай Алексеевич]] - саха норуот суруйааччыта, СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Духуобунас академиятын вице-президена. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Ехануров Юрий Иванович]], 2005 - 2006 сылларга [[Украина]] премьер-министра, 2007 - 2009 сылларга Украина оборуонатын миниистирэ. * [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Попова Зоя Гаврильевна]] — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа. * [[Балаҕан ыйын 23]] — [[Тарасов Юрий Степанович]] — социология билимин кандидата, * [[Алтынньы 5]] — [[Марков Федор Иванович]], муосчут, СӨ норуот худуоһунньуга. * [[Алтынньы 11]] — [[Кузьмин Вадим Романович]] (1948 - 2008), техника наукаларын доктора, профессор, СӨ НА академига. * [[Сэтинньи 7]] — [[Иван Ярыгин]] — [[көҥүл тустуу]]га икки төгүллээх олимпийскэй чөмпүйүөн (1972, 1976), [[ССРС]] үтүөлээх тренерэ, дойдулар ардыларынааҕы категориялаах судьуйа. * [[Сэтинньи 8]] — [[Жегусов Федор Степанович]] - саха живописеһа, * [[Ахсынньы 2]] — [[Дьяконов Афанасий Лукич]] (02.12.1948—13.07.1990) — история билимин кандидата. * [[Ахсынньы 20]] — [[Захаров Николай Семенович]] (Сахаачча) (20.12.1948—1969) — саха аатырбыт тустууга. * [[Ахсынньы 21]] — [[Сэмюэль Джексон]] — [[АХШ|Америка]] киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, продюсер. * [[Ахсынньы 24]] — [[Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)|Петров Пантелеймон Пантелеймонович]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 30]] — [[Моhандас Карамчанд Ганди]] * [[Олунньу 11]] — [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]] — сэбиэскэй тыйаатыр уонна киинэ режиссера, худуоһунньук, сценарист, ускуустубаны чинчийээччи, педагог. [[РСФСР]] ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ (1935 сыл). * [[От ыйын 15]] — [[Сэһэн Боло|Боло Семен Иванович]], фольклорист. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Джордж Стефенсон]] (1781 төр.) — [[Англия]] айааччыта, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ. [[Категория:1948|*]] ghxp7vjgfx1gvdupofch1az3x9v5lxi 428582 428580 2026-05-14T04:43:21Z Ojkhol 24881 /* Алтынньы */ 428582 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1948}} '''1948''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 7]] — Ойрот автономиялаах уобалаhын (Ойро́тская автоно́мная о́бласть) аата Хайалаах Алтаай автономиялаах уобалаhа (Го́рно-Алта́йская автоно́мная о́бласть) диэҥҥэ уларыйбыт. Билигин — [[Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ]]. === Олунньу === * [[Олунньу 4]] — Цейлон ([[Шри Ланка|Шри-Ланка]] диэн ааттаммыта) [[Британия Холбоһуга|Биритээнньийэ Холбоһугар]] киирэр тутулуга суох дойду буолбут. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 20]] — ВКП (б) Киин кэмитиэтэ Югославия салалтатын маркстыы идьэлиэгийэттан туорааһыҥҥа аһаҕастык буруйдаабыт. === Муус устар === * [[Муус устар 1]] — [[Фарер арыылара]] [[Дания]]ттан автономияны ылбыттар. * [[Муус устар 3]] — [[АХШ]] бэрэсидьиэнэ Гарри С. Трумэн [[Маршалл былаана|Маршалл былаанын]] бигэргэтэн, 5 миллиард дуоллары 16 дойдуга көмө быһыытынан ыытарга уураахтаабыт. * [[Муус устар 7]] — ВОЗ устааба олоххо киирбит. Бу күн билигин [[Чөл турук күнэ|Чөл турук күнүн]] быһыытынан бэлиэтэнэр. * [[Муус устар 28]] — [[Саха сиринээҕи Наука киинэ|Саха сиринээҕи наука чинчийэр базата]] тэриллибит (билигин Саха сиринээҕи Наука киинэ, ЯНЦ ЯФ СО РАН). === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 1]] — [[Кэриэйэ Демократ Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|КНДР]] (Хотугу Кэриэйэ) тэриллиитэ биллэриллибит. * [[Ыам ыйын 3]] — Японияҕа аан бастаан Конституция күнүн бэлиэтээбиттэр. * [[Ыам ыйын 14]] — [[Исраил|Израиль]] тутулуга суох судаарыстыба буолбут, быстах кэмнээҕи бырабыыталыстыба төрүттэммит. Дэкилэрээссийэ тахсаатын кытта аттыгар сытар арааб дойдулара саба түспүттэрэ. * [[Ыам ыйын 15]] — [[Палестина]]ҕа Британия мандаата тохтоотун кытта Эгиипэт, Трансиордания, Ливан, Сирия, Ираак уонна Сауд Аравията Израильга саба түспүттэр, [[Араабтар уонна Израиль ыккардынааҕы 1948 сыллааҕы сэрии]] саҕаламмыт. * [[Ыам ыйын 23]] — [[Литва]]ҕа «ойуур бырааттарыгар» кытта сылдьыбыт, кинилэргэ көмөлөспүт дьону уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин депортациялыыр икки хонуктаах эпэрээһийэ түмүктэммит. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 7]] — Эдвард Бенеш [[Чехословакия]] саҥа конституциятыгар илии баттаабакка бэрэсидьиэн солотуттан барбыт. Бу иннинэ, олунньу 25 күнүгэр дойду түмэнин бэрэссэдээтэлэ буолан олорор хомуньуус Клемент Готвальд забастовканан куттаан уонна Сэбиэскэй Сойуус көмөтүнэн кинини күһэйэн бэйэтин бырабыыталыстыбатын олордубута. Бенеш барбытын кэннэ Чехословакияҕа былааска бүтэһиктээхтик хомуньуустар кэлбиттэрэ. * [[Бэс ыйын 9]] — [[ЮНЕСКО]] эгидатынан Архыыптар аан дойдутааҕы сүбэлэрэ олохтоммут. === От ыйа === * [[От ыйын 1]] — Түөрт хонук үлэлээн баран [[Саха сирин суруйааччыларын II сийиэстэрэ]] түмүктэммит. * [[От ыйын 24]] — [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] ''Нагорнай'' уулусса [[Поярков]] уулусса уонна ''Мархинская'' уулусса [[Стадухин]] уулуссата буолбуттара. * [[От ыйын 29]] — [[Олимпиада]]: XIV Оонньуулар: Иккис аан дойду сэриититтэн сылтаан 12 сыл ыытыллыбатах оонньуулар Лондоҥҥа арыллыбыттар. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 5]] — Сылгыһыттар ''Константинов Р.И.'' ([[Чурапчы улууһа|Чурапчы]]) уонна ''Степанов А.Е.'' ([[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас]]) Социалистическай Үлэ геройдара буоллулар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 9]] — [[Ким Ир Сен]] [[Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ]] (Хоту Кэриэйэ) тэриллиитин туһунан биллэрбит. Бу иннинэ аҕай [[атырдьах ыйын 15]] күнүгэр [[Соҕуруу Кэриэйэ]] эмиэ бэйэтэ туспа өрөспүүбүлүкэ буолбута. * [[Балаҕан ыйын 13]] — соторутааҕыта Британияттан тутулуга суох буолбут [[Ииндийэ]] сэриилэрэ Хайдарабад штааты сэриилии аттаммыттар. Дьиҥэр Британия субконтинентан тахсан биэрбитин кэнниттэн штааттар бары туһунан судаарыстыба буолар кыахтаахтара, ол эрээри бу кэмҥэ диэри бары Ииндийэҕэ эбэтэр [[Пакистаан|Пакистааҥҥа]] холбоспуттара, арай саамай баай штаат Хайдарабад туспа хаалбыта. Бу кимэн киирии түмүгэр штаат Ииндийэ сорҕотунан буолбута. * [[Балаҕан ыйын 24]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] механик Соитиро Хонда [[Honda|Honda Motor]] хампаанньаны тэрийбит. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — [[ССРС Билимин акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиала|ССРС Билимин акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалыгар]] аспирантура аһыллыбыт. * [[Алтынньы 5]] — [[Дьокуускай]]га ''Иркутскай уулуссатын'' [[Дежнёв Семён Иванович|Дежнев]] аатынан ааттаабыттар. * [[Алтынньы 5]] — [[Ашхабад]] куоракка буолбут сир хамсааһыныттан 10 000-тан 110 000 диэри киһи өлбүт. * [[Алтынньы 6]] — [[Туркменистан]] киин куоратыгар [[Ашхабад]]ка 7,3 магнитудалаах сир хамсааһына буолбут. Куорат 100 тыһыынча кэриҥэ олохтооҕуттан үс гыммыт биирэ өлбүт. Дьиэ-уот үксэ сиикэй кирпииччэнэн тутуллубут буолан сир хамсааһынын тулуйбакка урусхалламмыт. Бу аан дойду устуоруйатыгар саамай алдьатыылаах сир хамсааһыннарыттан биирдэстэрэ. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 12]] — [[Токио]]ҕа дойдулар ардыларынааҕы байыаннай түрүбүнээл сэттэ дьоппуон салайааччытын (ол иһигэр Хидеки Тодзё диэн генераалы) Иккис аан дойду сэриитигэр оҥорбут буруйдарын иһин өлөрөргө уурбут. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы]] — 24 спортсменнаах Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандата РСФСР норуоттарын кыһыҥҥы Спартакиадатыгар кытынна. * [[Ахсынньы 10]] — [[Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ|ХНТ]] Генеральнай Ассамблеята [[Киһи быраабын биирдэһиллибит декларацията|Киһи быраабын биирдэһиллибит декларациятын]] ылыммыт. * [[Ахсынньы 26]] — [[Кэриэйэ Норуотун Демократическэй Өрөспүүбүлүкэтэ|Хотугу Кэриэйэ]]ттэн тиһэх сэбиэскэй сэриилэр тахсыбыттар. == Төрөөбүттэр == * [[Павлов Алексей Гаврилович]]- ХИФУ геологоразведочнай факультетын хостонор баайдары көрдүүр уонна чинчийэр кафедратын доцена * [[Тохсунньу 10]] — [[Алексеев Артур Николаевич|Артур Алексеев]] — Саха сирин бэлиитигэ, [[Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин]] X, XI ыҥырыыларын дьокутаата; [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Сэбиэтэ|Саха ССР Үрдүкү Сэбиэтин]] XII ыҥырыытын дьокутаата; Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[Ил Түмэн|Ил Түмэнин]] I, II ыҥырыыларын дьокутаата. * [[Тохсунньу 30]] — [[Игнатьев Владимир Никифорович]] — саха худуоһунньук-дизайнера, график. * [[Кулун тутар 18]] — [[Божедонова Анастасия Николаевна|Анастасия Божедонова]] — СӨ бэрэсидьиэнин Ыал уонна оҕо дьыалаларын Кэмитиэтин салайааччыта буола сылдьыбыт, CӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, норуот үөрэҕириитин туйгуна, социология билимин хандьыдаата. * [[Кулун тутар 23]] — [[Варламова Анастасия Николаевна]] (23.03.1948—16.08.2006) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. * [[Муус устар 15]] — [[Атласова Валентина Иннокентьевна]] - саха култууратын пропагандииһа, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Ытык олохтооҕо. * Муус устар 15 — [[Брагина Дарья Григорьевна]] — историческай билим доктора. * [[Бэс ыйын 12]] — Кыраайы үөрэтээччи [[Давыдов Иннокентий Иннокентьевич|Иннокентий Давыдов]], [[Хадаар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Хадаар нэһилиэгин]] туһунан кинигэ ааптара. * [[Бэс ыйын 24]] — [[Самойлов Аркадий Васильевич |Аркадий Самойлов]] — композитор, Арассыыйа композитордарын Сойууһун чилиэнэ, [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ]]. * [[От ыйын 22]] — [[Курчатова Зинаида Капитоновна]] - - саха живописеһа. * [[От ыйын 27]] — [[Лиханов Владимир Иванович]] — (27.07.1948—27.07.2003) — филология билимин кандидата. * [[Атырдьах ыйын 1]] — Горнай оруйуонун Кировскай нэһилиэгэр [[Филиппова Августина Николаевна |Августина Филиппова]], модельер. * [[Атырдьах ыйын 10]] – [[Марфусалова Августа|Августа Марфусалова]], техник-геофизик, учуутал, түмэт дьайыксыт, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата, Алдан улууһун Ытык киһитэ. * [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Лугинов Николай Алексеевич]] - саха норуот суруйааччыта, СӨ искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, Духуобунас академиятын вице-президена. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Ехануров Юрий Иванович]], 2005 - 2006 сылларга [[Украина]] премьер-министра, 2007 - 2009 сылларга Украина оборуонатын миниистирэ. * [[Балаҕан ыйын 8]] — [[Попова Зоя Гаврильевна]] — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа, театр уонна киинэ артыыһа. * [[Балаҕан ыйын 23]] — [[Тарасов Юрий Степанович]] — социология билимин кандидата, * [[Алтынньы 5]] — [[Марков Федор Иванович]], муосчут, СӨ норуот худуоһунньуга. * [[Алтынньы 11]] — [[Кузьмин Вадим Романович]] (1948 - 2008), техника наукаларын доктора, профессор, СӨ НА академига. * [[Сэтинньи 7]] — [[Иван Ярыгин]] — [[көҥүл тустуу]]га икки төгүллээх олимпийскэй чөмпүйүөн (1972, 1976), [[ССРС]] үтүөлээх тренерэ, дойдулар ардыларынааҕы категориялаах судьуйа. * [[Сэтинньи 8]] — [[Жегусов Федор Степанович]] - саха живописеһа, * [[Ахсынньы 2]] — [[Дьяконов Афанасий Лукич]] (02.12.1948—13.07.1990) — история билимин кандидата. * [[Ахсынньы 20]] — [[Захаров Николай Семенович]] (Сахаачча) (20.12.1948—1969) — саха аатырбыт тустууга. * [[Ахсынньы 21]] — [[Сэмюэль Джексон]] — [[АХШ|Америка]] киинэ уонна тэлэбиидэнньэ артыыһа, продюсер. * [[Ахсынньы 24]] — [[Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)|Петров Пантелеймон Пантелеймонович]] — устуоруйа билимин хандьыдаата, == Өлбүттэр == * [[Тохсунньу 30]] — [[Моhандас Карамчанд Ганди]] * [[Олунньу 11]] — [[Эйзенштейн Сергей Михайлович|Сергей Эйзенштейн]] — сэбиэскэй тыйаатыр уонна киинэ режиссера, худуоһунньук, сценарист, ускуустубаны чинчийээччи, педагог. [[РСФСР]] ускуустубатын үтүөлээх үлэһитэ (1935 сыл). * [[От ыйын 15]] — [[Сэһэн Боло|Боло Семен Иванович]], фольклорист. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Джордж Стефенсон]] (1781 төр.) — [[Англия]] айааччыта, бастакы паровозтартан биирдэстэрин туппут, бастакы общественнай тимир суолу (Дарлингон — Стоктон) туттарбыт киһи. * [[Атырдьах ыйын 12]] — [[Чжу Цзыцин]] — аатырбыт [[Кытай]] бэйиэтэ уонна кэпсээнньитэ. [[Категория:1948|*]] mdx54tzpedmkp6t4kjepe41tfmc3eoc 0 7359 428533 428048 2026-05-13T22:52:37Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 428533 wikitext text/x-wiki '''Олунньу 19''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 50-с күнэ. Сыл бүтүө 315 күн ([[ордук хонуктаах сыл]]га 316 күн) баар. == Бэлиэ күннэр == * Киит уонна дэлпиин аан дойдутааҕы күннэрэ * {{Флагификация|Россия}} — Орнитолог күнэ * {{Флагификация|Армения}} — Кинигэ бэлэхтиир күн * {{Флагификация|Болгария}} — [[Васил Левскай]]ы кэриэстиир күн. Көҥүл Апостола диэн ааттаммыт болгар омугун дьоруойа, Осмаан импиэрийэтиттэн босхолонуу тосхолун оҥорбут киһи * {{Флагификация|Ииндийэ}} (Махараштра штаат) — Шиваджи Джаянти. [[Шиваджи Бхонсале I]] (1630-1680) — маратхи омук ыраахтааҕыта * {{Флагификация|Киргизия}} — Үп-харчы бэлииссийэтин үлэһитин күнэ * {{Флагификация|Миэксикэ}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ * {{Флагификация|Румыния}} — Брынкуши күнэ. XX үйэ аатырбыт ускуултара [[Константин Брынкуши]] төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр * {{Флагификация|Туркменистан}} — Былаах күнэ * {{Флагификация|СӨ}} — Саха джаһын күнэ (2024 сылтан бэлиэтэнэр) == Түбэлтэлэр == * [[197]] — Септимий Север импэрээтэр узурпатор Клодий Альбины Лугдун аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыт, бу кыргыһыы Рим аарымыйаларын ыккардыгар саамай элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы этэ. * [[356]] — Констанций II ыраахтааҕы Рим импиэрийэтигэр эмэгэттэргэ үҥэри боппут. * [[1594]] — [[Речь Посполита]] хоруола [[Сигизмунд III]] [[Швеция]] хоруола буолбут. * [[1600]] — [[Перу]]га Уайнапутина стратовулкан эстибит. Соҕуруу Америка устуоруйатыгар саамай күүстээх эстии этэ. * [[1726]] — Арассыыйаҕа [[Үрдүкү Кистэлэҥ Сүбэ]] тэриллибит. Сүбэни алта [[Екатерина I]] сүбэһиттэрэ (ол иһигэр Бүөтүр I чугас киһитэ Александр Меншиков) тэрийбиттэрэ. Сүбэ эһиилигэр бүрүстүөлгэ олорбут [[Петр II]] оннугар импиэрийэни салайбыта. 1730 сыллаахха Сүбэ [[Анна Иоанновна]]ны ыраахтааҕынан талбыта, ол эрээри биир ыйынан саҥа ыраахтааҕы байыаннайдар көмөлөрүнэн Сүбэ чилиэннэрин былаастан үтүрүйбүтэ, [[Сибиир]]гэ көскө ыыталаабыта. * [[1793]] — Екатерина II өрөбөлүүссүйэ буолбут Франциятын кытта сыһыаны быһар туһунан ыйаах таһаарбыт, ол иһигэр Арассыыйаҕа Францияттан биэдэмэстэри (оччотооҕу хаһыаттары), сурунааллары уонна атын айымньылары киллэрэри боппут. * [[1861]] — [[Александр II]] ыраахтааҕы «Крепостной быраабы ууратыы туһунан манифест» диэн докумуону таһаарбыт. * [[1878]] — [[АХШ|Америка]] айааччыта [[Томас Эдисон]] фонограбы патеннаабыт. * [[1905]] — Хотугу [[Кытай]]га [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин саамай улахан кыргыһыыта — Мукден кыргыһыыта — саҕаламмыт. * [[1913]] — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ [[Миэксикэ]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда. * [[1920]] — [[Дьокуускай]]га ''Байыаннай-революционнай трубинал'' тэриллибит. Сотору кэминэн кыһыллар өттүлэриттэн эрипиэссийэлэр саҕаламмыттар. * [[1921 сыл|1921]] — «Труд» хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт. * [[1942 сыл|1942]] — [[Аан дойду иккис сэриитэ]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Рузвельт, Франклин Делано|Франклин Д. Рузвельт]] 9066 № ыйаахха илии баттаан, дьоппуон төрүттээх американецтары аналлаах лааҕырдарга хаайары байыаннайдарга көҥүллээбит. * [[1954]] — [[ССРС]] салалтата [[Кырыым]] уобалаһын [[РСФСР]]-тан в [[Украина|Украина ССР]]-гар биэрбит. * [[1985 сыл|1985]] — Оҥоһуу сүрэхтээх киһи (Уильям Дж. Шредер) аан бастаан балыыһаттан тахсыбыт. * [[1992]] — «Якуталмаз» тэрилтэлэрин түмэр "«Арассыыйа-Саха алмаастара» ({{lang-ru|Алмазы России-Саха}}) аахсыйалаах хампаанньа тэриллиитин туһунан" диэн №158-С Арассыыйа бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. Саҥа хампаанньа алмаас 95 бырыһыанын бэйэтэ атыылыыр бырааптаммыта, 5 бырыһыанын судаарыстыба "Алмазювелирэкспорт" хампаанньата атыылыыр буолбута. Биир ыйтан арыый ордугунан [[кулун тутар 31]] күнүгэр Арассыыйа уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит экэниэмиэкэ сөбүлэҥинэн алмаас 20% Саха өрөспүүбүлүкэтэ атыылаһар кыахтаммыта. [[Сэтинньи 26|Күһүн]] аламааһы кыраныысса таһыгар «Арассыыйа-Саха аламаастара» эрэ атыылыахтаахтарын туһунан ыйаах тахсыбыта. * [[2008]] — [[Кууба (дойду)|Кууба]] баһылыга [[Фидель Кастро]] улахан бэлиитикэттэн барарын туһунан биллэрбит. == Төрөөбүттэр == * [[1473]] — [[Николай Коперник]] — [[Польша]] астронома, математига. Аан дойду күнү тула эргийиитин туһунан түөрүйэ ааптара. * [[1878]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, [[ССРС|ССРС-ка]] итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини [[1913]] с. [[бэс ыйын 14]] (27) күнүттэн [[1917]] сыл ыам ыйыгар дылы [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] көскө олорбута. * [[1898 сыл|1898]] — [[Самсонов Парфений Никитич|Парфений Самсонов]] (1981 өлб.), РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учууталлара, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара. Саха оҕолоругар аналлаах нууччалыы буукубаар ааптара. * [[1911]] — [[Винокуров Федор Григорьевич - Даадар|Федор Винокуров — Даадар]] (12.06.1949 өлб.) — саха бэйиэтэ. 23 саастааҕар суруйааччы сойууһун чилиэнэ буолбута, [[Ойуунускай]]дыын доҕордоспута, олоҕо суох репрессияҕа түбэһэ сылдьыбыта, 38 сааһыгар өлбүтэ. * [[1940]] — [[Сапармурат Ниязов]] — 1991-2006 сылларга ''Туркменбаши'' диэн титуллаах [[Туркменистан]] бэрэсидьиэнэ. == Өлбүттэр == * [[1997]] — [[Дэн Сяопин]] — кытай бэлиитигэ уонна реформатора, [[Кытай]] Хомуньуус баартыйатын диэйэтэлэ, 1970-с уонна 1980-с сылларга дойду дьиҥнээх салайааччыта. Кини салайыытынан Кытай экэниэмикэтэ балысхан сайдыы суолугар турбута. * [[2000]] — [[Ефимов Гавриил Дмитриевич|Гавриил Ефимов]] (24.02.1920 төр.) — өр сылларга [[Чурапчы улууһа|Чурапчы улууһугар]] уонна [[Дьокуускай]]га салайар үлэҕэ сылдьыбыт киһи, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, тылбаасчыт, бэйиэт. РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Чурапчы улууһун ытык киһитэ (1970). {{ыйдар}} [[Категория:Олунньу 19]] quud2i5kgwy5dfk9vyveqboimtp3pfq 0 7517 428553 427697 2026-05-14T01:19:43Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428553 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 17''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 76-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 77-c күнэ). Сыл бүтүө 289 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бангладеш}} — Оҕо көмүскэлин күнэ * {{Флагификация|Ирландия}}, {{Флагификация|Хотугу Ирландия}} {{Флагификация|Монтсеррат}}, {{Флагификация|Ньюфаундленд уонна Лабрадор}} — [[Сибэтиэй Патрик күнэ]] * {{Флагификация|США}}, [[Бостон]] — Эвакуация күнэ ([[1776]] сыллаахха Англия сэриилэрэ Бостонтан эвакуацияламмыттар) * {{Флагификация|Италия}} — [[Былыргы Рим|Былыргы Римҥэ]] бу күн [[Либер_(мифология)|Либер]], [[Либера|Либера]] уонна [[Церера (мифология)|Церера]] таҥараларга анаммыт либералия күнэ бэлиэтэнэр эбит. Сири оҥоруу уонна өҥ үүнүү таҥаралара * {{Флагификация|Таиланд}} — [[Муай Тай күнэ]] == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 45 сыл]] — [[Юлий Цезарь]] Тит Лабиен уонна Помпей Балыс баһылыктаах сэриини Мунда аттыгар кыайбыт. Бу кини өлүөн иннинэ бүтэһик кыайыыта этэ. * [[624]] — [[Ислаам|мусульмааннар]] төрүт итэҕэллээх бэйэлэрин аймахтарын курайшиттары Бадра аттынааҕы кыргыһыыга кыайбыттар. Бу мусульманнар бастакы бөдөҥ кыайыылара этэ. Уус төрүттээччитэ Курайш — ислаамы төрүттээбит Мухаммед өбүгэтэ. * [[1400]] — [[Тамерлан|Тимур]] [[Дамаскай]] куораты ылбыт уонна халаабыт. * [[1805]] — [[Италия өрөспүүбүлүкэтэ]] Италия хоруоллуга буолбут, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] дойду хоруолунан ааттаммыт. * [[1922]] — Капитан [[Николай Хапилин]] баһылыктаах үрүҥ этэрээт [[Булуҥ (сэлиэнньэ, Булуҥ улууһа)|Булуҥу]] ылбыт. * [[1923 сыл|1923]] — Дьокуускайга [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Хомсомуол уобаластааҕы I сийиэһэ]] саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. * [[1924]] — Көмүс бириискэлэри салайан үлэлэтэр "[[Якутзолототрест]]" төрүттэммит. * [[1950]] – [[Беркли]]гэ Калифорния университетын учуонайдара 98-с элэмиэни синтезтээбиттэр, «[[калифорний]]» диэн ааты иҥэрбиттэр. * [[1959]] — бу түүн [[Далай-лаама XIV]] [[Тибиэт]]тэн Ииндийэ Дхарамсала куоратыгар күрээбит. Онно Тибиэт үүрүллүбүт бырабыыталыстыбата олохтоммут, билигин да баар. * [[1963]] — [[Бали]]га Агунг вулкан эстэн 1100-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1969 сыл|1969]] — [[Голда Меир]] [[Израиль]]га бастакы дьахтар премьер-миниистир буолбут. * [[1971]] сыллаахха [[Дьокуускай]]га киинэ артыыстара ыалдьыттыы кэлбиттэр: Б. Андреев, М. Ладынина, Л. Смирнова, Нонна Мордюкова, Л. Хитяева, З. Кириенко, Л. Шаглова уонна Армения народнай артыыһа Гурген Тонунц. Режиссер А. Смирнов уонна сценарист В. Трунин «Белорусский вокзал» диэн ааттаах саҥа уус-уран киинэлэрин аҕалбыттар. Артыыстар [[Алдан|Алдаҥҥа]] уонна [[Миирнэй]]гэ эмиэ сылдьыбыттар. * [[1991]] — Бүтүн Сойуустааҕы референдум буолбут. Куоластаабыт дьон үс гыммыт биирэ ССРС оннунан хааларыгар этиммитэ. Ону кытта РСФСР олохтоохторун 70 % "РСФСР бэрэсидьиэнэ" диэн дуоһунас баар буоларыгар куоластаабыттара. * [[1992]] — [[ЮАР]]-га буолбут референдумҥа (үрүҥ тириилээхтэр эрэ кыттыбыттар) саҥа конституция бигэргэтиллибит. Бу конституция хара уонна үрүҥ тириилээх дьон бырааптарын тэҥнээбитэ. * [[2007]] — Бу иннинэ СӨ вице-бэрэсидьиэнинэн үлэлээбит [[Акимов Александр Константинович|Александр Акимов]] Москубаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэстэбиитэлинэн анаммыт. == Төрөөбүттэр == * [[1856]] — [[Михаил Врубель]], нуучча аатырбыт худуоһунньуга (1910 өлб.). * [[1901]] — [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]], композитор, [[Саха АССР]] Норуот артыыһа. * [[1923]] — [[Илин Хаҥалас улууһа|Илин-Хаҥалас улууһугар]] Наахара нэһилиэгэр [[Николай Иванович Устинов - Буйака|Николай Устинов - Буйака]] — Нам улууһун Таастааҕар учууталлаабыт, саҥа суруйан испит суруйааччы, Аҕа дойду сэриитигэр баран 1945 с. өлбүтэ. * [[1931]] — Мэҥэ Хаҥалас улууһун [[Павловскай (Мэҥэ Хаҥалас улууһа)|Павловскай]] с. [[Коркин Юрий Семёнович|Юрий Коркин]] — [[Дьокуускай]] куорат горисполкумун бэрэссэдээтэлэ (1983—1988). * [[1938]] — [[Мэҥэ Хаҥалас]] [[Майа]]тыгар [[Михайлова Марта Георгиевна|Марта Михайлова]], ССРС үрдүкү үөрэхтээһинин туйгуна, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1998), филология билимин хандьыдаата, СГУ/ХИФУ профессора. Саха сирин суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. == Өлбүттэр == * [[1938]] — [[Спиридонов Николай Иванович (Тэки Одулок)|Тэки Одулок]] (22.05.1906 төр.) — дьүкээгир бастакы суруйааччыта, учуонайа. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 17]] 1baty3j5cd11s1w85vuq4yktl5hctby 0 7601 428502 428466 2026-05-13T14:56:18Z Сур Бөрө 75 /* Түбэлтэлэр */ 428502 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] 9pggvnsogrb9ecw5otoxgbw531e6lww 428503 428502 2026-05-13T15:03:05Z Сур Бөрө 75 /* Түбэлтэлэр */ 428503 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1754]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета Петровна дойдуга бастакы [[баан]]ы арыйбыт. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1930]] — айылҕаҕа бүтэһик хааһахтаах бөрөнү (тилацины) өлөрбүттэр. [[1936]] бүтэһик бөрө Хобарт куорат чааһынай зоопаркатыгар кырдьан өлбүт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] 8uz6xbwb3vss6fol4mi7kkos4gbjdni 428504 428503 2026-05-13T15:06:09Z Сур Бөрө 75 /* Төрөөбүттэр */ 428504 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1754]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета Петровна дойдуга бастакы [[баан]]ы арыйбыт. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1930]] — айылҕаҕа бүтэһик хааһахтаах бөрөнү (тилацины) өлөрбүттэр. [[1936]] бүтэһик бөрө Хобарт куорат чааһынай зоопаркатыгар кырдьан өлбүт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1221]] — [[Александр Невскай]], [[Новгород]] кинээһэ, [[Киев]] уонна [[Владимир]] улуу кинээстэрэ, нуучча полководеһа. * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] ku07v8lzqh5y8xogcclkp9b4hg50mvc 428571 428504 2026-05-14T04:29:06Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428571 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1754]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета Петровна дойдуга бастакы [[баан]]ы арыйбыт. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1923 сыл|1923]] — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик" уонна "Эдэр коммунист"). * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1930]] — айылҕаҕа бүтэһик хааһахтаах бөрөнү (тилацины) өлөрбүттэр. [[1936]] бүтэһик бөрө Хобарт куорат чааһынай зоопаркатыгар кырдьан өлбүт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1221]] — [[Александр Невскай]], [[Новгород]] кинээһэ, [[Киев]] уонна [[Владимир]] улуу кинээстэрэ, нуучча полководеһа. * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] mj8ovepdna493qan7q7u4iztclo1vf2 428576 428571 2026-05-14T04:33:12Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428576 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1754]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета Петровна дойдуга бастакы [[баан]]ы арыйбыт. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1923 сыл|1923]] — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик" уонна "Эдэр коммунист"). * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1930]] — айылҕаҕа бүтэһик хааһахтаах бөрөнү (тилацины) өлөрбүттэр. [[1936]] бүтэһик бөрө Хобарт куорат чааһынай зоопаркатыгар кырдьан өлбүт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1221]] — [[Александр Невскай]], [[Новгород]] кинээһэ, [[Киев]] уонна [[Владимир]] улуу кинээстэрэ, нуучча полководеһа. * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] 347ph26e53sxs3uvtmvvigkg06fwbff 428577 428576 2026-05-14T04:34:19Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428577 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1754]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета Петровна дойдуга бастакы [[баан]]ы арыйбыт. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1923 сыл|1923]] — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик", онтон "Эдэр коммунист" диэн ааттарынан тахсыбыта). * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1930]] — айылҕаҕа бүтэһик хааһахтаах бөрөнү (тилацины) өлөрбүттэр. [[1936]] бүтэһик бөрө Хобарт куорат чааһынай зоопаркатыгар кырдьан өлбүт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1221]] — [[Александр Невскай]], [[Новгород]] кинээһэ, [[Киев]] уонна [[Владимир]] улуу кинээстэрэ, нуучча полководеһа. * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] e5b9clwwi53en4zp2eh2c1ta6n25k57 428578 428577 2026-05-14T04:34:57Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428578 wikitext text/x-wiki '''Ыам ыйын 13''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 133-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 134-c күнэ). Сыл бүтүө 232 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Бразилия}} — Претос Велхос бэстибээл — 1888 сыллаахха дойдуга кулуттааһыны суох гыммыт "Көмүс сокуон" ({{lang-pt|Lei Áurea}}) ылыллыбыт күнэ * {{Флагификация|Колумбия}} — Сибэтиэй Мария күнэ * Ротума, {{Флагификация|Фиджи}} — Ротума арыы күнэ. Бу Фиджи судаарыстыбатыгар киирэр кырачаан арыыга 2 тыһыынча туспа тыллаах ротума омуга олорор, Фиджи атын сирдэригэр эбии 10 тыһыынча Ротуматтан төрүттээх дьон олороро биллэр. * {{Флагификация|Россия}} — Черноморскай флот күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/42 День Черноморского флота — 13 мая.]</ref> * {{Флагификация|Россия}} — МВД харабыллыыр-хонбуойдуур сулууспатын күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1501]] — Америго Веспуччи диэн байҕал чинчийээччитэ иккис Атлантика нөҥүө айаннаабыт. Бу айаныгар Саҥа сирдэр картатын оҥорон баран Христофор Колумб арыйбыт сирэ саҥа континент буоларын быһаарбыт, кэлин континеннары Соҕуруу уонна Хоту Америка диэн кини аатынан ааттаабыттар. * [[1598]] — Нуучча сыаркаба [[Годунов Борис|Борис Годунов]]у Москуба улуу судаарыстыбатын ыраахтааҕытынан билиммит. * [[1696]] — Кытай [[манчжуурдар|манчжурдар]] салайар [[Цин династия|Цин]] импиэрийэлэрин 50 тыһыынча киһилээх аармыйата (Канси импэрээтэр бэйэтинэн салайбыта) [[Джунгария]] баһылыгын [[Галдан Бошогту]] 5 тыһыынча киһилээх аармыйатын Тэрэлж үрэх (Керулен өрүс салаата, билигин хотугу Монголия) аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. Кыргыһыы кэмигэр [[ойрааттар]] хааннарын өлүүттэн ойоҕо [[Ану Хатын]] быыһаабыт, ол эрээри бэйэтэ кыргыһыыга өлбүт. Бу кыргыһыы кэнниттэн ойрааттар өрүттүбэтэхтэрэ, [[Халха]] сирин бүтүннүүтүн ([[Гоби|Гоби кумах куйаарыттан]] соҕуруу сытар сирдэр, билиҥҥи Монголия) манчжуурдар баһылаабыттара. * [[1754]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта Елизавета Петровна дойдуга бастакы [[баан]]ы арыйбыт. * [[1779]] — [[Бавария нэһилиэстибэтин иһин сэрии]]: Арассыыйа уонна Франция посредниктарын көмөтүнэн биир өттүттэн [[Австрия]] (Габсбурдар) уонна иккис өттүттэн [[Пруссия]], [[Бавария]] уонна [[Саксония]] ыккардыларыгар Тешеннээҕи эйэ дуогабара түһэрсиллибит, сэрии түмүктэммит. Австрия былдьаабыт сирдэрин үксүн Баварияҕа төннөрбүт (Иннфиртель диэн кыра сири эрэ тутан хаалбыт), Саксония былдьаһыктаах сирдэрин ылбатаҕар харчынан компенсация ылбыт. Оттон Пруссия Ансбах уонна Байройте диэн [[Маркграфство|маркграфство]]лары кытта уния түһэрсэр быраабы ылбыт. * [[1787]] — Капитан [[Артур Филлип]] салалталаах 11 хараабыл [[Портсмут]]тан (Англия) [[Австралия]]ҕа хаайыылаахтары илдьэ барбыт. Соруга: Австралияҕа холуонньа олохтооһун. Аҕыс ый кэриҥэ устан 1788 сыл тохсунньутугар тиийбиттэрэ уонна [[тохсунньу 26]] күнүгэр [[Сидней]] куораты олохтообуттара. * [[1846]] — [[АХШ]] Техас штааты былдьаһан [[Миэксикэ]]ҕэ сэриини биллэрбит. Бу сэрии түмүгэр билиҥҥи Калифорния, Нью-Мексико, Аризона, Невада уонна Юта штааттар сирдэрэ уонна Техас АХШ састаабыгар киирбиттэр. * [[1888]] — [[Бразилия]]ҕа Lei Áurea («Көмүс сокуон») ыланнар кулуттааһыны суох оҥорбуттар. * [[1918]] — Арассыыйаҕа оробуочайдары, аармыйаны, дьадаҥылары аһынан хааччыйар соруктаах Аска-үөлгэ диктатура саҕаланар. Ону аныыр ВЦИК уонна совнарком дэкириэттэрэ тахсыбыт. * [[1923 сыл|1923]] — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" тахсыбыт (кэлин "Эдэр большевик", онтон "Эдэр коммунист" диэн ааттарынан тахсыбыта). * [[1925]] — ССРС Сэбиэттэрин III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[1930]] — айылҕаҕа бүтэһик хааһахтаах бөрөнү (тилацины) өлөрбүттэр. [[1936]] бүтэһик бөрө Хобарт куорат чааһынай зоопаркатыгар кырдьан өлбүт. * [[1934]] — ССРС суруйааччыларын сойууһун бастакы мунньаҕар Максим Горькайга бастакы нүөмэрдээх билиэт туттарыллыбыт. * [[1945]] — штурмовик сөмүлүөккэ сулууспалаабыт таба ытарынан биллибит стрелок-радист [[Колесов Иннокентий Дмитриевич|Иннокентий Колесов]] эдьиийигэр [[Суотту нэһилиэгэ (Уус-Алдан улууһа)|Суотту]]га сурук суруйбут, Кыһыл Сулус, Албан Аат III степеннээх уордьаннарынан уонна «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмытын кэпсээбит. Аҕыйах хонон баран кыргыһыыга өлбүт. * [[1980]] — [[Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ]] икки киһиэхэ туттарыллыбыт: "Былыргы Бүлүү уоттара" оратория ааптарыгар композитор [[Берестов Николай Савельевич|Николай Берестовка]] уонна опера ырыаһытыгар [[Степанов Иван Прокопьевич|Иван Степановка]]. * [[1986]] — ССРС киинэ устааччыларын V сийиэһэ аһыллыбыт, бу сийиэһи кэлин "өрөбөлүүссүйэ" диэн ааттаабыттара. Төһө да Горбачев былааска сылтан ордук олорбутун иһин, айар дьон цензура баттыгаһын саҥа аһаҕастык утаран эрэр кэмнэрэ этэ. Бырабылыанньа саҥа састаабыгар куоластааһын түүнү быһа буолбут, түмүгэр бастакы сэкиритээринэн 52 саастаах режиссёр Элем Климов талыллыбыт. Судаарыстыба тэлэбиисэринэн биэриилэригэр сийиэһи "дойду куттала суох буолуутун эһии" быһыытынан сыаналаабыттара. Урут бобуулаах киинэлэр көстөр буолбуттар (250-тан тахса "долбуурга" сыппыт киинэлэри таһаарбыттара). * [[1989 сыл|1989]] — [[Пекин|Пекиҥҥэ]] устудьуоннар бөдөҥ бөлөхтөрө Тяньаньмэнь болуоссакка мустан утарсыы аччыктааһынын саҕалыыллар. * [[1992]] — Риим Паапата [[Иоанн Павел II]] [[Ыарыһах күнэ|Ыарыһах күнүн]] бэлиэтииргэ ыҥырбыта. Бу күн онтон ыла сыл ахсын [[олунньу 11]] күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. * [[1996 сыл|1996]] — Дохсун этиҥнээх ардах уонна [[Талҕа|талҕа]] буолбутун түмүгэр [[Баҥладеш|Бангладеш]]ка 600-тэн тахса киһи өлбүт. * [[1998]] — [[Дьакаарта|Джакарта]]ҕа (Индонезия) бөдөҥ дьалхаан кэмигэр олохтоох кытайдар маҕаһыыннарын халаабыттар, дьахталларын күүһүлээбиттэр. * [[2000]] — Арассыыйаҕа [[Арассыыйа федераальнай уокуруктара|федеральнай уокуруктар]] тэриллибиттэр. * [[2005]] — [[Узбекистан]] Андижан куоратыгар сэбилэниилээх өрө турууну хам баттааһыҥҥа тыһыынчаҕа тиийэр киһи өлбүт. Өрө туруу төрүөтүнэн куорат 23 урбаанньытын экстремизмҥа буруйдаан хаайыы буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1221]] — [[Александр Невскай]], [[Новгород]] кинээһэ, [[Киев]] уонна [[Владимир]] улуу кинээстэрэ, нуучча полководеһа. * [[1859]] — [[Кэтт Марсден]] — [[араҥ]] ыарыыны утары охсуспут, XIX үйэ бүтүүтүгэр Саха сиригэр кэлэ сылдьан Бүлүүтээҕи лепрозорийы арыйбыт Англия дьахтара. * [[1922]] — Орто Бүлүү улууһун Өргүөтүгэр (билигин Бүлүү улууһун [[Арыылаах нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Арыылаах нэһилиэгэ]]) [[Степанов Николай Саввич|Николай Степанов]] (1992 өлб.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа. Пулеметчик Украина, Молдова, Румыния, Югославия, Венгрия, Австрия уонна Чехословакия босхолооһуннарыгар кыттыбыт. Соҕуруу Бууг өрүһү туорааһыҥҥа хорсун быһыытын иһин дьоруой аатыгар түһэриллибит, ол эрээри докуомуоннара сүтэн, наҕараадатын ылбакка хаалбыт. 1990 сыллаахха Кириэмилгэ баран бэйэтэ туппута. * [[1925]] — Кириэс-Майыар нэһилиэгэр (билигин Абый улууһа) [[Слепцов Николай Васильевич - Абыйчанин|Николай Абыйчанин]] — суруйааччы * [[1946]] — Ньурба улууһун Сүлэ нэһилиэгэр уустук дьылҕалаах бэйиэт [[Потапова Варвара|Варвара Потапова]] төрөөбүтэ (1979 өлб.) == Өлбүттэр == * [[1930]] — аатырбыт айанньыт [[Фритьоф Нансен]]. Хотугу Полюска айаннарынан ордук биллэр эрээри, дьиҥэр бөдөҥ учуонай уонна элбэх үтүөнү оҥорбут гуманист диэйэтэл этэ. Норвегия тутулуга суох буолуутун туруорсубута, Сэбиэскэй Арассыыйаны атын дойдулар билинэллэригэр элбэх сыратын уурбута, Волгаҕа хоргуйуу буолбутугар Европаттан көмө тэрийбитэ. Аан дойду бастакы сэриитин кэнниттэн тыһыынчанан дьону дойдутугар төннөрбүтүн, күрээбит дойдуларыгар олохсуйарга көмөлөспүтүн, дьылҕатын тупсарбытын иһин 1922 с. Нобель Эйэҕэ бириэмиэйтин ылбыта. {{ыйдар}} [[Категория:ыам ыйын 13]] 9vd3awxxmz2hcj2e1g10ux751og3q5w 0 7954 428586 426640 2026-05-14T04:54:37Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 428586 wikitext text/x-wiki '''Алтынньы 1''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 274-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 275-c күнэ). Сыл бүтүө 91 күн баар. == Бэлиэ күннэр == <!-- '''[[Быраас күнэ]]''' — [[ВОЗ]] быһаарыытынан алтынньы бастакы бэнидиэнньигэр бэлиэтэнэр. Бу күн аан дойду быраастара көхтөөхтүк уонна сомоҕолоһон үлэлииллэригэр болҕомто ууруллар.--> * {{Флагификация|ХНТ}} — Дойдулар ардыларынааҕы [[Кырдьаҕастар күннэрэ]]. [[Сааһырбыт дьон аан дойдутааҕы күннэрэ]]. Международный день пожилых людей (A/RES/45/106) * {{Флагификация|ЮНЕСКО}} — Дойдулар ардыларынааҕы [[Музыка]] күнэ * Аан дойдутааҕы вегетарианство күнэ * Аан дойдуга '''Кофе күнэ''' * {{Флагификация|Кытай}} — Кытай Норуотун Өрөспүүбүлүкэтин күнэ * {{Флагификация|Азербайджан}} — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ * {{Флагификация|Россия}} — Хонуутааҕы сэриилэр күннэрэ * {{Флагификация|Узбекистан}} — Учуутал уонна уһуйааччы күнэ * {{Флагификация|Соҕуруу Кэриэйэ}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ == Түбэлтэлэр == * [[Б.э.и. 331]] — [[Александр Македонскай]] [[Ираан|Персия]] ыраахтааҕытын Дарий III сэриитин быһаарыылаах Гавгамела кыргыһыытыгар кыайбыт. Кыргыһыы байыаннай ускуустуба уһулуччулаах холобурдарыттан биирдэстэрэ. Бу кыргыһыы кэнниттэн ол саҕанааҕы аан дойду дьонун ахсаанын аҥаарын баһылаан олорбут Ахеменидтар судаарыстыбалара (билиҥҥи Греция, Ливия, Эгиипэт, Хапхаас, Сиирийэ, Ииндийэ уо.д.а. сирдэринэн тайаан сыппыт) ыһыллыбыта. * [[1550]] — [[Уордаах Уйбаан]] Москубаҕа уонна кини тулатыгар тыһыынча «сулууспалаах дьону» олордор туһунан ыйаах тааһарбыт, онон Арассыыйаҕа идэтийбит аармыйа баар буоларыгар олук уурбут. * [[1787]] — [[Днепр]] өрүс дельтатыгар баар нууччалар олорор Кинбурн (туурактыы "мурун" диэнтэн) кириэппэстэрин туурак сэриилэрэ кыайан ылбатахтар. Кириэппэс көмүскэниитин [[Александр Суворов]] салайбыта, кыргыһыы кэмигэр бааһырбыта, билиэҥҥэ түбэһэ сыспыта, кини анныгар икки аты өлөрбүттэрэ. * [[1847]] — [[Германия]]ҕа «Siemens» хампаанньа төрүттэммит. Бу хампаанньаҕа сыһыаннаах инновациялар: стрелкалаах телеграф, динамо-масыына, [[Атлантика]]ны туоруур телеграф лиинийэтэ, трамвай, троллейбус, электровоз, истэр аппарат, импланнанар кардиостимулятор, сыыппара АТС уо.д.а. * [[1927]] — [[Дьокуускай]]га Содур ыарыыларын эмтиир (венерология) диспансер аһыллыбыт. * [[1928]] — [[Сэбиэскэй Сойуус]]ка бастакы ''биэс сыллаах былаан'' (пятилетка) саҕаламмыт. Бу былаан чэрчитинэн элбэх баараҕай бырайыактар олоххо киирэннэр аграрнай дойду индустриальнайга кубулуйбут. * [[1935]] — Өлөөн культбазатыгар кииннээх [[Өлөөн улууһа|Өлөөн оройуона]] тэриллибит. Оройуон састаабыгар [[Анаабыр улууһа|Анаабыр оройуонуттан]] ''[[Дьилиндэ]], [[Кирбэй]], [[Өлөөн (нэһилиэк)|Өлөөн]]'', уонна [[Ньурба улууһа|Мэгэдьэк оройуонуттан]] ''[[Солоҕоон (Өлөөн)|Солоҕоон]]'' сэбиэттэрэ киирбиттэрэ. * [[1943]] — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа [[Попов Фёдор Кузьмич|Фёдор Попов]] Глушец диэн дэриэбинэ аттыгар өстөөх уотун аннынан биир бастакыннан [[Днепр]] өрүһү туораан тахсыбыт. Өстөөх траншеяларыгар бастакынан ыстанан тиийэн илиинэн охсуһуу кэмигэр пулеметтарын былдьаабыт. Бу охсуһууга 23 ньиэмэс саллаатын уонна эпиһиэрин охторбут. Салгыы уонунан ааҕыллар өстөөхтөр хос атаакаларын төттөрү охсубут. Уотунан өйөөн бэйэтин подразделениета өрүһү туоруурун хааччыйбыт. * [[1945 сыл|1945]] — [[Нюрнберг]] куоракка [[Нюрнберг Улахан суута]] түмүктэммит. Суут биир сыл кэриҥэ 1945 сыл [[сэтинньи 20]] күнүттэн үлэлээбитэ, Германия нацистарын сууттаабыта. Бу "улахан" суут кэнниттэн Нюрнберг хас да "кыра" сууттара буолбуттара. * [[1948 сыл|1948]] — 1947 сыллаахха тэриллибит [[Саха сиринээҕи наука чинчийэр баазата|Саха сиринээҕи наука чинчийэр базатыгар]] аспирантура аһыллыбыт * [[1949]] — Кытайга [[Коммунизм|хомуньуустар]] [[гражданскай сэрии]]гэ кыайан [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай Норуотун Өрөспүүбүлүкэтин]] олохтообуттар. * [[1964]] — [[Дьоппуон|Дьоппуоҥҥа]] «Синкансэн» диэн ''түргэн пуойастар'' сырыылара аһыллыбыт. Маҥнай кинилэр [[Токио]] уонна [[Осака]] куораттар ыккардыларыгар сүүрбүттэр. * [[1969]] — Конкорд сөмүлүөт аан бастаан дорҕоон түргэнин куоһарбыт. * [[1971]] — «Уолт Дисней Дойдута» (Диснейуорлд) диэн ааттаммыт аан дойдуга саамай улахан көр-нар киинэ [[Флорида]]ҕа, Орландо куорат аттыгар аһыллыбыт. * [[1971]] — Бастакы [[көмпүүтэр томограба|көмпүүтэр томограбын]] көмөтүнэн ыарыһаҕы көрбүттэр. * [[1997]] — сэбиэскэй пааспары Арассыыйа пааспарыгар уларытыы саҕаламмыт. * [[2017]] — [[Каталония]]ҕа тутулуга суох буолуу туһунан референдум буолбут. Бу референдуму [[Испания]] Конституциятын суута сокуоннайа суоҕунан быһаарбыта. == Төрөөбүттэр == * [[1912]] — [[Гумилёв Лев Николаевич|Лев Гумилёв]] — [[былыргы түүрдэр]], [[хунну]], [[хазар]] уо.д.а истиэп омуктарын устуоруйаларын чинчийбит учуонай, бөлүһүөк, бэйиэт. Кини аатынан [[Казахстан]] [[Нур-Султан]]ыгар универститет ааттаммыта. * [[1928]] — [[Дьячек Михаил Романович|Михаил Дьячек]] — тутааччы, Вилюйгэсстрой СМУ монтажниктарын биригэдьиирэ, Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[1937]] — [[Макаров Илья Гаврилович|Илья Макаров]] — саха омугун сайдыытыгар көскө кэлбит дьон сабыдыалын чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата, [[ССРС]] култууратын туйгуна. * [[1964]] — [[Максимов Афанасий Николаевич|Афанасий Максимов]] — “Якол”, "Илин", “Илин Тур” тэрилтэлэри төрүттээччи урбаанньыт, СӨ бэлиитигэ, [[Ил Түмэн]] II, III, IV ыҥырыыларын дьокутаата, [[Дьокуускай]] куорат дууматын III ыҥырыытын дьокутаата, 2003-2008 сылларга “Саханефтегаз” ННГК ААО бэрэсидьиэнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин авиациятын үтүөлээх үлэһитэ. == Өлбүттэр == * [[1876]] — [[Худяков Иван Александрович|Иван Худяков]] (1842 төр.) — нуучча фольклориһа, этнограф, революционер-народник. Саха сиригэр көскө олорон саха фольклорун бастакы научнай таһымнаах хомуурунньугун оҥорбут киһинэн биллибит чинчийээччи. * [[1995]] — [[Максимов Дмитрий Кузьмич|Дмитрий Максимов]] (12.05.1933 төр.) — тыйаатыр устуоруйатын чинчийбит учуонай, искусствоведение билимин хандьыдаата. * [[2018]] — [[Шарль Азнавур]] (1924 төр.), эрмээн төрүттээх аатырбыт француз ырыаһыта, ырыа айааччы, артыыс. {{ыйдар}} [[Категория:Алтынньы 1]] 2mmphh114l3ox8is90vkptqmpazeazq 0 8354 428589 419391 2026-05-14T04:59:52Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 428589 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1878}} '''1878''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78)]]: [[Болгария]] киин куората София [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмааннартан]] босхоломмут. * [[Тохсунньу 16]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878)]]: Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут. === Олунньу === * [[Олунньу 19]] — [[АХШ|Америка]] айааччыта [[Томас Эдисон]] фонограбы патеннаабыт. * [[Олунньу 26]] — [[Франция]] филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн ''микроб'' диэн тиэрмини айбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 3]] — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ [[Болгария]] [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]] тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. === От ыйа === * [[От ыйын 5]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] дьаралыга бигэргэтиллибит. * [[От ыйын 13]] — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Румыния]] Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 21]] — Норвегияттан [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] «Лена» диэн паарынан хамсыыр бастакы борохуот кэлбит (сорох дааннайынан алтынньы 3 күнүгэр). Норвегияттан Өлүөнэ дельтатыгар икки борохуот кэлбиттэрэ (өссө "Вега"). == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 31]] — [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Мустафа Маһмудов]] — [[Азербайдьаннар|азербайдьаан]] уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Олунньу 19]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, [[ССРС|ССРС-ка]] итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини [[1913]] с. [[бэс ыйын 14]] (27) күнүттэн [[1917]] сыл ыам ыйыгар дылы [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] көскө олорбута. == Өлбүттэр == [[категория:1878|*]] 6ojvm1przrcojnmmo1tt3i79r2vmq1s 428590 428589 2026-05-14T05:15:25Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 428590 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1878}} '''1878''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78)]]: [[Болгария]] киин куората София [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмааннартан]] босхоломмут. * [[Тохсунньу 16]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878)]]: Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут. === Олунньу === * [[Олунньу 19]] — [[АХШ|Америка]] айааччыта [[Томас Эдисон]] фонограбы патеннаабыт. * [[Олунньу 26]] — [[Франция]] филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн ''микроб'' диэн тиэрмини айбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 3]] — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ [[Болгария]] [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]] тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. === От ыйа === * [[От ыйын 5]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] дьаралыга бигэргэтиллибит. * [[От ыйын 13]] — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Румыния]] Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 21]] — Норвегияттан [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] «Лена» диэн паарынан хамсыыр бастакы борохуот кэлбит (сорох дааннайынан алтынньы 3 күнүгэр). Бу борохуоту атыыһыт Громова атыыласпыта, онтуката Саха сиригэр 1953 с. диэри үлэлээбитэ. Норвегияттан Өлүөнэ дельтатыгар икки борохуот кэлбиттэрэ — "Вега" диэн улахан борохуот салгыы Беринг силбэһиитин ааһан, Японияҕа таарыйан, Евразияны барытын эргийэн Норвегияҕа төннүбүтэ. Бу айан Эрик Норденшельд салалтатынан уонна тэрээһининэн оҥоһуллубута, Евразияны Хотугу муустаах байҕалынан эргийэр кыах баарын көрдөрбүтэ. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 31]] — [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Мустафа Маһмудов]] — [[Азербайдьаннар|азербайдьаан]] уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Олунньу 19]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, [[ССРС|ССРС-ка]] итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини [[1913]] с. [[бэс ыйын 14]] (27) күнүттэн [[1917]] сыл ыам ыйыгар дылы [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] көскө олорбута. == Өлбүттэр == [[категория:1878|*]] 04c36gjanxoepd5oo4jrdbz2hjlvnou 428591 428590 2026-05-14T05:16:51Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 428591 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1878}} '''1878''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78)]]: [[Болгария]] киин куората София [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмааннартан]] босхоломмут. * [[Тохсунньу 16]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878)]]: Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут. === Олунньу === * [[Олунньу 19]] — [[АХШ|Америка]] айааччыта [[Томас Эдисон]] фонограбы патеннаабыт. * [[Олунньу 26]] — [[Франция]] филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн ''микроб'' диэн тиэрмини айбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 3]] — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ [[Болгария]] [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]] тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. === От ыйа === * [[От ыйын 5]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] дьаралыга бигэргэтиллибит. * [[От ыйын 13]] — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Румыния]] Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 21]] — Норвегияттан [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] «Лена» диэн паарынан хамсыыр бастакы борохуот кэлбит (сорох дааннайынан алтынньы 3 күнүгэр). Бу борохуоту атыыһыт Анна Громова атыыласпыта, онтуката Саха сиригэр 1953 с. диэри үлэлээбитэ. Норвегияттан Өлүөнэ дельтатыгар икки борохуот кэлбиттэрэ — "Вега" диэн улахан борохуот салгыы Беринг силбэһиитин ааһан, Японияҕа таарыйан, Евразияны барытын эргийэн Норвегияҕа төннүбүтэ. Бу айан Эрик Норденшельд салалтатынан уонна тэрээһининэн оҥоһуллубута, Евразияны Хотугу муустаах байҕалынан эргийэр кыах баарын көрдөрбүтэ. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 31]] — [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Мустафа Маһмудов]] — [[Азербайдьаннар|азербайдьаан]] уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Олунньу 19]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, [[ССРС|ССРС-ка]] итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини [[1913]] с. [[бэс ыйын 14]] (27) күнүттэн [[1917]] сыл ыам ыйыгар дылы [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] көскө олорбута. == Өлбүттэр == [[категория:1878|*]] jl1jrz19u86intbnqew80eief313ues 428593 428591 2026-05-14T05:18:59Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйа */ 428593 wikitext text/x-wiki {{Сыллар|1878}} '''1878''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 4]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78)]]: [[Болгария]] киин куората София [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмааннартан]] босхоломмут. * [[Тохсунньу 16]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878)]]: Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут. === Олунньу === * [[Олунньу 19]] — [[АХШ|Америка]] айааччыта [[Томас Эдисон]] фонограбы патеннаабыт. * [[Олунньу 26]] — [[Франция]] филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн ''микроб'' диэн тиэрмини айбыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 3]] — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ [[Болгария]] [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]] тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт. === От ыйа === * [[От ыйын 5]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] дьаралыга бигэргэтиллибит. * [[От ыйын 13]] — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Румыния]] Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 21]] — Норвегияттан [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] «Лена» диэн паарынан хамсыыр бастакы борохуот кэлбит (сорох дааннайынан алтынньы 3 күнүгэр). Бу борохуоту атыыһыт [[Громова Анна Ивановна|Анна Громова]] атыыласпыта, онтуката Саха сиригэр 1953 с. диэри үлэлээбитэ. Норвегияттан Өлүөнэ дельтатыгар икки борохуот кэлбиттэрэ — "Вега" диэн улахан борохуот салгыы Беринг силбэһиитин ааһан, Японияҕа таарыйан, Евразияны барытын эргийэн Норвегияҕа төннүбүтэ. Бу айан Эрик Норденшельд салалтатынан уонна тэрээһининэн оҥоһуллубута, Евразияны Хотугу муустаах байҕалынан эргийэр кыах баарын көрдөрбүтэ. == Төрөөбүттэр == * [[Тохсунньу 31]] — [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Мустафа Маһмудов]] — [[Азербайдьаннар|азербайдьаан]] уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ. * [[Олунньу 19]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, [[ССРС|ССРС-ка]] итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини [[1913]] с. [[бэс ыйын 14]] (27) күнүттэн [[1917]] сыл ыам ыйыгар дылы [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] көскө олорбута. == Өлбүттэр == [[категория:1878|*]] 6w4es5hyt6b436k1q0yooiz9f4d8o97 0 8777 428534 411776 2026-05-13T22:56:04Z Ojkhol 24881 428534 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Frozenground.gif|thumb|200px|Сир хотугу аҥарыгар ирбэт тоҥ тарҕаныыта (кытаран көстөр күөх өҥнөөх)]] [[Билэ:Permafrost - ice wedge.jpg|thumb|200px|Эмпэҕэ ирбэт тоҥ көстөр]] [[Билэ:Udachnaya pipe-4.jpg|200px|thumb|[[саха сирэ|Саха сиригэр]] [[Удачная]] алмаас карьера]] '''Ирбэт тоҥ''' эбэтэр ''криолитозона'' сорҕото, сайын ситэ ууллубат тоҥ буор. [[Сир]]гэ 35 мөл км² иэннээх сиргэ тарҕанар, [[Аляска]], [[Канада]], [[Азия]], [[Эуропа]] хотугулуу өртүлэрэ, [[Хоту океан]] арыылара. '''Ирбэт тоҥ''' тарҕаныыта — сир хаҕын үөһээ өртүн температурата өр кэмҥэ (2 - 3 тыһыынча сыл) 0° үрдүк тахсыбат. Ирбэт тоҥҥо сир уута мууһуран турар, ол халыҥа 1000 м. тиийиэн сөп. Ирбэт [[тоҥ сир]] уопсай кураанах сир иэниттэн 25% ылар. [[Аустралия|Аустралияҕа]] уонна [[Африка|Африкаҕа]] эрэ суох. Улахан аҥара кэнники мууһуруу эпоха удьуора уонна билигин бытааннык ирэн эрэр. Ирбэт тоҥҥо [[айылҕа гааһа]] үөскүөн сөп. Ирбэт тоҥу маҥнай чинчийбиттэринэн буолаллар нуучча XVII үйэтээҕи [[Сибиир|Сибиири]] сэриилээн ылааччылар. Нуучча ыраахтааҕытыгар суруктарыгар сайын буор икки эрэ миэтир ирэр дииллэр этэ. Ирбэт тоҥу билим таһымыгар үөрэтиини ''[[Сумгин Михаил Иванович|Михаил Сумгин]]'' 1927 сыллаахха саҕалаабыта. <ref>Сумгин М. Вечная мерзлота почвы в пределах СССР. Владивосток, 1927</ref>. [[Арассыыйа]] сирин 65% - ирбэт тоҥ. [[Сибиир|Сибииргэ]] уонна [[Уһук Илин]] хоту өртүгэр киэҥник тарҕаммыт. Саха сирэ барыта ирбэт тоҥ зонатыгар сытар. [[Бүлүү]] өрүс баһын диэкки дьириҥэ 1370 м., Итини 1982 сыл олунньутугар быһаарбыттара. [[Саха сирэ|Саха сиригэр]] тутууга, геологияҕа ирбэт тоҥу учуоттуур булгуччулаах. Төһө да проблеманы үөскэтэр буолан баран, туһата эмиэ баар. Саха сирин олохтоохторо аһылыгы өр болдьоххо угаллар. Ирбэт тоҥҥо дьириҥ карьердары хаһыахха сөп, холобур [[алмаас]] трубкалары. == Өссө маны көр == * [[Айылҕа гааһа]] * [[Быллаар]] * [[Алаас]] * [[Туундара]] * [[Мууһуруу периода]] * [[Шергин шахтата]] * [[Уу кыылын кытыла]] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Литература == * [http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1159815 А. В. Павлов, Г. Ф. Гравис. Вечная мерзлота и современный климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626133648/http://geo.web.ru/db/msg.html?mid=1159815 |date=2020-06-26 }} {{Nature-stub}} [[Категория:Геология]] 2we7pq58jc90xm8pn00yds39ynzoq2v 0 12962 428583 352903 2026-05-14T04:49:52Z Ojkhol 24881 /* Устуоруйаттан */ 428583 wikitext text/x-wiki '''Саха сиринээҕи Наука киинэ''' ({{lang-ru|Якутский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук}}) — [[Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата|Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар]] киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[билим тэрилтэтэ|билим тэрилтэлэрин]] түмэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. == Устуоруйаттан == * [[1947]] сылтан — Саха сиринээҕи наука чинчийэр базата; * [[1949]] сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи филиал; * [[1957]] сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиала ({{lang-ru|Якутский филилал Сибирского отделения Академии наук СССР}}, кылгатан ЯФ СО АН СССР); * [[1988]] сылтан — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи наука киинэ. Билигин Наука киинигэр 2242 киһи үлэлиир, ол иһигэр 590 наука сотрудниктара, олортон 60 наука доктордара уонна 300 тахса наука кандидаттара. Наука үлэһиттэртэн 5 Арассыыйы Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспонденнар, 12 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятин дьиҥнээх чилиэннэрэ уонна 33 атын Академиялар чилиэннэрэ. == Наука киинин састаабыгар киирэр тэрилтэлэр == * [[В.П. Ларионов аатынан Хоту дойду физика уонна техника проблемаларын института]]; * [[Криолитозона биологиятын проблемаларын института]]; * [[Н.В. Черскэй аатынан Хоту дойду хайа дьыалатын института]]; * [[Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын института]]; * [[Ю.Г. Шафер аатынан Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института]]; * [[Ньиэп уонна гаас проблемаларын института]]; * [[Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-чинчийэр институт]]; * [[Геофизическэй сулууспа Саха сиринээҕи филиала]]; Урукку кэмҥэ Наука киинин састаабыгар киирэллэр этэ: * [[Алмаас уонна күндү металлар геологияларын института]]; * [[П.И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институт]]; == Наука киинин салайбыттара == * 1949 - [[1952]] сылларга — [[Цытович Николай Александрович]], ССРС НА чилиэнэ-корреспондена; * 1952 - 1957 сылларга — [[Дадыкин Всеволод Петрович]], биология доктора; * 1957 - [[1964]] сылларга — [[Рожков Иван Сергеевич]], ССРС НА чилиэнэ-корреспондена; * 1964 - [[1987]] сылларга — [[Черскэй Николай Васильевич]], ССРС НА академига; * 1987 - [[1992]] сылларга — [[Крымскай Гермоген Филиппович]], Арассыыйа НА академига; * 1992 - [[1997]] сылларга — [[Ларионов Владимир Петрович]], Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена; * 1997 - [[2002]] сылларга — [[Уржумцев Юрий Степанович]], Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена; * 2002 - [[2004]] сылларга — [[Ларионов Владимир Петрович]], Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена; * 2004 - [[2012]] сылларга — [[Сафронов Александр Федотович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена; * 2012 сылтан — [[Лебедев Михаил Петрович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена. == Ылыллыбыт сирэ == * [http://prez.ysn.ru/ Саха сиринээҕи Наука киинин саайта] [[Категория:Наука]] jams7xtzzg0ex1k7a4dxhv9c1gnfi7y 428585 428583 2026-05-14T04:52:42Z Ojkhol 24881 /* Устуоруйаттан */ 428585 wikitext text/x-wiki '''Саха сиринээҕи Наука киинэ''' ({{lang-ru|Якутский научный центр Сибирского отделения Российской академии наук}}) — [[Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаата|Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатыгар]] киирэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин [[билим тэрилтэтэ|билим тэрилтэлэрин]] түмэр тэрилтэлэриттэн биирдэстэрэ. == Устуоруйаттан == * [[1947]] сылтан — Саха сиринээҕи наука чинчийэр базата; Бу тэрилтэ баазатыгар [[1948 сыл|1948]] с. [[алтынньы 1]] к. аспирантура аһыллыбыт * [[1949]] сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Саха сиринээҕи филиал; * [[1957]] сылтан — ССРС Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиала ({{lang-ru|Якутский филилал Сибирского отделения Академии наук СССР}}, кылгатан ЯФ СО АН СССР); * [[1988]] сылтан — Арассыыйа Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи наука киинэ. Билигин Наука киинигэр 2242 киһи үлэлиир, ол иһигэр 590 наука сотрудниктара, олортон 60 наука доктордара уонна 300 тахса наука кандидаттара. Наука үлэһиттэртэн 5 Арассыыйы Наукаларын Академиятын чилиэн-корреспонденнар, 12 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятин дьиҥнээх чилиэннэрэ уонна 33 атын Академиялар чилиэннэрэ. == Наука киинин састаабыгар киирэр тэрилтэлэр == * [[В.П. Ларионов аатынан Хоту дойду физика уонна техника проблемаларын института]]; * [[Криолитозона биологиятын проблемаларын института]]; * [[Н.В. Черскэй аатынан Хоту дойду хайа дьыалатын института]]; * [[Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар проблемаларын института]]; * [[Ю.Г. Шафер аатынан Космофизика чинчийиилэрин уонна аэрономия института]]; * [[Ньиэп уонна гаас проблемаларын института]]; * [[Саха сиринээҕи тыа хаһаайыстыбатын үөрэтэр-чинчийэр институт]]; * [[Геофизическэй сулууспа Саха сиринээҕи филиала]]; Урукку кэмҥэ Наука киинин састаабыгар киирэллэр этэ: * [[Алмаас уонна күндү металлар геологияларын института]]; * [[П.И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институт]]; == Наука киинин салайбыттара == * 1949 - [[1952]] сылларга — [[Цытович Николай Александрович]], ССРС НА чилиэнэ-корреспондена; * 1952 - 1957 сылларга — [[Дадыкин Всеволод Петрович]], биология доктора; * 1957 - [[1964]] сылларга — [[Рожков Иван Сергеевич]], ССРС НА чилиэнэ-корреспондена; * 1964 - [[1987]] сылларга — [[Черскэй Николай Васильевич]], ССРС НА академига; * 1987 - [[1992]] сылларга — [[Крымскай Гермоген Филиппович]], Арассыыйа НА академига; * 1992 - [[1997]] сылларга — [[Ларионов Владимир Петрович]], Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена; * 1997 - [[2002]] сылларга — [[Уржумцев Юрий Степанович]], Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена; * 2002 - [[2004]] сылларга — [[Ларионов Владимир Петрович]], Арассыыйа НА чилиэнэ-корреспондена; * 2004 - [[2012]] сылларга — [[Сафронов Александр Федотович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена; * 2012 сылтан — [[Лебедев Михаил Петрович]], Арассыыйа НА чилиэн-корреспондена. == Ылыллыбыт сирэ == * [http://prez.ysn.ru/ Саха сиринээҕи Наука киинин саайта] [[Категория:Наука]] 8juo0szgvts65jgyli0d8upwwimqgan 0 17902 428526 309545 2026-05-13T22:40:45Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 428526 wikitext text/x-wiki {{Учуонай |Аата = Владимир Парфеньевич Самсонов |Ойуу = |Кэтитэ = |Ойуу ис хоһооно = |Төрөөбүт күнэ = 3.1.1922 |Төрөөбүт сирэ = Александровское с., {{ТөрөөбүтСирэ|Ньурба улууһа|Антоновкаҕа (Ньурба улууһа)}}, [[Саха АССР]] |Өлбүт күнэ = 26.8.1989 |Өлбүт сирэ = {{ӨлбүтСирэ|}} |Дойдута = {{флагификация|Россия империята}} → {{флагификация|ССРС}} |Билим эйгэтэ = |Үлэтин сирэ = |Учуонай истиэпэнэ = {{Учёная степень|кандидат|физика-математика билимнэрин}} |Учуонай аата = <!-- {{Учёное звание||}}--> |Үөрэммит кыһата = [[СГУ]] |Билимҥэ салайааччыта = |Биллэр үөрэнээччилэрэ = |Биллиитэ = |Наҕараадалара ={{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана|1985}} {{!!}} {{Кыһыл Сулус уордьана}} {{!}}- {{!}} {{«Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл}}{{!!}} {{«Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл}}{{!!}}{{«Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл}}{{!!}}{{«Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл}} {{!}}} |Илии баттааһына = |Илии баттааһын кэтитэ = |Ситим-сир = |Викитека = |Биики ыскылаат = }} {{амыдайдар|Самсонов}} '''Самсонов Владимир Парфеньевич''' — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, саха учуонайа. == Олоҕун олуктара == [[1922]] сыллаахха Александровское с. [[Ньурба улууһа|Ньурба улууһугар]] учууталлар [[Самсонов Парфений Никитич|Парфений Никитич]] уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. Дьокуускай 9 №-дээх орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1940 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Забайкальскай байыаннай уокурукка суолууспалаабыт. 1942 с. кууруска үөрэнэн атырдьах ыйыгар младшай лейтенант сыбаанньатын ылбыт уонна Волховскай фроҥҥа ыытыллыбыт. Миномет отделениетын хамаандалаабыт. [[Ленинград]] блокадатын устууга кыттыбыт, [[Новгород]]ы, [[Наарва]]ны уонна [[Эстония]]ны босхолоспут. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус уордьанынан<ref name="кс"/> уонна «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Сэрии кэнниттэн [[СГУ]] физика-математика факультетын бүтэрбит. 1956 сыллаахтан космоһы чинчийии уонна аэрономия институтугар космос сардаҥаларын лабораториятыгар үлэлээбит. 1971 с. кандидат аатын көмүскээбит. 40-н тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр научнай үлэлэрин бэчээттэппит. [[1989]] сыл [[атырдьах ыйын 26]] күнүгэр өлбүт. == Наҕараадалара == * [[Аҕа Дойду сэриитин уордьана|Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана]] (06.04.1985)<ref>{{Подвиг Народа|1519658771|title=Карточка награждённого}}</ref> * [[Кыһыл Сулус уордьан|Кыһыл Сулус уордьана]] (31.01.1944 )<ref name="кс">{{Подвиг Народа|46337256|title=Наградные документы}}</ref> * «Ленинград көмүскэлин иһин» мэтээл (22.12.1942) * «Үлэҕэ уһулуччутун иһин» мэтээл * «Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл * «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Самсонов Николай Парфеньевич]] * [[Самсонов Александр Парфеньевич]] == Сигэлэр == * {{cite web|url=http://www.ikfia.ysn.ru/struktura/96-personalii/182-samsonov-vladimir-parfenevich-1922-1989-gg.html|title=Самсонов Владимир Парфеньевич (1922—1989 гг.)|author=|date=|work=|publisher=ИКФИА|accessdate=2014-07-13|lang=}} * Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара. М. Г. Старостин. — Дь.: Бичик, 1995. {{rq|img}} [[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Ньурба улууһа]] [[Категория:Саха учуонайдара]] [[Категория:СГУ бүтэрбиттэр]] 37om60e1w6hg7akgtbr1ixro2dbdlf1 0 19248 428539 403539 2026-05-13T23:16:59Z Ojkhol 24881 428539 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации| RuPrefix= Өрөспүүбүлүкэ| RuNm= Мордовия| OfNm1= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ| OfNm2= [[мокша тыла|мокш.]] ''Мордовия Республикась''<br />[[эрзя тыла|эрзя]] ''Эрзянь-Мокшонь Раськемастор''| FSFlag= [[Билэ:Flag of Mordovia.svg|150px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]]| FSCoA= [[Билэ:Coat of arms of Mordovia.svg|100px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]]| FlagLnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа| CoALnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга| FSMapName= Mordovia| FSCtrWhat= Киинэ| FSCtrNm= [[Саранскай]]| AreaRnk= 68| TotArea= 26 128| WaterPrcnt= 0,1 %| PopRnk= 62| PopQty= 826 526 киhи| PopCtDate= 2010| PopDens= 31,9 киһи| FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]]| EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| CadNo= 13, 113| OfLangs=[[нуучча тыла|нуучча]], [[мокша тыла|мокша]], [[эрзя тыла|эрзя]]| HeadTtl=Президент| HeadNm=[[Николай Меркушкин]]| LegislTtl=| LegislNm=| FSAnthem=[[Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]]| Domain=| MSKS=1| }} [[Билэ:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ''' — диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — [[Сараанскай]] (Саран Ош). Бастаан Мордва уокуругун быһыытынан 1928 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Тамбов, Алын Новгород, Пенза уонна Симбирскай күбүөрүнэлэр эрзя уонна мокша омуктар олорор уйуостарыттан тэриллибит. [[1930 сыл]] [[тохсунньу 10]] күнүгэр автомомиялаах уокурук статуһун ылбыт. 1934 сылтан өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Географията == Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м. Хоту [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хотугулуу-илин — [[Чувашия]]лыын, илин — [[Ульяновскай уобалас]]тыын, соҕуруу — [[Пенза уобалаһа|Пенза уобалаһын]] кытта, арҕаа — [[Рязань уобалаһа|Рязань уобалаһын]] кытта быысаһар. Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: [[Мокша (өрүс)|Мокша]] (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта). 500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка. == Килиимэтэ == Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм. == Флората уонна фауната == Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: [[бэс]], [[харыйа]], [[тиит]], черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь. Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар ([[тайах]], [[кабаан]], [[бэдэр]], [[солоҥдо]], [[куобах]], [[улар]], [[куртуйах]], [[тоҥсоҕойдор]], [[чаччыгыныардар]], [[синиицалар]]), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик). {{Russia-geo-stub}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Мордовия]] ltw0h1qypviovekhlchahfqyjb7mhuj 428540 428539 2026-05-13T23:17:37Z Ojkhol 24881 428540 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации| RuPrefix= Өрөспүүбүлүкэ| RuNm= Мордовия| OfNm1= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ| OfNm2= [[мокша тыла|мокш.]] ''Мордовия Республикась''<br />[[эрзя тыла|эрзя]] ''Эрзянь-Мокшонь Раськемастор''| FSFlag= [[Билэ:Flag of Mordovia.svg|150px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]]| FSCoA= [[Билэ:Coat of arms of Mordovia.svg|100px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]]| FlagLnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа| CoALnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга| FSMapName= Mordovia| FSCtrWhat= Киинэ| FSCtrNm= [[Саранскай]]| AreaRnk= 68| TotArea= 26 128| WaterPrcnt= 0,1 %| PopRnk= 62| PopQty= 826 526 киhи| PopCtDate= 2010| PopDens= 31,9 киһи| FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]]| EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| CadNo= 13, 113| OfLangs=[[нуучча тыла|нуучча]], [[мокша тыла|мокша]], [[эрзя тыла|эрзя]]| HeadTtl=Президент| HeadNm=[[Николай Меркушкин]]| LegislTtl=| LegislNm=| FSAnthem=[[Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]]| Domain=| MSKS=1| }} [[Билэ:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ''' — диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — [[Сараанскай]] (Саран Ош). Бастаан Мордва уокуругун быһыытынан 1928 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Тамбов, Алын Новгород, Пенза уонна Симбирскай күбүөрүнэлэр эрзя уонна мокша омуктар олорор уйуостарыттан тэриллибит. [[1930 сыл]] [[тохсунньу 10]] күнүгэр автономиялаах уокурук статуһун ылбыт. 1934 сылтан өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Географията == Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м. Хоту [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хотугулуу-илин — [[Чувашия]]лыын, илин — [[Ульяновскай уобалас]]тыын, соҕуруу — [[Пенза уобалаһа|Пенза уобалаһын]] кытта, арҕаа — [[Рязань уобалаһа|Рязань уобалаһын]] кытта быысаһар. Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: [[Мокша (өрүс)|Мокша]] (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта). 500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка. == Килиимэтэ == Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм. == Флората уонна фауната == Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: [[бэс]], [[харыйа]], [[тиит]], черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь. Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар ([[тайах]], [[кабаан]], [[бэдэр]], [[солоҥдо]], [[куобах]], [[улар]], [[куртуйах]], [[тоҥсоҕойдор]], [[чаччыгыныардар]], [[синиицалар]]), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик). {{Russia-geo-stub}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Мордовия]] 0eeamygtbw024v9gldvo3p64592144j 428541 428540 2026-05-13T23:21:10Z Ojkhol 24881 /* Флората уонна фауната */ 428541 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации| RuPrefix= Өрөспүүбүлүкэ| RuNm= Мордовия| OfNm1= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ| OfNm2= [[мокша тыла|мокш.]] ''Мордовия Республикась''<br />[[эрзя тыла|эрзя]] ''Эрзянь-Мокшонь Раськемастор''| FSFlag= [[Билэ:Flag of Mordovia.svg|150px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]]| FSCoA= [[Билэ:Coat of arms of Mordovia.svg|100px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]]| FlagLnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа| CoALnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга| FSMapName= Mordovia| FSCtrWhat= Киинэ| FSCtrNm= [[Саранскай]]| AreaRnk= 68| TotArea= 26 128| WaterPrcnt= 0,1 %| PopRnk= 62| PopQty= 826 526 киhи| PopCtDate= 2010| PopDens= 31,9 киһи| FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]]| EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| CadNo= 13, 113| OfLangs=[[нуучча тыла|нуучча]], [[мокша тыла|мокша]], [[эрзя тыла|эрзя]]| HeadTtl=Президент| HeadNm=[[Николай Меркушкин]]| LegislTtl=| LegislNm=| FSAnthem=[[Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]]| Domain=| MSKS=1| }} [[Билэ:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ''' — диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — [[Сараанскай]] (Саран Ош). Бастаан Мордва уокуругун быһыытынан 1928 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Тамбов, Алын Новгород, Пенза уонна Симбирскай күбүөрүнэлэр эрзя уонна мокша омуктар олорор уйуостарыттан тэриллибит. [[1930 сыл]] [[тохсунньу 10]] күнүгэр автономиялаах уокурук статуһун ылбыт. 1934 сылтан өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Географията == Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м. Хоту [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хотугулуу-илин — [[Чувашия]]лыын, илин — [[Ульяновскай уобалас]]тыын, соҕуруу — [[Пенза уобалаһа|Пенза уобалаһын]] кытта, арҕаа — [[Рязань уобалаһа|Рязань уобалаһын]] кытта быысаһар. Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: [[Мокша (өрүс)|Мокша]] (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта). 500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка. == Килиимэтэ == Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм. == Флората уонна фауната == Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: [[бэс]], [[харыйа]], [[тиит]], черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь. Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар ([[тайах]], [[кабаан]], [[бэдэр]], [[солоҥдо]], [[куобах]], [[улар]], [[куртуйах]], [[тоҥсоҕойдор]], [[чаччыгыныардар]], [[синиицалар]]), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик). === Олохтоохторо омугунан === {| class="standard" !Народ || 2010 год<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-29 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201175306/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |url-status=live }}</ref> |- |[[Нууччалар]] | align="right" | 443 737 (53,4 %) |- |[[Мордва]] ([[Мокша]] + [[Эрзя]]) | align="right" | 333 112 (40,0 %) |- |[[Татаардар]] | align="right" | 43 392 (5,2 %) |} {{Russia-geo-stub}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Мордовия]] oafhvqpol8fk1yq4ibkgjxewo6i2hn3 428542 428541 2026-05-13T23:21:33Z Ojkhol 24881 /* Олохтоохторо омугунан */ 428542 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации| RuPrefix= Өрөспүүбүлүкэ| RuNm= Мордовия| OfNm1= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ| OfNm2= [[мокша тыла|мокш.]] ''Мордовия Республикась''<br />[[эрзя тыла|эрзя]] ''Эрзянь-Мокшонь Раськемастор''| FSFlag= [[Билэ:Flag of Mordovia.svg|150px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]]| FSCoA= [[Билэ:Coat of arms of Mordovia.svg|100px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]]| FlagLnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа| CoALnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга| FSMapName= Mordovia| FSCtrWhat= Киинэ| FSCtrNm= [[Саранскай]]| AreaRnk= 68| TotArea= 26 128| WaterPrcnt= 0,1 %| PopRnk= 62| PopQty= 826 526 киhи| PopCtDate= 2010| PopDens= 31,9 киһи| FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]]| EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| CadNo= 13, 113| OfLangs=[[нуучча тыла|нуучча]], [[мокша тыла|мокша]], [[эрзя тыла|эрзя]]| HeadTtl=Президент| HeadNm=[[Николай Меркушкин]]| LegislTtl=| LegislNm=| FSAnthem=[[Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]]| Domain=| MSKS=1| }} [[Билэ:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ''' — диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — [[Сараанскай]] (Саран Ош). Бастаан Мордва уокуругун быһыытынан 1928 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Тамбов, Алын Новгород, Пенза уонна Симбирскай күбүөрүнэлэр эрзя уонна мокша омуктар олорор уйуостарыттан тэриллибит. [[1930 сыл]] [[тохсунньу 10]] күнүгэр автономиялаах уокурук статуһун ылбыт. 1934 сылтан өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Географията == Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м. Хоту [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хотугулуу-илин — [[Чувашия]]лыын, илин — [[Ульяновскай уобалас]]тыын, соҕуруу — [[Пенза уобалаһа|Пенза уобалаһын]] кытта, арҕаа — [[Рязань уобалаһа|Рязань уобалаһын]] кытта быысаһар. Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: [[Мокша (өрүс)|Мокша]] (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта). 500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка. == Килиимэтэ == Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм. == Флората уонна фауната == Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: [[бэс]], [[харыйа]], [[тиит]], черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь. Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар ([[тайах]], [[кабаан]], [[бэдэр]], [[солоҥдо]], [[куобах]], [[улар]], [[куртуйах]], [[тоҥсоҕойдор]], [[чаччыгыныардар]], [[синиицалар]]), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик). === Олохтоохторо омугунан === {| class="standard" !Омук || 2010 сыл<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-29 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201175306/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |url-status=live }}</ref> |- |[[Нууччалар]] | align="right" | 443 737 (53,4 %) |- |[[Мордва]] ([[Мокша]] + [[Эрзя]]) | align="right" | 333 112 (40,0 %) |- |[[Татаардар]] | align="right" | 43 392 (5,2 %) |} {{Russia-geo-stub}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Мордовия]] nawpdhg8wdq7c0mn7g6vlvz48v7u5h4 428543 428542 2026-05-13T23:23:40Z Ojkhol 24881 /* Олохтоохторо омугунан */ 428543 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации| RuPrefix= Өрөспүүбүлүкэ| RuNm= Мордовия| OfNm1= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ| OfNm2= [[мокша тыла|мокш.]] ''Мордовия Республикась''<br />[[эрзя тыла|эрзя]] ''Эрзянь-Мокшонь Раськемастор''| FSFlag= [[Билэ:Flag of Mordovia.svg|150px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]]| FSCoA= [[Билэ:Coat of arms of Mordovia.svg|100px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]]| FlagLnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа| CoALnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга| FSMapName= Mordovia| FSCtrWhat= Киинэ| FSCtrNm= [[Саранскай]]| AreaRnk= 68| TotArea= 26 128| WaterPrcnt= 0,1 %| PopRnk= 62| PopQty= 826 526 киhи| PopCtDate= 2010| PopDens= 31,9 киһи| FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]]| EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| CadNo= 13, 113| OfLangs=[[нуучча тыла|нуучча]], [[мокша тыла|мокша]], [[эрзя тыла|эрзя]]| HeadTtl=Президент| HeadNm=[[Николай Меркушкин]]| LegislTtl=| LegislNm=| FSAnthem=[[Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]]| Domain=| MSKS=1| }} [[Билэ:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ''' — диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — [[Сараанскай]] (Саран Ош). Бастаан Мордва уокуругун быһыытынан 1928 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Тамбов, Алын Новгород, Пенза уонна Симбирскай күбүөрүнэлэр эрзя уонна мокша омуктар олорор уйуостарыттан тэриллибит. [[1930 сыл]] [[тохсунньу 10]] күнүгэр автономиялаах уокурук статуһун ылбыт. 1934 сылтан өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Географията == Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м. Хоту [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хотугулуу-илин — [[Чувашия]]лыын, илин — [[Ульяновскай уобалас]]тыын, соҕуруу — [[Пенза уобалаһа|Пенза уобалаһын]] кытта, арҕаа — [[Рязань уобалаһа|Рязань уобалаһын]] кытта быысаһар. Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: [[Мокша (өрүс)|Мокша]] (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта). 500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка. == Килиимэтэ == Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм. == Флората уонна фауната == Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: [[бэс]], [[харыйа]], [[тиит]], черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь. Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар ([[тайах]], [[кабаан]], [[бэдэр]], [[солоҥдо]], [[куобах]], [[улар]], [[куртуйах]], [[тоҥсоҕойдор]], [[чаччыгыныардар]], [[синиицалар]]), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик). === Олохтоохторо омугунан === {| class="standard" !Омук || 2010 сыл<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-29 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201175306/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |url-status=live }}</ref> |- |[[Нууччалар]] | align="right" | 443 737 (53,4 %) |- |[[Мордва]] ([[Мокша]] + [[Эрзя]]) | align="right" | 333 112 (40,0 %) |- |[[Татаардар]] | align="right" | 43 392 (5,2 %) |} [[Билэ:Народы Мордовии.png|thumb|400px|Мордови этностарын каартата]] {{Russia-geo-stub}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Мордовия]] e8odo196b92p7p9mu44is0irzbpgypt 428544 428543 2026-05-13T23:24:07Z Ojkhol 24881 /* Олохтоохторо омугунан */ 428544 wikitext text/x-wiki {{Данные о субъекте Российской Федерации| RuPrefix= Өрөспүүбүлүкэ| RuNm= Мордовия| OfNm1= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ| OfNm2= [[мокша тыла|мокш.]] ''Мордовия Республикась''<br />[[эрзя тыла|эрзя]] ''Эрзянь-Мокшонь Раськемастор''| FSFlag= [[Билэ:Flag of Mordovia.svg|150px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа]]| FSCoA= [[Билэ:Coat of arms of Mordovia.svg|100px|Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга]]| FlagLnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин былааҕа| CoALnk= Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин дьаралыга| FSMapName= Mordovia| FSCtrWhat= Киинэ| FSCtrNm= [[Саранскай]]| AreaRnk= 68| TotArea= 26 128| WaterPrcnt= 0,1 %| PopRnk= 62| PopQty= 826 526 киhи| PopCtDate= 2010| PopDens= 31,9 киһи| FedDistrNm= [[Волгатааҕы федеральнай уокурук|Волгатааҕы]]| EcRegNm= [[Волга-Вятка экономика оройуона|Волга-Вятка]]| CadNo= 13, 113| OfLangs=[[нуучча тыла|нуучча]], [[мокша тыла|мокша]], [[эрзя тыла|эрзя]]| HeadTtl=Президент| HeadNm=[[Николай Меркушкин]]| LegislTtl=| LegislNm=| FSAnthem=[[Мордовия Өрөспүүбүлүкэтин Гиимнэ]]| Domain=| MSKS=1| }} [[Билэ:Mordovia03.png|thumb|250px|right]] '''Мордовия Өрөспүүбүлүкэтэ''' — диэн [[Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрэ|Арассыыйа Федерациятын]] субъега, Волгатааҕы федеральнай уокурукка киирэр. Киин куората — [[Сараанскай]] (Саран Ош). Бастаан Мордва уокуругун быһыытынан 1928 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр Тамбов, Алын Новгород, Пенза уонна Симбирскай күбүөрүнэлэр эрзя уонна мокша омуктар олорор уйуостарыттан тэриллибит. [[1930 сыл]] [[тохсунньу 10]] күнүгэр автономиялаах уокурук статуһун ылбыт. 1934 сылтан өрөспүүбүлүкэ буолбут. == Географията == Өрөспүүбүлүкэ Илин-Европа хапталын илин өттүгэр сытар. Арҕаа өттө Ока-Дон хапталыгар, киин уонна илин өттө — Волгатааҕы үрдэлгэ. Үрдүк туочуката — 324 м. Хоту [[Нижнэй Новгород уобалаһа|Нижнэй Новгород уобалаһын]], хотугулуу-илин — [[Чувашия]]лыын, илин — [[Ульяновскай уобалас]]тыын, соҕуруу — [[Пенза уобалаһа|Пенза уобалаһын]] кытта, арҕаа — [[Рязань уобалаһа|Рязань уобалаһын]] кытта быысаһар. Мордовияҕа 114 өрүс баар. Сүрүн өрүстэрэ: [[Мокша (өрүс)|Мокша]] (Исса, Сивинь, Сатис, Вад салааларын кытта) уонна Сура (Алатырь, Инсар, Рудня салааларын кытта). 500-чэ күөл баар, онтон бөдөҥнөрө: Инерка, Татарка. == Килиимэтэ == Орто-континенныҥы, тохсунньу орто температуурата −11 °C, от ыйын орто температуурата +19 °C. Сөҥүү сыллааҕы орто таһыма — 450—500 мм. == Флората уонна фауната == Мордовияҕа ордук инньэлээх-сэбирдэхтээх уонна сэбирдэхтээх ойуурдар, сэппэрээктээх уонна хонуу куйаардар бааллар. 109 кэргэҥҥэ киирэр 1230 көрүҥ тымырдаах үүнээйи тарҕаммыт. Онтон 4 көрүҥэ плауннар, 8 — боруулар, 18 — папоротниктыҥылар, 3 — голосеменнойдар, аттыттара — сибэккилээх үүнээйилэр. Үксэ оттуҥу үүнээйилэр баһыйаллар, мастар уонна сэппэрээктэр аҕыйахтар. Ойуур мастара: [[бэс]], [[харыйа]], [[тиит]], черешчатай дууб, ясень, платаанныҥы клён, вяз, бородавчатай уонна пушистай хатыҥнар, ольха, кыра сэбирдэхтээх липа, хара тополь. Мордовияҕа 63 көрүҥ үүтүнэн иитиллээччи (онтон 35-э сэдэх), 267 көрүҥ көтөр (70-а сэдэх), өрүстэргэ-күөллэргэ 44 көрүҥ балык үөскүүр. Үөн-көйүүр эгэлгэтэ элбэх (1000-тан тахса көрүҥ), рептилиялар уонна амфибиялар аҕыйахтар. Кыылларын улахан аҥаара ойуурга үөскүүр кыыллар ([[тайах]], [[кабаан]], [[бэдэр]], [[солоҥдо]], [[куобах]], [[улар]], [[куртуйах]], [[тоҥсоҕойдор]], [[чаччыгыныардар]], [[синиицалар]]), кыра аҥаара куйаар фаунатын кыыллара (крапчатый суслик, степная пеструшка, слепыш обыкновенный, бөдөҥ тушканчик). === Олохтоохторо омугунан === {| class="standard" !Омук || 2010 сыл<ref>{{Cite web |url=https://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |title=Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2019-11-29 |archive-date=2012-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201175306/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls |url-status=live }}</ref> |- |[[Нууччалар]] | align="right" | 443 737 (53,4 %) |- |[[Мордва]] ([[Мокша]] + [[Эрзя]]) | align="right" | 333 112 (40,0 %) |- |[[Татаардар]] | align="right" | 43 392 (5,2 %) |} [[Билэ:Народы Мордовии.png|thumb|400px|Мордовия этностарын каартата]] {{Russia-geo-stub}} {{Россия Федерациятын Субъектара}} [[Категория:Арассыыйа]] [[Категория:Арассыыйа Өрөспүүбүлүкэлэрэ]] [[Категория:Мордовия]] 3xhxpnb67dwtiq0laxggfa834orhhw1 0 21444 428567 348949 2026-05-14T03:02:06Z Ojkhol 24881 428567 wikitext text/x-wiki «'''Эдэр коммунист'''» — [[Саха АССР]] ыччакка аналлаах хаһыата. 1958 сыллаахха "Молодой коммунист" хаһыаты икки тус туспа хаһыакка араарыы түмүгэр тэриллибитэ. Бастакы эрэдээктэринэн Иван Спиридонов анаммыта. Сотору буолан баран кинини баартыйа үлэтигэр ылбыттара, онон иккис эрээктэринэн Степан Охлопков буолбута, кини эмиэ биир сыл буолан баран Уус-Алдаҥҥа колхуос бэрэстээтэлинэн талыллан барбыта. Үһүс эрэдээктэр Дмитрий Пухов буолбута (1960 сыл кулун тутар 13 күнүгэр). Кини эмиэ сотору 1961 балаҕан ыйыгар Үөһээ Дьааҥы оройуонугар баартыйа үлэтигэр ыыппыттара. == Эбии маны көр == * [[Молодежь Севера (хаһыат)]] {{Newspaper-stub}} {{rq|stub|sources}} [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] [[Категория:Сахалыы хаһыаттар]] 1a61a8fk7tk6jguq949kw9vyvf07tev 10 25509 428562 319757 2026-05-14T02:29:10Z CommonsDelinker 147 Replacing FNL_Flag.svg with [[File:Flag_of_the_National_Liberation_Front_of_South_Vietnam,_Flag_of_South_Vietnam_(1975–1976).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningl 428562 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Вьетнам | flag alias = Flag of Vietnam.svg | flag alias-1945 = Old Flag Of Vietnam.svg | flag alias-1890 = Flag of South Vietnam.svg | flag alias-1920 = Second flag of the Nguyen Dynasty.svg | flag alias-юг = Flag of South Vietnam.svg | flag alias-НФОЮВ = Flag of the National Liberation Front of South Vietnam, Flag of South Vietnam (1975–1976).svg | flag alias-Индокитай = Flag of Colonial Vietnam.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1890 | var2 = 1920 | var3 = 1945 | var4 = юг | var5 = НФОЮВ | var6 = Индокитай </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }}<noinclude> [[bg:Шаблон:Флагификация/Виетнам]] </noinclude> s1eehkxcgnmxddpdiub7g5pgtg4xwbi 0 25854 428506 384654 2026-05-13T16:10:09Z ~2026-28955-67 28979 428506 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Samsung Galaxy S4.svg|мини]] '''Samsung Galaxy S4''' (GT-I9500, GT-I9505, GT-I9506, GT-I9515) — [[Samsung Galaxy S|Galaxy S]] линейкатын 4-с көлүөнэтин [[смартфон]]а, [[Samsung Electronics]] 2013 сыл кулун тутар 15 күнүгэр [[Нью-Йорк]]а анонстаабыт. Атыыга 2013 сыл муус устарын бүтэһигэр 155 дойдуга тахсыбыт<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc-y/2146300|title=Samsung Galaxy S4 отдали под управление взглядом|author=Ольга Грошева.|date=15 марта 2013|publisher=[[КоммерсантЪ]] FM|accessdate=2013-03-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FiUUSIZJ|archivedate=2013-04-08}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ria.ru/infografika/20130315/927433227.html|title=Флагман Samsung Galaxy S 4 и его конкуренты|date=15 марта 2013|publisher=РИА Новости|accessdate=2013-03-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FiUXKx5g|archivedate=2013-04-08}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} {{омоон}} [[Категория:Самсунг]] kmvfahrx5k68dpfrk1t0uks4itq8b42 0 26075 428528 308541 2026-05-13T22:44:19Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 428528 wikitext text/x-wiki {{Персона |аата = Александр Самсонов |ойуу = СамсоновАП.jpg |кэтитэ = |ойуу ис хоһооно = <!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --> |үлэтэ = опера ырыаһыта |төрөөбүт күнэ = 11.5.1935 |төрөөбүт сирэ = Хаптаҕай с., {{ТөрөөбүтСирэ|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Хаптаҕайга}}, [[Саха АССР]] |гражданствота = |дойдута = {{флагификация|ССРС}} → {{флагификация|Арассыыйа}} |аҕата = [[Самсонов Парфений Никитич]] |ийэтэ = [[Самсонова Надежда Евменьевна]] |кэргэнэ = |ойоҕо = |оҕолоро = |наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ = |наҕараадалара = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{РФ үтүөлээх артыыһа}}{{!!}}{{Саха норуодунай артыыһа}} {{!}}} |илии баттааһына = |ситим-сир = |атын = |биики ыскылаат = }} {{атын суолталара|тип=араспаанньа|Самсонов}}. '''Самсонов Александр Парфеньевич''' — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа. == Олоҕун олуктара == * [[1935]] сыллаахха [[ыам ыйын 11]] күнүгэр [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар]] [[Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Хаптаҕай]] сэлиэнньэҕэ учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. * [[Хатас]] сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Дьокуускай 2 уонна 9 №-дээх оскуолаларыгар үөрэммит. * 1957 с. [[СГУ|Саха государственнай университетын]] тыл үөрэҕин факультетын бүтэрбит. * 1958—1960 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. Сулууспатын кэмигэр ырыа уонна үҥкүү ансамбылыгар кыттыбыт. * Аармыйа кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа музыка салаатыгар үөрэммит. * 1964 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа көһөн үөрэҕин салҕаабыт. * 1964—1965 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа туттарсан РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ Д. А. Гамрекели кылааһыгар үөрэммит. * 1980—1982 сс. — Саха государственнай музыкальнай театрын директора. [[2024 сыл]]лаахха ыам ыйын 27 күнүгэр өлбүт. == Айар үлэтэ == ==== Ыллаабыт партиялара ==== * Сильвио (Паяцы, Р. Леонковалло) * Шарплес (Чио-Чио-сан, Дж. Пуччини) * Пристав (Борис Годунов, М. П. Мусоргский) * Елецкий (Пиковая дама) * Эбн Хакиа (Иоланта, П. И. Чайковский) * Листрат (В бурю, Т. Хренников) * Лоокуут уонна Күннэй (Лоокуут уонна Ньургуһун, Г. Григорян) * Бэргэн (Колыбельная) * Сэһэнньит (Сээркээн оҕонньор остуоруйата, З. Степанов) * Краун (Порги и Бесс, Дж. Гершвин) * Белогвардеец Араллан (Неугасимое пламя, Н. Берестов) * Гаспар (Рита, или пиратский треугольник, Г. Доницетти) * Шуфлери (Званый вечер с итальянцами, Ж. Оффенбах) * Джеромо (Доротея, Т. Хренников) Александр Самсонов итини таһынан нуучча норуотун ырыаларын: «Ой, полным полна коробушка», «Вечерний звон», «Живет моя красотка», «Ах, Настасья», «Утес», «Черный ворон», «Как пойду я на быструю речку», «Далеко-далеко степь за Волгу ушла»: А. Варламов, А. Гурилев, П. Булахов, М. Шишкин, Н. Листьев, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковскай, Р. М. Глиэр уо. д. а. аатырбыт романстарын ыллыыр. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — [[Самсонов Парфений Никитич]], РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара, норуот үөрэҕириитин туйгуна. * Ийэтэ — [[Самсонова Надежда Евменьевна]], Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ленин уордьанын кавалера. * Убайа — [[Самсонов Владимир Парфеньевич]], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх учуонай. * Убайа — [[Самсонов Николай Парфеньевич]], [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар өлбүт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1974) * Саха АССР үтүөлээх артыыһа<ref>Указ Президиума Верхов. Совета Якут. АССР от 23 авг. 1977 г. // Соц. Якутия. — 1977. — 26 авг.</ref> (1977) * Саха АССР норуодунай артыыһа<ref>Указ Президиума Верхов. Совета Якут. АССР от 17 окт. 1985 г. // Соц. Якутия. — 1985. — 19 окт.</ref> (1985) * Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа<ref>Указ Президента Рос. Федерации от 30 авг. 1996 г. № 1284 // Респ. Саха. — 1996. — 6 авг.; «Саха сирэ». — 1996. Атырдьах ыйын 6 к.</ref> (1996) * Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2000)<ref>{{cite web|url=http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/city-yakutsk/pochetnye_grajdane|title=Почётные граждане|author=|date=|work=|publisher=Официальный сайт окружной администрации города Якутска|accessdate=2014-07-13|lang=}}</ref> == А. П. Самсонов туһунан == 2000 с. докумуоннарга олоҕурбут «Певец Великой Победы» (режиссер Н. Санаев) киинэ оҥоһуллубут. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Самсонов Владимир Парфеньевич]] * [[Самсонов Николай Парфеньевич]] * [[Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ]] == Сигэлэр == * {{cite web|url=http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2005/5_11.shtml|title=70 лет со дня рождения А. П. Самсонова|author=Т.В. Павлова|date=|work=|publisher=Национальная библиотека Республики Саха (Якутия)|accessdate=2014-07-13|lang=}} * {{ыстатыйа |автор=Любовь Расторгуева. |заглавие=И память сердца говорит… |ссылка=http://www.severnaya-zarya.ru/news/i_pamjat_serdca_govorit/2012-10-05-1805 |язык= |издание=«Северная заря»|тип=хаһыат |год=05.10.2012 |номер= |страницы= |issn=}} [[Категория:Саха АССР үтүөлээх артыыстара]] [[Категория:Опера ырыаһыттара]] [[Категория:СГУ бүтэрбиттэр]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] 3c7kb3697rztqs5ixi6vgprq9189ubc 428529 428528 2026-05-13T22:45:14Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 428529 wikitext text/x-wiki {{Персона |аата = Александр Самсонов |ойуу = СамсоновАП.jpg |кэтитэ = |ойуу ис хоһооно = <!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --> |үлэтэ = опера ырыаһыта |төрөөбүт күнэ = 11.5.1935 |төрөөбүт сирэ = Хаптаҕай с., {{ТөрөөбүтСирэ|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Хаптаҕайга}}, [[Саха АССР]] |гражданствота = |дойдута = {{флагификация|ССРС}} → {{флагификация|Арассыыйа}} |аҕата = [[Самсонов Парфений Никитич]] |ийэтэ = [[Самсонова Надежда Евменьевна]] |кэргэнэ = |ойоҕо = |оҕолоро = |наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ = |наҕараадалара = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{РФ үтүөлээх артыыһа}}{{!!}}{{Саха норуодунай артыыһа}} {{!}}} |илии баттааһына = |ситим-сир = |атын = |биики ыскылаат = }} {{атын суолталара|тип=араспаанньа|Самсонов}}. '''Самсонов Александр Парфеньевич''' — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа. == Олоҕун олуктара == * [[1935]] сыллаахха [[ыам ыйын 11]] күнүгэр [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар]] [[Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Хаптаҕай]] сэлиэнньэҕэ учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. * [[Хатас]] сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Дьокуускай 2 уонна 9 №-дээх оскуолаларыгар үөрэммит. * 1957 с. [[СГУ|Саха государственнай университетын]] тыл үөрэҕин факультетын бүтэрбит. * 1958—1960 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. Сулууспатын кэмигэр ырыа уонна үҥкүү ансамбылыгар кыттыбыт. * Аармыйа кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа музыка салаатыгар үөрэммит. * 1964 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа көһөн үөрэҕин салҕаабыт. * 1964—1965 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа туттарсан РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ Д. А. Гамрекели кылааһыгар үөрэммит. * 1980—1982 сс. — Саха государственнай музыкальнай театрын директора. [[2024 сыл]]лаахха [[ыам ыйын 27]] күнүгэр 89 сааһыгар өлбүт. == Айар үлэтэ == ==== Ыллаабыт партиялара ==== * Сильвио (Паяцы, Р. Леонковалло) * Шарплес (Чио-Чио-сан, Дж. Пуччини) * Пристав (Борис Годунов, М. П. Мусоргский) * Елецкий (Пиковая дама) * Эбн Хакиа (Иоланта, П. И. Чайковский) * Листрат (В бурю, Т. Хренников) * Лоокуут уонна Күннэй (Лоокуут уонна Ньургуһун, Г. Григорян) * Бэргэн (Колыбельная) * Сэһэнньит (Сээркээн оҕонньор остуоруйата, З. Степанов) * Краун (Порги и Бесс, Дж. Гершвин) * Белогвардеец Араллан (Неугасимое пламя, Н. Берестов) * Гаспар (Рита, или пиратский треугольник, Г. Доницетти) * Шуфлери (Званый вечер с итальянцами, Ж. Оффенбах) * Джеромо (Доротея, Т. Хренников) Александр Самсонов итини таһынан нуучча норуотун ырыаларын: «Ой, полным полна коробушка», «Вечерний звон», «Живет моя красотка», «Ах, Настасья», «Утес», «Черный ворон», «Как пойду я на быструю речку», «Далеко-далеко степь за Волгу ушла»: А. Варламов, А. Гурилев, П. Булахов, М. Шишкин, Н. Листьев, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковскай, Р. М. Глиэр уо. д. а. аатырбыт романстарын ыллыыр. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — [[Самсонов Парфений Никитич]], РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара, норуот үөрэҕириитин туйгуна. * Ийэтэ — [[Самсонова Надежда Евменьевна]], Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ленин уордьанын кавалера. * Убайа — [[Самсонов Владимир Парфеньевич]], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх учуонай. * Убайа — [[Самсонов Николай Парфеньевич]], [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар өлбүт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1974) * Саха АССР үтүөлээх артыыһа<ref>Указ Президиума Верхов. Совета Якут. АССР от 23 авг. 1977 г. // Соц. Якутия. — 1977. — 26 авг.</ref> (1977) * Саха АССР норуодунай артыыһа<ref>Указ Президиума Верхов. Совета Якут. АССР от 17 окт. 1985 г. // Соц. Якутия. — 1985. — 19 окт.</ref> (1985) * Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа<ref>Указ Президента Рос. Федерации от 30 авг. 1996 г. № 1284 // Респ. Саха. — 1996. — 6 авг.; «Саха сирэ». — 1996. Атырдьах ыйын 6 к.</ref> (1996) * Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2000)<ref>{{cite web|url=http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/city-yakutsk/pochetnye_grajdane|title=Почётные граждане|author=|date=|work=|publisher=Официальный сайт окружной администрации города Якутска|accessdate=2014-07-13|lang=}}</ref> == А. П. Самсонов туһунан == 2000 с. докумуоннарга олоҕурбут «Певец Великой Победы» (режиссер Н. Санаев) киинэ оҥоһуллубут. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Самсонов Владимир Парфеньевич]] * [[Самсонов Николай Парфеньевич]] * [[Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ]] == Сигэлэр == * {{cite web|url=http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2005/5_11.shtml|title=70 лет со дня рождения А. П. Самсонова|author=Т.В. Павлова|date=|work=|publisher=Национальная библиотека Республики Саха (Якутия)|accessdate=2014-07-13|lang=}} * {{ыстатыйа |автор=Любовь Расторгуева. |заглавие=И память сердца говорит… |ссылка=http://www.severnaya-zarya.ru/news/i_pamjat_serdca_govorit/2012-10-05-1805 |язык= |издание=«Северная заря»|тип=хаһыат |год=05.10.2012 |номер= |страницы= |issn=}} [[Категория:Саха АССР үтүөлээх артыыстара]] [[Категория:Опера ырыаһыттара]] [[Категория:СГУ бүтэрбиттэр]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] mw1srro5dwhrkxgsnp5hsvog15wivgj 428530 428529 2026-05-13T22:47:00Z Ojkhol 24881 428530 wikitext text/x-wiki {{Персона |аата = Александр Самсонов |ойуу = СамсоновАП.jpg |кэтитэ = |ойуу ис хоһооно = <!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --> |үлэтэ = опера ырыаһыта |төрөөбүт күнэ = 11.5.1935 |төрөөбүт сирэ = Хаптаҕай с., {{ТөрөөбүтСирэ|Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Хаптаҕайга}}, [[Саха АССР]] |өлбүт күнэ = 27.05.2024 |гражданствота = ССРС, РФ |дойдута = {{флагификация|ССРС}} → {{флагификация|Арассыыйа}} |аҕата = [[Самсонов Парфений Никитич]] |ийэтэ = [[Самсонова Надежда Евменьевна]] |кэргэнэ = |ойоҕо = |оҕолоро = |наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ = |наҕараадалара = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{РФ үтүөлээх артыыһа}}{{!!}}{{Саха норуодунай артыыһа}} {{!}}} |илии баттааһына = |ситим-сир = |атын = |биики ыскылаат = }} {{атын суолталара|тип=араспаанньа|Самсонов}}. '''Самсонов Александр Парфеньевич''' — Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа, саха норуодунай артыыһа. == Олоҕун олуктара == * [[1935]] сыллаахха [[ыам ыйын 11]] күнүгэр [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар]] [[Хаптаҕай (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Хаптаҕай]] сэлиэнньэҕэ учууталлар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. * [[Хатас]] сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, Дьокуускай 2 уонна 9 №-дээх оскуолаларыгар үөрэммит. * 1957 с. [[СГУ|Саха государственнай университетын]] тыл үөрэҕин факультетын бүтэрбит. * 1958—1960 сс. — Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалаабыт. Сулууспатын кэмигэр ырыа уонна үҥкүү ансамбылыгар кыттыбыт. * Аармыйа кэнниттэн Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа музыка салаатыгар үөрэммит. * 1964 с. — Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа көһөн үөрэҕин салҕаабыт. * 1964—1965 сс. — П. И. Чайковскай аатынан Москватааҕы государственнай консерваторияҕа туттарсан РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ Д. А. Гамрекели кылааһыгар үөрэммит. * 1980—1982 сс. — Саха государственнай музыкальнай театрын директора. [[2024 сыл]]лаахха [[ыам ыйын 27]] күнүгэр 89 сааһыгар өлбүт. == Айар үлэтэ == ==== Ыллаабыт партиялара ==== * Сильвио (Паяцы, Р. Леонковалло) * Шарплес (Чио-Чио-сан, Дж. Пуччини) * Пристав (Борис Годунов, М. П. Мусоргский) * Елецкий (Пиковая дама) * Эбн Хакиа (Иоланта, П. И. Чайковский) * Листрат (В бурю, Т. Хренников) * Лоокуут уонна Күннэй (Лоокуут уонна Ньургуһун, Г. Григорян) * Бэргэн (Колыбельная) * Сэһэнньит (Сээркээн оҕонньор остуоруйата, З. Степанов) * Краун (Порги и Бесс, Дж. Гершвин) * Белогвардеец Араллан (Неугасимое пламя, Н. Берестов) * Гаспар (Рита, или пиратский треугольник, Г. Доницетти) * Шуфлери (Званый вечер с итальянцами, Ж. Оффенбах) * Джеромо (Доротея, Т. Хренников) Александр Самсонов итини таһынан нуучча норуотун ырыаларын: «Ой, полным полна коробушка», «Вечерний звон», «Живет моя красотка», «Ах, Настасья», «Утес», «Черный ворон», «Как пойду я на быструю речку», «Далеко-далеко степь за Волгу ушла»: А. Варламов, А. Гурилев, П. Булахов, М. Шишкин, Н. Листьев, Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковскай, Р. М. Глиэр уо. д. а. аатырбыт романстарын ыллыыр. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — [[Самсонов Парфений Никитич]], РСФСР уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамятын уонна «Бочуот Знага» уордьаннар кавалердара, норуот үөрэҕириитин туйгуна. * Ийэтэ — [[Самсонова Надежда Евменьевна]], Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, Ленин уордьанын кавалера. * Убайа — [[Самсонов Владимир Парфеньевич]], Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, биллиилээх учуонай. * Убайа — [[Самсонов Николай Парфеньевич]], [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, сэрии хонуутугар өлбүт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата (1974) * Саха АССР үтүөлээх артыыһа<ref>Указ Президиума Верхов. Совета Якут. АССР от 23 авг. 1977 г. // Соц. Якутия. — 1977. — 26 авг.</ref> (1977) * Саха АССР норуодунай артыыһа<ref>Указ Президиума Верхов. Совета Якут. АССР от 17 окт. 1985 г. // Соц. Якутия. — 1985. — 19 окт.</ref> (1985) * Российскай Федерация үтүөлээх артыыһа<ref>Указ Президента Рос. Федерации от 30 авг. 1996 г. № 1284 // Респ. Саха. — 1996. — 6 авг.; «Саха сирэ». — 1996. Атырдьах ыйын 6 к.</ref> (1996) * Дьокуускай куорат ытык киһитэ (2000)<ref>{{cite web|url=http://xn--j1aaude4e.xn--p1ai/city-yakutsk/pochetnye_grajdane|title=Почётные граждане|author=|date=|work=|publisher=Официальный сайт окружной администрации города Якутска|accessdate=2014-07-13|lang=}}</ref> == А. П. Самсонов туһунан == 2000 с. докумуоннарга олоҕурбут «Певец Великой Победы» (режиссер Н. Санаев) киинэ оҥоһуллубут. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Өссө маны көр == * [[Самсонов Владимир Парфеньевич]] * [[Самсонов Николай Парфеньевич]] * [[Саха норуодунай артыыстарын тиһигэ]] == Сигэлэр == * {{cite web|url=http://nlib.sakha.ru/Resoures/Data/Bibl_Assist/Calendar/2005/5_11.shtml|title=70 лет со дня рождения А. П. Самсонова|author=Т.В. Павлова|date=|work=|publisher=Национальная библиотека Республики Саха (Якутия)|accessdate=2014-07-13|lang=}} * {{ыстатыйа |автор=Любовь Расторгуева. |заглавие=И память сердца говорит… |ссылка=http://www.severnaya-zarya.ru/news/i_pamjat_serdca_govorit/2012-10-05-1805 |язык= |издание=«Северная заря»|тип=хаһыат |год=05.10.2012 |номер= |страницы= |issn=}} [[Категория:Саха АССР үтүөлээх артыыстара]] [[Категория:Опера ырыаһыттара]] [[Категория:СГУ бүтэрбиттэр]] [[Категория:Дьокуускай ытык дьоно]] ame4zf7bxfjbbivdvgl7vx8jnlstqwh 0 30777 428505 383452 2026-05-13T16:09:23Z ~2026-28955-67 28979 428505 wikitext text/x-wiki [[Билэ:ZTE-logo.svg|thumb]] '''ZTE''' (''ZTE Corporation''), [[Кытай]] тэрилтэтэ, билиҥҥи туругунан 5 (биэс) саамай улахан [[смартфон]] уонна [[планшет]] оҥорон таhаарарынан биллэр Аан Дойдуга. Сүрүн ZTE рыноктара: [[Кытай]], [[АХШ]], [[Германия]] уонна [[Индия]]. 2013 сылтан ыла [[Франция]] уонна [[Арассыыйа]] рыноктарын атаакалаан киирэр. * ZTE табаара 2013 сыл түмүгүнэн 5 саамай бастыҥ телефоннары, смартфоннары уонна планшеттары онорорунан Аан Дойдуга киирэр. ZTE табаарын 150 судаарыстыба официально ылар. * ZTE Аан Дойдуга саамай биллэр флагманнара - [[ZTE Grant S]] , [[ZTE Grant S2]] уонна [[ZTE Nubia Z7]]. {{Company-stub}} [[Категория:Кытай тэрилтэлэрэ]] 8ggb3v1nvl4p23k0c5666ehr5m9ugrx 0 50308 428507 383492 2026-05-13T16:12:11Z ~2026-28955-67 28979 428507 wikitext text/x-wiki [[Билэ:GalaxyS21.png|мини|Galaxy S21, S21 FE, S21+, and S21 Ultra]] '''Samsung Galaxy S21''' - 2021 сыллаахха тахсыбыт флагман төлөпүөннэр (уопсайа 4 устуука) [[Samsung]] тэрилтэ киэнэ. * [[Samsung Galaxy S22]] - 2022 сыллааҕы [[Категория:Флагманнар]] sk61ctsdz21d9zr76r22yuhy77pidk9 0 50309 428508 383491 2026-05-13T16:13:45Z ~2026-28955-67 28979 428508 wikitext text/x-wiki [[Билэ:SamsungGalaxyS22Series.png|мини|Galaxy S22, S22+ and S22 Ultra]] '''Samsung Galaxy S22''' - 2022 сыллааҕы [[Samsung]] тэрилтэ атыыга таһаарбыт флагманнара. 4 устуука, саамай крутойа Samsung Galaxy S22 Ultra дэнэр. [[Категория:Флагманнар]] q8k72e6vgclyjd8pn7d6cag1im9fgxg 0 50561 428523 402901 2026-05-13T22:30:24Z Ojkhol 24881 428523 wikitext text/x-wiki '''Самсонов Парфений Никитич,''' (1898 с. олунньу 19 күнэ – [[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]] с. [[Сунтаар улууһа]], [[Саха АССР]] – 1981с.), [[РСФСР]] үтүөлээх [[учуутал]]а, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.<ref>Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Олоҕун олуктара == 1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ. Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай [[оскуола]]тын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутанаҕа]], [[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйигэ]] оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн [[оҕо]]лору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр. 1930 с. [[Дьокуускай|- Дьокуускай]]га опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар. 1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр. 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ. 1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. !дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара. Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар албан ааттаах педагогическай үлэлэрин кинилэрин оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ салгыы сылдьаллар.<ref>Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.</ref> == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. * Норуот үөрэҕириитин туйгуна. * “Бочуоттаах знак” орден кавалера. * Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.<ref>Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с. </ref> * К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера. * РФСР персональнай суолталаах пенсионера. == Үйэтитии == Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл)<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]] [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] [[Категория:1898 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1981 сыллаахха өлбүттэр]] jlyownar6pzq6vsehomshsxp9ojkmb8 428524 428523 2026-05-13T22:38:09Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 428524 wikitext text/x-wiki '''Самсонов Парфений Никитич,''' (1898 с. олунньу 19 күнэ – [[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]] с. [[Сунтаар улууһа]], [[Саха АССР]] – 1981с.), [[РСФСР]] үтүөлээх [[учуутал]]а, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.<ref>Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Олоҕун олуктара == 1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ. Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай [[оскуола]]тын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутанаҕа]], [[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйигэ]] оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн [[оҕо]]лору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр. 1930 с. [[Дьокуускай|- Дьокуускай]]га опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар. 1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр. 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ. 1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. !дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.<ref>Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.</ref> === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Надежда Евменьевна Самсонова. Биэс оҕолоро: Николай, 1923 с.т. — Горнай институт устудьуона, 1942 с. сэриигэ өлбүт. Владимир Парфеньевич — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, ученай-космофизик, билим хандьыдаата. Тамара Парфеньевна — СГУ бэрэпиэссэрэ, СӨ үтүөлээх учуутала, Клара Парфеньевна — фтизиатр быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. Кыра уоллара Александр Парфеньевич — СӨ норуодунай артыыһа, ырыаһыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. * Норуот үөрэҕириитин туйгуна. * “Бочуоттаах знак” орден кавалера. * Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.<ref>Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с. </ref> * К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера. * РФСР персональнай суолталаах пенсионера. == Үйэтитии == Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл)<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]] [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] [[Категория:1898 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1981 сыллаахха өлбүттэр]] adhbicxryh08zvmkl64eap7dapg8dv2 428525 428524 2026-05-13T22:39:06Z Ojkhol 24881 /* Дьиэ кэргэнэ */ 428525 wikitext text/x-wiki '''Самсонов Парфений Никитич,''' (1898 с. олунньу 19 күнэ – [[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]] с. [[Сунтаар улууһа]], [[Саха АССР]] – 1981с.), [[РСФСР]] үтүөлээх [[учуутал]]а, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.<ref>Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Олоҕун олуктара == 1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ. Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай [[оскуола]]тын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутанаҕа]], [[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйигэ]] оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн [[оҕо]]лору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр. 1930 с. [[Дьокуускай|- Дьокуускай]]га опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар. 1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр. 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ. 1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. !дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.<ref>Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.</ref> === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Надежда Евменьевна Самсонова. Биэс оҕолоро: Николай, 1923 с.т. — Горнай институт устудьуона, 1942 с. сэриигэ өлбүт. [[Самсонов Владимир Парфеньевич|Владимир Парфеньевич]] — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, ученай-космофизик, билим хандьыдаата. Тамара Парфеньевна — СГУ бэрэпиэссэрэ, СӨ үтүөлээх учуутала, Клара Парфеньевна — фтизиатр быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. Кыра уоллара [[Самсонов Александр Парфеньевич|Александр Парфеньевич]] — СӨ норуодунай артыыһа, ырыаһыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. * Норуот үөрэҕириитин туйгуна. * “Бочуоттаах знак” орден кавалера. * Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.<ref>Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с. </ref> * К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера. * РФСР персональнай суолталаах пенсионера. == Үйэтитии == Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл)<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]] [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] [[Категория:1898 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1981 сыллаахха өлбүттэр]] c92ah590r31skwyyaw1sniix4eit0dm 428527 428525 2026-05-13T22:41:49Z Ojkhol 24881 /* Дьиэ кэргэнэ */ 428527 wikitext text/x-wiki '''Самсонов Парфений Никитич,''' (1898 с. олунньу 19 күнэ – [[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]] с. [[Сунтаар улууһа]], [[Саха АССР]] – 1981с.), [[РСФСР]] үтүөлээх [[учуутал]]а, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.<ref>Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Олоҕун олуктара == 1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ. Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай [[оскуола]]тын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутанаҕа]], [[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйигэ]] оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн [[оҕо]]лору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр. 1930 с. [[Дьокуускай|- Дьокуускай]]га опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар. 1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр. 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ. 1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. !дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.<ref>Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.</ref> === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Надежда Евменьевна Самсонова. Биэс оҕолоро: [[Самсонов Владимир Парфеньевич|Владимир Парфеньевич]] (1922-1989) — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, ученай-космофизик, билим хандьыдаата. Николай, 1923 с.т. — Горнай институт устудьуона, 1942 с. сэриигэ өлбүт. Тамара Парфеньевна — СГУ бэрэпиэссэрэ, СӨ үтүөлээх учуутала, Клара Парфеньевна — фтизиатр быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. Кыра уоллара [[Самсонов Александр Парфеньевич|Александр Парфеньевич]] — СӨ норуодунай артыыһа, ырыаһыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. * Норуот үөрэҕириитин туйгуна. * “Бочуоттаах знак” орден кавалера. * Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.<ref>Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с. </ref> * К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера. * РФСР персональнай суолталаах пенсионера. == Үйэтитии == Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл)<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]] [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] [[Категория:1898 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1981 сыллаахха өлбүттэр]] kxb9w6n4o70cpvj7kqirwn9bdfumndd 428531 428527 2026-05-13T22:48:41Z Ojkhol 24881 /* Дьиэ кэргэнэ */ 428531 wikitext text/x-wiki '''Самсонов Парфений Никитич,''' (1898 с. олунньу 19 күнэ – [[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]] с. [[Сунтаар улууһа]], [[Саха АССР]] – 1981с.), [[РСФСР]] үтүөлээх [[учуутал]]а, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.<ref>Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Олоҕун олуктара == 1898 с. олунньу 19 күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ. Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай [[оскуола]]тын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутанаҕа]], [[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйигэ]] оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн [[оҕо]]лору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр. 1930 с. [[Дьокуускай|- Дьокуускай]]га опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар. 1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр. 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ. 1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. !дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.<ref>Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.</ref> === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Надежда Евменьевна Самсонова. Биэс оҕолоро: [[Самсонов Владимир Парфеньевич|Владимир Парфеньевич]] (1922-1989) — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, ученай-космофизик, билим хандьыдаата. Николай, 1923 с.т. — Горнай институт устудьуона, 1942 с. сэриигэ өлбүт. Тамара Парфеньевна — СГУ бэрэпиэссэрэ, СӨ үтүөлээх учуутала, Клара Парфеньевна — фтизиатр быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. Кыра уоллара [[Самсонов Александр Парфеньевич|Александр Парфеньевич]] (1935-2024) — СӨ норуодунай артыыһа, ырыаһыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. * Норуот үөрэҕириитин туйгуна. * “Бочуоттаах знак” орден кавалера. * Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.<ref>Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с. </ref> * К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера. * РФСР персональнай суолталаах пенсионера. == Үйэтитии == Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл)<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]] [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] [[Категория:1898 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1981 сыллаахха өлбүттэр]] 2zy7ntc3yqg04hzejd45mmmenceyn59 428532 428531 2026-05-13T22:50:13Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 428532 wikitext text/x-wiki '''Самсонов Парфений Никитич,''' (1898 с. олунньу 19 күнэ – [[Күүкэй (Сунтаар улууһа)|Күүкэй]] с. [[Сунтаар улууһа]], [[Саха АССР]] – 1981с.), [[РСФСР]] үтүөлээх [[учуутал]]а, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Үлэ Кыһыл Знамята, Бочуот Знага уордьаннар кавалердара.<ref>Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Олоҕун олуктара == [[1898 сыл|1898]] с. [[олунньу 19]] күнүгэр Сунтаар улууһун Күүкэйигэр төрөөбүтэ. Элгээйи 2 кылаастаах миссионерскай [[оскуола]]тын, онтон духовнай семинарияны бүтэртээбитэ. 1920-1928 сс.- Күүкэйгэ, [[Кутана (Сунтаар улууһа)|Кутанаҕа]], [[Элгээйи (Сунтаар улууһа)|Элгээйигэ]] оскуолалар арыллыыларыгар көмөлөһөн [[оҕо]]лору үөрэтиспитэ. Өссө 1920 сылтан ити нэһилиэктэргэ волревком чилиэнэ үһү. 1924-1928 сс. Элгээйигэ учууталлыыр, кыраайы үөрэтэр Түмэли, драма куруһуогун тэрийэр, үөрэҕэ суохтары үөрэхтээһиҥҥэ кыттыһар.П.А. Ойуунускай көмөтүнэн Парфений Никитич учуутал куурсугар Москваҕа үөрэнэр. Онно А.В. Луначарскай, Н.К. Крупская о.д.а. биллиилээх деятеллэр лекцияларын истэр. 1930 с. [[Дьокуускай|- Дьокуускай]]га опытнай көрдөрүүлээх оскуоланы аһан 8 сыл үлэлэппитэ. Ол оскуола үөрэнэр кинигэлэрин, программаларын ырытан оҥортообута. 1938-1946 сс. педучилище преподавателэ, дириэктэрэ. Дириэктэрдии олорон училищеҕа эбээн оҕолорун төрүт тылларынан үөрэтэр отделениены аһар. 1941 с. - Парфений Никитич тус бэйэтин билиитин байытар сыалтан, 1941 с. пединституту бүтэрэр. 1938 сылтан кэргэниниин Надежда Евменьевналыын 1-2 кылаас оҕолоругар үөрэнэр учебнигы бэлэмнииллэр. 1944 с. - Дьокуускайдааҕы педучилище директора. 1946-1948 сс. Самсонов П.Н. пединститут старшай преподавателэ. 1948 с. - Наркомпрос Самсоновтары Хатаска саҥа тииптээх сахалыы оскуоланы тэрийтэрэ ыытар. 8 смыл Хатас оскуолатын директорынан үлэлиир. 1,2,3 кылаастарга нуучча тылын учебнигын, 4 кылаастарга саха тылын учеьнигын суруйаллар. Самсоновтар Хатас оскуолатыгар оҥорон, тутта сылдьыбыт учебниктара бэйэлэрин суолталарын билиҥҥэ диэри сүтэрэ иликтэр. Оҕолорго аналаах учебниктар 9-10 төгүл, П.Н. Самсонов суруйбут "Букубаара" 7 төгүл бэчээттэнэн тахсыбыттара<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. !дь:тан тахса научнай үлэлэр ааптардара.<ref>Педагогическая энциклопедия / М-во образования Респ. Саха (Якутия) ; [науч. ред.: Михайлова М. Г. д.п.н., проф ЯГУ, Петрова С. М. д.п.н., проф. ЯГУ ; сост. Иванова В. С.]. - Якутск, Т. 1. - 2000. - 323 с.</ref> === Дьиэ кэргэнэ === Кэргэнэ Надежда Евменьевна Самсонова. Биэс оҕолоро: [[Самсонов Владимир Парфеньевич|Владимир Парфеньевич]] (1922-1989) — Иккис аан дойду сэриитин кыттыылааҕа, ученай-космофизик, билим хандьыдаата. Николай, 1923 с.т. — Горнай институт устудьуона, 1942 с. сэриигэ өлбүт. Тамара Парфеньевна — СГУ бэрэпиэссэрэ, СӨ үтүөлээх учуутала, Клара Парфеньевна — фтизиатр быраас, мэдиссиинэ билимин хандьыдаата, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата. Кыра уоллара [[Самсонов Александр Парфеньевич|Александр Парфеньевич]] (1935-2024) — СӨ норуодунай артыыһа, ырыаһыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * РСФСР уонна Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. * Норуот үөрэҕириитин туйгуна. * “Бочуоттаах знак” орден кавалера. * Үлэ Кыһыл знамятын кавалера.<ref>Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с. </ref> * К.Д. Ушинскай аатынан медаль кавалера. * РФСР персональнай суолталаах пенсионера. == Үйэтитии == Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттара Хатас орто оскуолатыгар иҥэриллибитэ (1995 сыл)<ref>“Педагогическая энциклопедия”/М-во образования Респ. Саха (Якутия). – Якутск, 2000- Т.1.- Якутск: Издательство и типография Департамента начального и среднего образования РС(Я), 2000-. 264с.</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == [[Категория:Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учууталлара]] [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] [[Категория:1898 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Олунньу 19 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1981 сыллаахха өлбүттэр]] k0gzetw1x4lxihtcxxqkgxxr48kss2u 0 53226 428509 403093 2026-05-13T16:15:02Z ~2026-28955-67 28979 428509 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Galaxy S23.png|мини|Galaxy S23, S23+, S23 Ultra]] '''Samsung Galaxy S23''' - [[Samsung]] 2023 сыллаах флагман төлөпүөннэрэ. Олунньу 17 күнүттэн атыыга тахсыбыттара. [[Категория:Флагманнар]] b3v4g5r3a7o7ejb2wrpx4ok3f7yatem 0 53603 428545 416285 2026-05-13T23:40:08Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428545 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус төрүттэниитэ == Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref> V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] rmtz6hmz3bwbv3p8bspn8gee1seby7h 428546 428545 2026-05-13T23:48:07Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428546 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус төрүттэниитэ == Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref> Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан Н. Якутскай "Көмүстээх үрүйэтэ", Сэмэн Данилов икки хомуурнньуга, Күннүк Уурастыырап "Хотугу кустуга, Эллэй "Саха ырыалара" (Песни якута), Н. Габышев "Ыраах Амычааҥҥа", Сергей Васильев "Мои журавли", Кындыл Уйбаан "В дальний путь" айымньылара тахыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтикэ халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] kcdg3dz8pwxfw9c16u1rozpbrqyl9dh 428547 428546 2026-05-13T23:48:41Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428547 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус төрүттэниитэ == Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref> Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан Н. Якутскай "Көмүстээх үрүйэтэ", Сэмэн Данилов икки хомуурнньуга, Күннүк Уурастыырап "Хотугу кустуга, Эллэй "Саха ырыалара" (Песни якута), Н. Габышев "Ыраах Амычааҥҥа", Сергей Васильев "Мои журавли", Кындыл Уйбаан "В дальний путь" айымньылара тахыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтиэкэ 1963 с. халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] qi7rexp0mkryo8i6i8t99m2vbt8sf4f 428548 428547 2026-05-13T23:49:34Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428548 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус төрүттэниитэ == Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан Н. Якутскай "Көмүстээх үрүйэтэ", Сэмэн Данилов икки хомуурнньуга, Күннүк Уурастыырап "Хотугу кустуга, Эллэй "Саха ырыалара" (Песни якута), Н. Габышев "Ыраах Амычааҥҥа", Сергей Васильев "Мои журавли", Кындыл Уйбаан "В дальний путь" айымньылара тахыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтиэкэ 1963 с. халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] g2nyw0wzf295vggt9z65m6qdno1tkyg 428549 428548 2026-05-13T23:51:07Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428549 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус төрүттэниитэ == Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан [[Николай Якутскай|Н. Якутскай]] "Көмүстээх үрүйэтэ", [[Сэмэн Данилов]] икки хомуурнньуга, [[Күннүк Уурастыырап]] "Хотугу кустуга, [[Эллэй (суруйааччы)|Эллэй]] "Саха ырыалара" (Песни якута), [[Габышев Николай Алексеевич|Н. Габышев]] "Ыраах Амычааҥҥа", [[Васильев Сергей Степанович|Сергей Васильев]] "Мои журавли", [[Кындыл Уйбаан]] "В дальний путь" айымньылара тахыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтиэкэ 1963 с. халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] 54j2rgfkvpuohqxopn8rmofqbt4n4vo 428550 428549 2026-05-13T23:51:32Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428550 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус төрүттэниитэ == Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан [[Николай Якутскай|Н. Якутскай]] "Көмүстээх үрүйэтэ", [[Сэмэн Данилов]] икки хомуурнньуга, [[Күннүк Уурастыырап]] "Хотугу кустуга, [[Эллэй (суруйааччы)|Эллэй]] "Саха ырыалара" (Песни якута), [[Габышев Николай Алексеевич|Н. Габышев]] "Ыраах Амычааҥҥа", [[Васильев Сергей Степанович|Сергей Васильев]] "Мои журавли", [[Кындыл Уйбаан]] "В дальний путь" айымньылара тахсыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтиэкэ 1963 с. халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] 1q9zc2t8p49io840uirttbhgluksfbt 428551 428550 2026-05-14T01:02:16Z Ojkhol 24881 /* Сойуус төрүттэниитэ */ 428551 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус устуоруйата == === Төрүттэниитэ === Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. === Хайдыыта === [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. === Холбуу сатааһын === 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан [[Николай Якутскай|Н. Якутскай]] "Көмүстээх үрүйэтэ", [[Сэмэн Данилов]] икки хомуурнньуга, [[Күннүк Уурастыырап]] "Хотугу кустуга, [[Эллэй (суруйааччы)|Эллэй]] "Саха ырыалара" (Песни якута), [[Габышев Николай Алексеевич|Н. Габышев]] "Ыраах Амычааҥҥа", [[Васильев Сергей Степанович|Сергей Васильев]] "Мои журавли", [[Кындыл Уйбаан]] "В дальний путь" айымньылара тахсыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтиэкэ 1963 с. халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] gwfq7q6wjnuw860qmu4qm2kc02b4wqy 428552 428551 2026-05-14T01:07:18Z Ojkhol 24881 /* Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ */ 428552 wikitext text/x-wiki '''Саха суруйааччыларын сойууһа''' — Саха АССР, Саха ССР уонна [[Саха Өрөспүүбүлүкэтэ|Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр]] суруйааччылары түмпүт уонна түмэр түмэт тэрилтэлэр ааттара. == Сойуус устуоруйата == === Төрүттэниитэ === Бастакы Саха сирин суруйааччыларын сойууһа [[1934]] сыл ахсынньы ыйыгар, Саха сирин суруйааччыларын бастакы конференцияларын кэмигэр төрүттэммитэ. Онно бырабылыанньа талыллыбыта, бырабылыанньа бастакы бэрэссэдээтэлинэн [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]] буолбута. === Хайдыыта === [[1991 сыл]]лаахха Сэбиэскэй Сойуус үрэллибитин кэннэ Суруйааччылар сойуустара икки аҥыы хайдан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр икки сойуус үөскээбитэ: [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] уонна [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]]. === Холбуу сатааһын === 2015 сыллаахха оччотооҕу СӨ бэрэсидьиэнэ [[Борисов Егор Афанасьевич|Егор Борисов]] көҕүлээһининэн бэс ыйын 5 күнүттэн бу икки сойууһу бииргэ үлэлэтэр, кинилэр үлэлэрин сүрүннүүр соруктаах "Саха сирин суруйааччылара" диэн ассоциация (Ассоциация "Писатели Якутии") үөскээбитэ. Бэрэстээтэл [[Сидоров Олег Гаврильевич|Олег Амгин]]. Маны таһынан суруйааччылар атын да түмсүүлэрэ (улуустарынан, эбэтэр атын бэлиэнэн) кэмиттэн кэмигэр үөскүүллэр, үлэлииллэр. == Бырабылыанньа бэрэсэдээтэллэрэ == [[1934]]-[[1938]] - [[Ойуунускай|Платон Алексеевич Ойуунускай]]; [[1939]]-[[1948]] - [[Эллэй (суруйааччы)|Серафим Романович Кулачиков-Эллэй]]; [[1948]]-[[1953]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1953]]-[[1958]] - [[Кулантай (Протодьяконов Василий Андреевич)|Василий Андреевич Протодьяконов-Кулантай]]; [[1958]]-[[1961]] - [[Николай Якутскай|Николай Гаврилович Золотарев-Якутскай]]; [[1961]]-[[1979]] - [[Данилов Семен Петрович|Семен Петрович Данилов]]; [[1979]]-[[1993]] - [[Данилов Софрон Петрович|Софрон Петрович Данилов]]; == Саха сирин суруйааччыларын сийиэстэрэ == I сийиэс - [[1939]] сыл [[От ыйын 1|от ыйын 1-5 күннэрэ]]; II сийиэс - [[1948]] сыл [[Бэс ыйын 28|бэс ыйын 28]] - [[От ыйын 1|от ыйын 1 күннэрэ]]; III сийиэс - [[1953]] сыл [[От ыйын 30|ол ыйын 30-31 күннэрэ]]; IV сийиэс - [[1958]] сыл [[Алтынньы 23|алтынньы 23-25 күннэрэ]]; Баартыйа XX сийиэһин кэнниттэн мустубут сийиэс үрдүк көтөҕүллүүлээхтик ыытыллыбыта диэн САССР бибилэтиэкэтэ таһаарар "Бэлиэ күннэр халандаардарыгар" этиллэр<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=43-44|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. Холобур, сийиэс буолуон иннинээҕи 1957 сыл саха литэрэтиирэтигэр "саамай үүннүүлээх" буолбута ахтыллар: нууччалыы тылбаастанан [[Николай Якутскай|Н. Якутскай]] "Көмүстээх үрүйэтэ", [[Сэмэн Данилов]] икки хомуурнньуга, [[Күннүк Уурастыырап]] "Хотугу кустуга, [[Эллэй (суруйааччы)|Эллэй]] "Саха ырыалара" (Песни якута), [[Габышев Николай Алексеевич|Н. Габышев]] "Ыраах Амычааҥҥа", [[Васильев Сергей Степанович|Сергей Васильев]] "Мои журавли", [[Кындыл Уйбаан]] "В дальний путь" айымньылара тахсыталаабыттар. V сийиэс - [[1963]] сыл [[Муус устар 3|муус устар 3-4 күннэрэ]]. Бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн [[Сэмэн Данилов]] өссө төгүл талыллыбыт. Бу сийиэс Өксөкүлээҕи, Ноструойабы уонна Алампаны ааҕааччыга "төннөрөр" 1962 сыллааҕы обкуом уурааҕын кэнниттэн буолбута. Уураах "расчистил пути к творческому освоению этого выдающегося наследия, к его широкому использованию и популяризации" диэн суруллар, бибилэтиэкэ 1963 с. халандаарыгар. VI сийиэс - [[1965]] сыл [[Тохсунньу 12|тохсунньу 12-13 күннэрэ]]; VII сийиэс - [[1968]] сыл [[Кулун тутар 5|кулун тутар 5-6 күннэрэ]]; VIII сийиэс - [[1973]] сыл [[Бэс ыйын 5|бэс ыйын 5-6 күннэрэ]]; IX сийиэс - [[1978]] сыл [[Алтынньы 19|алтынньы 19 күнэ]]; X сийиэс - [[1983]] сыл [[Алтынньы 25|алтынньы 25 күнэ]]; XI сийиэс - [[1988]] сыл [[Балаҕан ыйын 15|балаҕан ыйын 15-16 күннэрэ]]. Саха сирин суруйааччыларын барыларын түмпүт бүтэһик сийиэс. Бу кэнниттэн сойуус икки аҥыы хайдан, икки сойуус тус-туһунан сийиэстэри ыытар буолбуттара. == Эбии көр == * [[Саха АССР суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха сирин суруйааччыларын сойууһа]] * [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын сойууһа]] [[Категория:Тэрилтэлэр]] [[Категория:Саха Өрөспүүбүлүкэтэ]] [[Категория:Саха суруйааччылара]] ed890qamsw5i1thl5i7gigmz8ei24x1 2 58485 428594 428496 2026-05-14T07:18:29Z Sauit 26795 428594 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Сүрүн сирэй/style.css" /> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {{Сүрүн сирэй/Үрдэ}} <div class="venstre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="ukens_artikkel"> <h3>Бастыҥ ыстатыйа</h3> <div id="mf-ua" title="Ukens artikkel"> {{Билиҥҥи сэргэммит ыстатыйа}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйалар|Атын бастыҥ ыстатыйалар ({{Счётчик ИС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар|Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> </div> <div class="forsideboks bildemaks40" id="skandinavisk_artikkel"> <h3>Үчүгэй ыстатыйа</h3> {{Бүтэһик үчүгэй ыстатыйалар}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйалар|Атын үчүгэй ыстатыйалар ({{Счётчик ХС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйаҕа кандидааттар|Үчүгэй ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Билэҕит дуо?</h3> {{Билэҕит дуо}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Template:Билэҕит дуо/Рубрика архыыба|Архыып]] * [[Template:Билэҕит дуо|Халыыбы көрүү]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Бүгүҥҥү ойуу</h3> <center> [[Image:{{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}}|center|350px]] {{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}} (sah)}} </center> </div> </div> <div class="høyre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="aktuelt"> <h3>[[{{LOCALMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}}]] күнэ</h3> {{Халыып:Бу күн:{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}} </div> <div class="forsideboks" id="om"> <h3>Бикипиэдьийэ</h3> [[Бикипиэдьийэ]] диэн диэн [[Бикипиэдьийэ:Көҥүл туһаныллар айымньылар|көҥүл]], элбэх тыллаах [[энциклопедия]]. Бикипиэдьийэ үлэтин [[Wikimedia Foundation]] диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин манна [[Special:AllPages|{{NUMBEROFARTICLES}}]] ыстатыйа баар, ол ыстатыйалары [[Special:Users|{{NUMBEROFUSERS}}]] кыттааччы суруйбута. Атын бырайыактар эмиэ сайда тураллар, сахалыы [[:wikt:|Биики Тылдьыты]], [[:s:|Бикитиэкэни]], [[:q:|Биики Домоҕу]] уонна да атыны көрүөххүтүн син. Өссө Саха сирин официальнай тылларынан Бикипиэдьийэлэр сайда тураллар: [[:incubator:Wp/dlg|долган]], [[:incubator:Wp/ckt|чукча]] уонна [[:incubator:Wp/evn|эбэҥки]], өссө дьүкээгир ([[:incubator:Wp/ykg|хотугу]], [[:incubator:Wp/yux|соҕуруу]]) уонна [[:incubator:Wp/eve|эбээн]] тылынан Бикипиэдьийэлэри эбиэххитин син (ол тыллары билэр буоллаххытына). <inputbox> type=create width=20 </inputbox> </div> </div> </div> {{Викимедия бырайыактара}} 6h9wojefuq054t0lp0ko0rr9mirl9yo 428595 428594 2026-05-14T07:22:17Z Sauit 26795 428595 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Сүрүн сирэй/style.css" /> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {{Сүрүн сирэй/Үрдэ}} <div class="venstre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="ukens_artikkel"> <div id="mf-ua" title="Ukens artikkel"> </div> </div> </div> <div class="venstre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="ukens_artikkel"> <h3>Бастыҥ ыстатыйа</h3> <div id="mf-ua" title="Ukens artikkel"> {{Билиҥҥи сэргэммит ыстатыйа}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйалар|Атын бастыҥ ыстатыйалар ({{Счётчик ИС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар|Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> </div> <div class="forsideboks bildemaks40" id="skandinavisk_artikkel"> <h3>Үчүгэй ыстатыйа</h3> {{Бүтэһик үчүгэй ыстатыйалар}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйалар|Атын үчүгэй ыстатыйалар ({{Счётчик ХС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйаҕа кандидааттар|Үчүгэй ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Билэҕит дуо?</h3> {{Билэҕит дуо}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Template:Билэҕит дуо/Рубрика архыыба|Архыып]] * [[Template:Билэҕит дуо|Халыыбы көрүү]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Бүгүҥҥү ойуу</h3> <center> [[Image:{{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}}|center|350px]] {{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}} (sah)}} </center> </div> </div> <div class="høyre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="aktuelt"> <h3>[[{{LOCALMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}}]] күнэ</h3> {{Халыып:Бу күн:{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}} </div> <div class="forsideboks" id="om"> <h3>Бикипиэдьийэ</h3> [[Бикипиэдьийэ]] диэн диэн [[Бикипиэдьийэ:Көҥүл туһаныллар айымньылар|көҥүл]], элбэх тыллаах [[энциклопедия]]. Бикипиэдьийэ үлэтин [[Wikimedia Foundation]] диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин манна [[Special:AllPages|{{NUMBEROFARTICLES}}]] ыстатыйа баар, ол ыстатыйалары [[Special:Users|{{NUMBEROFUSERS}}]] кыттааччы суруйбута. Атын бырайыактар эмиэ сайда тураллар, сахалыы [[:wikt:|Биики Тылдьыты]], [[:s:|Бикитиэкэни]], [[:q:|Биики Домоҕу]] уонна да атыны көрүөххүтүн син. Өссө Саха сирин официальнай тылларынан Бикипиэдьийэлэр сайда тураллар: [[:incubator:Wp/dlg|долган]], [[:incubator:Wp/ckt|чукча]] уонна [[:incubator:Wp/evn|эбэҥки]], өссө дьүкээгир ([[:incubator:Wp/ykg|хотугу]], [[:incubator:Wp/yux|соҕуруу]]) уонна [[:incubator:Wp/eve|эбээн]] тылынан Бикипиэдьийэлэри эбиэххитин син (ол тыллары билэр буоллаххытына). <inputbox> type=create width=20 </inputbox> </div> </div> </div> {{Викимедия бырайыактара}} p2092wey4gqi7ildqgt7jj0m9hxzj5u 428596 428595 2026-05-14T07:33:23Z Sauit 26795 428596 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Сүрүн сирэй/style.css" /> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {{Сүрүн сирэй/Үрдэ}} <div class="venstre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="ukens_artikkel"> <h3>Бастыҥ ыстатыйа</h3> <div id="mf-ua" title="Ukens artikkel"> {{Билиҥҥи сэргэммит ыстатыйа}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйалар|Атын бастыҥ ыстатыйалар ({{Счётчик ИС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар|Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> </div> <div class="forsideboks bildemaks40" id="skandinavisk_artikkel"> <h3>Үчүгэй ыстатыйа</h3> {{Бүтэһик үчүгэй ыстатыйалар}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйалар|Атын үчүгэй ыстатыйалар ({{Счётчик ХС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйаҕа кандидааттар|Үчүгэй ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Билэҕит дуо?</h3> {{Билэҕит дуо}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Template:Билэҕит дуо/Рубрика архыыба|Архыып]] * [[Template:Билэҕит дуо|Халыыбы көрүү]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Бүгүҥҥү ойуу</h3> <center> [[Image:{{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}}|center|350px]] {{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}} (sah)}} </center> </div> </div> <div class="høyre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="aktuelt"> <h3>[[{{LOCALMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}}]] күнэ</h3> {{Халыып:Бу күн:{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}} </div> <div class="høyre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="aktuelt"> <h3>Көмө</h3> * </div> <div class="forsideboks" id="om"> <h3>Бикипиэдьийэ</h3> [[Бикипиэдьийэ]] диэн диэн [[Бикипиэдьийэ:Көҥүл туһаныллар айымньылар|көҥүл]], элбэх тыллаах [[энциклопедия]]. Бикипиэдьийэ үлэтин [[Wikimedia Foundation]] диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин манна [[Special:AllPages|{{NUMBEROFARTICLES}}]] ыстатыйа баар, ол ыстатыйалары [[Special:Users|{{NUMBEROFUSERS}}]] кыттааччы суруйбута. Атын бырайыактар эмиэ сайда тураллар, сахалыы [[:wikt:|Биики Тылдьыты]], [[:s:|Бикитиэкэни]], [[:q:|Биики Домоҕу]] уонна да атыны көрүөххүтүн син. Өссө Саха сирин официальнай тылларынан Бикипиэдьийэлэр сайда тураллар: [[:incubator:Wp/dlg|долган]], [[:incubator:Wp/ckt|чукча]] уонна [[:incubator:Wp/evn|эбэҥки]], өссө дьүкээгир ([[:incubator:Wp/ykg|хотугу]], [[:incubator:Wp/yux|соҕуруу]]) уонна [[:incubator:Wp/eve|эбээн]] тылынан Бикипиэдьийэлэри эбиэххитин син (ол тыллары билэр буоллаххытына). <center>[[Бикипиэдьийэ:Сирдьит|Саҥа ыстатыйаны Сирдьит көмөтүнэн оҥоруу]]</center> </div> </div> </div> </div> {{Викимедия бырайыактара}} </div> 4mtli8130qeqlghhbobi2ah0rhi94ok 428597 428596 2026-05-14T07:40:08Z Sauit 26795 428597 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Сүрүн сирэй/style.css" /> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {{Сүрүн сирэй/Үрдэ}} <div class="venstre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="ukens_artikkel"> <h3>Бастыҥ ыстатыйа</h3> <div id="mf-ua" title="Ukens artikkel"> {{Билиҥҥи сэргэммит ыстатыйа}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйалар|Атын бастыҥ ыстатыйалар ({{Счётчик ИС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар|Бастыҥ ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> </div> <div class="forsideboks bildemaks40" id="skandinavisk_artikkel"> <h3>Үчүгэй ыстатыйа</h3> {{Бүтэһик үчүгэй ыстатыйалар}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйалар|Атын үчүгэй ыстатыйалар ({{Счётчик ХС}})]] * [[Бикипиэдьийэ:Үчүгэй ыстатыйаҕа кандидааттар|Үчүгэй ыстатыйаҕа хандьыдааттар]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Билэҕит дуо?</h3> {{Билэҕит дуо}} <div class="hlist høyrenotis"> * [[Template:Билэҕит дуо/Рубрика архыыба|Архыып]] * [[Template:Билэҕит дуо|Халыыбы көрүү]] </div> </div> <div class="forsideboks" id="nylig_avdøde"> <h3>Бүгүҥҥү ойуу</h3> <center> [[Image:{{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}}|center|350px]] {{Potd/{{CURRENTYEAR}}-{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}} (sah)}} </center> </div> </div> <div class="høyre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="aktuelt"> <h3>[[{{LOCALMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}}]] күнэ</h3> {{Халыып:Бу күн:{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}} </div> <div class="høyre"> <div class="forsideboks bildemaks40" id="aktuelt"> <h3>Көмө</h3> * [[:Категория:Ыстатыйалар|Ыстатыйалары категорияларынан бөлөхтөөһүн]] * [[Аналлаах:Сирэй барыта|Ыстатыйалары алпаабытынан сааһылааһын]] * [[Бикипиэдьийэ:Бастакы хардыылар|Бикипиэдьийэни уларытарга маҥнайгы хардыылар]] * [[Бикипиэдьийэ:Ыйытыылар|Ыйытар сир]] * [[БП:КС|Кэпсэтэр сир]] * [[Бикипиэдьийэ:Сиэр|Суруйуу сиэрэ (быраабылалара)]] </div> <div class="forsideboks" id="om"> <h3>Бикипиэдьийэ</h3> [[Бикипиэдьийэ]] диэн диэн [[Бикипиэдьийэ:Көҥүл туһаныллар айымньылар|көҥүл]], элбэх тыллаах [[энциклопедия]]. Бикипиэдьийэ үлэтин [[Wikimedia Foundation]] диэн түмэт-тэрилтэ хааччыйар, үбүн салайар. Билигин манна [[Special:AllPages|{{NUMBEROFARTICLES}}]] ыстатыйа баар, ол ыстатыйалары [[Special:Users|{{NUMBEROFUSERS}}]] кыттааччы суруйбута. Атын бырайыактар эмиэ сайда тураллар, сахалыы [[:wikt:|Биики Тылдьыты]], [[:s:|Бикитиэкэни]], [[:q:|Биики Домоҕу]] уонна да атыны көрүөххүтүн син. Өссө Саха сирин официальнай тылларынан Бикипиэдьийэлэр сайда тураллар: [[:incubator:Wp/dlg|долган]], [[:incubator:Wp/ckt|чукча]] уонна [[:incubator:Wp/evn|эбэҥки]], өссө дьүкээгир ([[:incubator:Wp/ykg|хотугу]], [[:incubator:Wp/yux|соҕуруу]]) уонна [[:incubator:Wp/eve|эбээн]] тылынан Бикипиэдьийэлэри эбиэххитин син (ол тыллары билэр буоллаххытына). <center>[[Бикипиэдьийэ:Сирдьит|Саҥа ыстатыйаны '''Сирдьит''' көмөтүнэн оҥоруу]]</center> </div> </div> </div> </div> {{Викимедия бырайыактара}} </div> d2t7eawl9cr4ccdnftf89nscek8xsrx 0 58486 428498 2026-05-13T12:18:36Z Sauit 26795 "{{Infobox Political party |party_name = Саҥа дьон |name_native = {{Lang-ru|Новые люди}} |party_logo = [[File:Logo of the New People (political party).svg|200px]] |leader = [[Нечаев Алексей Геннадьевич|Алексей Нечаев]] |colorcode = cyan |foundation = [[Кулун тутар 1]] [[2020]] |ideology = [[Правоцентризм]]<br>[[Регионализм]]<br>Ко..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428498 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political party |party_name = Саҥа дьон |name_native = {{Lang-ru|Новые люди}} |party_logo = [[File:Logo of the New People (political party).svg|200px]] |leader = [[Нечаев Алексей Геннадьевич|Алексей Нечаев]] |colorcode = cyan |foundation = [[Кулун тутар 1]] [[2020]] |ideology = [[Правоцентризм]]<br>[[Регионализм]]<br>[[Консерватизм]]<br>[[Популизм]] |headquarters = [[Москва]], Малая Якиманка уул., 2 |international = }} '''«Саҥа дьон» бэлиитикэ партията''' ({{Lang-ru|Политическая партия «Новые люди»}}) — регистрацияламмыт, билигин үлэлиир [[Правоцентризм|правоцентристскай]] [[Арассыыйа]] [[Политика партията|бэлиитикэ партията]]. [[Категория:Бэлиитикэ баартыйалара]][[Категория:Арассыыйа бэлиитикэтэ]] anpg0smu8mtcwf3vshzeb9nmc20br52 428499 428498 2026-05-13T12:28:04Z Sauit 26795 428499 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political party |party_name = Саҥа дьон |name_native = {{Lang-ru|Новые люди}} |party_logo = [[File:Logo of the New People (political party).svg|200px]] |leader = [[Нечаев Алексей Геннадьевич|Алексей Нечаев]] |colorcode = cyan |foundation = [[Кулун тутар 1]] [[2020]] |ideology = [[Правоцентризм]]<br>[[Регионализм]]<br>[[Консерватизм]]<br>[[Популизм]] |headquarters = [[Москва]], Малая Якиманка уул., 2 |international = }} '''«Саҥа дьон» бэлиитикэ партията''' ({{Lang-ru|Политическая партия «Новые люди»}}) — регистрацияламмыт, билигин үлэлиир [[Правоцентризм|правоцентристскай]] [[Арассыыйа]] [[Политика партията|бэлиитикэ партията]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ng.ru/vision/2020-08-28/100_155328082020.html|title="Новые люди" в политике. Будут ли они лучше старых?|author=Михаил Тульский|date=2020-08-28|work=Независимая Газета|accessdate=2026-05-13|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F/video-55020158|title=Партия "Новые люди" - проект Кремля?|date=2020-09-22|work=[[Deutsche Welle]]|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/v-gosdumu-prohodit-pyataya-partiya-novye-lyudi-chto-o-ney-izvestno/31469136.html|title=В Госдуму проходит пятая партия – "Новые люди". Что о ней известно|date=2021-09-20|work=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://paperpaper.io/novye-lyudi-chto-eto-za-partiya-ee-soz/|title=«Новые люди» — что это за партия? Ее создал основатель Faberlic, оппозиция назвала проектом Кремля, а петербургские единороссы обвиняют в применении админресурса|author=Владислав Чирин|date=2021-08-18|work=Бумага|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. == Быһаарылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Бэлиитикэ баартыйалара]][[Категория:Арассыыйа бэлиитикэтэ]] ogqm5imi3apk7g1jwpm8iu7w2ag7kdh 428500 428499 2026-05-13T12:53:39Z Sauit 26795 428500 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political party |party_name = Саҥа дьон |name_native = {{Lang-ru|Новые люди}} |party_logo = [[File:Logo of the New People (political party).svg|200px]] |leader = [[Нечаев Алексей Геннадьевич|Алексей Нечаев]] |colorcode = cyan |foundation = [[Кулун тутар 1]] [[2020]] |ideology = [[Правоцентризм]]<br>[[Регионализм]]<br>[[Консерватизм]]<br>[[Популизм]] |headquarters = [[Москва]], Малая Якиманка уул., 2 |international = }} '''«Саҥа дьон» бэлиитикэ партията''' ({{Lang-ru|Политическая партия «Новые люди»}}) — регистрацияламмыт, билигин үлэлиир [[Правоцентризм|правоцентристскай]] [[Арассыыйа]] [[Политика партията|бэлиитикэ партията]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ng.ru/vision/2020-08-28/100_155328082020.html|title="Новые люди" в политике. Будут ли они лучше старых?|author=Михаил Тульский|date=2020-08-28|work=Независимая Газета|accessdate=2026-05-13|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F/video-55020158|title=Партия "Новые люди" - проект Кремля?|date=2020-09-22|work=[[Deutsche Welle]]|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/v-gosdumu-prohodit-pyataya-partiya-novye-lyudi-chto-o-ney-izvestno/31469136.html|title=В Госдуму проходит пятая партия – "Новые люди". Что о ней известно|date=2021-09-20|work=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://paperpaper.io/novye-lyudi-chto-eto-za-partiya-ee-soz/|title=«Новые люди» — что это за партия? Ее создал основатель Faberlic, оппозиция назвала проектом Кремля, а петербургские единороссы обвиняют в применении админресурса|author=Владислав Чирин|date=2021-08-18|work=Бумага|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. == Саха сиригэр == 2021 сыл сааһыгар «Саҥа дьон» партияҕа [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] киирэр — урукку [[Дьокуускай|Дьокуускай куорат]] баһылыга, Арассыыйа биллиилээх бэлиитигэ<ref>{{Cite web|url=https://primamedia.ru/news/1092092/|title=Партия "Новые люди" объединилась с Сарданой Авксентьевой перед выборами в Госдуму|date=2021-04-26|work=PrimaMedia|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. [[Госдуума быыбардара (2021)|2021 сыллааҕы Госдуума быыбардарыгар]] «Саҥа дьонтон» [[Саха Сирэ|Саха сирин]] биир мандаттаах уокуругугар [[Николаев Василий Петрович|Василий Николаев]] кыттыбыта, кини 49703 куолас ылбыта, ол эбэтэр 15,52%, төрдүс миэстэ буолан<ref>{{Cite web|url=http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&root=1&tvd=100100225883177&vrn=100100225883172&region=0&global=1&sub_region=0&prver=0&pronetvd=0&vibid=100100225883177&type=463|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва : Результаты выборов по одномандатному избирательному округу|work=Арассыыйа ЦИКа|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. == Быһаарылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Бэлиитикэ баартыйалара]][[Категория:Арассыыйа бэлиитикэтэ]] t73mmqoekjoa5toximn5f5zhl7iblf4 428501 428500 2026-05-13T13:07:43Z Sauit 26795 428501 wikitext text/x-wiki {{Infobox Political party |party_name = Саҥа дьон |name_native = {{Lang-ru|Новые люди}} |party_logo = [[File:Logo of the New People (political party).svg|200px]] |leader = [[Нечаев Алексей Геннадьевич|Алексей Нечаев]] |colorcode = cyan |foundation = [[Кулун тутар 1]] [[2020]] |ideology = [[Правоцентризм]]<br>[[Регионализм]]<br>[[Консерватизм]]<br>[[Популизм]] |headquarters = [[Москва]], Малая Якиманка уул., 2 |international = }} '''«Саҥа дьон» бэлиитикэ партията''' ({{Lang-ru|Политическая партия «Новые люди»}}) — регистрацияламмыт, билигин үлэлиир [[Правоцентризм|правоцентристскай]] [[Арассыыйа]] [[Политика партията|бэлиитикэ партията]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ng.ru/vision/2020-08-28/100_155328082020.html|title="Новые люди" в политике. Будут ли они лучше старых?|author=Михаил Тульский|date=2020-08-28|work=Независимая Газета|accessdate=2026-05-13|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B0-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F/video-55020158|title=Партия "Новые люди" - проект Кремля?|date=2020-09-22|work=[[Deutsche Welle]]|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/v-gosdumu-prohodit-pyataya-partiya-novye-lyudi-chto-o-ney-izvestno/31469136.html|title=В Госдуму проходит пятая партия – "Новые люди". Что о ней известно|date=2021-09-20|work=Радио Свобода|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://paperpaper.io/novye-lyudi-chto-eto-za-partiya-ee-soz/|title=«Новые люди» — что это за партия? Ее создал основатель Faberlic, оппозиция назвала проектом Кремля, а петербургские единороссы обвиняют в применении админресурса|author=Владислав Чирин|date=2021-08-18|work=Бумага|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. == Саха сиригэр == 2021 сыл сааһыгар «Саҥа дьон» партияҕа [[Авксентьева Сардаана Владимировна|Сардаана Авксентьева]] киирэр — урукку [[Дьокуускай|Дьокуускай куорат]] баһылыга, Арассыыйа биллиилээх бэлиитигэ<ref>{{Cite web|url=https://primamedia.ru/news/1092092/|title=Партия "Новые люди" объединилась с Сарданой Авксентьевой перед выборами в Госдуму|date=2021-04-26|work=PrimaMedia|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. [[Госдуума быыбардара (2021)|2021 сыллааҕы Госдуума быыбардарыгар]] «Саҥа дьонтон» [[Саха Сирэ|Саха сирин]] биир мандаттаах уокуругугар [[Николаев Василий Петрович|Василий Николаев]] кыттыбыта, кини 49703 куолас ылбыта, ол эбэтэр 15,52%, төрдүс миэстэ буолан<ref>{{Cite web|url=http://www.vybory.izbirkom.ru/region/region/izbirkom?action=show&root=1&tvd=100100225883177&vrn=100100225883172&region=0&global=1&sub_region=0&prver=0&pronetvd=0&vibid=100100225883177&type=463|title=Выборы депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации восьмого созыва : Результаты выборов по одномандатному избирательному округу|work=Арассыыйа ЦИКа|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. 2023 сыллаахха уопсай куоластааһын күнэ буолбута, онно [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана|Ил Дархаҥҥа]] уонна [[Ил Түмэн|Ил Түмэҥҥэ]] быыбардар буолбуттара. [[Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын быыбардара (2023)|Ил Дархан быыбардарыгар]] «Саҥа дьон» хандьыдаата кыттыбатаҕа. [[Ил Түмэн быыбардара (2023)|Ил Түмэн быыбардарыгар]] «Саҥа дьон» баартыйа 5 миэстэни ылла, 14% ылан, иккис миэстэ буолан<ref>{{Cite web|url=https://ulus.media/2023/09/12/kto-voshel-v-novyj-sostav-il-tumena-v-yakutii/|title=Кто вошел в новый состав Ил Тумэна в Якутии|date=2023-09-12|work=[[Улус Медиа]]|lang=ru|accessdate=2026-05-13}}</ref>. Өссө ол күн [[Дьокуускай куорат думата|Дьокуускай куорат думатын]] быыбардара буолбуттара, онно «Саҥа дьон» икки миэстэни ылбыта, партийнай испииһэгинэн<ref>{{Cite web|url=https://yktgorduma.ru/deputies-5th|title=Депутаты V созыва (2023 - 2028 гг.)|work=[[Дьокуускай куорат думата]]}}</ref>. == Быһаарылар == {{Быһаарыылар|colwidth=30em}} [[Категория:Бэлиитикэ баартыйалара]][[Категория:Арассыыйа бэлиитикэтэ]] 6iygqpzxxbpdwgxqbz7nvtauu7fkd67 0 58487 428510 2026-05-13T16:42:04Z Qohlt 22667 "'''Пари Сен-Жермен''' ({{lang-fr|Paris Saint-Germain Football Club}}), кылгас аата '''ПСЖ''' (PSG), [[Париж]]тан төрүттээх [[Франция]] футбол кулууба. 1970 сыллаахха олохтоммута. ПСЖ Франция бастыҥ титуллаах кулууба буолар. 1996 сыллаахха УЕФА Куубактаахтар куубагын сүүйбүтэ, финалг..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428510 wikitext text/x-wiki '''Пари Сен-Жермен''' ({{lang-fr|Paris Saint-Germain Football Club}}), кылгас аата '''ПСЖ''' (PSG), [[Париж]]тан төрүттээх [[Франция]] футбол кулууба. 1970 сыллаахха олохтоммута. ПСЖ Франция бастыҥ титуллаах кулууба буолар. 1996 сыллаахха УЕФА Куубактаахтар куубагын сүүйбүтэ, финалга Аустрия [[Рапид Вена|Рапид]] кулуубун кыайбыта. 2025 сыллаахха Франция маҥнайгы "[[требл]]лаабыт" кулууба буолбута: Франция чемпиона, Франция куубагын кыайыылааҕа, Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа. Чемпионнар лигатын финалыгар Италия [[Интер]] кулуубун кыайбыта. ПСЖ дьиэтээҕи стадиона [[Парк де Пренс]] (47,929 көрөөччүлээх). Билиҥҥи бас тренера [[Луис Энрике]]. Кулууп бас билээччилэрэ Qatar Sports Investments уонна Arctos Partners. ПСЖ Франция ордук баай, аан дойду биир баай кулууба буолар. Өйөөччүлэрин ахсаанынан Франция бастыҥ кулууба буолар. Сүрүн утарсааччылара [[Олимпик Марсель]] уонна [[Париж ФК]]. == Ситиһиилэрэ == === Франция === *'''[[лига 1|Франция чемпионата (Лига 1)]]''' **'''Чемпион (13, рекорд):''' 1985/86, 1993/94, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25 **Вице-чемпион (9): 1988/89, 1992/93, 1995/96, 1996/97, 1999/00, 2003/04, 2011/12, 2016/17, 2020/21 *'''[[лига 2|Франция чемпионата (Лига 2)]]''' **'''Чемпион:''' 1970/71 *'''[[Франция куубага]]''' **'''Кыайыылаах (16, рекорд):''' 1981/82, 1982/83, 1992/93, 1994/95, 1997/98, 2003/04, 2005/06, 2009/10, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24, 2024/25 **Финалист (5): 1984/85, 2002/03, 2007/08, 2010/11, 2018/19 *'''[[Франция лигатын куубага]]''' **'''Кыайыылаах (9, рекорд):''' 1994/95, 1997/98, 2007/08, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2019/20 **Финалист: 1999/00 *'''[[Франция суперкуубага]]''' **'''Кыайыылаах (14, рекорд):''' 1995, 1998, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025 === Омуктардааҕы === *'''[[УЕФА Чемпионнар лигата]]''' **'''Кыайыылаах:''' 2024/25 **Финалист: 2019/20 *'''[[УЕФА куубактаахтар куубага]]''' **'''Кыайыылаах:''' 1995/96 **Финалист: 1996/97 *'''[[Интертото куубага]]''' **'''Кыайыылаах:''' 2001 *'''[[УЕФА суперкуубага]]''' **'''Кыайыылаах:''' 2025 *'''[[Континеннардааҕы куубак]]''' **'''Кыайыылаах:''' 2025 *'''[[Аан дойду кулууп чемпионата]]''' **Финалист: 2025 == Чулуу оонньооччулара == *[[Лионель Месси]] *[[Килиан Мбаппе]] *[[Усман Дембеле]] *[[Неймар]] *[[Маркиньос]] *[[Хвича Кварацхелия]] *[[Анхель Ди Мария]] *[[Эдинсон Кавани]] *[[Златан Ибрагимович]] *[[Роналдиньо]] == Сигэлэр == * [https://www.psg.fr/ psg.fr] [[Категория:футбол кулууптара]] [[Категория:франция футбол кулууптара]] [[Категория:ПСЖ| ]] [[Категория:париж]] qgu3sluzw0kn65jnj7qn8l6diidz9rc 14 58488 428511 2026-05-13T16:43:45Z Qohlt 22667 "[[Категория:футбол кулууптара дойдуларынан]] [[Категория:франция футбола]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428511 wikitext text/x-wiki [[Категория:футбол кулууптара дойдуларынан]] [[Категория:франция футбола]] p5oj7npy8vo3x75a81a87ut7rlpn7c2 14 58489 428512 2026-05-13T16:44:42Z Qohlt 22667 "[[Категория:футбол дойдуларынан]] [[Категория:франция спорта]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428512 wikitext text/x-wiki [[Категория:футбол дойдуларынан]] [[Категория:франция спорта]] n0u4mls3boza9btiw6vkhxw19wf0sg7 14 58490 428513 2026-05-13T16:45:14Z Qohlt 22667 "[[Категория:спорт дойдуларынан]] [[Категория:франция]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428513 wikitext text/x-wiki [[Категория:спорт дойдуларынан]] [[Категория:франция]] qng0djmx868cmjtyd4savf2x0n8psuj 14 58491 428514 2026-05-13T16:46:23Z Qohlt 22667 "[[Категория:франция футбол кулууптара]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428514 wikitext text/x-wiki [[Категория:франция футбол кулууптара]] kfq4rnejz85ve531l6kzkkhpzfizzyu 0 58492 428515 2026-05-13T16:47:04Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Пари Сен-Жермен]] 428515 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пари Сен-Жермен]] pkqxsgqu4h4vs7th4eibqrp2teff4h3 0 58493 428516 2026-05-13T16:50:19Z Qohlt 22667 "{{Infobox Person |name = Килиан Мбаппе |image = Picture with Mbappé (cropped and rotated).jpg |birth_date = [[1998]] [[ахсынньы 20]] |birth_place = [[Париж]], [[Франция]] |height = 180 |position = [[бастааччы]] }} '''Килиа́н Мбаппе́ Лотте́н''' (Kylian Mbappé Lottin) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[Реал Мадрид]] ку..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428516 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person |name = Килиан Мбаппе |image = Picture with Mbappé (cropped and rotated).jpg |birth_date = [[1998]] [[ахсынньы 20]] |birth_place = [[Париж]], [[Франция]] |height = 180 |position = [[бастааччы]] }} '''Килиа́н Мбаппе́ Лотте́н''' (Kylian Mbappé Lottin) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[Реал Мадрид]] кулуубун [[бастааччы]]та, [[франция хамаандата|Франция]] хомуур хамаандатын хапытаана. Аныгы кэм биир бастыҥ футболиһа буолар. 2018 сыллааҕы аан дойду чемпиона. 2022 сыллааҕы аан дойду чемпионатын бастыҥ бомбардира (8 гол). Килиан Мбаппе 1998 сыл ахсынньы 20 күнүгэр [[Бонди]] диэн [[Париж]] хотугулуу-илин кытыытыгар баар коммунаҕа төрөөбүтэ. Аҕата Уилфрид Мбаппе, футбол тренера, [[Камерун]]тан төрүттээх. Ийэтэ Файза Ламари [[Алжир]]тан төрүттээх. Уруккута гандболист, билигин Килиан агена. Быраата [[Этан Мбаппе|Этан]] эмиэ футболист, [[Лилль ФК]] оонньооччута. Килиан кыра сылдьан Реал Мадрид уонна [[Милан ФК|Милан]] кулууптары сөбүлүүр эбит. Кумирдара [[Зинедин Зидан]], [[Криштиану Роналду]], [[Неймар]], [[Роналдиньо]], [[Лионель Месси]], [[Роналдо]], [[Эден Азар]], [[Тьерри Анри]]. Килиан Мбаппе Бонди кулуубун иитиллээччитэ. Профессиональнай карьератын [[Монако ФК|Монако]] кулуубугар саҕалаабыта. Монако оонньооччута быһыытынан 2016–17 сезоннааҕы Франция чемпиона буолбута. 2017 сыллаахха [[ПСЖ]] уон аҕыс саастаах Мбаппены €180 млн атыыласпыта. Бу футбол устуоруйатыгар иккис улахан сыаналаах трансфер буолар. ПСЖ кулууптуун Франция алта төгүллээх чемпиона, Франция куубагын түөрт төгүллээх кыайыылааҕа, 2020 сыллаахха Чемпионнар лигатын финалиһа буолбута. Мбаппе ПСЖ бастыҥ бомбардира, үһүс ассистена буолар. 2024 сыллаахха Реал Мадрид кулуубугар көспүтэ. Франция хомуур хамаандатыгар 2017 сыллаахха дебюттаабыта. [[аан дойду чемпионата 2018|2018 сыллаахха]] Аан дойду чемпионатын [[Пеле]] кэнниттэн иккис эдэр кыайыылааҕа буолбута. Турнир түмүгүнэн ФИФА аан дойду бастыҥ эдэр футболиһын уонна Франция сыл футболиһын ааттарын сүкпүтэ. [[аан дойду чемпионата 2022|2022 сыллааҕы]] Аан дойду чемпионатыгар Франция финалга тахсан [[аргентина хамаандата|Аргентинаҕа]] хотторбута. Мбаппе аҕыс голлаах турнир бастыҥ бомбардира буолбута. == Карьерата == === Ыччат кулууптара === *Бонди: 2004—2011 *Клерфонтен: 2011—2013 *[[Монако ФК|Монако]]: 2013—2015 === Профессионал кулууптар === *[[Монако ФК|Монако]]: 2015—2018 *[[ПСЖ]]: 2018—2024 *[[Реал Мадрид]]: 2024— === Ил хамаанда === *Франция U17: 2014 *Франция U19: 2016 *[[франция хамаандата|Франция]]: 2017— == Ситиһиилэрэ == === Хамаанда ситиһиилэрэ === '''«Монако»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]]: 2016/17 '''«Пари Сен-Жермен»''' *[[лига 1|Франция чемпиона]] (6): 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24 *[[Франция лигатын куубага]] (2): 2017/18, 2019/20 *[[Франция куубага]] (4): 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24 *[[Франция суперкуубага]] (3): 2019, 2020, 2023 '''«Реал Мадрид»''' *[[УЕФА суперкуубага]]: 2024 *[[Континеннардааҕы куубак]]: 2024 '''Франция U19''' *Дьобуруопа чемпиона (U-19): 2016 '''Франция''' *[[аан дойду чемпионата|Аан дойду чемпиона]]: [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] *Аан дойду вице-чемпиона: [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] *[[УЕФА нациялар лигата|УЕФА нациялар лигатын]] кыайыылааҕа: 2020/21 *УЕФА нациялар лигатын бронзата: 2024/25 === Тус ситиһиилэрэ === *[[Алтан буутса]]: 2024/25 *«Пари Сен-Жермен» бастыҥ бомбардира: 256 гол *Аан дойду чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2022 (8 гол) *УЕФА Чемпионнар Лигатын бастыҥ бомбардира: 2023/24 (8 гол) *Лига 1 сезон футболиһа (5): 2018/19, 2020/21, 2021/22, 2022/23, 2023/24 *Аан дойду чемпионатын бастыҥ эдэр футболиһа: 2018 *Франция чемпионатын бастыҥ бомбардира (6): 2018/19 (33 гол), 2019/20 (18 гол), 2020/21 (27 гол), 2021/22 (28 гол), 2022/23 (29 гол), 2023/24 (27 гол) *«[[Golden Boy]]»: 2017 [[Категория:1998 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:ахсынньы 20 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:парижка төрөөбүттэр]] [[Категория:футболистар]] [[Категория:франция футболистара]] [[Категория:Монако ФК футболистара]] [[Категория:ПСЖ футболистара]] [[Категория:Реал Мадрид футболистара]] pa0e92qbwwqf4imk2qu6d3qmcqpur37 0 58494 428517 2026-05-13T16:51:35Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[Килиан Мбаппе]] 428517 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Килиан Мбаппе]] q5b4f1edozr080m64a4lnuqk74qp6g3 0 58495 428518 2026-05-13T16:52:33Z Qohlt 22667 Утаарыы: [[УЕФА чемпионнар лигата]] 428518 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[УЕФА чемпионнар лигата]] m353sqezwad2rz0vjunxstn8tno1hci 14 58496 428519 2026-05-13T16:54:22Z Qohlt 22667 "[[Категория:1998]] [[Категория:1990-с сылларга төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьон төрөөбүт сылларынан]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428519 wikitext text/x-wiki [[Категория:1998]] [[Категория:1990-с сылларга төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьон төрөөбүт сылларынан]] ck58suzcz8ua8j1qn4vbofp5cnhrmbv 14 58497 428520 2026-05-13T16:56:31Z Qohlt 22667 "[[Категория:Дьон төрөөбүт сирдэринэн]] [[Категория:париж]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428520 wikitext text/x-wiki [[Категория:Дьон төрөөбүт сирдэринэн]] [[Категория:париж]] loe2obwrwycbbp3z0h31gco9gyi10qf 14 58498 428521 2026-05-13T16:58:08Z Qohlt 22667 "[[Категория:футболистар дойдуларынан]] [[Категория:франция футбола]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428521 wikitext text/x-wiki [[Категория:футболистар дойдуларынан]] [[Категория:франция футбола]] ihgzr2agtxnct5dx0i8wsdbq2enxog1 14 58499 428522 2026-05-13T16:59:04Z Qohlt 22667 "[[Категория:футболистар кулууптарынан]] [[Категория:ПСЖ]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428522 wikitext text/x-wiki [[Категория:футболистар кулууптарынан]] [[Категория:ПСЖ]] neypv3febvqkap1bd0oobjsd4h62u0d 0 58500 428535 2026-05-13T23:01:50Z Ojkhol 24881 "'''Михаи́л Ива́нович Сумги́н''' ([[псевдоним]] ''Пасынков''; {{ВД-Преамбула}}) — мерзлотовед, сэбиэскэй [[Геокриология|геокриолог]] учуонай, Ирбэт тоҥу чинчийэр хамыыһыйа ({{lang-ru|Ко­мис­сия по изу­че­нию веч­ной мерз­ло­ты}}, КИВМ) тэрийээччилэриттэн биир..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428535 wikitext text/x-wiki '''Михаи́л Ива́нович Сумги́н''' ([[псевдоним]] ''Пасынков''; {{ВД-Преамбула}}) — мерзлотовед, сэбиэскэй [[Геокриология|геокриолог]] учуонай, Ирбэт тоҥу чинчийэр хамыыһыйа ({{lang-ru|Ко­мис­сия по изу­че­нию веч­ной мерз­ло­ты}}, КИВМ) тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ, [[В. А. Обручев аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр ССРС Билимин акадьыамыйатын института|Обручев институтун]] дириэктэрин солбуйааччы (1939 сылтан)<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/4173204 Сумгин Михаил Иванович] {{Wayback|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/4173204 |date=20230608115454 }} [[БРЭ]]-ҕэ.</ref>. == Олоҕо == Алын Новгород күбүөрүнэтин Лукояновскай уйуоһун Крапивка (Ало куро) дэриэбинэжтигэр {{СС3|12.2.1873}} төрөөбүтэ. Омугунан — [[Мордва|мордвин]] ([[Эрзя|эрзя]])<ref name="МРОКМ им. И.Д. Воронина_Сумгин Михаил Иванович">[http://www.mrkm.ru/news/?id=445 «Мордовский республиканский объединённый краеведческий музей им. И. Д. Воронина». Сумгин Михаил Иванович (24.2.1873 — 8.12.1942 г.)] {{Wayback|url=http://www.mrkm.ru/news/?id=445 |date=20170313124052 }}{{ref|ru}}</ref>. qn1sigxrrhykz0q5lx0d4w238nrcyur 428536 428535 2026-05-13T23:02:41Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 428536 wikitext text/x-wiki '''Михаи́л Ива́нович Сумги́н''' ([[псевдоним]] ''Пасынков''; {{ВД-Преамбула}}) — мерзлотовед, сэбиэскэй [[Геокриология|геокриолог]] учуонай, Ирбэт тоҥу чинчийэр хамыыһыйа ({{lang-ru|Ко­мис­сия по изу­че­нию веч­ной мерз­ло­ты}}, КИВМ) тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ, [[В. А. Обручев аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр ССРС Билимин акадьыамыйатын института|Обручев институтун]] дириэктэрин солбуйааччы (1939 сылтан)<ref>[https://old.bigenc.ru/geography/text/4173204 Сумгин Михаил Иванович] {{Wayback|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/4173204 |date=20230608115454 }} [[БРЭ]]-ҕэ.</ref>. == Олоҕо == Алын Новгород күбүөрүнэтин Лукояновскай уйуоһун Крапивка (Ало куро) дэриэбинэтигэр {{СС3|12.2.1873}} төрөөбүтэ. Омугунан — [[Мордва|мордвин]] ([[Эрзя|эрзя]])<ref name="МРОКМ им. И.Д. Воронина_Сумгин Михаил Иванович">[http://www.mrkm.ru/news/?id=445 «Мордовский республиканский объединённый краеведческий музей им. И. Д. Воронина». Сумгин Михаил Иванович (24.2.1873 — 8.12.1942 г.)] {{Wayback|url=http://www.mrkm.ru/news/?id=445 |date=20170313124052 }}{{ref|ru}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} 4fqo2pplr6oyieysqp6pys9dhvm0u62 10 58501 428537 2026-05-13T23:05:03Z Ojkhol 24881 "<includeonly>{{ВД-Преамбула/основа |төрөөбүт күнэ = {{wikidata|P569 |claim-module = Wikidata/date |claim-function = formatDateOfBirthClaim |suppressAge = true |leftBracket = &#91; |rightBracket = &#93; |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} |microformat = - }} |төрөөбүт сир..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428537 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ВД-Преамбула/основа |төрөөбүт күнэ = {{wikidata|P569 |claim-module = Wikidata/date |claim-function = formatDateOfBirthClaim |suppressAge = true |leftBracket = &#91; |rightBracket = &#93; |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} |microformat = - }} |төрөөбүт сирэ = {{wikidata|P19 |claim-module = Wikidata/Places2 <!-- только высшая АЕ и другие фиксы --> |claim-function = formatPlaceWithQualifiers |before = <nowiki/> |after = <nowiki/> |separator = <nowiki>, </nowiki> |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} }} |өлбүт күнэ = {{wikidata|P570 |claim-module = Wikidata/date |claim-function = formatDateOfDeathClaim |suppressAge = true |leftBracket = &#91; |rightBracket = &#93; |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} |microformat = - }} |өлбүт сирэ = {{wikidata|P20 |claim-module = Wikidata/Places2 <!-- только высшая АЕ и другие фиксы --> |claim-function = formatPlaceWithQualifiers |before = <nowiki/> |after = <nowiki/> |separator = <nowiki>, </nowiki> |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> oo4es1uog7nu5hc7heg0ygs8s2mtu3v 10 58502 428538 2026-05-13T23:08:23Z Ojkhol 24881 "<includeonly>{{#if: {{{төрөөбүт күнэ|}}}{{{төрөөбүт сирэ|}}}{{{өлбүт күнэ|}}}{{{өлбүт сирэ|}}} | {{join | 1 = {{#if: {{{өлбүт күнэ|}}}{{{өлбүт сирэ|}}} || төр.}} {{join |1 = {{{төрөөбүт күнэ|}}} |separator = <nowiki>, </nowiki> |2 = {{{төрөөбүт сирэ|}}} }} | separator = <nowiki>&nbsp;— </nowiki> | 2 = {{#if:..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428538 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if: {{{төрөөбүт күнэ|}}}{{{төрөөбүт сирэ|}}}{{{өлбүт күнэ|}}}{{{өлбүт сирэ|}}} | {{join | 1 = {{#if: {{{өлбүт күнэ|}}}{{{өлбүт сирэ|}}} || төр.}} {{join |1 = {{{төрөөбүт күнэ|}}} |separator = <nowiki>, </nowiki> |2 = {{{төрөөбүт сирэ|}}} }} | separator = <nowiki>&nbsp;— </nowiki> | 2 = {{#if: {{{төрөөбүт күнэ|}}}{{{төрөөбүт сирэ|}}} || өлб.}} {{join |1 = {{{өлбүт күнэ|}}} |separator = <nowiki>, </nowiki> |2 = {{{өлбүт сирэ|}}} }} }} | {{#switch: {{REVISIONID}} ||-= <span class="error">Кураанах халыып {{t|ВД-Преамбула}}</span> }} {{#switch: {{NAMESPACENUMBER}}|0|102=[[Категория:Бикипиэдьийэ:Кураанах ВД-Преамбула халыыптаах сирэйдэр]]}} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} </noinclude> m2u46cihm8144978tagj7edp7qpo3ou 0 58503 428554 2026-05-14T01:25:02Z Ojkhol 24881 "'''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хо..." саҥа сирэй оҥоһулунна 428554 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт. 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: М.К. Аммосов, П.А. Ойуунускай, Карл Байкалов, К.Г. Герценберг, А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн Владмир Ленини талбыттар. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] n1pdmw25ygkm9qq5yfrq0ih8fur6p5s 428555 428554 2026-05-14T01:31:30Z Ojkhol 24881 428555 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт. 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, быраап уонна экэниэмиэк салаата, тэрийэр салаа уонна литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] cpkwfknd0814z0ab4mt676bakzpdo2t 428556 428555 2026-05-14T01:33:16Z Ojkhol 24881 428556 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, быраап уонна экэниэмиэк салаата, тэрийэр салаа уонна литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] cpmnfkwj2u5g6sktiafhww7dijnmsrp 428557 428556 2026-05-14T01:35:56Z Ojkhol 24881 428557 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, быраап уонна экэниэмиэк салаата, тэрийэр салаа уонна литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] iiyv2x7toenqoji49nlzhu6u1qge4bi 428558 428557 2026-05-14T01:36:43Z Ojkhol 24881 428558 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары 3 кһи оҥорбут: Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, быраап уонна экэниэмиэк салаата, тэрийэр салаа уонна литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] mrsigw56biwr7nz9h79572tpm5s9onb 428559 428558 2026-05-14T01:36:54Z Ojkhol 24881 428559 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары 3 киһи оҥорбут: Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, быраап уонна экэниэмиэк салаата, тэрийэр салаа уонна литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] rfc22khs54slbgzuptop838tu850x1h 428560 428559 2026-05-14T01:38:02Z Ojkhol 24881 428560 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары 3 киһи оҥорбут: Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: * бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, * быраап уонна экэниэмикэ салаата, * тэрийэр салаа * литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] hzofe9eulfor7uhn7xbdfx70bzcty3s 428561 428560 2026-05-14T01:42:08Z Ojkhol 24881 428561 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары 3 киһи оҥорбут: Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: * бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, * быраап уонна экэниэмикэ салаата, * тэрийэр салаа * литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=50-51|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] q5dt3ethyrp07qiqa1hzmkye4qxif75 428563 428561 2026-05-14T02:51:05Z Ojkhol 24881 428563 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары 3 киһи оҥорбут: Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: * бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, * быраап уонна экэниэмикэ салаата, * тэрийэр салаа * литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. Сийиэс икки нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар ыччат хаһыатын таһаарарга уураахтаабыт<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=50-51|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. 1923 сыл ыам ыйын 13 күнүгэр "Молодежь Севера" хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыт<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=55-56|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] n71qwa4xfzt60t22cuufzvim5ryaspg 428564 428563 2026-05-14T02:51:59Z Ojkhol 24881 428564 wikitext text/x-wiki '''Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ''' — [[1923 сыл|1923]] сыллааха Дьокуускайга буолбут Саха сирин хомсомуолларын мунньаҕа. Муус устар 17 күнүгэр саҕаламмыт. 4 уокуруктан 33 дэлэгээт кыттыбыттар (Дьокуускай, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Ленскай уокуруктара), хотугу уокуруктарга сэбиэт былааһа сүгүн тарҕана илигинэн, онтон дэлэгээттэр суохтара. Кыттыбыт дэлэгээттэр 19 ячейкаттан талыллан кэлбиттэр. Ол ячейкаларга 268 хомсомуол баара ыйыллыбыт (сыл иннинэ 1109 хомсомуол баар этэ, үгүстэрэ сэриигэ суох буолбуттара ыйыллыбыт). 33 дэлэгээттэн 25-э Гражданскай сэрии кыттыылаахтара эбит. Дэлэгээттэртэн ураты сийиэс үлэтигэр хомуньуус баартыйа үлэһиттэрэ кыттыбыттар: [[Аммосов Максим Кирович|М.К. Аммосов]], [[Былатыан Ойуунускай|П.А. Ойуунускай]], [[Байкалов Карл Карлович|Карл Байкалов]], [[Герценберг Константин Рудольфович|Константин Герценберг]], А.А. Назаров уо.д.а. Сийиэс бөрөсүүдьүмүн ытык чилиэнинэн [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ленини]] талбыттар. Сүрүн дакылааттары 3 киһи оҥорбут: Максим Аммосов (Саха сиригэр РКП(б) соруктара), [[Цугель Раиса |Раиса Цугель]] (Бүтүн Арассыыйатааҕы РКСМ V сийиэһэ) уонна обкомуол сэкиритээрэ Михаил Павлов (РКСМ уобаластааҕы бюротун отчуота). Ырытыллыбыт боппуруостар: ыһыы хампаанньата, ыччаты сырдатар үлэ, оҕолор ортолоругар иитэр үлэ, Кыһыл Аармыйаҕа хомсомуол үлэтэ, ыччат бэчээтэ уо.д.а. Хомсомуол обкуомун сэкиритээринэн Михаил Павлов иккистээн талыллыбыт. Обкомуолга салаалары (отделлары) тэрийбиттэр: * бэлиитикэ уонна сырдатыы салаата, * быраап уонна экэниэмикэ салаата, * тэрийэр салаа * литэрэтиирэ уонна бэчээт салаата. Ону таһынан сэкиритэрийээт диэн баар буолбут. Сийиэс икки нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар ыччат хаһыатын таһаарарга уураахтаабыт<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=50-51|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. 1923 сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр "[[Молодежь Севера (хаһыат)|Молодежь Севера]]" хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыта<ref>{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=55-56|страниц=91|тираж=1000}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Хомсомуол]] [[Категория:Саха сирин устуоруйата]] mwidqox87bnkmf7wi0jges35w85c13c 0 58504 428565 2026-05-14T02:53:59Z Ojkhol 24881 "'''Молодежь Севера''' — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан тахсыбыт ыччат хаһыата. [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 428565 wikitext text/x-wiki '''Молодежь Севера''' — Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин быһаарыытынан тахсыбыт ыччат хаһыата. [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] 5erh5imhqpinmm96m1m6nvgjb4qy8ig 428566 428565 2026-05-14T02:58:51Z Ojkhol 24881 428566 wikitext text/x-wiki '''Молодежь Севера''' — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата. Сийиэс муус устарга быһаарыы ылбытын кэннэ, үлэһиттэр анаммыттара, юнкордар булуллубуттара, үлэ былаана оҥоһуллубута уонна үп хомуллубута. Эрэдээктэринэн А. Харитонова анаммыта. 1923 сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта. 1929-1952 сыллардаахха "Эдэр большевик" диэн аатынан тахса сылдьыбыта. [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] gyfiy1ykx9t6jpd1c4q8lijz1uy2fy2 428568 428566 2026-05-14T03:04:42Z Ojkhol 24881 428568 wikitext text/x-wiki '''Молодежь Севера''' — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата. Сийиэс муус устарга быһаарыы ылбытын кэннэ, үлэһиттэр анаммыттара, юнкордар булуллубуттара, үлэ былаана оҥоһуллубута уонна үп хомуллубута. Эрэдээктэринэн А. Харитонова анаммыта. 1923 сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта. 1929-1952 сыллардаахха "Эдэр большевик" диэн аатынан тахса сылдьыбыта. 1952 сыл алтынньы 29 күнүттэн "Молодой коммунист" диэн ааттанар буолбута. 1957 сылтан икки (нууччалыы уонна сахалыы) хаһыаттарга араарыллыбыта: Молодой коммунист уонна [[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]. [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] 6cilue66k3wevva3f6q7z4gct6j1yiu 428569 428568 2026-05-14T03:05:06Z Ojkhol 24881 428569 wikitext text/x-wiki '''Молодежь Севера''' — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата. Сийиэс муус устарга быһаарыы ылбытын кэннэ, үлэһиттэр анаммыттара, юнкордар булуллубуттара, үлэ былаана оҥоһуллубута уонна үп хомуллубута. Эрэдээктэринэн А. Харитонова анаммыта. 1923 сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта. 1929-1952 сыллардаахха "Эдэр большевик" диэн аатынан тахса сылдьыбыта. 1952 сыл алтынньы 29 күнүттэн "Молодой коммунист" диэн ааттанар буолбута. 1958 сылтан икки (нууччалыы уонна сахалыы) хаһыаттарга араарыллыбыта: Молодой коммунист уонна [[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]. [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] 8jp5wjpm9ulud9s0lxovfnzg9mjncuu 428570 428569 2026-05-14T04:25:22Z Ojkhol 24881 428570 wikitext text/x-wiki '''Молодежь Севера''' — [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ|Саха хомсомуолун бастакы сийиэһин]] быһаарыытынан тахсыбыт Саха сиригэр бастакы ыччат хаһыата. Сийиэс муус устарга быһаарыы ылбытын кэннэ, үлэһиттэр анаммыттара, юнкордар булуллубуттара, үлэ былаана оҥоһуллубута уонна үп хомуллубута. Эрэдээктэринэн А. Харитонова анаммыта. [[1923 сыл|1923]] сыл [[ыам ыйын 13]] күнүгэр бастакы нүөмэрэ тахсыбыта. 1929-1952 сыллардаахха "Эдэр большевик" диэн аатынан тахса сылдьыбыта. 1952 сыл алтынньы 29 күнүттэн "Молодой коммунист" диэн ааттанар буолбута. [[1958 сыл|1958]] сылтан икки (нууччалыы уонна сахалыы) хаһыаттарга араарыллыбыта: Молодой коммунист уонна [[Эдэр коммунист (хаһыат)|Эдэр коммунист]]. [[Категория:Саха сирин хаһыаттара]] li061yu286ojqewlfxr9fafr2y2xsq8 0 58505 428575 2026-05-14T04:32:14Z Ojkhol 24881 Утаарыы: [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ]] 428575 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Саха хомсомуолун I уобаластааҕы сийиэһэ]] lqfafh2dg3niw599t52pegbgaeqknsx 0 58506 428581 2026-05-14T04:41:06Z Ojkhol 24881 Ojkhol [[1948]] сирэй аатын маннык [[1948 сыл]] уларыппыт 428581 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[1948 сыл]] qet2zir5ct07gll0d0mzh3ipjcck0v3 0 58507 428584 2026-05-14T04:51:24Z Ojkhol 24881 Утаарыы: [[Саха сиринээҕи Наука киинэ]] 428584 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Саха сиринээҕи Наука киинэ]] hfnjfo6pbpnxkm24rqc27okqudod66b 0 58508 428587 2026-05-14T04:55:17Z Ojkhol 24881 Утаарыы: [[Саха сиринээҕи Наука киинэ]] 428587 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Саха сиринээҕи Наука киинэ]] hfnjfo6pbpnxkm24rqc27okqudod66b 0 58509 428588 2026-05-14T04:56:01Z Ojkhol 24881 Утаарыы: [[Саха сиринээҕи Наука киинэ]] 428588 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Саха сиринээҕи Наука киинэ]] hfnjfo6pbpnxkm24rqc27okqudod66b