Саахымат

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Бикипиэдьийэ</sitename>
    <dbname>sahwiki</dbname>
    <base>https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Бикипиэдьийэ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Бикипиэдьийэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Саахымат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>953</id>
    <revision>
      <id>428622</id>
      <parentid>417121</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12821" sha1="a7rt2xhbd0ace7fvh8hx4szz7wvpzeh" xml:space="preserve">{{Infobox_Game
 | subject_name = Cаахымат
 | image_link = [[Билэ:ChessSet.jpg|250px]]
 | image_caption = From left to right, a white [[King (chess)|king]], a black [[rook (chess)|rook]], a black [[queen (chess)|queen]], a white [[pawn (chess)|pawn]], a black [[knight (chess)|knight]], and a white [[bishop (chess)|bishop]]
 | players = 2
 | setup_time = Биир мүнүүтэ
 | playing_time = Casual games without time control last usually 10–60 minutes; tournament games can last anywhere from less than ten minutes ([[blitz chess]]) to four hours or longer
 | skills = [[Тактика]], [[Стратегия]]
}}

'''Саахымат''' диэн аатырбыт [[Логика|логическэй]] [[оонньуу]]. Ускуустуба, наука уонна [[спорт]] ыккардыларыгар сытар. Аан дойдуга былыр былыргаттан үөдүйбүт оонньуулартан биирдэстэрэ. Икки оонньооччу анал быраабыланы тутуһан уочаратынан фигуралары хаамтаран оонньууллар. Саахымат [[өй]]ү сайыннарар оонньуу быһыытынан биллэр&lt;ref&gt;[https://www.bon-cadeau.ru/news/samye-dorogie-shahmaty-2019.html Аныгы саахымат рейтиннэрэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226040355/https://www.bon-cadeau.ru/news/samye-dorogie-shahmaty-2019.html |date=2021-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

Саахымакка биир-икки оонньооччулар киирэллэр. Биир бөлөх саахыматчыттары биир оонньооччу утары оонньуохха эмиэ сөп. Маннык баартыйалар үгүстүк сүбэлэһэллэр. Маны таһынан, биир күүстээх утарылаһааччыны утары хас да утарылаһааччыны, туспа дуоскаҕа оонньуур бириэмэлээх оонньуу практиката баар.

Оонньуу быраабылата сүрүннээн [[XV үйэ]]лэргэ үөскээбитэ; аныгы официальнай турнирдарга фигураны көһүү эрэ буолбакка, судьуйа бырааба, оонньооччулар сиэр- майгы быраабылалара уонна бириэмэ быраабылалара туттуллаллар. Ыраах дьайыылаах оонньуу, холобур, биэрэпиһинэн, телефонунан эбэтэр [[Интернет]] нөҥүө туспа быраабылалардаах. Саахымат үгүс варианнара, классиктартан уратылаахтар: нестандартнай быраабылалары, фигуралары, дуоскалары уо. д. А. Сорох аспекты саахымат оонньуутун ньымаларын математикаҕа үөрэтэллэр (холобур, классик «Задача о хаамыытын туһунан» уонна «Задача о аҕыс ферзях»), ол иһигэр компьютернай моделирование көмөтүнэн.

== История ==
Саахымат историята балтараа тыһыынчаттан итэҕэһэ суох ааҕыллар. Аан дойдуга саахымат сайдыытын уонна тарҕаныытын быһаарар версиялар элбэхтэр — «индийская», «византская» уо. д. А. Чугастааҕы кэмҥэ Чурапчыга кэккэ уларыйыылар таҕыстылар. Унинг Араб Илин өттүгэр шатрандж, оттон Соҕуруулуу- Илин Азия-сянци ([[Кытай]]), макрук ([[Таиланд]]) уонна сегия ([[Япония]]) буоллулар. Шатрандж IХ-Х үйэлэргэ арабтартан Европаҕа уонна Африкаҕа түбэстэ. Европа оонньуулара модификацияларын салҕаабыттара, XV үйэлэргэ «классик»диэн быраабылалар үөскээбиттэрэ. Аан дойдутааҕы турнирдар тиһигин быспакка ыытыллалларыгар бүтэһиктээхтик быраабыла ХІХ үйэҕэ оҥоһуллубута. 1886 сылтан саахымакка аан дойду чемпиона буолар. 1924 сыллаахтан аан дойдутааҕы саахымат федерацията — ФИДЕ, кини эгидатынан ХХ үйэ ортотуттан саҕалаан аан дойдутааҕы күрэхтэһиилэр үксүлэрэ ыытыллаллар.

== Оонньуу быраабылата ==

=== Фигуралар бастакы балаһыанньалара ===
Оонньуу дуоскаҕа, тэҥ квадратнай клеткаларга, эбэтэр хонууга үллэриллибит дуоскаҕа буолар. Суол дуоската-8 клетка. Хонуу кэккэтэ (вертикали) Латинскай буукубаларынан бэлиэтэнэр, оттон хаҥас диэки хаҥас диэки, сытыары кэккэлэр (саҕизаллар) — 1- тэн 8- кэ диэри сыыппаралар; хонуу аайы туһааннаах буукубалар уонна сыыппаралар дьүөрэлэһиилэрэ бэлиэтэнэр. Хонуулар хараҥа уонна сырдык өҥнөөх (онно сөп түбэһиннэрэн, хара уонна үрүҥ) кырааскаламмыттар, ыаллыы сир устун туруору уонна сытыары араас өҥнөөх кырааскаламмыттар диэн ааттаналлар. Хаптаһын уңа уҥа өттүгэр маҥан баттахтаах (бу хонууга Х1, хара хонууга а8).&lt;ref&gt;[https://igrasfera.ru/blog/sovety-pokupatelyam/pravila-igry-v-shahmaty/ Саахымакка оонньуу быраабылата]&lt;/ref&gt;

Саахымат фигуралара, хаҥастан уҥа: король, ытыс, ферзь, пешка, ат, слон

Оонньуу саҕаланыытыгар оонньооччуларга биир тэҥ набордаах. — Биир оонньооччулар иккиэн «үрүҥ», иккиһэ - «хара»диэн ааттаналлар. Үрүҥ ойууннар хараҥа өҥнөөх, хара кырааскалаахтар. Бэйэлэрэ оонньооччулар бэйэлэрин фигураларын сибэккилэринэн «үрүҥ» уонна «хара» диэн ааттыыллар.

Хас биирдии фигура наборугар киирэллэр: король (♔, ♚), ферзь (♕, ♛), икки ладья (♖, ♜), икки слон (♗, ♝), икки ат (♘, ♞) уонна аҕыс пешка (♙, ♟). Фигуралара начальнай позициятыгар икки өттүттэн фигуралар баар буоланнар, диаграммаҕа көстөллөр. Үрүҥ тунах бастакы уонна иккис кирбиилэри, хара — сэттис, ахсыс-ахсыс кирбиилэри ылаллар. Пешкалар иккис уонна сэттис горизоннарга сөп түбэһиннэрэн үлэлииллэр.

Саахымат дизайна араас. Стандарт де- факто 1849 сыллаахха оҥоһуллубут стунтоновскай комплект (бу комплект иллюстрациятыгар көрдөрүллүбүт), ол гынан баран официальнай саахымат турнирдарыгар (бу комплект иллюстрациятыгар көрдөрүллүбүт), ол гынан баран олус уһулуччу уратылардаах, холобур, чопчу армиялар саллааттарын, сүөһүлэрин, персонажтарын, о. д. А.

=== Хаамыы ===
Оонньооччулар уочаратынан хардыыны оҥороллоро буолар. Бастакы хаамыыны үрүҥ оҥороллор. Хотторууттан, ойууттан- Мандартан ураты, атын-атын хонууга көһө сылдьар ойууттартан ураты, хаамыы буолар:

* Фигуралар (ат ураты) быһаччы линиятынан хаамсаллар, онуоха начаалынай уонна конечнайдар икки ардыларыгар көҥүл буолуохтаахтар (кинилэргэ бэйэ эбэтэр атын дьон фигуралара суох буолуохтаах). Ат хаамыыта, см. намыһах.
* Дьарыктаах буолуу хаамыыта кыаллыбат.
* Атын тас көрүҥүнэн дьарыктаммыт хонууга хаптаһынтан (ылыы) уһуллар.
* Король ыаллыы клеткаҕа сытыары- сымары, сытыары-сымары, диагоналары.
* Ферзь ханна баҕарар туруору, сытыары-сымары, диагоненнары кытта сылдьар.
* Ытыс ханнык баҕарар сиринэн хаамар эбэтэр сытыары-сымнаҕас.
* Слон ханнык баҕарар сиринэн сылдьааччы.
* Ат клетканан икки клетканан баран, онтон биир клеткаҕа сытыаран баран, төттөрүтүн, икки клеткаҕа сытыары уурталаан, туруору сурааһыннарынан уонна биир клеткаҕа сытыары уурталаан, аттар сырыылара Латинскай алфавит «Л» диэн буукубаны санатар. [6] уонна Россия[8] быраабылаларга олоҕуран, кини турар сирин биир саамай чугас сытар хонуу аттара, туруору, туруору уонна диагонали. Онуоха аттар сүүрэр хонуулара мэлдьи турар хонуу өҥүн утары турар. Ат атын фигуралартан уратыта диэн, ат суолугар турар атын фигуралар кини хаамыытын мэһэйдээбэттэр (ол нөҥүө» ыстаан &quot; сылдьар).
* Сатыы сылдьыы аҥардас иннин диэки эбэтэр хара маҥнайгыттан туртастарга туһаайыы): ылыыта суох — биир хонууга иннилэрин диэки, бэрэбинэни кытта биир хонууга — уҥа эбэтэр иннин диэки-хаҥас диэки. Сатыы киһи начаалынай хонууга (иккис саҕах маҥан, хара бараан сэттис миэстэтигэр) турар буоллаҕына, аны икки хонууга ылыллыбакка хаамыан сөп. Сатыы киһи аҥы кырыымпаҕа (маҥан- ахсыс, хара барыска — бастатан туран) сырыттаҕына, хайа баҕарар өҥнөөх фигуратын (королтан ураты, сатыы киһи кубулутар) солбуйар. Пешкалары уларыта тутуу тиһэх саҕахтарга көһөрүллэ сылдьар сырыы сорҕото буолар. Онон, холобур, сатыы дьон утарылаһааччытын хорҕойор кутталлаах эбит буоллаҕына, бу король тута шахтанан тахсар.

Бары фигуралар хаамыылара намыһах диаграммаҕа көһүннэ. «Х» бэлиэлэринэн билигин баар хонууттан хамсыыр толуу бэлиэтэннэ.

Хонуу алын сүһүөх эбэтэр битэмииннэр диэн ааттанар, фигура кэмигэр утарылаһааччытын фигуратын (ол хонууга баар фигуратыттан тутулуга суох) ылыан сөп. Хонуу битэмиин, оннооҕор фигураны дьиҥнээхтик хаамыы кыаллыбат буоллаҕына, бэйэтин королун анныгар туруорар курдук.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}
[[Категория:Оонньуулар|С]]
[[Категория:Спорт]]</text>
      <sha1>a7rt2xhbd0ace7fvh8hx4szz7wvpzeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кыым (хаһыат)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1220</id>
    <revision>
      <id>428617</id>
      <parentid>425597</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Историята */</comment>
      <origin>428617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7561" sha1="f6q12ftnmkpjpxz2mn8d282unmeekvs" xml:space="preserve">'''Кыым''' — нэдиэлэ аайы тахсар сахалыы тыллаах хаһыат.
Тирааһа — 29 300 кэриҥэ ([[2015]]). Кылаабынай редактор — [[Гаврильев Иван Иванович|Гаврильев И. И.]]

Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар хаһыаты тарҕатар бары өрүтүн туһанан уһук хоту нэһилиэктэргэ тиийэ тарҕанар.
«Кыым» сүрүн соруга тыа сирэ сайдар тускулун, тыа хаһаайыстыбата атаҕар турарын, бэйэ салайыныыта кыһалҕалаах боппуруостарын быһаарарга бары күүһү-уоҕу уурар. Ону таһынан бырабыыталыстыба тутаах бырайыактарын сырдатыы чааһыгар күннэтэ күргүөмнээх үлэни ыытар.

Хаһыат муниципальнай тэриллиилэри кытары ыкса үлэлэһэр, ол курдук информациянан хааччыйыы өттүн ыытарга 12 улуус салалтатын кытта дуогабар түһэрсилиннэ.

Үөрэҕирии министиэристибэтин кытары иитии, үөрэхтээһин уонна чөл олоҕу өрө тутуу Судаарыстыбаннай бэлиитикэни сырдатыыга медиа бырайыактар оҥоһулуннулар.

== Историята ==
Бастаан хаһыат «[[Манчаары]]» диэн ааттанан [[1921]] сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы тэрийээччилэринэн [[Былатыан Ойуунускай|Платон Ойуунускай]], [[Аммосов, Максим Кирович|Максим Аммосов]], [[Алампа (Cофронов, Анемподист Иванович)|Анемподист Софронов]] буолбуттара.

Икки сыл буолан баран үс киһилээх хамыыһыйа — ис дьыала наркома [[Аржаков Степан Максимович|С. Аржаков]], үөрэх наркома И. Винокурова уонна «Холбос» правлениетын чилиэнэ М. Попов — хаһыаты саҥа ааттыырга быһаарбыт — «Кыым». ЯЦИК уонна ВКП(Б) обкуомун уорганнарын быһыытынан нэдиэлэ аайы тахсар &quot;Кыым&quot; хаһыат туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа 1923 сыл алтынньы 15 күнүгэр тахсыбыта. &quot;Кыым&quot; бастакы нүөмэрэ сэтинньи 15 күнүгэр тахсыбыта. Ол саҕана икки балаһалааҕа, 1000 ахсаанынан тахсара.  Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кинигэ уонна учуутал да тиийбэт кэмнэригэр «Кыым» хаһыат саха омугар уһулуччу оруолу оонньообута.

1928 сыллаахха 4 балаһанан тахсар буолбута, тахсар ахсаана 1700 буолбута.

1931 сыл [[олунньу 12]] (сорох источниктарга олунньу 9) күнүттэн «Кыым» сахалыы хаһыаттартан бастакыннан күн аайы тахсар буолбут&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=10|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

1933 сыллаахха тахсар ахсаана 6 тыһ. буолбут.

Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хаһыаты саха саллааттарыгар фроҥҥа ыыталлара, ийэ дойдуларын сахалыы тыына өйөбүл буолара, өстөөҕү үлтүрүтэргэ көмөлөспүтэ.

1963 сыллаахха бибилэтиэкэ халандаара суруйбутунан, икки бүтэһик сылга хаһыат 3000 кэрэспэдьиэннэммит, 8 тыһ. суругу туппут. Орто тирааһа 25 тыһ. тиийбит.

Хаһыат Сойуус ыһыллар кэмигэр 1993 сыллаахха сабылла сылдьыбыта. Ол гынан баран сотору кэминэн 1994 сыллаахха Саха Сирин бастакы профессиональнай журналистката [[Егорова, Федора Петровна|Федора Петровна Егорова]] бэйэтэ таһааран барбыта. Ил Түмэн депутаттара көмөлөспүттэрэ. [[2004]] сыллаахха Федора Петровна суох буолбутун кэннэ эмиэ ыарахан кэм саҕаламмыта — хаһыат сыл курдук кэмҥэ тахсыбакка турбута.

Ол кэнниттэн «Ситим» медиа-группа эстафетаны туппута. Билигин «Кыым» сахалыы тахсар хаһыаттартан саамай элбэх тиражтаах хаһыат буола үүннэ, интэриниэккэ бэйэтэ саайтаах.

== Редактордар ==

=== «Манчаары» хаһыаккка ===
[[Алампа (Cофронов, Анемподист Иванович)|Софронов Анемподист Иванович]]	(1921)

=== «Кыым» хаһыакка ===
# Донской Семен Николаевич I	(1923—1924)
# Бубякин Маркел Митрофанович	(1924—1927)
# [[Иванов Алексей Андреевич|Иванов-Кундэ Алексей Андреевич]]	(1927—1929)
# Харитонов Савва Прокопьевич	(1929—1932)
# Яковлев Дмитрий Лазаревич	(1932—1933)
# [[Саввин Степан Афанасьевич]]	(1933—1937)
# Скрябин Михаил Николаевич	(1937—1938)
# [[Бордонскай Степан Алексеевич]] (1938—1939)
# Ковлеков Семен Петрович	(1939—1946)
# Томскай Савва Константинович	(1946—1948)
1956—1962;
1967—1984)
# Дмитриев Спиридон Ксенофонтович	(1948—1950)
# Яковлев Николай Семенович	(1950—1952)
# Ефремов Гавриил Алексеевич	(1952—1954)
# Неустроев Семен Игнатьевич	(1954—1956)
# Габышев Кирилл Егорович	(1962—1965)
# [[Аргунов Иван Александрович]]	(1965—1967)
# [[Охлопков Филипп Гаврильевич]]	(1984—1985)
# [[Михайлов Алексей Константинович]]	(1985—1991)
# Николаев Дмитрий Николаевич	(1991—2003)

== Ситим-сирэ ==
* [http://kyym.ru/ Кыым]

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Other languages--&gt;

{{Newspaper-stub}}
[[Категория:Саха сирин хаһыаттара]]
[[Категория:Сахалыы хаһыаттар]]</text>
      <sha1>f6q12ftnmkpjpxz2mn8d282unmeekvs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428618</id>
      <parentid>428617</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Историята */</comment>
      <origin>428618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7983" sha1="p6vmgc1xhn8x4as2oj8yjqidlsm5bsn" xml:space="preserve">'''Кыым''' — нэдиэлэ аайы тахсар сахалыы тыллаах хаһыат.
Тирааһа — 29 300 кэриҥэ ([[2015]]). Кылаабынай редактор — [[Гаврильев Иван Иванович|Гаврильев И. И.]]

Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар хаһыаты тарҕатар бары өрүтүн туһанан уһук хоту нэһилиэктэргэ тиийэ тарҕанар.
«Кыым» сүрүн соруга тыа сирэ сайдар тускулун, тыа хаһаайыстыбата атаҕар турарын, бэйэ салайыныыта кыһалҕалаах боппуруостарын быһаарарга бары күүһү-уоҕу уурар. Ону таһынан бырабыыталыстыба тутаах бырайыактарын сырдатыы чааһыгар күннэтэ күргүөмнээх үлэни ыытар.

Хаһыат муниципальнай тэриллиилэри кытары ыкса үлэлэһэр, ол курдук информациянан хааччыйыы өттүн ыытарга 12 улуус салалтатын кытта дуогабар түһэрсилиннэ.

Үөрэҕирии министиэристибэтин кытары иитии, үөрэхтээһин уонна чөл олоҕу өрө тутуу Судаарыстыбаннай бэлиитикэни сырдатыыга медиа бырайыактар оҥоһулуннулар.

== Историята ==
Бастаан хаһыат «[[Манчаары]]» диэн ааттанан [[1921]] сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы тэрийээччилэринэн [[Былатыан Ойуунускай|Платон Ойуунускай]], [[Аммосов, Максим Кирович|Максим Аммосов]], [[Алампа (Cофронов, Анемподист Иванович)|Анемподист Софронов]] буолбуттара.

Икки сыл буолан баран үс киһилээх хамыыһыйа — ис дьыала наркома [[Аржаков Степан Максимович|С. Аржаков]], үөрэх наркома И. Винокурова уонна «Холбос» правлениетын чилиэнэ М. Попов — хаһыаты саҥа ааттыырга быһаарбыт — «Кыым». ЯЦИК уонна ВКП(Б) обкуомун уорганнарын быһыытынан нэдиэлэ аайы тахсар &quot;Кыым&quot; хаһыат туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа 1923 сыл алтынньы 15 күнүгэр тахсыбыта. &quot;Кыым&quot; бастакы нүөмэрэ сэтинньи 15 күнүгэр тахсыбыта. Ол саҕана икки балаһалааҕа, 1000 ахсаанынан тахсара.  Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кинигэ уонна учуутал да тиийбэт кэмнэригэр «Кыым» хаһыат саха омугар уһулуччу оруолу оонньообута.

1928 сыллаахха 4 балаһанан тахсар буолбута, тахсар ахсаана 1700 буолбута.

1931 сыл [[олунньу 12]] (сорох источниктарга олунньу 9) күнүттэн «Кыым» сахалыы хаһыаттартан бастакыннан күн аайы тахсар буолбут&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=10|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

1933 сыллаахха тахсар ахсаана 6 тыһ. буолбут.

Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хаһыаты саха саллааттарыгар фроҥҥа ыыталлара, ийэ дойдуларын сахалыы тыына өйөбүл буолара, өстөөҕү үлтүрүтэргэ көмөлөспүтэ.

1963 сыллаахха бибилэтиэкэ халандаара суруйбутунан, икки бүтэһик сылга хаһыат 3000 кэрэспэдьиэннэммит, 8 тыһ. суругу туппут. Орто тирааһа 25 тыһ. тиийбит&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=72-73|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Хаһыат Сойуус ыһыллар кэмигэр 1993 сыллаахха сабылла сылдьыбыта. Ол гынан баран сотору кэминэн 1994 сыллаахха Саха Сирин бастакы профессиональнай журналистката [[Егорова, Федора Петровна|Федора Петровна Егорова]] бэйэтэ таһааран барбыта. Ил Түмэн депутаттара көмөлөспүттэрэ. [[2004]] сыллаахха Федора Петровна суох буолбутун кэннэ эмиэ ыарахан кэм саҕаламмыта — хаһыат сыл курдук кэмҥэ тахсыбакка турбута.

Ол кэнниттэн «Ситим» медиа-группа эстафетаны туппута. Билигин «Кыым» сахалыы тахсар хаһыаттартан саамай элбэх тиражтаах хаһыат буола үүннэ, интэриниэккэ бэйэтэ саайтаах.

== Редактордар ==

=== «Манчаары» хаһыаккка ===
[[Алампа (Cофронов, Анемподист Иванович)|Софронов Анемподист Иванович]]	(1921)

=== «Кыым» хаһыакка ===
# Донской Семен Николаевич I	(1923—1924)
# Бубякин Маркел Митрофанович	(1924—1927)
# [[Иванов Алексей Андреевич|Иванов-Кундэ Алексей Андреевич]]	(1927—1929)
# Харитонов Савва Прокопьевич	(1929—1932)
# Яковлев Дмитрий Лазаревич	(1932—1933)
# [[Саввин Степан Афанасьевич]]	(1933—1937)
# Скрябин Михаил Николаевич	(1937—1938)
# [[Бордонскай Степан Алексеевич]] (1938—1939)
# Ковлеков Семен Петрович	(1939—1946)
# Томскай Савва Константинович	(1946—1948)
1956—1962;
1967—1984)
# Дмитриев Спиридон Ксенофонтович	(1948—1950)
# Яковлев Николай Семенович	(1950—1952)
# Ефремов Гавриил Алексеевич	(1952—1954)
# Неустроев Семен Игнатьевич	(1954—1956)
# Габышев Кирилл Егорович	(1962—1965)
# [[Аргунов Иван Александрович]]	(1965—1967)
# [[Охлопков Филипп Гаврильевич]]	(1984—1985)
# [[Михайлов Алексей Константинович]]	(1985—1991)
# Николаев Дмитрий Николаевич	(1991—2003)

== Ситим-сирэ ==
* [http://kyym.ru/ Кыым]

&lt;!--Categories--&gt;
&lt;!--Other languages--&gt;

{{Newspaper-stub}}
[[Категория:Саха сирин хаһыаттара]]
[[Категория:Сахалыы хаһыаттар]]</text>
      <sha1>p6vmgc1xhn8x4as2oj8yjqidlsm5bsn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428619</id>
      <parentid>428618</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:50:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ситим-сирэ */</comment>
      <origin>428619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7998" sha1="5glfch2jz5gpbe7o7qsp66r3wc7p7ky" xml:space="preserve">'''Кыым''' — нэдиэлэ аайы тахсар сахалыы тыллаах хаһыат.
Тирааһа — 29 300 кэриҥэ ([[2015]]). Кылаабынай редактор — [[Гаврильев Иван Иванович|Гаврильев И. И.]]

Өрөспүүбүлүкэ бары улуустарыгар хаһыаты тарҕатар бары өрүтүн туһанан уһук хоту нэһилиэктэргэ тиийэ тарҕанар.
«Кыым» сүрүн соруга тыа сирэ сайдар тускулун, тыа хаһаайыстыбата атаҕар турарын, бэйэ салайыныыта кыһалҕалаах боппуруостарын быһаарарга бары күүһү-уоҕу уурар. Ону таһынан бырабыыталыстыба тутаах бырайыактарын сырдатыы чааһыгар күннэтэ күргүөмнээх үлэни ыытар.

Хаһыат муниципальнай тэриллиилэри кытары ыкса үлэлэһэр, ол курдук информациянан хааччыйыы өттүн ыытарга 12 улуус салалтатын кытта дуогабар түһэрсилиннэ.

Үөрэҕирии министиэристибэтин кытары иитии, үөрэхтээһин уонна чөл олоҕу өрө тутуу Судаарыстыбаннай бэлиитикэни сырдатыыга медиа бырайыактар оҥоһулуннулар.

== Историята ==
Бастаан хаһыат «[[Манчаары]]» диэн ааттанан [[1921]] сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр тахсыбыта. Бастакы тэрийээччилэринэн [[Былатыан Ойуунускай|Платон Ойуунускай]], [[Аммосов, Максим Кирович|Максим Аммосов]], [[Алампа (Cофронов, Анемподист Иванович)|Анемподист Софронов]] буолбуттара.

Икки сыл буолан баран үс киһилээх хамыыһыйа — ис дьыала наркома [[Аржаков Степан Максимович|С. Аржаков]], үөрэх наркома И. Винокурова уонна «Холбос» правлениетын чилиэнэ М. Попов — хаһыаты саҥа ааттыырга быһаарбыт — «Кыым». ЯЦИК уонна ВКП(Б) обкуомун уорганнарын быһыытынан нэдиэлэ аайы тахсар &quot;Кыым&quot; хаһыат туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа 1923 сыл алтынньы 15 күнүгэр тахсыбыта. &quot;Кыым&quot; бастакы нүөмэрэ сэтинньи 15 күнүгэр тахсыбыта. Ол саҕана икки балаһалааҕа, 1000 ахсаанынан тахсара.  Сүүрбэһис үйэ саҕаланыытыгар кинигэ уонна учуутал да тиийбэт кэмнэригэр «Кыым» хаһыат саха омугар уһулуччу оруолу оонньообута.

1928 сыллаахха 4 балаһанан тахсар буолбута, тахсар ахсаана 1700 буолбута.

1931 сыл [[олунньу 12]] (сорох источниктарга олунньу 9) күнүттэн «Кыым» сахалыы хаһыаттартан бастакыннан күн аайы тахсар буолбут&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=10|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

1933 сыллаахха тахсар ахсаана 6 тыһ. буолбут.

Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр хаһыаты саха саллааттарыгар фроҥҥа ыыталлара, ийэ дойдуларын сахалыы тыына өйөбүл буолара, өстөөҕү үлтүрүтэргэ көмөлөспүтэ.

1963 сыллаахха бибилэтиэкэ халандаара суруйбутунан, икки бүтэһик сылга хаһыат 3000 кэрэспэдьиэннэммит, 8 тыһ. суругу туппут. Орто тирааһа 25 тыһ. тиийбит&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Самыгина М.Г., Тарский Г.С., Сыроватский А.Д.|заглавие=Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР, 1963 год|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство|год=1963|страницы=72-73|страниц=91|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;.

Хаһыат Сойуус ыһыллар кэмигэр 1993 сыллаахха сабылла сылдьыбыта. Ол гынан баран сотору кэминэн 1994 сыллаахха Саха Сирин бастакы профессиональнай журналистката [[Егорова, Федора Петровна|Федора Петровна Егорова]] бэйэтэ таһааран барбыта. Ил Түмэн депутаттара көмөлөспүттэрэ. [[2004]] сыллаахха Федора Петровна суох буолбутун кэннэ эмиэ ыарахан кэм саҕаламмыта — хаһыат сыл курдук кэмҥэ тахсыбакка турбута.

Ол кэнниттэн «Ситим» медиа-группа эстафетаны туппута. Билигин «Кыым» сахалыы тахсар хаһыаттартан саамай элбэх тиражтаах хаһыат буола үүннэ, интэриниэккэ бэйэтэ саайтаах.

== Редактордар ==

=== «Манчаары» хаһыаккка ===
[[Алампа (Cофронов, Анемподист Иванович)|Софронов Анемподист Иванович]]	(1921)

=== «Кыым» хаһыакка ===
# Донской Семен Николаевич I	(1923—1924)
# Бубякин Маркел Митрофанович	(1924—1927)
# [[Иванов Алексей Андреевич|Иванов-Кундэ Алексей Андреевич]]	(1927—1929)
# Харитонов Савва Прокопьевич	(1929—1932)
# Яковлев Дмитрий Лазаревич	(1932—1933)
# [[Саввин Степан Афанасьевич]]	(1933—1937)
# Скрябин Михаил Николаевич	(1937—1938)
# [[Бордонскай Степан Алексеевич]] (1938—1939)
# Ковлеков Семен Петрович	(1939—1946)
# Томскай Савва Константинович	(1946—1948)
1956—1962;
1967—1984)
# Дмитриев Спиридон Ксенофонтович	(1948—1950)
# Яковлев Николай Семенович	(1950—1952)
# Ефремов Гавриил Алексеевич	(1952—1954)
# Неустроев Семен Игнатьевич	(1954—1956)
# Габышев Кирилл Егорович	(1962—1965)
# [[Аргунов Иван Александрович]]	(1965—1967)
# [[Охлопков Филипп Гаврильевич]]	(1984—1985)
# [[Михайлов Алексей Константинович]]	(1985—1991)
# Николаев Дмитрий Николаевич	(1991—2003)

== Ситим-сирэ ==
* [http://kyym.ru/ Кыым]

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Newspaper-stub}}
[[Категория:Саха сирин хаһыаттара]]
[[Категория:Сахалыы хаһыаттар]]</text>
      <sha1>5glfch2jz5gpbe7o7qsp66r3wc7p7ky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1933 сыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6427</id>
    <revision>
      <id>428612</id>
      <parentid>428579</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ojkhol [[1933]] сирэй аатын маннык [[1933 сыл]] уларыппыт</comment>
      <origin>428579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20733" sha1="k0e8i0sdgs0wg5aroauvj1sxjk837sv" xml:space="preserve">{{Сыллар|1933}}

'''1933''' сыл.

== Түбэлтэлэр ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 3]] — [[ЯЦИК]] Президиума [[Дьокуускай]]га 100 киһини бастакы кууруска үөрэтэр пединститут тэрийэр туһунан быһаарыы ылбыт. Ол эрээри былааннаммытын курдук ол күһүн институту арыйар табыллыбатах, нөҥүө сылыгар алтынньыга эрэ аһыллыбыта, үөрэх [[алтынньы 8]] күнүгэр саҕаламмыта.
* [[Тохсунньу 6]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977).
* [[Тохсунньу 15]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана [[Дьокуускай]]тан [[Хабаровскай]]га диэри хайыһарынан аттаммыттар, ол күн сарсыарда салгын тэмпэрэтиирэтэ -55 °С турбут. Айан кистэлэҥ эбит. Хайыһардьыттар хотугу кыраайга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билээри айаннаабыттар. Хабаровскайга диэри 58 күн устата күҥҥэ ортотунан 45—59 км баран, кулун тутар 15 күнүгэр этэҥҥэ биэтэккэ тиийбиттэр. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа [[Василий Блюхер]] бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ.
* [[Тохсунньу 30]] — Германия бэрэсидьиэнэ Гинденбург [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]]ы канцлерынан анаабыт, нацистар былааска кэлбиттэр.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 3]] — [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] Үһүс рейх тас бэлиитикэтин сүрүн соругунан ньиэмэстэр олорор эйгэлэрин Илин Европа суотугар кэҥэтии буолар диэн биллэрбит.
* [[Олунньу 6]] — [[Өймөкөөн метео ыстаансыйата]] (1929 с. төрүттэммит) Саха сиригэр саамай намыһах температураны бэлиэтээбит — −67,7°С. Бу иннинэ 1926 с. геолог [[Обручев Сергей Владимирович|Сергей Обручев]], [[Черскэй сиһэ|Черскэй сиһигэр]] баран иһэн [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн]] Томторугар −71,2°С буолуон сөп диэн бэйэтин күннүгэр суруйбут. Ол эрээри кээмэйдээбитин туһунан атын докумуон хаалбатах буолан, бу билиниллибэт.
* [[Олунньу 27]] — [[Берлин|Берлиҥҥэ]] Рейхстаг умайбыт. Бу кэмнэ [[Германия]]ҕа Рейхстагка быыбар айдаана буола турбут, онно нацистар [[коммунизм|коммунистары]] утары киирсибитэр. Баһаарга коммунист Маринус ван дер Люббе буруйдаммыт, ол кэнниттэн Хомуньуус баартыйата бобуллубут.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 5]] — [[Германия|Германияҕа]] быыбарга нацистар партиялара кыайбыт.
* [[Кулун тутар 6]] — [[Улуу депрессия]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] «баан уоппускатын» биллэрэн, АХШ бааннарын барыларын сабан кэбиспит, үп хамсааһынан тохтоппут.
* [[Кулун тутар 15]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана хайыһарынан тохсунньу 15 күнүттэн 58 күн устата айаннаан Дьокуускайтан Хабаровскайга тиийбиттэр. Айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу дойдуга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билэр соруктаахтар этэ. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа Василий Блюхер бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ.
* [[Кулун тутар 18]] — Саха сириттэн 8 хайыһардьыт Дьокуускайтан Иркутскайга диэри айаннара түмүктэммит. Старт тохсунньу 6 күнүгэр «Динамо» стадионун таһыгар бэриллибитэ. Күҥҥэ ортотунан 45—50 км бараннар, 72 күн устата хайыһардьыттар 3000 км, онтон 56-тын хайыһарынан барбыттара бэлиэтэммит. Москубаттан кэлбит телеграммаҕа «Динамо түмсүү киин сэбиэтэ хоһуун «динамовецтары» туруоруллубут сыалы ситиспиккитинэн эҕэрдэлиир» диэн суруллубут.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ]] бастакы хаһыата &quot;Колхозтаах&quot; тахсыбыт. Бу улуус сахалыы хаһыаттарыгар үһүс хаһыат этэ (бастакылар Бүлүүгэ уонна Чурапчыга тахсыбыттара)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 1]] — соторутааҕыта рейхстаагка талыллыбыт нацистар Юлиус Штрейхер ыйыытынан-кэрдиитинэн [[дьэбириэйдэр]] бас билэр тэрилтэлэрин, маҕаһыыннарын бойкуоттаабыттар, бу Германияҕа тэрээһиннээх антисемиттыы дьайыылартан бастакылара этэ. 

* [[Муус устар 3]] — сэбиэскэй хирург Юрий Юрьевич Вороной [[Херсон|Херсоҥҥа]] аан дойдуга бастакынан өлбүт киһи бүөрүн тыыннаах киһиэхэ көһөрөн олордубут.

* [[Муус устар 5]] — [[Амма улууһа|Аммаҕа]] улуус хаһыатын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт (&quot;Социализм тутуутугар&quot; диэн ааттааҕа)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 10]] — [[Германия]]ҕа нацистар маассабай кинигэ уоттаһыннарын тэрийбиттэр.
* [[Ыам ыйын 17]] — [[Германия]]ҕа забастовкалыыр бобуллубут.
* [[Ыам ыйын 27]] — Уолт Дисней хампаанньата «Үс сибиинньэ оҕото» диэн ойуулугу таһаарбыт.

=== Бэс ыйа ===
* Сайын — [[Пеледуй|Пеледуйга]] аал оҥорор верфь тутуута саҕаламмыт.
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Тиксии|Тиксиигэ]] Хоту муора уу суолунан [[Германия|Германияҕа]] оҥоһуллубут «Первая Пятилетка» диэн аал устан кэлбит.
* [[Бэс ыйын 28]] — Москубаҕа [[сыгааннар]]ы тутан хаайыы уонна атын сиргэ көһөрүү саҕаламмыта (5 эшелонунан 5470 киһини Арҕаа Сибииргэ депортациялаабыттара).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 11]] — ''Наркотик хонтуруолугар дойдулар ыыкардыларынааҕы конвенция'' сокуоннай буолбут. Кэлин [[1961]] сыллаахха [[ХНТ]] кэмпириэнсийэтигэр ''Наркотиктарга биир кэлим конвенциянан'' солбуллубута.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Тиксии]] хомотуттан [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] аттаммыт. Салайааччы &quot;Лена&quot; пароход хапытаана П. Г. Миловзоров. Караваан састааба: &quot;Леонград&quot;, &quot;Революционер&quot;, &quot;Дальстрой-1&quot;, &quot;Дальстрой-2&quot;, &quot;Колхозник&quot; борохуоттар уонна 16 баарса. Улахан штормҥа түбэһэн, баарсаларын улахан аҥаарын уонна биир борохуоттарын сүтэрэн тиийиэхтээх сирдэригэр нэһиилэ тиийбиттэрэ.
* [[Атырдьах ыйын 16]] — [[Тиксии]] хомотуттан байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] баран иһэр [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана штормҥа түбэспит. 6 борохуоттан биирдэстэрэ уонна 16 баарсатан улахан аҥаара тимирбиттэр. 23 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 3]] — Евгений Абалаков [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин [[Тадьикистаан|Таджикистааҥҥа]] баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м).
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Венгрия]] учуонайа Лео Сцилард [[Лондон|Лондоҥҥа]] уулуссаны туораан иһэн аатам дьаадыратын субурҕа (цепной) реакцията хайдах барарын сабаҕалаабыт. Бу арыйыыны туһанан сотору атомнай бомбаны айбыттара.
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Тиксии|Тиксиигэ]] Хоту муора уу суолунан [[Германия|Германияҕа]] оҥоһуллубут «Первая Пятилетка» диэн [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|ГУСМП]] аала [[Архангельскай]]тан устан кэлбит.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 17]] — [[Альберт Эйнштейн]] [[АХШ]]-га нацистыы [[Германия]]ттан күрээн тиийбит.
* [[Алтынньы 29]] — [[Алдан улууһа|Алдан]] оройуонугар [[Лебединай]] рудник үлэҕэ киирбит.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 12]] — [[Германия]] [[Түмэн]]игэр быыбар түмүгэр 92% куолаһы нацистар баартыйалара ылбыт.

=== Ахсынньы ===

* [[Ахсынньы 5]] — Саха АССР Совнаркома «Дьокуускайга уу ситимин тутарга» диэн быһаарыы ылбыт.
* [[Ахсынньы 5]] — [[АХШ]]-ка 14 сыллаах дойду үрдүнэн арыгы бобуута көтүрүллүбүт. Ол эрээри элбэх штат, резервация, уокурук уонна куорат арыгыны хааччахтааһыны хаалларбыттара.
* [[Ахсынньы 28]] — [[Гоголев Степан Филиппович|Степан Гоголев]] (1896 с.т.), Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Васильева Пелагея Васильевна]] — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.

* [[Тохсунньу 19]] — [[Стрекаловскай Василий Михайлович|Василий Стрекаловскай]] — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, [[Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана|Норуоттар Доҕордоһууларын уордьанын]] кавалера (1982).

* [[Кулун тутар 3]] — [[Кузьмина Анна Ивановна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
* [[Кулун тутар 10]] — [[Волков Николай Николаевич]], Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогика билимнэрин кандидата, Россия уонна Саха Сирин үтүөлээх тренерэ.
* [[Муус устар 25]] — [[Захаров Петр Алексеевич]], скульптор.
* [[Муус устар 27]] — [[Федоров Василий Игнатьевич]], устуоруйа билимин дуоктара.
* [[Ыам ыйын 1]] — [[Третьяков Май Саввич]], саха биллиилээх тутааччыта, РСФСР үтүөлээх тутааччыта.
* [[Ыам ыйын 12]] — [[Максимов Дмитрий Кузьмич]] (1933—1995), искусствоведение кандидата.

* [[Ыам ыйын 15]] — Сулҕаччы Бабаҕатыгар Оҕо Мэҥэтэ алааска холкуостаах кэргэнигэр саха эстрадатын бастакы үҥкүүһүттэритттэн биирдэстэрэ [[Неустроев Дмитрий Михайлович|Дмитрий Неустроев]].

* [[Бэс ыйын 22]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич]] (1933—1992), саха уонна долган фольклорыгар специалист.

* [[От ыйын 18]] — бэйиэт [[Евтушенко Евгений |Евгений Евтушенко]].
* [[От ыйын 22]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич|Прокопий Ефремов]] (20.01.1992 өлб.) — саха фольклорун чинчийээччи, [[дулгааннар|дулгаан]] фольклорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, [[ССРС]] билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архыыбыгар (Москуба) [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] «Эллэйадатын» булбуттаах.

* [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Долгунов Василий Софронович]], РФ уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, педагогика билимнэрин кандидата.
* [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Дадаскинов Степан Егорович]], РСФСР уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, бэйиэт уонна прозаик.

* [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Говоров Иннокентий Иннокентьевич|Иннокентий Говоров]] — [[Чурапчылары көһөрүү|Чурапчы көhүүтүн]] кыттыылааҕа, Арассыыйа тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууhун]] Бочуоттаах гражданина, &quot;Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин&quot; II истиэпэннээх уордьан мэтээлин кавалера, үлэ, тыыл ветерана.


* [[Балаҕан ыйын 26]] — [[Алексеев Иван Гаврильевич]], бэйиэт, драматург.
* [[Алтынньы 8]] — [[Скрябин Валерий Степанович|Валерий Скрябин]] — 1962-1966 сылларга [[РСФСР]] Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. [[Амма улууһа|Амма улууһун]] уонна [[Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Абаҕа нэһилиэгин]] бочуоттаах олохтооҕо.

* [[Алтынньы 23]] — [[Бочаров Виктор Иванович]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, техническэй билимнэр кандидаттара.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Слобожанин Николай Николаевич]], Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* [[Ахсынньы 22]] — [[Сивцев Василий Тарасович]], поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, РФ уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
* [[Ахсынньы 28]] — Сунтаар улууһун Илимнииригэр [[Мохотчунова Александра Николаевна|Александра Мохотчунова]] — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Гоголев Степан Филиппович]] — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
* [[Ахсынньы 22]] — [[Черных-Якутский Петр Никодимович]] (1882—1933), поэт.
* [[Ахсынньы 28]] — [[Гоголев Степан Филиппович]] (1896—1933), Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

* [[Бэс ыйын 20]] — [[Клара Цеткин]] (1857 төр.), дьахталлар бырааптарын туруулаһааччы.

[[Категория:1933|*]]</text>
      <sha1>k0e8i0sdgs0wg5aroauvj1sxjk837sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428614</id>
      <parentid>428612</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:43:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балаҕан ыйа */</comment>
      <origin>428614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20903" sha1="ft5vofu84k6knovh3rf0t2glmfja29h" xml:space="preserve">{{Сыллар|1933}}

'''1933''' сыл.

== Түбэлтэлэр ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 3]] — [[ЯЦИК]] Президиума [[Дьокуускай]]га 100 киһини бастакы кууруска үөрэтэр пединститут тэрийэр туһунан быһаарыы ылбыт. Ол эрээри былааннаммытын курдук ол күһүн институту арыйар табыллыбатах, нөҥүө сылыгар алтынньыга эрэ аһыллыбыта, үөрэх [[алтынньы 8]] күнүгэр саҕаламмыта.
* [[Тохсунньу 6]] — [[Макаров Олег Григорьевич|Олег Макаров]] — сэбиэскэй [[космонавт]], икки төгүллээх [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Дьокуускай ытык дьоно|Дьокуускай куорат ытык киһитэ]] (1977).
* [[Тохсунньу 15]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана [[Дьокуускай]]тан [[Хабаровскай]]га диэри хайыһарынан аттаммыттар, ол күн сарсыарда салгын тэмпэрэтиирэтэ -55 °С турбут. Айан кистэлэҥ эбит. Хайыһардьыттар хотугу кыраайга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билээри айаннаабыттар. Хабаровскайга диэри 58 күн устата күҥҥэ ортотунан 45—59 км баран, кулун тутар 15 күнүгэр этэҥҥэ биэтэккэ тиийбиттэр. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа [[Василий Блюхер]] бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ.
* [[Тохсунньу 30]] — Германия бэрэсидьиэнэ Гинденбург [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]]ы канцлерынан анаабыт, нацистар былааска кэлбиттэр.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 3]] — [[Адольф Хитлер|Адольф Гитлер]] Үһүс рейх тас бэлиитикэтин сүрүн соругунан ньиэмэстэр олорор эйгэлэрин Илин Европа суотугар кэҥэтии буолар диэн биллэрбит.
* [[Олунньу 6]] — [[Өймөкөөн метео ыстаансыйата]] (1929 с. төрүттэммит) Саха сиригэр саамай намыһах температураны бэлиэтээбит — −67,7°С. Бу иннинэ 1926 с. геолог [[Обручев Сергей Владимирович|Сергей Обручев]], [[Черскэй сиһэ|Черскэй сиһигэр]] баран иһэн [[Өймөкөөн улууһа|Өймөкөөн]] Томторугар −71,2°С буолуон сөп диэн бэйэтин күннүгэр суруйбут. Ол эрээри кээмэйдээбитин туһунан атын докумуон хаалбатах буолан, бу билиниллибэт.
* [[Олунньу 27]] — [[Берлин|Берлиҥҥэ]] Рейхстаг умайбыт. Бу кэмнэ [[Германия]]ҕа Рейхстагка быыбар айдаана буола турбут, онно нацистар [[коммунизм|коммунистары]] утары киирсибитэр. Баһаарга коммунист Маринус ван дер Люббе буруйдаммыт, ол кэнниттэн Хомуньуус баартыйата бобуллубут.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 5]] — [[Германия|Германияҕа]] быыбарга нацистар партиялара кыайбыт.
* [[Кулун тутар 6]] — [[Улуу депрессия]]: АХШ бэрэсидьиэнэ [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] «баан уоппускатын» биллэрэн, АХШ бааннарын барыларын сабан кэбиспит, үп хамсааһынан тохтоппут.
* [[Кулун тутар 15]] — Саха национальнай байыаннай учуулуссатын (ЯНВШ) 6 курсаана хайыһарынан тохсунньу 15 күнүттэн 58 күн устата айаннаан Дьокуускайтан Хабаровскайга тиийбиттэр. Айан кистэлэҥ этэ. Хайыһардьыттар хотугу дойдуга саллаат таҥаһа-саба тымныыны төһө тулуйар кыахтааҕын, ытар сэп-сэбиргэл тымныыга хайдах үлэлиирин, уустук айаҥҥа күннээҕи аһылык нуормата төһө буоларын уонна хайыһары, сааны-саадаҕы табыгастаахтык хайдах туттуохха сөбүн билэр соруктаахтар этэ. Уһук Илиннээҕи аармыйа хамаандыссайа Василий Блюхер бу бохуот ситиһиилээхтик түмүктэммитин кэннэ хас биирдиилэригэр Махтал сурук туттарбыта уонна бинтиэпкэ бэлэхтээбитэ.
* [[Кулун тутар 18]] — Саха сириттэн 8 хайыһардьыт Дьокуускайтан Иркутскайга диэри айаннара түмүктэммит. Старт тохсунньу 6 күнүгэр «Динамо» стадионун таһыгар бэриллибитэ. Күҥҥэ ортотунан 45—50 км бараннар, 72 күн устата хайыһардьыттар 3000 км, онтон 56-тын хайыһарынан барбыттара бэлиэтэммит. Москубаттан кэлбит телеграммаҕа «Динамо түмсүү киин сэбиэтэ хоһуун «динамовецтары» туруоруллубут сыалы ситиспиккитинэн эҕэрдэлиир» диэн суруллубут.
* [[Кулун тутар 20]] — [[Өлүөхүмэ улууһа|Өлүөхүмэ]] бастакы хаһыата &quot;Колхозтаах&quot; тахсыбыт. Бу улуус сахалыы хаһыаттарыгар үһүс хаһыат этэ (бастакылар Бүлүүгэ уонна Чурапчыга тахсыбыттара)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

=== Муус устар ===
* [[Муус устар 1]] — соторутааҕыта рейхстаагка талыллыбыт нацистар Юлиус Штрейхер ыйыытынан-кэрдиитинэн [[дьэбириэйдэр]] бас билэр тэрилтэлэрин, маҕаһыыннарын бойкуоттаабыттар, бу Германияҕа тэрээһиннээх антисемиттыы дьайыылартан бастакылара этэ. 

* [[Муус устар 3]] — сэбиэскэй хирург Юрий Юрьевич Вороной [[Херсон|Херсоҥҥа]] аан дойдуга бастакынан өлбүт киһи бүөрүн тыыннаах киһиэхэ көһөрөн олордубут.

* [[Муус устар 5]] — [[Амма улууһа|Аммаҕа]] улуус хаһыатын бастакы нүөмэрэ тахсыбыт (&quot;Социализм тутуутугар&quot; диэн ааттааҕа)&lt;ref&gt;{{Кинигэ|автор=Свитич Л.Г., Сидоров О.Г., Смирнова О.В.|заглавие=Улусные (районные) газеты Республики Саха (Якутия): социологическое исследование|место=Новосибирск|издательство=Наука|год=2017|страницы=9|страниц=140|isbn=978-5-02-038726-3|тираж=350}}&lt;/ref&gt;.

=== Ыам ыйа ===
* [[Ыам ыйын 10]] — [[Германия]]ҕа нацистар маассабай кинигэ уоттаһыннарын тэрийбиттэр.
* [[Ыам ыйын 17]] — [[Германия]]ҕа забастовкалыыр бобуллубут.
* [[Ыам ыйын 27]] — Уолт Дисней хампаанньата «Үс сибиинньэ оҕото» диэн ойуулугу таһаарбыт.

=== Бэс ыйа ===
* Сайын — [[Пеледуй|Пеледуйга]] аал оҥорор верфь тутуута саҕаламмыт.
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Тиксии|Тиксиигэ]] Хоту муора уу суолунан [[Германия|Германияҕа]] оҥоһуллубут «Первая Пятилетка» диэн аал устан кэлбит.
* [[Бэс ыйын 28]] — Москубаҕа [[сыгааннар]]ы тутан хаайыы уонна атын сиргэ көһөрүү саҕаламмыта (5 эшелонунан 5470 киһини Арҕаа Сибииргэ депортациялаабыттара).

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 11]] — ''Наркотик хонтуруолугар дойдулар ыыкардыларынааҕы конвенция'' сокуоннай буолбут. Кэлин [[1961]] сыллаахха [[ХНТ]] кэмпириэнсийэтигэр ''Наркотиктарга биир кэлим конвенциянан'' солбуллубута.

=== Атырдьах ыйа ===
* [[Атырдьах ыйын 14]] — [[Тиксии]] хомотуттан [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] аттаммыт. Салайааччы &quot;Лена&quot; пароход хапытаана П. Г. Миловзоров. Караваан састааба: &quot;Леонград&quot;, &quot;Революционер&quot;, &quot;Дальстрой-1&quot;, &quot;Дальстрой-2&quot;, &quot;Колхозник&quot; борохуоттар уонна 16 баарса. Улахан штормҥа түбэһэн, баарсаларын улахан аҥаарын уонна биир борохуоттарын сүтэрэн тиийиэхтээх сирдэригэр нэһиилэ тиийбиттэрэ.
* [[Атырдьах ыйын 16]] — [[Тиксии]] хомотуттан байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] баран иһэр [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана штормҥа түбэспит. 6 борохуоттан биирдэстэрэ уонна 16 баарсатан улахан аҥаара тимирбиттэр. 23 киһи өлбүт.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 3]] — Евгений Абалаков [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|Сэбиэскэй Сойуус]] саамай үрдүк чыпчаалын – Коммунизм чыпчаалын (билигин [[Тадьикистаан|Таджикистааҥҥа]] баар Исмоил Сомони чыпчаала, 7495 м).
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Венгрия]] учуонайа Лео Сцилард [[Лондон|Лондоҥҥа]] уулуссаны туораан иһэн аатам дьаадыратын субурҕа (цепной) реакцията хайдах барарын сабаҕалаабыт. Бу арыйыыны туһанан сотору атомнай бомбаны айбыттара.
* [[Балаҕан ыйын 12]] — [[Тиксии|Тиксиигэ]] Хоту муора уу суолунан [[Германия|Германияҕа]] оҥоһуллубут «Первая Пятилетка» диэн [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|ГУСМП]] аала [[Архангельскай]]тан устан кэлбит. Сорох источниктарга икки борохуот балаҕан ыйын 8 күнүгэр Тиксиигэ кэлбиттэрэ диэн ахтыллар.

=== Алтынньы ===
* [[Алтынньы 17]] — [[Альберт Эйнштейн]] [[АХШ]]-га нацистыы [[Германия]]ттан күрээн тиийбит.
* [[Алтынньы 29]] — [[Алдан улууһа|Алдан]] оройуонугар [[Лебединай]] рудник үлэҕэ киирбит.

=== Сэтинньи ===
* [[Сэтинньи 12]] — [[Германия]] [[Түмэн]]игэр быыбар түмүгэр 92% куолаһы нацистар баартыйалара ылбыт.

=== Ахсынньы ===

* [[Ахсынньы 5]] — Саха АССР Совнаркома «Дьокуускайга уу ситимин тутарга» диэн быһаарыы ылбыт.
* [[Ахсынньы 5]] — [[АХШ]]-ка 14 сыллаах дойду үрдүнэн арыгы бобуута көтүрүллүбүт. Ол эрээри элбэх штат, резервация, уокурук уонна куорат арыгыны хааччахтааһыны хаалларбыттара.
* [[Ахсынньы 28]] — [[Гоголев Степан Филиппович|Степан Гоголев]] (1896 с.т.), Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Васильева Пелагея Васильевна]] — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, тыыл уонна педагогика үлэтин бэтэрээнэ.

* [[Тохсунньу 19]] — [[Стрекаловскай Василий Михайлович|Василий Стрекаловскай]] — өрөспүүбүлүкэ прокуратуратын бэтэрээнэ, [[Норуоттар Доҕордоһууларын уордьана|Норуоттар Доҕордоһууларын уордьанын]] кавалера (1982).

* [[Кулун тутар 3]] — [[Кузьмина Анна Ивановна]], Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, драма уонна киинэ артыыһа.
* [[Кулун тутар 10]] — [[Волков Николай Николаевич]], Россия суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, педагогика билимнэрин кандидата, Россия уонна Саха Сирин үтүөлээх тренерэ.
* [[Муус устар 25]] — [[Захаров Петр Алексеевич]], скульптор.
* [[Муус устар 27]] — [[Федоров Василий Игнатьевич]], устуоруйа билимин дуоктара.
* [[Ыам ыйын 1]] — [[Третьяков Май Саввич]], саха биллиилээх тутааччыта, РСФСР үтүөлээх тутааччыта.
* [[Ыам ыйын 12]] — [[Максимов Дмитрий Кузьмич]] (1933—1995), искусствоведение кандидата.

* [[Ыам ыйын 15]] — Сулҕаччы Бабаҕатыгар Оҕо Мэҥэтэ алааска холкуостаах кэргэнигэр саха эстрадатын бастакы үҥкүүһүттэритттэн биирдэстэрэ [[Неустроев Дмитрий Михайлович|Дмитрий Неустроев]].

* [[Бэс ыйын 22]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич]] (1933—1992), саха уонна долган фольклорыгар специалист.

* [[От ыйын 18]] — бэйиэт [[Евтушенко Евгений |Евгений Евтушенко]].
* [[От ыйын 22]] — [[Ефремов Прокопий Елисеевич|Прокопий Ефремов]] (20.01.1992 өлб.) — саха фольклорун чинчийээччи, [[дулгааннар|дулгаан]] фольклорун хомуйбут тарбахха баттанар дьонтон биирдэстэрэ, [[ССРС]] билимнэрин Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. 1965 сыллаахха Государственнай антирелигиознай издательство архыыбыгар (Москуба) [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич|Гавриил Ксенофонтов]] «Эллэйадатын» булбуттаах.

* [[Атырдьах ыйын 2]] — [[Долгунов Василий Софронович]], РФ уонна Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, педагогика билимнэрин кандидата.
* [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Дадаскинов Степан Егорович]], РСФСР уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ, бэйиэт уонна прозаик.

* [[Балаҕан ыйын 7]] — [[Говоров Иннокентий Иннокентьевич|Иннокентий Говоров]] — [[Чурапчылары көһөрүү|Чурапчы көhүүтүн]] кыттыылааҕа, Арассыыйа тыатын хаhаайыстыбатын туйгуна, [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууhун]] Бочуоттаах гражданина, &quot;Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иhин&quot; II истиэпэннээх уордьан мэтээлин кавалера, үлэ, тыыл ветерана.


* [[Балаҕан ыйын 26]] — [[Алексеев Иван Гаврильевич]], бэйиэт, драматург.
* [[Алтынньы 8]] — [[Скрябин Валерий Степанович|Валерий Скрябин]] — 1962-1966 сылларга [[РСФСР]] Үрдүкү Сэбиэтин дьокутаата, тыыл, үлэ бэтэрээнэ. [[Амма улууһа|Амма улууһун]] уонна [[Абаҕа нэһилиэгэ (Амма улууһа)|Абаҕа нэһилиэгин]] бочуоттаах олохтооҕо.

* [[Алтынньы 23]] — [[Бочаров Виктор Иванович]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, техническэй билимнэр кандидаттара.
* [[Сэтинньи 14]] — [[Слобожанин Николай Николаевич]], Социалистыы Үлэ Дьоруойа.
* [[Ахсынньы 22]] — [[Сивцев Василий Тарасович]], поэт, литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, РФ уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ.
* [[Ахсынньы 28]] — Сунтаар улууһун Илимнииригэр [[Мохотчунова Александра Николаевна|Александра Мохотчунова]] — саха биллэр хореограба, «Сарыал» үҥкүү бөлөҕүн тэрийээччитэ.

== Өлбүттэр ==
* [[Гоголев Степан Филиппович]] — саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, бөдөҥ советскай салайааччы.
* [[Ахсынньы 22]] — [[Черных-Якутский Петр Никодимович]] (1882—1933), поэт.
* [[Ахсынньы 28]] — [[Гоголев Степан Филиппович]] (1896—1933), Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта.

* [[Бэс ыйын 20]] — [[Клара Цеткин]] (1857 төр.), дьахталлар бырааптарын туруулаһааччы.

[[Категория:1933|*]]</text>
      <sha1>ft5vofu84k6knovh3rf0t2glmfja29h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балаҕан ыйын 19</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7930</id>
    <revision>
      <id>428602</id>
      <parentid>416833</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9240" sha1="q5abf99ac0y6d1h7cj5lj3u1402np6d" xml:space="preserve">'''Балаҕан ыйын 19''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 262-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 263-c күнэ). Сыл бүтүө 103 күн баар.

== Бэлиэ күннэр ==
&lt;!-- * {{Флагификация|СӨ}} — Доруобуйаны бөҕөргөтөр сүүрүү күнэ (2021, ыам ыйын уонна балаҕан ыйын үһүс өрөбүллэригэр)--&gt;
&lt;!-- * Көмпүүтэр бырагыраамата көҥүл тарҕаныытын күнэ ({{lang-ru|День свободы программного обеспечения}}, {{lang-en|Software Freedom Day}}). 2006 сыллаахтан балаҕан ыйын үһүс субуотатыгар бэлиэтэнэр.--&gt;
* [[Билэ:Flag of Edward England.svg|25px]]  Дойдулар ыккардыларынааҕы пират курдук саҥарыы күнэ (''оонньуу быһыытынан бэлиэтэнэр''). 1995 сыллаахха икки киһи толкуйдаабыттар, 2002 сыллаахха Дэйв Барри диэн АХШ-ка биллэр обозреватель өйөөбүт, ол кэнниттэн аан дойдуга тарҕанан барбыт 
* {{Флагификация|Россия}} — Сэрии сэбин оҥорооччу күнэ
* {{Флагификация|Словакия}} — Словак омугун сэбиэтин бастакы тахсыытын күнэ (1848 сыллаахха)
* {{Флагификация|Сент-Китс уонна Невис}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1983 сыллаахха)
* {{Флагификация|Чили}} — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ

== Түбэлтэлэр ==
* [[634]] — Халид ибн аль-Валид баһылыктаах араабтар [[Дамаскай]] куораты [[Византия Империята|Византия]]ттан сэриилээн ылбыттар.
* [[1356]] — Пуатье аттынааҕы кыргыһыыга аҥылычааннар боронсуустары кыайбыттар, хоруолларын Иоанн II билиэҥҥэ ылбыттар.
* [[1648]] — Француз учуонайа [[Блез Паскаль]] атмосфераҕа салгын баттааһына баарын дакаастаабыт.
* [[1743]] — Статскай советник [[Генрих Конрад]] Саха сирин [[Бойобуода|бойобуодатынан]] анаммыт. Кини бу солоҕо 1745 сыл ыам ыйын 15 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
* [[1790]] — Нуучча суруйааччыта Александр Радищев [[Арассыыйа]] олоҕун-дьаһаҕын кириитикэлиир «Петербургтан Москубаҕа айан» диэн сэһэни суруйбутун иһин [[Сибиир]]гэ көскө ыытыллыбыт.
* [[1799]] — Франция уонна Голландия сэриилэрэ Берген аттынааҕы кыргыһыыга Арассыыйа уонна Британия күүстэрин урусхаллаабыттар.
* [[1870]] — Франция уонна Пруссия сэриитин кэмигэр пруссактар Париж куоратын төгүрүйбүттэр. Түөрт ый тухары төгүрүктээһин кэнниттэн Париж бэриммитэ.
* [[1893]] — [[Саҥа Зеландия]]ҕа дьахталларга барыларыгар быыбардыыр быраабы биэрэр сокуоҥҥа күбүрүнээтэр илии баттаабыт.
* [[1923]] —  [[ЯЦИК]] иһинэн Физкультура сэбиэтин тэрийэр туһунан ЯЦИК бөрөсүүдьүмүн уурааҕа тахсыбыт.
* [[1928]] — [[Нью-Йорк]]а [[Микки Маус]] туһунан [[ойуулук]] аан бастаан көрдөрүллүбүт. Кутуйах оҕото ол саҕана саҥарбат этэ уонна билигин көстөр Микки Мауска майгыннаабата.
* [[1939]] — Кыһыл Аармыйа [[Вильнюс]]ка киирбит.
* [[1941 сыл|1941]] — Вермахт иккис тааҥка бөлөҕө бастакы тааҥка бөлөҕүн кытта Лохвицы аттыгар силбэспиттэр, түмүгэр ньиэмэстэр Киевкэ киирбиттэр.
* [[1944]] — [[Финляндия]] уонна [[Сэбиэскэй Сойуус]] икки ардыларыгар ''[[Москуба]]тааҕы тупсууга'' илии баттаммыт, сэрии түмүктэммит.
* [[1946 сыл|1946]] — Сэбиэскэй бырабыыталыстыба холкуостар хамыыһыйаларын тэрийэн, бааһынайдар сэрии кэмигэр иҥэриммит холкуостар баайдарын-дуолларын төннөрүүнү саҕалаабыт.
* [[1969]] — [[Ми-24]] бөртөлүөт бастакы көтүүтэ.
* [[1982]] — [[АХШ]] учуонайа Скотт Фалман университет биллэриилэрин дуоскатыгар бастакынан [[иэйиктэр]]и&lt;ref&gt;[https://blogi.nlrs.ru/93005/53832 Иэйиктэр сахалыы ааттара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220920172930/https://blogi.nlrs.ru/93005/53832 |date=2022-09-20 }}&lt;/ref&gt; туһаммыт: мичээр :-) уонна хомолто :-( .
* [[1991]] — Альпаҕа [[Италия]] уонна [[Австрия]] кирбиилэригэр Эци диэн ааттаммыт былыргы киһи өлүгүн булбуттар. Бу киһи биһиги ээрабыт иннинэ 3400 уонна 3100 сыллар ыккардыларыгар олорбута быһаарыллыбыта. Эцталь Альпаларыгар көстүбүт буолан Эци (нууччалыы сороҕор Отци дииллэр) диэн аат иҥэрбиттэрэ. 
* [[2006]] — [[Таиланд|Таилаҥҥа]] аармыйа былааһы бэйэтин илиитигэр ылбыт, конституция үлэтин тохтоппут уонна дойду үрдүнэн байыаннай балаһыанньаны биллэрбит.
* [[2017]] — [[Миэксикэ]]ҕэ Пуэбло куоракка күүстээх сир хамсааһына буолбут. 370 киһи өлбүт, 6000 тахса киһи бааһырбыт, улахан хоромньу тахсыбыт.
* [[2021]] — Арассыыйаҕа түмэн быыбара буолбут, «Ньыгыл Арассыыйа» баартыйа Госдуумаҕа 72 % ылбыт (450 миэстэттэн 324-үн).

== Төрөөбүттэр ==
* [[1930]] — [[Попов Гавриил Васильевич|Гавриил Попов]] — филология үөрэҕин хандьыдаата, кыраайы үөрэтээччи. Саха тылыгар баар тыллар төрүттэрин быһаарсыбыт учуонай-лингвист. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] Ытык олохтооҕо.
* [[1935]] — [[Захарова Евдокия Гаврильевна|Евдокия Захарова]] — СӨ үөрэҕириитин туйгуна, тыыл, педагогическай үлэ бэтэрээнэ.
* [[1959]] — [[Бочкарева Галина Алексеевна|Галина Бочкарева]] — суруналыыс, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруналыыстарын Сойууһун бэрэстээтэлэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ.

== Өлбүттэр ==
* [[1912]] — [[Курнатовскай Виктор Константинович|Виктор Курнатовскай]] —  профессиональнай революционер, социал-демократ, 24 сыл эмиграцияҕа, сыылкаҕа (ол иһигэр [[Дьокуускай]]га), хаайыыларга, хаатыргаҕа сылдьыбыт.
* [[1993]] — [[Данилова Анастасия Петровна|Анастасия Данилова]] — [[Саха АССР]] общественнай, судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
* [[2001]] — [[Томскай Иннокентий Егорович|Иннокентий Томскай]] (01.03.1934 төр.) — Саха сиригэр дьахтар үлэтин туһаныыны чинчийбит, өрөспүүбүлүкэҕэ экономика билимин устуоруйатын үөрэппит саха биллиилээх учуонайа, экономика билимин дуоктара.


{{ыйдар}}

[[Категория:Балаҕан ыйа]]</text>
      <sha1>q5abf99ac0y6d1h7cj5lj3u1402np6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1878</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8354</id>
    <revision>
      <id>428607</id>
      <parentid>428593</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Балаҕан ыйа */</comment>
      <origin>428607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4352" sha1="11p910innc0l41fekn1c9trr4mootmp" xml:space="preserve">{{Сыллар|1878}}

'''1878''' сыл.

== Туох буолбута ==
=== Тохсунньу ===
* [[Тохсунньу 4]] — [[Нуучча-Туурак сэриитэ (1877-78)]]: [[Болгария]] киин куората София [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмааннартан]] босхоломмут.
* [[Тохсунньу 16]] — [[Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ (1877–1878)]]: Филиппополь аттынааҕы кыргыһыы буолбут, нуучча драгуннарын эскадрона Пловдив куораты осмааннартан босхолообут.

=== Олунньу ===
* [[Олунньу 19]] — [[АХШ|Америка]] айааччыта [[Томас Эдисон]] фонограбы патеннаабыт.
* [[Олунньу 26]] — [[Франция]] филолога Эмиль Литтре биир учуонай көрдөһүүтүнэн ''микроб'' диэн тиэрмини айбыт.

=== Кулун тутар ===
* [[Кулун тутар 3]] — Арассыыйа-Туурсуйа сэриитэ [[Болгария]] [[Осмаан Импиэрийэтэ|Осмаан импиэрийэтиттэн]] тутулуга суох буолуутунан түмүктэммит, Сан-Стефаннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт.

=== От ыйа ===
* [[От ыйын 5]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] дьаралыга бигэргэтиллибит.
* [[От ыйын 13]] — Берлииннээҕи сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Балкааннар каарталара төрдүттэн уларыйбыт: [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Румыния]] Осмаан импиэрийэтиттэн букатын тутулуга суох буолбуттар.

=== Балаҕан ыйа ===
* [[Балаҕан ыйын 21]] — Норвегияттан [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] «Лена» диэн паарынан хамсыыр бастакы борохуот кэлбит (сорох дааннайынан алтынньы 3 күнүгэр). Бу борохуоту атыыһыт [[Громова Анна Ивановна|Анна Громова]] атыыласпыта, онтуката Саха сиригэр 1953 с. диэри үлэлээбитэ. Норвегияттан Өлүөнэ дельтатыгар икки борохуот кэлбиттэрэ — &quot;Вега&quot; диэн улахан борохуот салгыы Беринг силбэһиитин ааһан, Японияҕа таарыйан, Евразияны барытын эргийэн [[Суэц ханаала|Суэц]] нөҥүө Норвегияҕа төннүбүтэ. Бу [[Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)|айан]] [[Норденшельд Адольф Эрик |Адольф Эрик Норденшельд]] салалтатынан уонна тэрээһининэн оҥоһуллубута, Евразияны Хотугу муустаах байҕалынан эргийэр кыах баарын көрдөрбүтэ.

== Төрөөбүттэр ==
* [[Тохсунньу 31]] — [[Маһмудов, Мустафа Хадьи Муса оҕлу|Мустафа Маһмудов]] — [[Азербайдьаннар|азербайдьаан]] уһуйааччыта, Арассыыйа Империятын Иккис ыҥырыылааы Судаарыстыбаннай Дуума Баку губерниятыттан дьокутаата, Азербайдьаан омук сүбэтин сэкирэтээрэ.

* [[Олунньу 19]] — [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай]] — революционер, Хомуньуус баартыйа диэйэтэлэ, [[ССРС|ССРС-ка]] итэҕэли утары хамсааһын салайааччыта. «Союз воинствующих безбожников» бэрэстээтэлэ. Кини [[1913]] с. [[бэс ыйын 14]] (27) күнүттэн [[1917]] сыл ыам ыйыгар дылы [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] көскө олорбута.

== Өлбүттэр ==

[[категория:1878|*]]</text>
      <sha1>11p910innc0l41fekn1c9trr4mootmp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows Live Spaces</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9711</id>
    <revision>
      <id>428599</id>
      <parentid>384865</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="666" sha1="iogl2kpf63px0z88vkqyqicyznnibz6" xml:space="preserve">'''Windows Live Spaces''' диэн [[АХШ]] биир улахан аан-дойду масштабыгар улэлиир социальнай сайт. Бу саайтка - 11 млн. киһи регистрацияламмыт уонна аккаунт ылбыттар. Олортон 5,5 млн - АХШ буолар.

== Сигэлэр ==
* [http://spaces.live.com Главнай саайтка киирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080819214707/http://www7203.spaces.live.com/ |date=2008-08-19 }}

{{Социальнай ситимнэр}}

[[Категория:Социал ситимнэр]]
[[Категория:Microsoft Windows]]</text>
      <sha1>iogl2kpf63px0z88vkqyqicyznnibz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Норденшельд экспедицията (1878 - 1879)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19354</id>
    <revision>
      <id>428601</id>
      <parentid>145612</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2220" sha1="5gxnikwy7s791urbbnonq0tu4ipgbdl" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хоту океан|Хоту океанынан]] сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэр  тиийбитэ.

Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу океан|Чуумпу океаҥҥа]] киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылары ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>5gxnikwy7s791urbbnonq0tu4ipgbdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428604</id>
      <parentid>428601</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:31:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айан */</comment>
      <origin>428604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6415" sha1="5q7snm9cjl4i2671m0qnnkg4qr5pxw9" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хоту океан|Хоту океанынан]] сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878–1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар. 

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) === 

Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта. 
Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта - куоска оҕото ылыллыбыт. 
Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17–21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии. 
Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6–10 күннэрэ. Чох тиэнии. 
Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14–18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии. 
Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19–20 күннэрэ. Историческое достижение самой северной точки Евразии, отпразднованное салютом.
Устье реки Лены — 27–28 августа. Пароход «Лена» окончательно отделился и ушел на юг, а «Вега» продолжила путь на восток в одиночку.
Мыс Кибера (Шелагский) — Сентябрь. Кратковременная остановка в ожидании улучшения ледовой обстановки.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

Колючинская губа (мыс Питлекай, Чукотка) — 28 сентября 1878 — 18 июля 1879. Десятимесячная вынужденная зимовка во льдах всего в 120 милях от Берингова пролива. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.Мыс Дежнёва — 20 июля 1879. Прохождение восточной оконечности Азии и официальное открытие Северо-Восточного прохода.Остров Беринга (Командорские острова) — 14–19 августа 1879. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.Иокогама (Япония) — 2 сентября — 31 октября 1879. Торжественная встреча, аудиенция у императора Мэйдзи и двухмесячный ремонт судна перед возвращением в Европу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

Нагасаки (Япония) — Кратковременный визит в ходе движения на юг.Гонконг и Сингапур — Порты захода для дозаправки и отдыха экипажа.Аден (Йемен) и Суэцкий канал — Прохождение вод Индийского океана в Средиземное море.Неаполь (Италия) — 14–29 февраля 1880. Первая пышная встреча на европейской земле.Лиссабон (Португалия) и Портсмут (Великобритания) — Финальные европейские порты захода.Стокгольм (Швеция) — 24 апреля 1880. Триумфальное завершение кругосветки. День возвращения «Веги» стал национальным праздником.

[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэр  тиийбитэ.

Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу океан|Чуумпу океаҥҥа]] киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылары ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>5q7snm9cjl4i2671m0qnnkg4qr5pxw9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428605</id>
      <parentid>428604</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) */</comment>
      <origin>428605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6365" sha1="2h6hqrjwczb113ovaqgu79rvmqufy8g" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хоту океан|Хоту океанынан]] сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878–1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар. 

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) === 

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта. 
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта - куоска оҕото ылыллыбыт. 
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17–21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии. 
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6–10 күннэрэ. Чох тиэнии. 
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14–18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии. 
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19–20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27–28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

Колючинская губа (мыс Питлекай, Чукотка) — 28 сентября 1878 — 18 июля 1879. Десятимесячная вынужденная зимовка во льдах всего в 120 милях от Берингова пролива. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.Мыс Дежнёва — 20 июля 1879. Прохождение восточной оконечности Азии и официальное открытие Северо-Восточного прохода.Остров Беринга (Командорские острова) — 14–19 августа 1879. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.Иокогама (Япония) — 2 сентября — 31 октября 1879. Торжественная встреча, аудиенция у императора Мэйдзи и двухмесячный ремонт судна перед возвращением в Европу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

Нагасаки (Япония) — Кратковременный визит в ходе движения на юг.Гонконг и Сингапур — Порты захода для дозаправки и отдыха экипажа.Аден (Йемен) и Суэцкий канал — Прохождение вод Индийского океана в Средиземное море.Неаполь (Италия) — 14–29 февраля 1880. Первая пышная встреча на европейской земле.Лиссабон (Португалия) и Портсмут (Великобритания) — Финальные европейские порты захода.Стокгольм (Швеция) — 24 апреля 1880. Триумфальное завершение кругосветки. День возвращения «Веги» стал национальным праздником.

[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэр  тиийбитэ.

Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу океан|Чуумпу океаҥҥа]] киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылары ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>2h6hqrjwczb113ovaqgu79rvmqufy8g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428606</id>
      <parentid>428605</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) */</comment>
      <origin>428606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6334" sha1="7whi0wgq9ltzaw158insxnjc5fdb0yg" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хоту океан|Хоту океанынан]] сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878–1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар. 

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) === 

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта. 
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта - куоска оҕото ылыллыбыт. 
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17–21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии. 
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6–10 күннэрэ. Чох тиэнии. 
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14–18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии. 
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19–20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27–28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы. 
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14–19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

Нагасаки (Япония) — Кратковременный визит в ходе движения на юг.Гонконг и Сингапур — Порты захода для дозаправки и отдыха экипажа.Аден (Йемен) и Суэцкий канал — Прохождение вод Индийского океана в Средиземное море.Неаполь (Италия) — 14–29 февраля 1880. Первая пышная встреча на европейской земле.Лиссабон (Португалия) и Портсмут (Великобритания) — Финальные европейские порты захода.Стокгольм (Швеция) — 24 апреля 1880. Триумфальное завершение кругосветки. День возвращения «Веги» стал национальным праздником.

[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэр  тиийбитэ.

Колчинскай хомоҕо кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу океан|Чуумпу океаҥҥа]] киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылары ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>7whi0wgq9ltzaw158insxnjc5fdb0yg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428608</id>
      <parentid>428606</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) */</comment>
      <origin>428608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="86dbf9fyc43laqelzoijv1qf469geyy" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хоту океан|Хоту океанынан]] сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878–1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар. 

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) === 

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта. 
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта - куоска оҕото ылыллыбыт. 
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17–21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии. 
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6–10 күннэрэ. Чох тиэнии. 
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14–18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии. 
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19–20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27–28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы. 
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14–19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14–29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү.
Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр.
Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>86dbf9fyc43laqelzoijv1qf469geyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428609</id>
      <parentid>428608</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:36:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) */</comment>
      <origin>428609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7025" sha1="4u70szwdky6wx3ltrjev08zdj3uidhw" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хоту океан|Хоту океанынан]] сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878–1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар. 

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) === 

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта. 
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта - куоска оҕото ылыллыбыт. 
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17–21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии. 
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6–10 күннэрэ. Чох тиэнии. 
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14–18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии. 
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19–20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27–28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы. 
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14–19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

* Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
* Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
* Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
* Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14–29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү. Айанньыттар сиринэн Римҥэ бара сылдьыбыттар.
* Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр.  Кулун тутар 9 Гибралтары ааспыт, кулун тутар 11 Лиссабоҥҥа тиийбит. Кулун тутар 16 онтон тахсан Фалмут (Англия) кулун тутар 25 тиийбит. Манна хас да көрсүү кэнниттэн Парижка бара сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ борохуот Флиссингеҥҥэ тиийбит, айанньыттар онон борохуттарыгар муус устар 3 күнүгэр онно олорсубуттар.
* Копенгаген (Дания) — муус устар 16-20. Үөрүүлээх көрсүү.
* Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>4u70szwdky6wx3ltrjev08zdj3uidhw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428610</id>
      <parentid>428609</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бэлэмнэнии */</comment>
      <origin>428610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7026" sha1="738n4sbwe40ch2xscr8t4uaazuw4p58" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''&quot;Вега&quot; айана'''  —  1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ. 

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хотугу Муустаах далай]]ынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878–1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар. 

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа - балаҕан ыйа) === 

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта. 
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта - куоска оҕото ылыллыбыт. 
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17–21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии. 
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6–10 күннэрэ. Чох тиэнии. 
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14–18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии. 
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19–20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27–28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы. 
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14–19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

* Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
* Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
* Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
* Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14–29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү. Айанньыттар сиринэн Римҥэ бара сылдьыбыттар.
* Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр.  Кулун тутар 9 Гибралтары ааспыт, кулун тутар 11 Лиссабоҥҥа тиийбит. Кулун тутар 16 онтон тахсан Фалмут (Англия) кулун тутар 25 тиийбит. Манна хас да көрсүү кэнниттэн Парижка бара сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ борохуот Флиссингеҥҥэ тиийбит, айанньыттар онон борохуттарыгар муус устар 3 күнүгэр онно олорсубуттар.
* Копенгаген (Дания) — муус устар 16-20. Үөрүүлээх көрсүү.
* Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха &quot;''Вега''&quot; уонна &quot;''Лена''&quot; диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр|Таймыыртан]] хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б.Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. - Л., 1937.
* Обручев В.А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>738n4sbwe40ch2xscr8t4uaazuw4p58</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428611</id>
      <parentid>428610</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T02:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <origin>428611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7028" sha1="fkulxfz5yjfaj18if09jm66ixk0zygp" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''«Вега» айана''' — 1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
[[1875]] сыллаахха [[Норденшельд]] парустаах аалынан [[Енисей]] өрүскэ диэри тиийбитэ.

[[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Европаттан Сибииргэ диэри [[Хотугу Муустаах далай]]ынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878—1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар.

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа — балаҕан ыйа) ===

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта.
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта — куоска оҕото ылыллыбыт.
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17-21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии.
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6-10 күннэрэ. Чох тиэнии.
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14-18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии.
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19-20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27-28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы.
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14-19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

* Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
* Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
* Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
* Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14-29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү. Айанньыттар сиринэн Римҥэ бара сылдьыбыттар.
* Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр. Кулун тутар 9 Гибралтары ааспыт, кулун тутар 11 Лиссабоҥҥа тиийбит. Кулун тутар 16 онтон тахсан Фалмут (Англия) кулун тутар 25 тиийбит. Манна хас да көрсүү кэнниттэн Парижка бара сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ борохуот Флиссингеҥҥэ тиийбит, айанньыттар онон борохуттарыгар муус устар 3 күнүгэр онно олорсубуттар.
* Копенгаген (Дания) — муус устар 16-20. Үөрүүлээх көрсүү.
* Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха «''Вега''» уонна «''Лена''» диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр]]тан хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б. Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. — Л., 1937.
* Обручев В. А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>fkulxfz5yjfaj18if09jm66ixk0zygp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428615</id>
      <parentid>428611</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бэлэмнэнии */</comment>
      <origin>428615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9575" sha1="l3a6zu2xpuquzzje9awzo2syto1g0oo" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''«Вега» айана''' — 1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
1870-с сс. нуучча атыыһыта, көмүс хостооччута, хотугу сирдэри чинчийээччитэ [[Сидоров Михаил Константинович|Михаил Сидоров]] (1823—1887) байҕал устун устан Карскай байҕалга тиийиэххэ сөбүн, таҕаһастары байҕалынан таһыахха сөбүн дакаастыы сатыыр этэ. Нуучча Билимин акадьыамыйатын салалтатыгар өйөбүлү ылбакка, 1868 с. Норвегияҕа өйөбүл көрдүү сылдьан Норденшельды Шпицбергентэн Швецияҕа төннөн иһэрин көрсөр уонна билсэр. Ол саҕана Норденшельд хотугу байҕалларынан хас да ситиһиилээх айаны оҥорбут киһи этэ. Сидоров уоттаах-төлөннөөх тылын ылынан, өр кэм суруйсуу кэнниттэн, Норденшельд (Арассыыйа импиэрийэтигэр Финляндияҕа төрөөбүт буолан нууччалыы билэрэ) бастаан Карскай байҕалга иккитэ устар. 

Бастакы айана 1875 сыллаахха буолар. Бастаан китобой хараабылынан устан Енисей төрдүгэр тиийэр, онтон икки чинчийээччини, үс мотуруоһу кытта баарыстаах, эрдиилээх улахан оҥочонон Енисейинэн устан 600 км үөһэ тахсар. Заостровскай сэлиэнньэҕэ (Дудинка атта) тиийэр. Онно балыксыттар борохуоттарыгар олорон 1875 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр Енисейскэйгэ тиийэр, онтон сиринэн, Петербурунан уонна Финляндиянан Стокгольмҥа төннөр.

Эһиилигэр 1876 с. Норденшельд Карскай байҕалынан Енисейгэ диэри биир Стуксберг (Stuxberg) диэн учуонайдыын &quot;Ymer&quot; диэн борохуотунан устан тиийэр. 20 хонуктаах устуу кэнниттэн пароход Енисей төрдүгэр Гольчиха диэн симиэбийэҕэ тиийбит. Төннөрүгэр Норденшельд Маточкин Шар диэн сиргэ тохтоон ааһар уонна 1876 сыл балаҕан ыйын 24 Тромсеҕа төттөрү тиийэр.

Онон [[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Дьобуруопаттан Сибииргэ диэри [[Хотугу Муустаах далай]]ынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878—1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар.

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа — балаҕан ыйа) ===

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта.
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта — куоска оҕото ылыллыбыт.
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17-21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии.
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6-10 күннэрэ. Чох тиэнии.
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14-18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии.
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19-20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27-28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы.
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14-19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

* Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
* Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
* Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
* Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14-29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү. Айанньыттар сиринэн Римҥэ бара сылдьыбыттар.
* Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр. Кулун тутар 9 Гибралтары ааспыт, кулун тутар 11 Лиссабоҥҥа тиийбит. Кулун тутар 16 онтон тахсан Фалмут (Англия) кулун тутар 25 тиийбит. Манна хас да көрсүү кэнниттэн Парижка бара сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ борохуот Флиссингеҥҥэ тиийбит, айанньыттар онон борохуттарыгар муус устар 3 күнүгэр онно олорсубуттар.
* Копенгаген (Дания) — муус устар 16-20. Үөрүүлээх көрсүү.
* Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха «''Вега''» уонна «''Лена''» диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр]]тан хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б. Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. — Л., 1937.
* Обручев В. А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>l3a6zu2xpuquzzje9awzo2syto1g0oo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428616</id>
      <parentid>428615</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T03:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Бэлэмнэнии */</comment>
      <origin>428616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9749" sha1="r0nctfrj9cruwkxz22w6cp0tteo8st0" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''«Вега» айана''' — 1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
1870-с сс. нуучча атыыһыта, көмүс хостооччута, хотугу сирдэри чинчийээччитэ [[Сидоров Михаил Константинович|Михаил Сидоров]] (1823—1887) байҕал устун устан [[Карскай байҕал]]га тиийиэххэ сөбүн, таҕаһастары байҕалынан таһыахха сөбүн дакаастыы сатыыр этэ. Нуучча Билимин акадьыамыйатын салалтатыгар өйөбүлү ылбакка, 1868 с. [[Норвегия]]ҕа өйөбүл көрдүү сылдьан Норденшельды [[Шпицберген]]тэн [[Швеция]]ҕа төннөн иһэрин көрсөр уонна билсэр. Ол саҕана Норденшельд хотугу байҕалларынан хас да ситиһиилээх айаны оҥорбут киһи этэ. Сидоров уоттаах-төлөннөөх тылын ылынан, өр кэм суруйсуу уонна үп көрдөөһүн кэнниттэн, Норденшельд (Арассыыйа импиэрийэтигэр [[Финляндия]]ҕа төрөөбүт уонна үөрэммит буолан нууччалыы билэрэ) бастаан Карскай байҕалга иккитэ устар. 

Бастакы айана [[1875]] сыллаахха буолар. Бастаан «Прёвен» диэн баарыстаах китобой хараабылынан устан [[Енисей]] төрдүгэр тиийэр, онтон икки чинчийээччини, үс мотуруоһу кытта баарыстаах, эрдиилээх улахан оҥочонон Енисейинэн устан 600 км үөһэ тахсар. Заостровскай сэлиэнньэҕэ ([[Дудинка]] атта) тиийэр. Онно балыксыттар борохуоттарыгар олорон 1875 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр [[Енисейскэй]]гэ тиийэр, онтон сиринэн, Петербурунан уонна Финляндиянан [[Стокһольм|Стокгольм]]ҥа төннөр.

Эһиилигэр 1876 с. Норденшельд Карскай байҕалынан Енисейгэ диэри биир Стуксберг (Stuxberg) диэн учуонайдыын &quot;Ymer&quot; диэн борохуотунан устан тиийэр. 20 хонуктаах устуу кэнниттэн пароход Енисей төрдүгэр Гольчиха диэн симиэбийэҕэ тиийбит. Төннөрүгэр Норденшельд [[Маточкин Шар]] диэн силбэһиинэн ааһар уонна 1876 сыл балаҕан ыйын 24 [[Тромсе]]ҕа төттөрү тиийэр.

Онон [[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Дьобуруопаттан Сибииргэ диэри [[Хотугу Муустаах далай]]ынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
1878—1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар.

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа — балаҕан ыйа) ===

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта.
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта — куоска оҕото ылыллыбыт.
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17-21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии.
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6-10 күннэрэ. Чох тиэнии.
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14-18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии.
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19-20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27-28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы.
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14-19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

* Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
* Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
* Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
* Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14-29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү. Айанньыттар сиринэн Римҥэ бара сылдьыбыттар.
* Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр. Кулун тутар 9 Гибралтары ааспыт, кулун тутар 11 Лиссабоҥҥа тиийбит. Кулун тутар 16 онтон тахсан Фалмут (Англия) кулун тутар 25 тиийбит. Манна хас да көрсүү кэнниттэн Парижка бара сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ борохуот Флиссингеҥҥэ тиийбит, айанньыттар онон борохуттарыгар муус устар 3 күнүгэр онно олорсубуттар.
* Копенгаген (Дания) — муус устар 16-20. Үөрүүлээх көрсүү.
* Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха «''Вега''» уонна «''Лена''» диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр]]тан хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б. Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. — Л., 1937.
* Обручев В. А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>r0nctfrj9cruwkxz22w6cp0tteo8st0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>428639</id>
      <parentid>428616</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T10:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Айан */</comment>
      <origin>428639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11693" sha1="j39svxckq513nn4bgaekriesiti42b7" xml:space="preserve">'''Норденшельд эспэдииссийэтэ''' эбэтэр '''«Вега» айана''' — 1878—1880 сылларга буолбут Адольф Эрик Норденшёльд көҕүлээһининэн уонна салалтатынан устар аалларынан Евразияны бүттүүнүн эргийэр аан бастакы айан. Бу айан кэмигэр Хотугу байҕал суолунан быыстала суох устуу аан бастаан сатаммыта уонна сүдү ситиһии быһыытанан сыаналаммыта.

== Бэлэмнэнии ==
1870-с сс. нуучча атыыһыта, көмүс хостооччута, хотугу сирдэри чинчийээччитэ [[Сидоров Михаил Константинович|Михаил Сидоров]] (1823—1887) байҕал устун устан [[Карскай байҕал]]га тиийиэххэ сөбүн, таҕаһастары байҕалынан таһыахха сөбүн дакаастыы сатыыр этэ. Нуучча Билимин акадьыамыйатын салалтатыгар өйөбүлү ылбакка, 1868 с. [[Норвегия]]ҕа өйөбүл көрдүү сылдьан Норденшельды [[Шпицберген]]тэн [[Швеция]]ҕа төннөн иһэрин көрсөр уонна билсэр. Ол саҕана Норденшельд хотугу байҕалларынан хас да ситиһиилээх айаны оҥорбут киһи этэ. Сидоров уоттаах-төлөннөөх тылын ылынан, өр кэм суруйсуу уонна үп көрдөөһүн кэнниттэн, Норденшельд (Арассыыйа импиэрийэтигэр [[Финляндия]]ҕа төрөөбүт уонна үөрэммит буолан нууччалыы билэрэ) бастаан Карскай байҕалга иккитэ устар. 

Бастакы айана [[1875]] сыллаахха буолар. Бастаан «Прёвен» диэн баарыстаах китобой хараабылынан устан [[Енисей]] төрдүгэр тиийэр, онтон икки чинчийээччини, үс мотуруоһу кытта баарыстаах, эрдиилээх улахан оҥочонон Енисейинэн устан 600 км үөһэ тахсар. Заостровскай сэлиэнньэҕэ ([[Дудинка]] атта) тиийэр. Онно балыксыттар борохуоттарыгар олорон 1875 сыл балаҕан ыйын 30 күнүгэр [[Енисейскэй]]гэ тиийэр, онтон сиринэн, Петербурунан уонна Финляндиянан [[Стокһольм|Стокгольм]]ҥа төннөр.

Эһиилигэр 1876 с. Норденшельд Карскай байҕалынан Енисейгэ диэри биир Стуксберг (Stuxberg) диэн учуонайдыын &quot;Ymer&quot; диэн борохуотунан устан тиийэр. 20 хонуктаах устуу кэнниттэн пароход Енисей төрдүгэр Гольчиха диэн симиэбийэҕэ тиийбит. Төннөрүгэр Норденшельд [[Маточкин Шар]] диэн силбэһиинэн ааһар уонна 1876 сыл балаҕан ыйын 24 [[Тромсе]]ҕа төттөрү тиийэр.

Онон [[1876]] сыллаахха хотугу кэтирээһин 71° диэри тиийэн баран Дьобуруопаттан Сибииргэ диэри [[Хотугу Муустаах далай]]ынан сылдьыахха сөп диэн дакаастаабыта.

== Айан ==
Айаны А. М. Сибиряков, О. Диксон уонна Швеция хоруола үбүлээбиттэр. Эспэдииссийэ &quot;Вега&quot; диэн борохуотунан оҥоһуллубут, Өлүөнэ өрүс төрдүгэр диэри бу хараабылы &quot;Лена&quot; диэн дьоҕус борохуот арыаллаабыт. Норденшельдтан уонна &quot;Вега&quot; хапытаана Паландертан ураты эспэлииссийэҕэ ботаникаҕа, зоологияҕа, гидрографияҕа уонна физикаҕа специалистар киирбиттэрэ.  1878 с. от ыйыттан 1879 с. бүтүөр диэри салҕаммыта. Атырдьах ыйын 1 күнүгэр &quot;Вега&quot; Карскай байҕалга киирбитэ, 6-ка Диксон арыытыгар тиийбитэ, 10-ска Челюскин тумсун эргийбитэ уонна 21-скэ Өлүөнэ дельтатыгар чугаһаабыта. Мантан салгыы балаҕан ыйын 27 к. Колючинскай хомоҕо киириэр диэри этэҥҥэ илин диэки устубута. Онно мууска хааттаран, Грнивич координататынан 67°07'N уонна 173°50'Е точкаҕа кыстыырга күһэллибитэ. Бу сир Беринг силбэһиититтэн икки эрэ хонуктаах сиргэ баара. Эһиилигэр 1879 сыл от ыйын 19 күнүгэр эрэ &quot;Вега&quot; муустан босхоломмута, икки хонугунан Дежнев тумулун эргийбитэ уонна балаҕан ыйын 2 күнүгэр Иокогама пуордугар дьаакырын бырахпыта. &quot;Вега&quot; салгыы айана Стокгольмҥа диэри үөрүүлээх көрсүүгэ кубулуйбута. 

1878—1880 сс. айан хронологията үс түһүмэххэ арахсар.

=== Бастакы түһүмэх: Дьобуруопаттан мууска хам тоҥууга диэри (1878, бэс ыйа — балаҕан ыйа) ===

* Карлскруна (Швеция) — 1878 сыл бэс ыйын 22 күнэ. Саҕаланыыта.
* Гётеборг (Швеция) — сэби-сэбиргэли тиэнии, аатырбыт айан ымыыта — куоска оҕото ылыллыбыт.
* Тромсё (Норвегия) — от ыйын 17-21 кк. «Вегаҕа» «Лена» борохуот кыттыспыт.
* Хабарово (Югорский Шар) — от ыйын 30 — атырдьах ыйын 1 күнэ. Саҥа Сир аттыгар дьураактар (самоедтар, ненецтэр) олохторун-дьаһахтарын үөрэтии.
* Порт Диксон — атрыдьах ыйын 6-10 күннэрэ. Чох тиэнии.
* Бухта Актиния (Таймыр) — атрыдьах ыйын 14-18 күннэрэ. Туманнаах буолан халаан ырааһырарын кэтэһэии.
* Челюскин тумула — атырдьах ыйын 19-20 күннэрэ. Евразия саамай хотугу чопчутугар тиийии, салют ытыы.
* Өлүөнэ төрдө — атырдьах ыйын 27-28 күннэрэ. «Лена» пароход арахсан өрүһүнэн соҕуруу аттанар, оттон «Вега» салгыы илин диэки соҕотоҕун айанныыр.
* Кибер тумула (Шелагскай) — Балаҕан ыйа. Муус аҕыйыырын кэтэһэн кылгас тохтобул.

=== 2 түһүмэх: Кыстааһын уонна Чуумпу Далайга тахсыы (1878 балаҕан ыйа — 1879 балаҕан ыйа) ===

* Колючин уоһа (Питлекай тумул, Чукотка) — 1878 балаҕан ыйын 28 — 1879 от ыйын 18. Уон ый тухары мууска хам тоҥон тохтобул. Беринг силбэһиититтэн 120 миля хаалбытын кэннэ. Проведение ключевых этнографических и магнитных исследований.
* Дежнёв тумула — 1879 от ыйын 20. Азия саамай илин чопчутун ааһыы. Хотугулуу-Илиҥҥи суолу арайыы.
* Беринг арыыта (Командор арыылара) — 1879 атырдьах ыйын 14-19. Остановка для изучения популяции морских бобров и заготовок.
* Иокогама (Япония) — 1879 балаҕан ыйын 2 — алтынньы 31. Үөрүүлээх көрсүү, Мэйдзи импэрээтэрэ ыҥыран кэпсэтиитэ, борохуоту икки ый өрөмүөҥҥэ туруоруу.

=== 3 түһүмэх: Азияны уонна Дьобуруопаны кыйа төннүү (1879 сэтинньи — 1880 муус устар) ===

* Нагасаки (Япония) — Кылгас тохтобул.
* Гонконг уонна Сингапур — чох тиэнии уонна сынньалаҥ.
* Аден (Йемен) уонна Суэцкий канал — Ииндийэ далайын ааһан Средиземнай байҕалга киирии.
* Неаполь (Италия) — февраля 1880 олунньу 14-29. Айанньыттары Дьобуруопаҕа бастакы үөрүүлээх көрсүү. Айанньыттар сиринэн Римҥэ бара сылдьыбыттар.
* Лиссабон (Португалия) уонна Портсмут (Великобритания) — Айаны түмүктүүр тэрээһиннэр. Кулун тутар 9 Гибралтары ааспыт, кулун тутар 11 Лиссабоҥҥа тиийбит. Кулун тутар 16 онтон тахсан Фалмут (Англия) кулун тутар 25 тиийбит. Манна хас да көрсүү кэнниттэн Парижка бара сылдьыбыттар. Ол кэмҥэ борохуот Флиссингеҥҥэ тиийбит, айанньыттар онон борохуттарыгар муус устар 3 күнүгэр онно олорсубуттар.
* Копенгаген (Дания) — муус устар 16-20. Үөрүүлээх көрсүү.
* Стокгольм (Швеция) — 1880 муус устар 24. Айан өрөгөйдөөх түмүгэ. «Вега» төннүүтүн күнүгэр бүттүүн дойду үрдүнэн бырааһынньык буолбут.

[[1878]] сыллаахха «''Вега''» уонна «''Лена''» диэн аалларынан Хоту океан сибиирдээҕи кытылын устун айаннаабыта. Сайын [[Беринг силбэһиитэ|Беринг силбэһиитигэр]] диэри тиийбитэ.

Колючин хомотугар кыстаан баран Беринг силбэһиинэн [[Чуумпу далай]]га киирбитэ. 1880 сыллаахха [[Суэц канаала|Суэц канаалынан]] Евразияны эргийэн [[Швеция|Швецияҕа]] төннубүтэ.

Норденшельд аатынан [[Таймыыр]]тан хоту сытар арыылар ааттаммыттара.

== Өссө маны көр ==
* Островский Б. Г. ''Адольф Эрик Норденшельд'', М. — Л., 1937.
* Обручев В. А. ''Избранные труды'', т. 6, М., 1964.

== Ылыллыбыт сирэ ==
* ''Энциклопедия Якутии'', Якутск, 2000.

[[Категория:Экспедициялар]]</text>
      <sha1>j39svxckq513nn4bgaekriesiti42b7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балхаш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38529</id>
    <revision>
      <id>428603</id>
      <parentid>400629</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T01:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26654" sha1="7obqo03j2b84h8j1wt9vfl6ipplftxl" xml:space="preserve">[[File:Lake Balkhash.jpg|thumb|250px|Балхаш]]
'''Балха́ш''' (''Балка́ш''&lt;ref&gt;Казахстан. Общегеографическая карта (масштаб 1:3 000 000). — Роскартография, 2011.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Балхаш или Балкаш}}&lt;/ref&gt;; {{lang-kk|Балқаш}}) — сүүрээһинэ суох аҥаарынан тууһа суох Казахстан соҕуруу-арҕаа өттүгэр сытар күөл. Иэнинэн туустаах күөллэртэн иккис миэстэҕэ турар ([[Каспий_байҕала|Каспий байҕал]] кэнниттэн) уонна улахан күөллэртэн 14 миэстэҕэ турар. Күөл дэҥҥэ көстүүтэ - кыра силбэһигинэн туустаах (илин өттө) уонна иһэр уу (арҕаа өттө) икки аҥынан хайдыыта. 

Күөл Казахстан үс улууһугар сытар: Алма-Ата, Жамбыл уонна Караганда. Күөл хоту өттүгэр Сары-Арка хайалара тэнийэн сыталлар, арҕаа өттүгэр Бетлак-Дала, соҕуруу өттүгэр Чу-Или хайалара, Таукум уонна Сарыесик-Аытрау кумах куйааардара.

== Номох == 
«Балхаш» топонима, биир быһаарыынан, ''balkas'' диэн тылтан тахсар, [[Татаар тыла|татаар]], [[Казах тыла|казах]] уонна [[Алтай тыла|алтаай]] тылларыттан тылбааһына «дулҕаалаах маар» диэн эбит&lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Макс Фасмер]] |заглавие = Этимологический русскоязычный словарь |ссылка =http://www.slovopedia.com/22/193/1630307.html }}&lt;/ref&gt;. Казах тылыгар «балкыту» диэн «тимири уһаарыы», «уһаарыы» &lt;ref&gt;{{книга|автор = [[Министерство образования и науки Республики Казахстан]] |заглавие = Словарь казахско-русский, русско-казахский}}&lt;/ref&gt;. «Балку» этимологията археологтар сири хасыһыыларынан туоһуланар, Маргулан академик экспедицията Балхаш таһа түҥ былыргы тимири уһаарар киинэ буоларын быһаарбыт, ону таһынан *''Blķ'' (праиндоевропейскай *''Brķ'') диэн туохтуур туттуллубуттан&lt;ref&gt;''Иллич-Свитыч В. М.'' «Опыт сравнения ностратических языков (семито-хамитский, картвельский, индоевропейский, уральский, дравидийский, алтайский)»&lt;/ref&gt;. 

Былыргы номох кэпсээнинэн Балхаш диэн баай ойуун Или диэн кэрэ кыыстаах эбитэ үһү. Кэргэн тахсар кэмэ кэлбитигэр Балхаш кыыспын күүстээхтэн күүстээххэ, баайдаахтан баайдаахха, кэрэттэн кэрэҕэ биэрэбин диэбит. Кэлбит кэргэттэртэн тобус толору баай таһаҕас караваннардаах [[Былыргы Кытай|Кытай]] императорын икки уола, үөр аттаах уонна үрүҥ көмүстээх монгол хаан уолаттара, ону таһынан көбүөрдээх, сэлии муоһуттан оҥоһуктардаах [[Бухара]] куорат эдэр атыыһыттара бааллар эбит. Кинилэри кытта биир дьадаҥы Каракал диэн маныыһыт уол баар эбит, ону кыыс таптыы көрбүт.  

Күрэстэр кэннилэриттэн Каратал кыайыылаҕынан тахсыбыт, ону Балхаш оҕонньор үүрэн ыыппыт. Онуоха Или түүнүн тапталлааҕын кытта куотан барбыт. Куоппутун билэн Балхаш оҕонньор тапталлаахтары кыраабыт уонна тапталлаахтар икки өрүскэ кубулуйбуттар, оттон өрүстэр хаһан да холбоспотуннар диэн Балхаш икки ардыларыгар күүгэйэ сытар күөлгэ кубулуйбут&lt;ref&gt;{{книга|автор=Алтайский&amp;nbsp;К., Каратаев&amp;nbsp;М.|заглавие=Путешествие в Жер-Уюк |место=М. |год=1971 |страницы=67-68}}&lt;/ref&gt;.

Өссө биир версиянан Ворукаша (Воурукарта) авеста тылыттан уонна перстар Варкаш диэн тылтан төрүттээх буолуо диэн сабаҕалааһын баар&lt;ref&gt;[http://avesta.tripod.com/point/Dubrovina_Laskareva001.htm Золотой Сириус&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913010833/http://avesta.tripod.com/point/Dubrovina_Laskareva001.htm |date=2019-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

== Сүрүн информация == 
[[File:Lakebalkhashbasinmap.png|thumb|255px|right|Балхаш күөл бассейна]]
Балхаш Балхаш-Алаколь хотоол ордук дириҥ сиригэр сытар. Хотоолго өссө Сасыкколь, Алаколь уонна Эби-Нур күөллэр сыталлар&lt;ref name=&quot;phys_geo&quot;&gt;{{книга |автор= Maria Shahgedanova |заглавие= The Physical Geography of Northern Eurasia |ссылка= http://books.google.com/books?id=8CFiT3qbN5UC&amp;pg=PA140&amp;dq=Balkhash |издательство= Oxford University Press |год= 2002 |страниц= 571 |страницы= 140-141 |isbn= 0198233841}}&lt;/ref&gt;. Ити күөллэр Балхаш-Алаколь хотоолун толорон сыппыт былыргы Ханхай байҕал тобохторо буолаллар&lt;ref name=&quot;sokolov&quot;&gt;{{книга|автор=Соколов&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;А.|заглавие=Гидрография СССР|часть=Глава 21. Средняя Азия и Казахстан, раздел Озера|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|год=1952|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1192178/p1ch21d.html}}&lt;/ref&gt;. 

Балхаш күөл иэнэ 16,4 тыс. км² (2000 год)&lt;ref name=&quot;ground&quot;&gt;{{книга |автор= Igor S. Zektser, Lorne G Everett |заглавие= Groundwater and the Environment: Applications for the Global Community |ссылка= http://books.google.com/books?id=NueJf_WhSw4C&amp;pg=PA76&amp;dq=Balkhash |издательство= CRC Press |год= 2000 |страниц= 175 |страницы= 76 |isbn= 1566703832}}&lt;/ref&gt;. Балхаш муора таһымыттан быһа холоон 340 м үрдүккэ сытар. Уһуна 600 км, кэтитэ илин өттүгэр 9—19 км, арҕаа 74 км диэри. Кытылын уһуна 2358 км &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=ASI-54&amp;RoutePrm=0:%3B4:load%3B|title=Lake Balkhash|lang=английский|accessdate=2015-01-04}}&lt;/ref&gt;. Сарыесик тумул арыы күөлү аҥы чыҥха атын састааптаах ууларга араарар. Арҕаа өттө дириҥэ суох киһи иһэр уулаах, илин быдан дириҥ уонна туустаах уулаах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/157122/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88|title=Выдержки из Большой советской энциклопедии|author=dic.academic.ru|lang=русский|accessdate=2015-01-04}}&lt;/ref&gt;. Тумул арыы оҥорор 3,5 км кэтиттээх Узынарал ({{lang-kk|Ұзынарал}} — «уһун арыы») силбэһиитинэн уу арҕаа өттүттэн илин өттүн толорон биэрэр. Силбэһии дириҥэ 6 м&lt;ref&gt; https://global.britannica.com/place/Lake-Balkhash Britannica Online Encyclopedia &lt;/ref&gt;. 

Күөлгэ улахан арыылар суохтар. Ордук улахаттар Басарал уонна Тасарал, ону таһынан Ортаарал, Аякарал уонна Олжабекарал күөл арҕаа өттүгэр сыталлар. Илин өттүгэр Озынарал, Ултаракты, Коржын уонна Алгазы арыылар бааллар. Уопсайынан күөлгэ 66 км² иэннээх 43 арыы баар&lt;ref name=&quot;geo_slovar&quot;&gt;{{cite web|author=Горкин А.П.|datepublished=|url=https://books.google.fi/books?id=0L7iVfkL4OcC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0+%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88&amp;source=bl&amp;ots=6ufA-xTQea&amp;sig=Ex-fnVmLdJa-y--g9z0J_ppWx5s&amp;hl=fi&amp;sa=X&amp;ei=J9SqVLuyE4nXPISJgOAM&amp;ved=0CGQQ6AEwCTgK#v=onepage&amp;q=%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88&amp;f=false|title=Балхаш|publisher=География: Современная иллюстрированная энциклопедия|accessdate=2015-01-05}}&lt;/ref&gt;. Уу таһыма түстэҕинэ күөлгэ саҥа арыылар үөскүүллэр уонна баар арыылар иэннэрэ улаатар&lt;ref name=&quot;unep&quot;&gt;{{cite web|author=Guillaume Le Sourd, Diana Rizzolio|datepublished=2004|url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/balkhash/|title=United Nations Environment Programme — Lake Balkhash|publisher=UNEP Global Resource Information Database|accessdate=2009-01-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/612K6exVN|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;. 

[[Басарал]] и [[Тасарал (остров)|Тасарал]] (наиболее крупные), а также Ортаарал, Аякарал и Олжабекарал расположены в западной части озера. В восточной части находятся острова Озынарал, Ултаракты и Коржын, а также остров Алгазы. Всего на озере насчитывается 43 острова общей площадью 66 км²&lt;ref name=&quot;geo_slovar&quot;&gt;{{cite web|author=Горкин А.П.|datepublished=|url=https://books.google.fi/books?id=0L7iVfkL4OcC&amp;pg=PA63&amp;lpg=PA63&amp;dq=%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0+%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0+%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88&amp;source=bl&amp;ots=6ufA-xTQea&amp;sig=Ex-fnVmLdJa-y--g9z0J_ppWx5s&amp;hl=fi&amp;sa=X&amp;ei=J9SqVLuyE4nXPISJgOAM&amp;ved=0CGQQ6AEwCTgK#v=onepage&amp;q=%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D1%88&amp;f=false|title=Балхаш|publisher=География: Современная иллюстрированная энциклопедия|accessdate=2015-01-05}}&lt;/ref&gt;, однако со снижением уровня воды образуются новые острова, а площадь уже существующих увеличивается&lt;ref name=&quot;unep&quot;&gt;{{cite web|author=Guillaume Le Sourd, Diana Rizzolio|datepublished=2004|url=http://www.grid.unep.ch/activities/sustainable/balkhash/|title=United Nations Environment Programme — Lake Balkhash|publisher=UNEP Global Resource Information Database|accessdate=2009-01-29|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/612K6exVN|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt;.

Күөлгэ уу кэлиитин 73-80 % арҕаа өттүгэр түһэр Или өрүс уута буолар. Өрүс Тянь-Шань хайаларыгар саҕаланар уонна хайа муустарыттан хааччынар. Күөлгэ түһүүтүгэр Или өрүс 8 тыс. км² иэннээх элбэх үөстээх дельта олохтуур (Кур-Ли, Ак-Узек, Джиде уо.д.а.). 

Күөл илин өттүгэн Каратал, Аксу Лепсы өрүстэр уонна үрэхтэр түһэллэр, ону таһынан сир уутунан хааччынар&lt;ref name=&quot;ground&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;unesco&quot; /&gt;. Джунгар Алатау хайаларыттан түһэр Каратал өрүс күөлгэ түһэр иккис улахан өрүс буолар. 50-ус сылларга дылы уунан хааччыйбыт Аягуз үрэх уута билигин күөлгэ дылы тиийбэт. Былыр сөҥүүлээх дьылларга хотуттан күөлгэ Моинты, Жамши, Токрау уонна Баканас үрэхтэр түһэллэр эбит&lt;ref&gt;http://kazembassy.com.ua/img/Проекты%20АО%20Тау%20Кен%20Самрук%20предлагаемые%20к%20совместной%20реализации.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513071824/http://kazembassy.com.ua/img/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B%20%D0%90%D0%9E%20%D0%A2%D0%B0%D1%83%20%D0%9A%D0%B5%D0%BD%20%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D1%80%D1%83%D0%BA%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D1%8B%D0%B5%20%D0%BA%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8.pdf |date=2016-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Илэр бары хаартан ууланаллар ол иһин ыам ыйыгар уолаллар. Сыллааҕы уу түһүүтэ күөл арҕаа уонна илин өттүлэригэр 1,15 км³&lt;ref name=&quot;undp&quot;&gt;{{cite web|datepublished=19 апреля 2004|url=http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-24188.pdf|title=Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии|publisher=UNDP Kazakhstan|accessdate=2009-02-14|archiveurl=http://www.webcitation.org/612K8FFsO|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt; тиийэр эбит.

== Экология ==
=== Флора уонна фауна ===
[[File:Lake Balkhash May 2007 2.JPG|thumb|right|250px|Кытылга үүнэр тростник]]
Кытылларга туранга уонна үөт үүнэллэр, ону таһынан тростник обыкновенный  (Phragmites australis), соҕуруу рогоз (Typha angustata), хомус хас да көрүҥэ — камыш приморский (Schoenoplectus littoralis), күөл хомуһа (S. lacustris) уонна казах хомуһа (Scirpus kasachstanicus) диэн эндемик. уу анныгар уруть колосистая (Myriophyllum spicatum) уонна уруть мутовчатая (M. verticillatum), рдест хас да көрүҥэ: рдест блестящий(Potamogeton lucens), рдест пронзеннолистный(P. perfoliatus), рдест крупноплодный (P. macrocarpus) уо.д.а. үүнэллэр; пузырчатка обыкновенная, роголистник темно-зеленый уонна наяда икки көрүҥэ көстөллөр&lt;ref name=&quot;ilec&quot; /&gt;. 

Күөл фауната 70-ус сылларга дылы баай эбитэ үһү, кэлин уута мөлтөөн быдан аччаабыт. Күөлгэ балык 20 көрүҥэ баар эбитэ үһү, олортон 6 көрүҥэ олохтоох көрүҥнэр эбит — или (Schizothorax pseudoksaiensis) уонна балхаш (S. argentatus) маринкалара, балхаш алыһара (Perca schrenkii), пятнистай (Nemachilus strauchi) уонна биир өҥнөөх губач (N. labiatus) уонна балхаш мундута (Phoxinus poljakowi). Атын көрүҥнэри күөлгэ киһи аҕалан ииппит: сазан, шип, осман, линь, [[сыалыһар]], судак, [[собо]], карп уо.д.а. Сүрүн хостонор балык сазан, судак, жерех уонна лещ&lt;ref name=&quot;ilec&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bse&quot;&gt;{{БСЭ3|заглавие=Балхаш}}&lt;/ref&gt;.  

Соҕуруу өлгөмнүк үүммүт хомус көтөрдөр уйаланар сирдэрэ буолар эбит. Капчагай водохранилщетыттан сылтаан уу түһүүтэ Или өрүс дельтатын биллэрдик аччаппыт — 1970 сыллартан дельта иэнэ 3046 км² 1876 км² дылы аччаабыт, онтон сылтаан уу-маар сирдэр уонна тугай тыалара аччаабыттар — көтөрдөр уонна кыыллар үөскүүр сирдэрэ. Сири хорутуу, пестицидтары туһаныы, дьиэ кыылын аһары мэччитии уонна хомустарыы кэрдии күөл эгэлгэтигэр дьайбыт. 342 тоноҕостоохтор көрүҥнэриттэн 22 Казахстан кыһыл кинигэтигэр киирбиттэр &lt;ref&gt; http://www.kz.undp.org/library_of_publications/files/1030-25100.pdf  Или-Балхаш — Концепция устойчивого развития&lt;/ref&gt;. Дельта тыаларыгар XX үйэ аҥаарыгар дылы туран баабыра баар эбит, кабаннары тутан аһылыктанар эбит. 

Балхашка улахан бакланнар, чыркымайдар, фазаннар, боруллуо уонна маҥан цаплялар ареалларыгар киирэр эбит. 120 көтөр көрүҥүттэн 12 кыһыл кинигэҕэ киирбит, ол быыһыгар кытархай уонна будьурхай пеликаннар, колпица, куба уонна ала хотой&lt;ref&gt; http://www.kz.undp.org/library_of_publications/files/1030-25100.pdf  Или-Балхаш — Концепция устойчивого развития&lt;/ref&gt;.

=== Экология ===
[[Билэ:Lake Balkhash May 2007 3.JPG|thumb|200px|Балхаш]]
Балхашка Арал катастрофата хатыланыах куттала баар. Онно хас да төрүөт баар. 1970 сыллартан саҕалаан Или уутун туттуута уонна Капчагай водохранилищетын уунан толоруута (онно 39 км³ уу барбыт) өрүс уутунан хаачччыйыы 2/3 аччаабыт уонна күөл таһыма түспүт. Уу таһыма сылга 15.6 см аччаабыт, 1946 сыллаахха дылы уу таһыма 9,2 см аччыыр эбит&lt;ref&gt; http://www.kz.undp.org/library_of_publications/files/2496-24188.pdf  Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии&lt;/ref&gt;. 1972 сылтан 2001 сылга дылы кыра туустаах Алаколь сүтэ сылдьыбыт, оттон Балхаш соҕуруу өртө 150 км² иэнэ аччаабыт. 16 күөллэр системаларыттан 5 эрэ ордубут. Кумах тэнийиитэ бассейн 1/3 ылбыт&lt;ref&gt;http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1128411000 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718181423/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1128411000 |date=2011-07-18 }} Спасти уникальное озеро. Стремительно мелеет казахстанский Балхаш&lt;/ref&gt;. Күөл куурбут сирдэриттэн туустаах быыл үөскээн Азиятааҕы быыллаах буурҕаларыгар кылаатын киллэрэр уонна регион климатыгар дьайыыны оҥорор&lt;ref&gt; http://www.kz.undp.org/library_of_publications/files/1030-25100.pdf  Или-Балхаш — Концепция устойчивого развития&lt;/ref&gt;. 

[[Билэ:Balkhash copper smelting complex.jpg|thumb|200px|left|Балхаштааҕы хайа уонна металлургия кэмбинээтэ]]
Өссө биир сүрүн экологияны буортулуур биричиинэ Балхаштааҕы хайа металлургиятын кэмбинээтин киртиитэ буолар. 1990 сылларга кэмбинээт киртитиитэ сылга 280-320 тыһ. тонна тиийбит уонна күөлгэ 76 тонна алтан, 68 тонна цинк, 66 тонна сибинээс сөҥмүт. Ол сылтан киртитии сабардама икки төгүл улааппыт. Ону таһынан буортулуур веществолар күөлгэ хвостохранилищелар нөҥүө, быыллаах буурҕалар киирэллэр&lt;ref&gt;http://www.zakon.kz/64827-osnovnaja-problema-ozera-balkhash.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307121817/http://www.zakon.kz/64827-osnovnaja-problema-ozera-balkhash.html |date=2018-03-07 }}  Основная проблема озера Балхаш — плохое качество воды – А.Самакова&lt;/ref&gt;. Экологияны сөргүтүү миэрэлэринэн Капчагай водохранилищетын уутун толоруутун тохтотуута, кэмбинээт кирдээх уутун ыраастааһына, сири нүөлсүтүүнү аччатыы уо.д.а&lt;ref name=&quot;ilec&quot; /&gt;. 2005 с. Аан дойдутааҕы экология форумугар «Казахмыс» корпорация эһиил экологияны киртиппэт производствотын тутуутун бүтэрэрин туһунан эппит, оччотугар киртитии 80-90 %&lt;ref&gt;http://www.zakon.kz/64827-osnovnaja-problema-ozera-balkhash.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180307121817/http://www.zakon.kz/64827-osnovnaja-problema-ozera-balkhash.html |date=2018-03-07 }}  Основная проблема озера Балхаш — плохое качество воды – А.Самакова&lt;/ref&gt; аччыахтаах.

Балхаш күөл сүрүн киртитээччилэринэн буолаллар: ыарахан металлар (алтан уонна цинк), ону таһынан ниэп бородуксуйалара, феноллар уонна фторидтар.

=== Кытай сабыдыала ===  
Кирдээх иһэр уу Кытайтан эмиэ кэлэр — кыраныыса пууннара алтанынан уонна атын веществоларынан улахан киртиийии баарын бэлиэтииллэр, уу киртиийитэ V кылааска эппиэттиир. Кытайга 14,5 км³ сабардамнаах ууну Или өрүстэн сүүмэрдээн ылаллар, ону өссө 3,6 төгүл улаатыннараары сылдьаллар&lt;ref name=&quot;zakon&quot; /&gt;, билиҥҥи ууну сүүмэрдээһин сылга 0,5—1 2—4 км³ дылы улааппыт &lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web | author=Институт гидрогеологии и гидрофизики Министерства образования и науки | datepublished= | url=http://water.unesco.kz | title=Водные проблемы Казахстана | publisher =unesco.kz | accessdate= 2009-01-29 | description={{ref-ru}}{{ref-en}} |archiveurl=http://www.webcitation.org/612LDvAyW|archivedate=2011-08-18}}&lt;/ref&gt; (Синьцзян-Уйгур автономнай оройуон дьоно элбээн). Экспердар этэллэринэн уу сүүмэрдээһинин 10 % улаатыыта күөлү катастрофаҕа тиэрдиэн сөп — Балхаш икки аҥы хайдан баран илин сорох өттө кууруон сөп&lt;ref name=&quot;zakon&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/articles/2013/01/23/irtysh/ Арал номер два. Как Китай превращает Казахстан в пустыню]&lt;/ref&gt;.  

== Куораттар уонна экономика ==
2005 с. Балхаш бассейныгар 3,3 мөл. кэриҥэ киһи олорор эбит, ол быыһыгар  [[Алматы]] куорат — Казахстан ордук улахан куората. Күөл кытылыгар турар куораттартан ордук улахан куоратынан Балхаш буолар (80 тыһ. киһи). Куоракка Балхаштааҕы хайа уонна металлургия кэмбинээтэ баар. Элбэх алтаннаах сири Конырат уонна Саяк диэн күөлтэн хоту сытар бөһүөлэктэргэ хостууллаар. Күөл арҕаа кытылынан М36 диэн Бишкектан Карагандааҕа трасса ааһар, ол суолга Гульшат, Балхаш-9, Сарышаган уонна Приозерск нэһилиэктэр сыталлар. Соҕуруу өртүгэр Улькен, Мынарал, Шыганак диэн бөһүөлэктэр бааллар.   

Приозерск куорат тула сэбиэскэй кэмҥэ тутуллубут элбэх байыаннай объектар бааллара биллэр. Балхаш-9 куоракка  «Дарьял-У», «Днепр» уонна «Днестр» радиолокационнай станциялар бааллар. Сарышаган арҕаа өртүгэр противоракетнай полигон баар, оттон соҕуруу өртүгэр, Кашкантениз хомоҕо лазер сэрии сэбин бэрэбиэркэлиир Терра-3 диэн полигон баар эбит. 

Соҕуруу кытыл олохсуллубатах сир. Или өрүс төрдүгэр Куйган диэн бөһ, Каратал төрдүгэр — Килбирлик бааллар. Илин өттүгэр Турксиб тимир суола ааһар (Аягуз уонна Талдыкорган икки ардыларынан). Тимир суол уонна Лепсы үрэх быһа ааһыытыгар Лепсы диэн дэриэбинэ баар.

== Ылыллыбыт сирдэрэ ==

[[Категория:Азия]]
[[Категория:Казахстан]]
[[Категория:Күөллэр]]</text>
      <sha1>7obqo03j2b84h8j1wt9vfl6ipplftxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Оҕустар (биис)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45590</id>
    <revision>
      <id>428621</id>
      <parentid>393378</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T05:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8646" sha1="ig4li5mjiwjjm4p3nvyf7na4t50rf4d" xml:space="preserve">
[[Билэ:AD_750OguzYabgu.png|уҥа|мини|[[Казахстаан|Казахстан]] сиригэр Оҕус Йабгу дойдута, 750–1055 сыллар]]
'''Оҕустар''', '''түүр-оҕустар да дииллэр'''&lt;ref name=&quot;т-о&quot;&gt;Василий Владимирович Бартольд «[https://books.google.am/books?hl=ru&amp;id=2R3xAAAAIAAJ&amp;focus=searchwithinvolume&amp;q=%22%D1%82%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B8-%D0%BE%D0%B3%D1%83%D0%B7%D1%8B%22 Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов]», стр. 434, Изд-во восточной лит-ры, 1968&lt;/ref&gt; — Орто үйэтээҕи 24 биистээх [[Түүр омуктар|түүр омуга]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Rasiddaddin/frametext3.htm|title=ОГУЗ-НАМЕ|author=ФАЗЛЛАЛЛАХ РАШИД АД-ДИН|date=1987|publisher=Баку}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://drevlit.ru/texts/a/a_abu_l_gazi_pr.php|title=РОДОСЛОВНАЯ ТУРКМЕН|author=АБУ-Л-ГАЗИ|date=1958|publisher=Изд. АН СССР}}&lt;/ref&gt;. Оҕустар XI үйэҕэ диэри [[Киин Азия|Киин Азияҕа]] уонна [[Монголия|Моҕол сиригэр]] олорбуттара&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Oguz|title=Oğuz {{!}} people|publisher=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;.

Түүр тыллар соҕуруулуу арҕааҥы салаатын оҕус тыллара дииллэр&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Oguz|title=Oğuz {{!}} people|publisher=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;.

== Оҕус төрүттээх омуктар ==
Оҕустартан төрүттээх билиҥҥи түүр омуктара: туркменнэр, Сирия туркменнэрэ, Ирак туркменнэрэ, Хорезм туркменнэрэ, [[Туурактар|Анатолия туроктара]], турок-месхеттинецтер, турок-киприоттар, [[гагаузтар]], салардар уонна [[азербайдьаннар]]. XI–XIII үйэлэргэ буолбут оҕустар Илиҥҥи Кавказка уонна хотугулуу арҕааҥы Ирааҥҥа көһүүлэрэ бу сир олохтоох дьонугар күүскэ дьайбыт&lt;ref name=&quot;АИ&quot;&gt;[http://www.kulichki.com/~gumilev/HE2/he2510.htm История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века.] М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3&lt;/ref&gt;.

== Аат төрдө ==
&quot;Оҕус&quot; диэн аат төрдө мөккүөрдээх, чинчийээччилэр араас-араас сабаҕалааһыннардаахтар.

Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн оҕус аата &quot;ок&quot; (ох) диэн тылтан уонна &quot;уз&quot; диэн элбэх ахсаан сыһыарыытыттан үөскээбит. Ол эбэтэр оҕус диэн &quot;охтор&quot; диэн суолталаах буолан тахсар.

Атыттар оҕус ааты &quot;ак&quot; (маҥан) диэн тылтан таһаараллар уонна &quot;аар&quot; диэн суолталааҕын ыйаллар. &quot;Уз&quot; диэн тыл былыргыта &quot;киһи&quot; диэн суолталаах буолуон сөп уонна үгүс түгэҥҥэ &quot;эр&quot; диэн тылы кытта туттуллара. Онон оҕус диэн аат &quot;аар киһи&quot; эбэтэр &quot;аар эр&quot; диэн суолталаах буолуон сөп&lt;ref&gt;Мирфатых Закиев. [http://tatargazeta.tripod.com/175.html Аланы: кто они?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525185220/http://tatargazeta.tripod.com/175.html |date=2019-05-25 }}. // Татары: Проблемы истории и языка. Сборник статей по проблемам лингвоистории; возрождения и развития татарской нации. Казань, 1995. — С.38-57.&lt;/ref&gt;.

== Төрүттэрэ ==
С. П.Толстов диэн чинчийээччи сабаҕалыырынан &quot;оҕус&quot; диэн аат былыргы массагет бииһин &quot;аугаси&quot; аатын кытта ситимнээх буолуон сөп. Оҕустар үөскүүллэригэр буоллаҕына массагеттартан ураты гунн-эфталиттэр, тохар-астар уонна финн-угор биистэрэ кыттыбыттар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.tm/books/about/%D0%9F%D0%BE_%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D0%BC_%D0%9E%D0%BA.html?id=NvwrAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|title=По древним дельтам Окса и Яксарта|author=С.П.Толстов|date=1962|publisher=М. Издательство восточной литературы}}&lt;/ref&gt;. 

== Уопсастыба тутула ==

* ''Йабгу'' — баһылык. Былаас аҕаттан оҕоҕо бэриллэрэ. ''Йабгу'' кырдьаҕастар сүбэлэригэр таллыллар этэ.
* ''Иналлар'' — йабгу оҕолоро, кэлэр баһылыктар, кинилэри ''атабектар'' иитэллэр.
* ''Сюбаши'' — сэрии баһылыга.

== Былыргы оҕус биистэрэ&lt;ref&gt;Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т.1. М.-Л., Издательство АН СССР, С.76, 87.&lt;/ref&gt; ==

=== Бузуктар (Бороҥ охтор) ===

==== Гүн Хаан сыдьааннара ====

* Кайя&lt;ref&gt;«Some Ottoman genealogies claim, perhaps fancifully, descent from Kayı.», Carter Vaughn Findley, ''The Turks in World History'', pp. 50, 2005, Oxford University Press&lt;/ref&gt; (каи) (Осман аҕа ууһун төрүттээччитэ)
* Байат
* Алкаэвли
* Хараэвли

==== Ай Хаан сыдьааннара ====

* Йазыр
* Дөгэр (Токар)
* Додурга (Добурга)
* Йапарлы

==== Йылдыз Хаан сыдьааннара ====

* [[Афшардар|Афшар]] (Авшар)
* Кызык
* Бэгдили (Бэйдилли)
* Каркын (Каргын)

=== Үчүктэр (Үс Охтор) ===

==== Гөк Хаан сыдьааннара ====

* Байандур ([[Ак-Койунлу]] аҕа ууһун төрүттээччитэ)
* Бэдьэнэ (Печенегтар)
* Чавулдур
* Чэпни

==== Даҕ Хаан сыдьааннара ====

* Салур (Караманид уонна Ираактааҕы Салгурлу дойду төрүттээччитэ)
* Эймур
* Алайунтлу
* Йүрэгир

==== Дэҥгиз Хаан сыдьааннара ====

* Игдир
* Бүгдүз
* Ивэ (Йыва) ([[Кара-Койунлу]] аҕа ууһун төрүттээччитэ)
* [[Кыныктар|Кынык]] (Сельдьук империятын төрүттээччитэ)&lt;ref&gt;Kafesoğlu, İbrahim. ''Türk Milli Kültürü''. Türk Kültürünü Araştırma
Enstitüsü, 1977. [https://books.google.com/books?id=FDkBAAAAMAAJ&amp;q=%22yabgu+devleti+zaman%C4%B1nda+O%C4%9Fuzlar%22&amp;dq=%22yabgu+devleti+zaman%C4%B1nda+O%C4%9Fuzlar%22&amp;pgis=1 ''page 134'']&lt;/ref&gt;

== Оҕус тыллара ==
[[Билэ:Oghuzlanguages6.png|мини|350x350пкс|Оҕус тыллара]]
'''Оҕус тыллара''' — [[Түүр тыллара|түүр тыллар]] соҕуруулуу арҕааҥы салаата буолаллар. Оҕус тыллаахтар түүр тыллахтартан саамай элбэх ахсааннаахтар.

* [[Гагаузтар]]
* Гадьалы (гагауз-мусульманнар)
* [[Азербайдьаннар]]
** Кадьардар
** [[Афшардар]]
** Айналлу
** Сонкор түүрдэрэ
** [[Карапапахтар]]
* [[Туурактар|Туроктар]]
** Турок-киприоттар
** Турок-месхетинецтар
** [[Урумнар]]
** [[Кырыым татаардара]]
* [[Сирия туркменнэрэ]]
* [[Ирак туркменнэрэ]]
* Туркменнэр
** Трухменнэр
* [[Салардар]]
* [[Йүрүктэр]]
* [[Кашкайдар]]
* Караманлидтар
** Хорсан түүрдэрэ

== Эбии көр ==

* [[Түүр омуктар]]
* [[Түүр тыллара]]

*

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар|2}}
[[Категория:Түүр омуктар]]</text>
      <sha1>ig4li5mjiwjjm4p3nvyf7na4t50rf4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абылай-хан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45895</id>
    <revision>
      <id>428600</id>
      <parentid>419804</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:40:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5349" sha1="9nj0hvnp71kiwxbp0gp2f96bgar3ba4" xml:space="preserve">[[Билэ:Abylai Khan.jpg|мини|Абылай-хан]]
'''Абылай-хан''' ([[1711]]—[[1781]]) — бүтүн Казах ханствотын хаана. Коркем Уали-султан уола, Абылай хан Каншер сиэнэ, Барак-хаан сыдьаана.

== Төрдө уонна аата ==
Былыргы суруктарга кини аатын атын көрүҥнэрэ да бааллар, холобур, ''Абулай'', ''Аблай'', ''Абилмансур Аблай'', ''Облай'' уонна да атын. Билиҥҥи чинчийээччилэр ордук ''Абылай'' диэн суруйаллар, ол эрээри өрөбөлүүссүйэ иннинэ быдан ордук ''Аблай'' диэччилэр&lt;ref&gt;[http://bizdin.kg/static/media/pdf/Kenesarin-Sultany-Kenesary-i-Syzdyk.pdf Ахмет Кенесарин. Султаны Кенесары и Сыздык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614144152/http://bizdin.kg/static/media/pdf/Kenesarin-Sultany-Kenesary-i-Syzdyk.pdf |date=2018-06-14 }}&lt;/ref&gt;.

Абылай-хан дьиҥнээх аата ''Абильмансур'' диэн этэ. 

Кини ийэтэ туркмен дьахтара буолуохтаах. Аҕата Абылай 12 саастааҕар калмыктары утары сэриилэһэ сылдьан өлбүт.

'''Абылай-хан эдэр эрдээҕитин туһунан чопчу туох да биллибэт'''&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2020-05-22|date=2013-10-05|website=&quot;Акмолинская правда&quot;|title=Образ Абылай-хана в трилогии Ильяса Есенберлина «Кочевники»|url=http://apgazeta.kz/2013/10/05/obraz-abylaj-xana-v-trilogii-ilyasa-esenberlina-kochevniki/|author=Раушан Кошенова}}&lt;/ref&gt;'''.'''

== Байыаннай лидер ==
1732 сыллаахха Самеке хаан өлбүтүн кэнниттэн Абилмамбет хаан буолбута, Абылай буоллаҕын сэриини салайбыта.

1740 сыллаахха Абилмамбет, Абылай уонна 120-чэ султаннар [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа империятыгар]] холбоһуохтарын биллэрбиттэр.

1742 сыллаахха Абылай-хан дьуҥҕаардар сэриилэригэр утарса сатаабыт да хотторон бэлиэн түбэспит.

1743 сыл сааһыгар кини босхоломмута.
[[Билэ:Kazakhstan-1993-Bill-100-Obverse.jpg|уҥа|мини|250x250пкс|Абылай-хан харчыга]]
1759 сыллаахха Абылай нууччаларга илдьит ыыттан нууччалартан тутулуктааҕын бигэргэппитэ.

1771 сыллаахха Абилмамбет-хан өлбүтүн кэннэ Абылай саҥа хаан буолбута.

1773-1775 сылларга бааһынайдар сэриилэрин кэмигэр Абылай [[Пугачев Емельян|Емелья Пугачевы]] кытта көрсүбүт уонна кинини өйүөх буолбут.

== Дьиэ кэргэнэ ==
Абылай-хан отут уол оҕолоох уонна түөрт уон кыыс оҕолоох этэ. Уопсайа Абылай-хан уон биэстэ ойохтоммута. 

== Быһаарыылар ==
{{Быһаарыылар}}

* [http://sauap.org/ru/%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D1%85%D0%B0%D0%BD/ История Абылай хана - sauap.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181023102200/http://sauap.org/ru/%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9-%D1%85%D0%B0%D0%BD/ |date=2018-10-23 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аблай, киргизский хан}}
* [http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/portret/ablaykhan.htm Абылай-хан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111202155330/http://www.heritagenet.unesco.kz/kz/content/history/portret/ablaykhan.htm |date=2011-12-02 }}
* [https://web.archive.org/web/20120423151445/http://maps.mycity.kz/#/727/36:742 Расположение памятника в Алматы]
* [http://www.elim.kz/article/172/ Абылан хан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200703113552/https://www.elim.kz/article/172/ |date=2020-07-03 }}
* [http://www.rah.kz/ Сайт музейного комплекса «Резиденция Абылай хана» в г. Петропавловске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250228083557/https://rah.kz/ |date=2025-02-28 }}
* [http://kazgazeta.kz/?p=25892/ ОЙРАТСКИЕ РОДСТВЕННИКИ АБЫЛАЙ ХАНА]
* [http://doc.nlrk.kz/result/ebook_342/index.html#ps/ Мифы,Магия, Наука, Нурия Бекмаханова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190105210824/http://doc.nlrk.kz/result/ebook_342/index.html#ps/ |date=2019-01-05 }}

== Литература ==

* Нәсенов Болатбек [http://doc.nlrk.kz/result/ebook_390/index.html#ps Абылай хан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200508070141/http://doc.nlrk.kz/result/ebook_390/index.html#ps |date=2020-05-08 }} Алматы:Новосибирск, 2005.
&lt;br /&gt;</text>
      <sha1>9nj0hvnp71kiwxbp0gp2f96bgar3ba4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dodge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46063</id>
    <revision>
      <id>428598</id>
      <parentid>384159</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T00:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2784" sha1="nzbjqetrarhx8v1uh9m3p8ix6kw4j5l" xml:space="preserve">'''Dodge''' (Додж), [[АХШ]] массыына оҥорор [[тэрилтэ]]тэ, араас легковойтан саҕалаан, джиптарга тиийэ оҥорор. 100% акцията уонна бас бэринэр тэрилтэтэ [[Крайслер]] тэрилтэтин бөлөҕө буолар.

Ол аннынан чэпчэки массыыналар, пикаптар, коммерческай массыыналар үлэлииллэр. Компания 1900 сыллаахха автомобильнай комплектары үлэҕэ киллэриигэ дотж тэриллибитэ. 1914 сыллаахха массыыналарын ыытыы саҕаламмыта. Хампаанньа 1928 с.Thewrds корпорация атыыламмыта, 1997 сылтан 2008 сылга диэри омук тылын састаабыгар киирбитэ, оттон билигин Fiат- Chrest компания сорҕото буолар. Саҥа логотипаҕа Рам мааркалаах «Dodd» диэн суруктаах: эргэ логотип (баһа толсторга) билигин Рам мааркалаах массыынаҕа туһаныллар.

Dodge Charger — хампаанньа оҥорон таһаарар массыыната улаханнык айгырыыр. Кини айар идеята 1964 с.335 күүстээх хамсатыылаах двигателинэн сэбилэммит «быччыҥнар» диэн эпикээссийэ оҥоһуллубутун кытта үөскээбитэ. Модель олус тигистэ, тоҕо диэтэххэ, массыына атын американскай оҥорооччулар эмиэ маннык моделлары оҥорорго быһаардылар. Концепт Чуорка (1965 с.) Диоднай блогу төрдүгэр олоҕуран, автомобиль серияҕа барбыт&lt;ref&gt;[https://h-h-auto.de/dodge-charger-2022/ Dodge Charger 2022: техническэй характеристика, сыана, биэрии кэмэ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211024132621/https://h-h-auto.de/dodge-charger-2022/ |date=2021-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

Dodge Journey  — Үөһээ Бүлүү кроссовера, выпускаем FLC 2008 сылтан. Автомобиль 2007 сыллаахха Франкфурга автосалоҥҥа бэриллибитэ. Бастаан Америка ырыынагар барара былааннаммыта эрээри, атын рыноктарга баар Fiatemonт курдук буолбута.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}

{{Company-stub}}

[[Категория:АХШ тэрилтэлэрэ]]</text>
      <sha1>nzbjqetrarhx8v1uh9m3p8ix6kw4j5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лис Никита (мультсериал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52910</id>
    <revision>
      <id>428620</id>
      <parentid>428422</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T04:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10732" sha1="4b4j40sbktouu03w2no6uyskjc086px" xml:space="preserve">&quot;Лис Никита&quot; (langus|УК / Лис Микита) - Украина тутулуга суох буолуу кэнниттэн уһуллар элбэх партийнай мультипликационнай сериал. Сериал «лис Никита»диэн сатирическай остуоруйаларын Иван Франковскай поэматын матыыбыгар уһуллар. Кини 2005 сылтан 2007 сылга диэри &quot;үөрэҕирии «(Проситита) бүтүн аан дойдутааҕы уопсастыбатын сакааһынан оҥоһуллубут. Хартыына бюджета 10 мөл. грн буолла. (атын чахчыларынан 6 мөл. грн). Украинскай телевидениеҕэ көрдөрүү туһунан кэпсэтии барар.

[[Билэ:Нэьилиэнньэбит!дьоппуоннар|мини|250px|каадыр из мультсериала]]

== Сюжет ==
{{spoiler}}
Сериалга мындыр уонна мындыр лис Никита кэпсэнэр. Араас быһыыны- майгыны, араас кыыллары оҥорор интэриэһинэй түмүктэр тустарынан.

==Персонаж==

* Лис Микита (Лис Микита)
* Эһэ Веризил (Эһэ Верила)
* Козел Базилий (Цапилий)
* Саһыл (Саһыл)
* Лев
* Котлай (Китай Мурлик)
* Бөрөлөр (Үйэлэр Тухары)
* Куобах (Чычаас Диэкки)
* Бөтүүк (Пиибэ)
* Бараан (Вивцэ)
* Эбисийээнэ Фрузя

= = Эпизоды = =  
Сериал 26 серияттан 15 мүнүүтэлээх:

* 1 сиэрийэ»бөрөлөр&quot;
* 2 сиэрийэ»Гектор щенок&quot;
* 3 серия «бөтүүк»
* 4 сиэрийэ»эһэ&quot;
* 5 серия «колода»
* 6 серия «Котлай».
* 7 сиэрия «Спижня»
* 8 серия &quot; трибунал»
* 9 серия «бириигэбэр»
* 10 сиэрийэ «табахсыт»
* 11 сиэрийэ «Бурмилов»
* 12 серия «олох үгэһэ»
* 13 серия &quot; Бөрөлөөх иэдээн»
* 14 серия &quot; бараан Патриот»
* 15 серия «иистэнэр тирии»
* 16 серия «куобах»
* 17 сиэрийэ &quot; панаяҕа сурук»
* 18 серия «козел Базилий»
* 19 сиэрийэ»анды&quot;
* 20 серия «халлаантан куолас»
* 21 сиэрийэ «дьячка»
* 22 сиэрийэ»эбисийээнэ фрузя&quot;
* 23 серия»балыктааһын&quot;
* 24 серия «колодец»
* 25 серия «күрэхтэһии»
* 26 сиэрийэ &quot; кини Улуу канцлера»

=Интэриэһинэй чахчылар = =интэриэһинэй чахчылар=) 

* Кыыл- сүөл Хахай ыраахтааҕытыгар кыыһырсыы саҕаланнаҕына &quot;Гриндьоллар &quot;бөлөх ырыата&quot; оранжевой революция гимн оранжевой революция гимн.
* Эһэ итэҕэйэн, лиса Никита дэриэбинэҕэ мүөтү уоран барарын саҕана &quot;биһигиттэн сиэттэрэн&quot; диэн ырыа дьиэрэйэр, онно барытын кыайар кыахтанныбыт...» (биһигиттэн ньиэмэс силигилиир, ньиэмэҕэ барытын кыайабыт...) &quot;Океан харыйа&quot; бөлөх.
* Мультсериалыгар Иван Франко «лис Никита»айымньытыгар баар бойковскай тылы тутталлар.
* Муульсериалга» Океан харыйа«,» бырааттыы Гадюкиннар«,» ААББА «уонна»Гриндьоллар&quot;курдук бөлөхтөр ырыалара бааллар.
* Мультфильмҥа национальнай уонна сатирическай таҥастар туһаныллаллар. Холобур, Лиса Никита, күн гуцульскай жилеткаҕа эбэтэр түүҥҥү халпааккаҕа күн тахсар.
* Мультсиал 260 мүнүүтэҕэ былааннаммыт, онтон 405 мүнүүтэни оҥорбуттар.
* Киинэ музыкальнай фондатын тэрийиигэ Украина композитора Мирослав Скорик кытынна.
* Бу мультсиалы оҥорорго 450 тыһыынча уруһуй туһаныллыбыта.
* Мультсиалы оҥоруунан 70 анимат дьарыктанар.

= = Видео===)
* 5 канал &quot;Репортаж [[http://www.youtube.com/watch?v=aCtMYpZBwwA&amp;NR=1 Үп- харчы төннөр. http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928054935/http://video.oboz.ua/movie.php?dGFnPTIyODAmdmE9OCZpZD00MTU0JnZ0PTA= |date=2007-09-28 }}) video.oboz.ua prommon Voice/ anatonst / / and=20070928054935/libus:/ / common voice.lings / alastonsus.ligros / astonson = / 2007-09-28-28
* [[http://www.youtube.com/watch?v=s6IS754GBc4 &quot;Лиса Никита&quot; Трейлер] чунуобунньук өттүгэр

=Статьи=====) 
* [[http://kinokolo.ua/articles/431 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330054032/https://kinokolo.ua/articles/431/ |date=2023-03-30 }} / Украинскай эппиэт. Prophe / anaton / anatos: / / 20070927194514/Кыым / Кыым/ 431 / Д.=2007-09-27- Лети кини 150 сылын көрсө «лис Никита»диэн анимационнай киинэ аһыллыахтаах. Ол эрээри көстүбэтэ ... (Ганж ойуурун ыстатыйата)
* [[http://www.bezcenzury.com.ua/ua/archive/10412/cinema/10457.html &quot;лис Никита&quot; - биһиги бириэмэбит Геройа.[ Сатирическай мультсиалы Украина көрөөччүлэр көрүөхтэрэ дуо? (леса Коверзевой статьи)
* [[http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&amp;cHash=7dcfd24a6e &quot;лис Никита&quot; көрөөччү күүтэр.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928191723/http://www.nbb.com.ua/index.php?id=14&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=709&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=10&amp;cHash= 7 = 2007-09-28=2007-28) бырайыагы ылааччы Владимир Кетик (ыстатыйа Елена Угрин)
* [[http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070724095512/http://kino-pereklad.org.ua/?p=297 |date=2007-07-24 }} лис Никита элбэх ахсааннаах анимационнай киинэ Геройа] (киинэ тылбааһын Таҥаратыттан ыстатыйа)
 

[[be-x-old:Ліс Мікіта (мультсэрыял)]]

[[be-x-old:Ліс Мікіта (мультсерыял)]]</text>
      <sha1>4b4j40sbktouu03w2no6uyskjc086px</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пари Сен-Жермен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58487</id>
    <revision>
      <id>428638</id>
      <parentid>428510</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T08:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <origin>428638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="9e1lizmciqwa8lx98y2fkwqmb40u23t" xml:space="preserve">'''Пари Сен-Жермен''' ({{lang-fr|Paris Saint-Germain Football Club}}), кылгас аата '''ПСЖ''' (PSG), [[Париж]]тан төрүттээх [[Франция]] футбол кулууба. 1970 сыллаахха олохтоммута. ПСЖ Франция бастыҥ титуллаах кулууба буолар. 1996 сыллаахха УЕФА Куубактаахтар куубагын сүүйбүтэ, финалга Аустрия [[Рапид Вена|Рапид]] кулуубун кыайбыта. 2025 сыллаахха Франция маҥнайгы &quot;[[требл]]лаабыт&quot; кулууба буолбута: Франция чемпиона, Франция куубагын кыайыылааҕа, Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа. Чемпионнар лигатын финалыгар Италия [[Интер]] кулуубун 5:0 ахсаанынан кыайбыта.

ПСЖ дьиэтээҕи стадиона [[Парк де Пренс]] (47,929 көрөөччүлээх). Билиҥҥи бас тренера [[Луис Энрике]]. Кулууп бас билээччилэрэ Qatar Sports Investments уонна Arctos Partners. ПСЖ Франция ордук баай, аан дойду биир баай кулууба буолар. Өйөөччүлэрин ахсаанынан Франция бастыҥ кулууба буолар. Сүрүн утарсааччылара [[Олимпик Марсель]] уонна [[Париж ФК]].

== Ситиһиилэрэ ==
=== Франция ===
*'''[[лига 1|Франция чемпионата (Лига 1)]]'''
**'''Чемпион (14, рекорд):''' 1985/86, 1993/94, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23, 2023/24, 2024/25, 2025/26
**Вице-чемпион (9): 1988/89, 1992/93, 1995/96, 1996/97, 1999/00, 2003/04, 2011/12, 2016/17, 2020/21

*'''[[лига 2|Франция чемпионата (Лига 2)]]'''
**'''Чемпион:''' 1970/71

*'''[[Франция куубага]]'''
**'''Кыайыылаах (16, рекорд):''' 1981/82, 1982/83, 1992/93, 1994/95, 1997/98, 2003/04, 2005/06, 2009/10, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2019/20, 2020/21, 2023/24, 2024/25
**Финалист (5): 1984/85, 2002/03, 2007/08, 2010/11, 2018/19

*'''[[Франция лигатын куубага]]'''
**'''Кыайыылаах (9, рекорд):''' 1994/95, 1997/98, 2007/08, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2019/20
**Финалист: 1999/00

*'''[[Франция суперкуубага]]'''
**'''Кыайыылаах (14, рекорд):''' 1995, 1998, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2022, 2023, 2024, 2025

=== Омуктардааҕы ===
*'''[[УЕФА Чемпионнар лигата]]'''
**'''Кыайыылаах:''' 2024/25
**Финалист: 2019/20

*'''[[УЕФА куубактаахтар куубага]]'''
**'''Кыайыылаах:''' 1995/96
**Финалист: 1996/97

*'''[[Интертото куубага]]'''
**'''Кыайыылаах:''' 2001

*'''[[УЕФА суперкуубага]]'''
**'''Кыайыылаах:''' 2025

*'''[[Континеннардааҕы куубак]]'''
**'''Кыайыылаах:''' 2025

*'''[[Аан дойду кулууп чемпионата]]'''
**Финалист: 2025

== Чулуу оонньооччулара ==
*[[Лионель Месси]]
*[[Килиан Мбаппе]]
*[[Усман Дембеле]]
*[[Неймар]]
*[[Маркиньос]]
*[[Хвича Кварацхелия]]
*[[Анхель Ди Мария]]
*[[Эдинсон Кавани]]
*[[Златан Ибрагимович]]
*[[Роналдиньо]]

== Сигэлэр ==
* [https://www.psg.fr/ psg.fr]

[[Категория:футбол кулууптара]]
[[Категория:франция футбол кулууптара]]
[[Категория:ПСЖ| ]]
[[Категория:париж]]</text>
      <sha1>9e1lizmciqwa8lx98y2fkwqmb40u23t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сумгин Михаил Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58500</id>
    <revision>
      <id>428624</id>
      <parentid>428536</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T06:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>20075</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>428624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1797" sha1="fxc7w4xoy30spfkqyg00w0ookwgz5pn" xml:space="preserve">'''Михаи́л Ива́нович Сумги́н''' ([[псевдоним]] ''Пасынков''; {{ВД-Преамбула}}) — мерзлотовед, сэбиэскэй [[Геокриология|геокриолог]] учуонай, Ирбэт тоҥу чинчийэр хамыыһыйа ({{lang-ru|Ко­мис­сия по изу­че­нию веч­ной мерз­ло­ты}}, КИВМ) тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ, [[В. А. Обручев аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр ССРС Билимин акадьыамыйатын института|Обручев институтун]] дириэктэрин солбуйааччы (1939 сылтан)&lt;ref&gt;[https://old.bigenc.ru/geography/text/4173204 Сумгин Михаил Иванович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230608115454/https://old.bigenc.ru/geography/text/4173204 |date=2023-06-08 }} [[БРЭ]]-ҕэ.&lt;/ref&gt;.

== Олоҕо ==
Алын Новгород күбүөрүнэтин Лукояновскай уйуоһун Крапивка (Ало куро) дэриэбинэтигэр {{СС3|12.2.1873}} төрөөбүтэ. Омугунан — [[Мордва|мордвин]] ([[Эрзя|эрзя]])&lt;ref name=&quot;МРОКМ им. И.Д. Воронина_Сумгин Михаил Иванович&quot;&gt;[http://www.mrkm.ru/news/?id=445 «Мордовский республиканский объединённый краеведческий музей им. И. Д. Воронина». Сумгин Михаил Иванович (24.2.1873 — 8.12.1942 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313124052/http://www.mrkm.ru/news/?id=445 |date=2017-03-13 }}{{ref|ru}}&lt;/ref&gt;.

== Быһаарыылар ==
{{быһаарыылар}}</text>
      <sha1>fxc7w4xoy30spfkqyg00w0ookwgz5pn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1933</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58510</id>
    <redirect title="1933 сыл" />
    <revision>
      <id>428613</id>
      <timestamp>2026-05-15T02:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ojkhol</username>
        <id>24881</id>
      </contributor>
      <comment>Ojkhol [[1933]] сирэй аатын маннык [[1933 сыл]] уларыппыт</comment>
      <origin>428613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="j4kf4vexwvb22ni458ake6robzcicww" xml:space="preserve">#утаарыы [[1933 сыл]]</text>
      <sha1>j4kf4vexwvb22ni458ake6robzcicww</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Claude Code</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58511</id>
    <revision>
      <id>428623</id>
      <timestamp>2026-05-15T06:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28906-55</username>
        <id>28975</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Claude Code''' - диэн ноутбугу уонна көмпүүтэри киһи курдук салайар программа, [[Claude]] [[ОӨ]] базатыгар олоҕурар. 2026 сыллаахха саамай популярнай буолбута скачиваниатынан, [[Codex]] уонна [[OpenClaw]] тэҥэ.   [[en:Claude Code]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="gwwgyh3xlrn8wnus908tdrjd009p6ry" xml:space="preserve">'''Claude Code''' - диэн ноутбугу уонна көмпүүтэри киһи курдук салайар программа, [[Claude]] [[ОӨ]] базатыгар олоҕурар. 2026 сыллаахха саамай популярнай буолбута скачиваниатынан, [[Codex]] уонна [[OpenClaw]] тэҥэ. 

[[en:Claude Code]]</text>
      <sha1>gwwgyh3xlrn8wnus908tdrjd009p6ry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Codex</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58512</id>
    <revision>
      <id>428625</id>
      <timestamp>2026-05-15T06:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28906-55</username>
        <id>28975</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Codex''' (Кодекс эбэтэр Кодэкс) - көмпүүтэри уонна ноутбугу салайар [[ОӨ]], [[ChatGPT]] базатыгар үлэлиир.&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="175" sha1="c42u6ebd01pmn0ydl8nhrz8f63owua6" xml:space="preserve">'''Codex''' (Кодекс эбэтэр Кодэкс) - көмпүүтэри уонна ноутбугу салайар [[ОӨ]], [[ChatGPT]] базатыгар үлэлиир.</text>
      <sha1>c42u6ebd01pmn0ydl8nhrz8f63owua6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ChatGPT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58513</id>
    <revision>
      <id>428626</id>
      <timestamp>2026-05-15T06:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-28906-55</username>
        <id>28975</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''ChatGPT''' - диэн биир түргэнник сайда турар ОӨ&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="ahqkxqc6hvz3747gioikny55gl0t82p" xml:space="preserve">'''ChatGPT''' - диэн биир түргэнник сайда турар ОӨ</text>
      <sha1>ahqkxqc6hvz3747gioikny55gl0t82p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кус тыла (туурак иһиирэр тыла)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58514</id>
    <revision>
      <id>428627</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:14:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-29216-17</username>
        <id>28988</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;'''Туурак иһиирэр тыла''' эбэтэр «Куш-дили» (тылбааһа «көтөр тыла») — туурак тылыгар олоҕурар иһиирэн кэпсэтэр тыл. Кушкой диэн сэлиэнньэҕэ бэйэ-бэйэттэн ыраах сылдьан кэпсэтэргэ анаан айыллыбыт тыл, билигин бу тылынан 10 000 тиийэр киһи кэпсэтэр кыа...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3453" sha1="2r072kvjd1i24xq0i7pksp3l0j72mhj" xml:space="preserve">'''Туурак иһиирэр тыла''' эбэтэр «Куш-дили» (тылбааһа «көтөр тыла») — туурак тылыгар олоҕурар иһиирэн кэпсэтэр тыл. Кушкой диэн сэлиэнньэҕэ бэйэ-бэйэттэн ыраах сылдьан кэпсэтэргэ анаан айыллыбыт тыл, билигин бу тылынан 10 000 тиийэр киһи кэпсэтэр кыахтаах дииллэр. 2017 сыллаахха ЮНЕСКО бу тылы бэйэтин Утумун испииһэгэр киллэрбитэ. 

== Тыл ==
Олохтоохтор бэйэлэрэ тыл 400 сыл кэриҥэ ынараа өттүгэр айыллыбыт дии саныыллар, ол эрээри ону туоһулуур чахчылар суохтар. Кус тыла кэпсэтии тылын иһиирии көмөтүнэн уларытна биэрэр. Туурак тылларын сүһүөхтэрэ 20 туонннаах иһиириннэн бэриллэллэр. 

== Сүтэр куттал суоһааһына ==
Сиэп төлөпүөннэрэ үөдүйүөхтэриттэн Куш-Дили туһаныы эмискэ кыччаабыт. Кушкёй тыа олоҕунан олорор сэлиэнньэ, онон иһиирии көннөрү саҥатааҕар эбэтэр хаһыытааҕар ордук ыраахха иһиллэр. Сиэп төлөпүөнэ баар буолбутун кэннэ сэлиэнньэ олохтоохторо ону туһанар ордук табыгастааҕын өйдөөн, иһиирэр тылларын туһаммат буолан эрэллэр. Маны таһынан ыччат куораттарга көһөн барыыта эмиэ тыл сүтэригэр суолтаны ылар эбит. 

2017 сыллаахха Куш-Дили ЮНЕСКО култууратын утумун испииһэгэр киирбитэ. Куш-дили тылы Чанакчи уйуос Кушки уонна Караборке сэлиэнньэлэригэр билэллэр. Маны таһынан бу уйуос   Дерегезю , Доганкой , Аккёй , Чаглаян Кёю , Бакымлы , Эгекёй , Йешилкёй уонна Сарайкёй сэлиэнньэлэригэр билэр дьон бааллар. Атын уйуостартан Гёреле уйуоска (Карлибель , Юкарысыгырлык , Ашагысыгырлык , Эсенли уонна Хамзалы сэлиэнньэлэргэ), Эйнесил уйуоска (Орен) уонна Тиреболу уйуоска (Данисман) билэллэр. Маны таһынан, иһиирэр тыл Гюмюшхане провинция Кюртун уокуругар тарҕаммыт. Улукёй уонна Гюньюзю — бу сирдэргэ билэллэр. Урукку докумуоннар этэллэринэн урут куш-дили Трабзон, Ризе, Алтынорд, Артвин уонна Байбурт провинцияларга быһа барыллаан 50 сыл ынараа өттүгэр туттуллар эбит; бу сирдэргэ «көтөр тыла» сүппүт уонна биирдэ эмит сүөһү маныыһыттара тутталлара иһиллэр.

[[Категория:Тыллар]]</text>
      <sha1>2r072kvjd1i24xq0i7pksp3l0j72mhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Усман Дембеле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58515</id>
    <revision>
      <id>428628</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox Person |name        = Усман Дембеле |image       = Ousmane Dembélé 2018 (cropped).jpg |birth_date  = [[1997]] [[ыам ыйын 15]]  |birth_place = [[Вернон]], [[Франция]] |height      = 178 |position    = [[бастааччы]], уҥа [[вингер]] }}  '''Масур Усман Дембеле''' (Masour Ousmane Dembélé) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулу...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6086" sha1="e5ysa4qb8b5yceaca20bnxejumbgv5w" xml:space="preserve">{{Infobox Person
|name        = Усман Дембеле
|image       = Ousmane Dembélé 2018 (cropped).jpg
|birth_date  = [[1997]] [[ыам ыйын 15]] 
|birth_place = [[Вернон]], [[Франция]]
|height      = 178
|position    = [[бастааччы]], уҥа [[вингер]]
}}

'''Масур Усман Дембеле''' (Masour Ousmane Dembélé) диэн [[Франция]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулуубун уонна [[франция хамаандата|Франция]] хомуур хамаандатын футболиһа. Киин [[бастааччы]] уонна уҥа [[вингер]] позицияларыгар оонньуур. Аан дойду биир бастыҥ футболиһа буолар.

Усман Дембеле [[Нормандия]] Вернон куоратыгар төрөөбүтэ. Онтон чугастыҥы Эврё куоратыгар оҕо сааһа ааспыта, манна футболлаан барбыта. 2008-2010 сылларга футзаалга оонньоон техниката дриблинга эбиллибитэ. Уон үс саастааҕар [[Ренн ФК|Ренн]] кулуубун академиятыгар ыҥырыллыбыта. 2014 сыллаахха Ренн иккис хамаандатыгар профессиональнай карьерата саҕаламмыта. 2016 сыллаахха [[Боруссия Дортмунд]] кулуубугар көһөөт ол сезоннааҕы Германия куубагын сүүйбүтэ, финалга биирдэ голлаабыта. Бу кэннэ Дембеле аан дойду футболун биир талааннаах кэскилэ диэн ааттаммыта. 2017 сыллаахха [[барселона ФК|Барселона]] кулууба Дембелены €105 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Барселоналыын Испания үс төгүллээх чемпиона, Испания куубагын уонна Испания суперкуубагын иккилии төгүллээх кыайыылааҕа буолбута. 2023 сыллаахха ПСЖ кулууба Дембелены €50.4 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. 2024–25 сезон 49 маатчыгар 33 голлаан 15 ассистаан ПСЖлыын требллаабыта: Франция чемпиона, Франция куубага, Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа. Бу сезон түмүгүнэн 2025 сыллааҕы [[Алтан мээчик]] биһирэбилин ылбыта.

Дембеле Франция хомуур хамаандатыгар 2016 сыллаахха дебюттаабыта. [[аан дойду чемпионата 2018|2018]] сыллааҕы аан дойду чемпиона, [[аан дойду чемпионата 2022|2022]] сыллааҕы финалиһа. Дьобуруопа [[эуро 2020|2020]] [[эуро 2024|2024]] сыллардааҕы чемпионаттарын кыттыылааҕа.

== Карьерата ==
=== Ыччат кулууптара ===
*Мадлен Эврё: 2004—2009
*Эврё: 2009—2010
*[[Ренн ФК|Ренн]]: 2010—2015

=== Профессионал кулууптар ===
*[[Ренн ФК|Ренн]]: 2014—2016
*[[Боруссия Дортмунд]]: 2016—2017
*[[Барселона ФК|Барселона]]: 2017—2023
*[[ПСЖ]]: 2023—

=== Ил хамаанда ===
*Франция U17: 2013—2014
*Франция U18: 2014—2015
*Франция U19: 2015
*Франция U21: 2016
*[[франция хамаандата|Франция]]: 2016—

== Ситиһиилэрэ ==
=== Хамаанда ситиһиилэрэ ===
'''«Боруссия» Дортмунд'''
*[[Германия куубага]]: 2016/17

'''«Барселона»'''
*[[примера|Испания чемпиона]] ('''3'''): 2017/18, 2018/19, 2022/23
*[[Испания куубага]] ('''2'''): 2017/18, 2020/21
*[[Испания суперкуубага]] ('''2'''): 2018, 2022/23

'''«Пари Сен-Жермен»'''
*[[лига 1|Франция чемпиона]] ('''3'''): 2023/24, 2024/25, 2025/26
*[[Франция куубага]] ('''2'''): 2023/24, 2024/25
*[[Франция суперкуубага]] ('''3'''): 2023, 2024, 2025
*[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа: 2024/25
*[[УЕФА суперкуубага]]: 2025
*[[Континеннардааҕы куубак]]: 2025

'''Франция'''
*[[аан дойду чемпионата|Аан дойду чемпиона]]: [[аан дойду чемпионата 2018|2018]]
*Аан дойду вице-чемпиона: [[аан дойду чемпионата 2022|2022]]
*[[УЕФА нациялар лигата|УЕФА нациялар лигатын]] бронзата: 2024/25

=== Тус ситиһиилэрэ ===
*[[Алтан мээчик]]: 2025
*The Best FIFA Men’s Player: 2025
*[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] сезон оонньооччута: 2024/25
*Франция сыл футболиһа: 2025
*Франция чемпионатын бастыҥ бомбардира: 2024/25 (21 гол)
*Испания чемпионатын бастыҥ ассистена: 2021/22 (13 биэрии)
*Франция чемпионатын бастыҥ ассистена: 2023/24 (10 биэрии)

[[Категория:1997 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:ыам ыйын 15 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:футболистар]]
[[Категория:франция футболистара]]
[[Категория:Ренн футболистара]]
[[Категория:Боруссия Дортмунд футболистара]]
[[Категория:Барселона футболистара]]
[[Категория:ПСЖ футболистара]]</text>
      <sha1>e5ysa4qb8b5yceaca20bnxejumbgv5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дембеле, Усман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58516</id>
    <redirect title="Усман Дембеле" />
    <revision>
      <id>428629</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Усман Дембеле]]</comment>
      <origin>428629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="e73r0s499muthtowd2ofbswt4948bvq" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Усман Дембеле]]</text>
      <sha1>e73r0s499muthtowd2ofbswt4948bvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хвича Кварацхелия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58517</id>
    <revision>
      <id>428630</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;{{Infobox Person |name        = Хвича Кварацхелия |image       = Khvicha Kvaratskhelia cropped.jpg |birth_date  = [[2001]] [[олунньу 12]]  |birth_place = [[Тбилиси]], [[Грузия]] |height      = 183 |position    = [[вингер]] }}  '''Хвича Кварацхелия''' (Khvicha Kvaratskhelia, [[грузинныы]] ხვიჩა კვარაცხელია) диэн [[Грузия]] футбол оон...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6888" sha1="lkojd7adw36lwcc3ads65tt693bcfkb" xml:space="preserve">{{Infobox Person
|name        = Хвича Кварацхелия
|image       = Khvicha Kvaratskhelia cropped.jpg
|birth_date  = [[2001]] [[олунньу 12]] 
|birth_place = [[Тбилиси]], [[Грузия]]
|height      = 183
|position    = [[вингер]]
}}

'''Хвича Кварацхелия''' (Khvicha Kvaratskhelia, [[грузинныы]] ხვიჩა კვარაცხელია) диэн [[Грузия]] футбол оонньооччута, [[ПСЖ]] кулуубун хаҥас [[вингер]]а, [[грузия хамаандата|Грузия]] хомуур хамаандатын хапытаана. Аан дойду биир бастыҥ вингера. Италия уонна Франция иккилии төгүллээх чемпиона. [[чемпион лигата|УЕФА Чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа.

Хвича Кварацхелия [[Динамо Тбилиси]] кулуубун иитиллээччитэ. Динамоҕа уон алта саастааҕар профессионал карьерата саҕаламмыта. Өр буолбакка сотору [[Рустави ФК|Рустави]] кулуубугар көспүтэ. Онтон 2019-2022 сыллардаахха Арассыыйа [[Локомотив Москва|Локомотив]] уонна [[Рубин ФК|Рубин]] кулууптарыгар оонньоон икки сезон устата [[РПЛ]] бастыҥ эдэр футболиһынан ааттаммыта. 2022 сыллаахха Грузияҕа төннөн [[Динамо Батуми]] кулуубугар кылгас кэм сылдьан баран Италия [[Наполи]] кулуубугар барбыта. Бу сезон Наполи бастакытын Чемпионнар лигатын финалын төрдүс аҥар түһүмэҕэр тахсыбыта, уонна [[Серия А]]-ҕа отут үс сыл кэннэ бастакытын чемпионнаабыта. Хвича Италия чемпионатын бастыҥ ассистена буолбута. 2024-25 сезоҥҥа иккиһин чемпионнаабыта.

2025 сыл тохсунньу ыйыгар Франция ПСЖ кулууба Кварацхелияны €70 мөлүйүөҥҥэ атыыласпыта. Хвича кэлээт кулууп биир тутаах оонньооччута буолбута. Бу сезон ПСЖ бастакы [[требл]]ын сүүйбүтэ, ол эбэтэр Франция чемпиона, Франция куубагын уонна Чемпионнар лигатын кыайыылааҕа буолбута. Чемпионнар лигатын финалыгар ПСЖ [[Интер]]ы 5:0 хоппута, Хвича 73-с мүнүүтэҕэ голлаабыта.

Хвича Грузия ыччат хамаандаларыгар ситиһиилээхтик оонньоон баран 2019 сыллаахха бас хамаандаҕа дебюттаабыта. Грузия [[эуро 2024|2024 сыллааҕы]] Дьобуруопа чемпионатыгар маҥнайгытын тахсыбыта. Бөлөх түһүмэҕин үһүс тууругар [[португалия хамаандата|Португалия]]ны 2:0 ахсаанынан хоппута, Хвича иккис мүнүүтэҕэ голлаабыта. Грузия финал 1/8 түһүмэҕэр тахсан баран [[испания хамаандата|Испания]]ттан 1:4 хотторбута.

== Дьиэ кэргэнэ ==
Аҕата Бадри Кварацхелия, футболист уонна тренер. Икки бырааттаах, биирэ Торнике эмиэ футболист. Ойоҕо Ница Тавадзе 2023 сыл алтынньы 16 холбоспуттара. Дамиан диэн уоллаахтар 2024 сыл атырдьах ыйын 22 төрөөбүтэ.

== Карьерата ==
=== Ыччат кулууптара ===
*[[Динамо Тбилиси]]: 2012—2017

=== Профессионал кулууптар ===
*[[Динамо Тбилиси]]: 2017
*[[Рустави ФК|Рустави]]: 2018—2019
**[[Локомотив Москва]]: 2019 (аренда)
*[[Рубин ФК|Рубин]]: 2019—2022
*[[Динамо Батуми]]: 2022
*[[Наполи]]: 2022—2025
*[[ПСЖ]]: 2025—

=== Ил хамаанда ===
*Грузия U17: 2016—2018
*Грузия U19: 2017—2019
*Грузия U21: 2019
*[[грузия хамаандата|Грузия]]: 2019—

== Ситиһиилэрэ ==
=== Хамаанда ситиһиилэрэ ===
'''«Локомотив» Москва'''
*[[Арассыыйа куубага]]: 2018/19

'''«Наполи»'''
*[[Серия А|Италия чемпиона]] ('''2'''): 2022/23, 2024/25

'''«Пари Сен-Жермен»'''
*[[лига 1|Франция чемпиона]] ('''2'''): 2024/25, 2025/26
*[[Франция куубага]]: 2024/25
*[[Франция суперкуубага]]: 2025
*[[чемпион лигата|УЕФА чемпионнар лигатын]] кыайыылааҕа: 2024/25
*[[УЕФА суперкуубага]]: 2025
*[[Континеннардааҕы куубак]]: 2025

=== Тус ситиһиилэрэ ===
*Серия А ордук күндү футболиһа: 2022/23
*Грузия сыл футболиһа ('''5'''): 2020, 2021, 2022, 2023, 2025
*РПЛ бастыҥ эдэр футболиһа ('''2'''): 2019/20, 2020/21
*УЕФА Чемпионнар Лигатын бастыҥ эдэр футболиһа: 2022/23
*Серия А бастыҥ ассистена: 2022/23 (10 биэрии)
*Серия А ый бастыҥ гола ('''2'''): 2023 кулун тутар, 2024 ыам ыйа
*Серия А сезон бастыҥ гола: 2022/23
*Серия А ый бастыҥ футболиһа ('''4'''): 2022 атырдьах ыйа, 2023 олунньу, 2023 кулун тутар, 2024 балаҕан ыйа

[[Категория:2001 сыллаахха төрөөбүттэр]]
[[Категория:олунньу 12 күнүгэр төрөөбүттэр]]
[[Категория:тбилисига төрөөбүттэр]]
[[Категория:футболистар]]
[[Категория:грузия футболистара]]
[[Категория:Динамо Тбилиси футболистара]]
[[Категория:Рустави футболистара]]
[[Категория:Локомотив Москва футболистара]]
[[Категория:Рубин футболистара]]
[[Категория:Динамо Батуми футболистара]]
[[Категория:Наполи футболистара]]
[[Категория:ПСЖ футболистара]]</text>
      <sha1>lkojd7adw36lwcc3ads65tt693bcfkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кварацхелия, Хвича</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58518</id>
    <redirect title="Хвича Кварацхелия" />
    <revision>
      <id>428631</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Хвича Кварацхелия]]</comment>
      <origin>428631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="l54olywrr4cvm0njtc987pjv7cq5qh3" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Хвича Кварацхелия]]</text>
      <sha1>l54olywrr4cvm0njtc987pjv7cq5qh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:2001 сыллаахха төрөөбүттэр</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58519</id>
    <revision>
      <id>428632</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:2001]] [[Категория:2000-с сылларга төрөөбүттэр]] [[Категория:Дьон төрөөбүт сылларынан]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="168" sha1="987mf88tn84tdw78n4zb7qyw5pkwfqs" xml:space="preserve">[[Категория:2001]]
[[Категория:2000-с сылларга төрөөбүттэр]]
[[Категория:Дьон төрөөбүт сылларынан]]</text>
      <sha1>987mf88tn84tdw78n4zb7qyw5pkwfqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Грузия футболистара</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58520</id>
    <revision>
      <id>428633</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:футболистар дойдуларынан]] [[Категория:грузия футбола]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="121" sha1="mqpihg32977pjxgd5fs6nzhkmgic5g7" xml:space="preserve">[[Категория:футболистар дойдуларынан]]
[[Категория:грузия футбола]]</text>
      <sha1>mqpihg32977pjxgd5fs6nzhkmgic5g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Грузия футбола</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58521</id>
    <revision>
      <id>428634</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:футбол дойдуларынан]] [[Категория:грузия спорта]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="6asrpi9p77a2kx1u8d9dm2zlcf75z9z" xml:space="preserve">[[Категория:футбол дойдуларынан]]
[[Категория:грузия спорта]]</text>
      <sha1>6asrpi9p77a2kx1u8d9dm2zlcf75z9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Категория:Грузия спорта</title>
    <ns>14</ns>
    <id>58522</id>
    <revision>
      <id>428635</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;[[Категория:спорт дойдуларынан]] [[Категория:грузия]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="2n2ax8tl3aoo1vrti1pe53w092lviu9" xml:space="preserve">[[Категория:спорт дойдуларынан]]
[[Категория:грузия]]</text>
      <sha1>2n2ax8tl3aoo1vrti1pe53w092lviu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузинныы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58523</id>
    <redirect title="Грузин тыла" />
    <revision>
      <id>428636</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>Утаарыы: [[Грузин тыла]]</comment>
      <origin>428636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="pp3abdi4vfql2v5sa45a3f5xfqngqln" xml:space="preserve">#REDIRECT [[грузин тыла]]</text>
      <sha1>pp3abdi4vfql2v5sa45a3f5xfqngqln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грузин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58524</id>
    <revision>
      <id>428637</id>
      <timestamp>2026-05-15T08:47:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Qohlt</username>
        <id>22667</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;* [[Грузин тыла]] * [[Грузиннар]] * [[Грузия]]  {{disambig}}&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>428637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="0v7xetxckdxhqjrasee95row5x2yrtv" xml:space="preserve">* [[Грузин тыла]]
* [[Грузиннар]]
* [[Грузия]]

{{disambig}}</text>
      <sha1>0v7xetxckdxhqjrasee95row5x2yrtv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>