Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 23503 429395 414622 2026-06-14T05:11:46Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429395 wikitext text/x-wiki '''Наарва''' ({{lang-et|Narva}}, {{lang-de|Narwa}}, {{lang-ru| эрг. Ругодив}}) — Эстония олохтоохторун ахсаанынан үһүс куората, [[Ида-Вирумаа]] уезд бөдөҥ куората. Былыргыттан [[Арассыыйа]] уонна [[Эстония]] ыккардыларыгар улахан суолтаны ылар куорат. Олохтоохторун ахсаана — 61 076 киһи (2012). Билиҥҥи ааҕылларынан датчааннар [[Наарва замога|Наарва заамогун]] [[1223]] сыллаахха туппут кэмнэриттэн олохтоммут дэнэр. === Архитектуура мэҥэлэрэ === <gallery widths="220px" heights="160px"> Narva asv2022-04 img22 Friendship Bridge.jpg|[[Наарва заамога]] Narva – Town hall (2023).jpg|Наарва раатушата Narva asv2022-04 img17 Alexander II Church.jpg|[[Александровскай лютерааннар таҥараларын дьиэтэ]] Водонапорная башня (Нарва).jpg|Уу баттыыр баасына Narva asv2022-04 img03 Resurrection Church.jpg|Нарватааҕы Воскресенскэй собуор Фонтан в Нарве на бастионе Пакс.jpg|Пакс бастион фонтаана Здание Нарвской гимназии, 19 в.jpg|Наарва гимназията Здание художественной галереи.jpg|Уус-уран галерея дьиэтэ </gallery> == Сигэлэр == * [http://www.narva.ee/rus/ Нарва (нуучч., эст., англ.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212024459/http://www.narva.ee/rus/ |date=2008-02-12 }} * [http://www.narvalinn.eu/ Наарва сонуннарын хомуурунньуга «Нарва со всех сторон!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111131956/http://www.narvalinn.eu/ |date=2012-11-11 }} * [http://www.narvamuuseum.ee/?lang=rus Наарва түмэлэ] == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Эстония]] [[Категория:Эуропа куораттара]] 12nastd5cep9wxtcg2w0x5lvyli3b5u 0 39060 429393 410159 2026-06-14T01:02:38Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429393 wikitext text/x-wiki [[File:William Hogarth - Gin Lane.jpg|thumb|William Hogarth: Gin Lane]] '''Алкоголизм''' (норуот тылынан ''арыгылааһын'', эбэтэр аныгы сахалыынан ''алкоһолизм''), [[ыарыы]], киһи эбэтэр кыыл организма [[алкоголь]]га ыллаттаран кэбиһиитэ. [[Арыгыһыт]] дьоннор улахан моральнай уонна психологическай көмөҕө наадыйаллар. Аһары арыгылыыр дьоннор [[дипсоманийа]]ҕа бараллар уонна доруобуйаларын алдьаталлар<ref>[https://sozavisimost.su/alkogolizm-kak-s-nim-borotsya/ Алкоголизм: хайдах тустарый?]</ref><ref>[https://vozvrashchenie.com/stati/metody-kodirovanija-ot-alkogolizma Арыгыттан кодирование ньымалара] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211121190922/https://vozvrashchenie.com/stati/metody-kodirovanija-ot-alkogolizma |date=2021-11-21 }}</ref>. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ 1979 сыллаахха «алкоголизм» диэн термин аан дойдутааҕы классификацияттан (МКБ) тахсан" синдром алкоголь зависимости»диэн термин солбуйбута. МКБ- 10 алкоголизм " синдром зависимости» (Ф10.2) диэн рубрикаҕа киирбит «психические и поводенические мероприятия» (Ф10)[, оттон Америка классикациятыгар DSM-5 «выступанное использованное использование арыгыны» булкуйуу «({{lang-en|alcohol use disorder}}). Алкоголизм диэн ыарыһах. [[XIX үйэ]]ҕэ нэһилиэнньэ олоҕун уйгутун үрдэтиигэ норуот олоҕун уйгутун үрдэтэр уонна арыгылааһын саҕаланар[12]. Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ аан дойдуга [[арыгы]]ны иһии көстүүтэ куруук улаатар: 2000 сылга аан дойдуга арыгылааһын ыарыһахтара 140 мөлүйүөн эбит буоллахтарына, 2010 сылга — 208 мөлүйүөн кэриҥэ: итинник тенденцияҕа 2050 сылга аан дойдуга арыгылааһын ыарыһах ахсаана 500 мөлүйүөнтэн 9,5 млрд киһиттэн аһарыан сөп, ол эбэтэр 19- тан 19- һа. == Медицинскэй быһаарыылар == Америка медицинскэй ассоциациятын (Андреев of the Bican Medica) арыгыны иһиини хонтуруоллааһынтан, арыгыны иһиини хонтуруоллааһынтан, арыгыга ылларыытан, куһаҕан содуллартан уонна өйдөммөт буолуу иһин «первичнэй, хроническай ыарыы»диэн быһаарар. DSM- IV (психиатрияҕа уонна физиологияҕа диагностика стандарта) арыгыны атаҕастааһыны атаҕастыыр, куһаҕан содулларга тириэрдэр. Аһаҕас кэпсэтии сүнньэ дааннайдарынан, арыгылааһын-ол тиэрминнээх тутулук күннээҕи аата. Манна ханнык сыһыан баарын туһунан мөккүөр баарын аахтахха: физическая (абстракция синдрома), психологическай (основанное на условной рефлекс) эбэтэр т. д. А.<ref>[https://alcogolizmanet.ru/lechenie/kak-alkogol-vliyaet-na-mozg.html Киһи мэйиитигэр арыгы дьайыыта]</ref> == Үөрэтии историята == «Хроническай алкоголизм» диэн Термин 1849 сыллаахха швед враһа уонна общественнай деятелэ М. Гуссом (М. Hүпсс) бэлиэтээн туран, организмҥа арыгыны уһун, утаҕы иһэргэ патологическай уларытыылары киллэрбитэ. Өр [[кэм]]ҥэ, ол гынан баран арыгылааһын (арыгыны испэт утахтары арыгылааһын) уонна арыгылааһын (ыарыы) икки ардыларыгар уратылара суоҕа. XIX уонна [[XX үйэ]] саҕаланыытыгар арыгы содула уопсайынан дипсомания диэн ааттаммыта эрээри, билигин ити тиэрмин атын өйдөбүллээх. Алкоголизмы утары туруоруу Э. үлэтин- хамнаһын хайдах бигэргэппитэ. Крепелина, К. Бонгеффер, Э. Блейлер, С. С. Корсакова, С. Г. Жислина, И. В. Стрельчук. Алкоголизм 1952 с. ыарыы курдук бигэргэммитэ. == Эпидемиология == ХХ үйэ тухары ыарыһахтар ахсааннарын элбэтиигэ бигэ тирэх буолара көһүннэ. Холобур, орто Халыма 15 экономическай сайдыылаах дойдуларыгар арыгы тарҕаныытын көрдөрүүтэ 0,3, 1000-1929 сс., 12,3 — 1956-1975 сылларга; аҥардас 1930-1965 сылларга арыгылааһын 50 төгүл элбээбит. Арыгылааһын улахан эпидемиологическай чинчийиилэр 1980- с сыллартан ыытыллаллар; кинилэр араас дойдуларга арыгылааһын уонна арыгылааһын тарҕаныытын көрдөрөр. Ол курдук, арыгылааһын бастакы чинчийиилэрэ арыгылааһын Францияҕа ордук тэнийбитин, салгыы АХШ, Швейцария уонна Швеция дойдуларыгар ордук тарҕаммытын көрдөрдүлэр. Ол эрээри, КЭМ- кэрдии уларыйан, арыгыны туһаныы АХШ- гар, урукку ССРС уонна Япония дойдуларыгар — уларыйда. Аан дойдуга [[XXI үйэ]] саҥатыгар сылга 200 млрд лиитирэ арыгыны иһэрэ иһэрэ; сайдыылаах дойдуларга нэһилиэнньэ үксэ 15 саастааҕар арыгыны иһэрэ, онуоха 1/6 эр киһи уонна 1/13 дьахтар күн аайы арыгыны иһэрэ. Сайдыылаах дойдуларга арыгыны ылыы сылга 7-14 лиитирэ; сайдыылаах дойдуларга бу көрдөрүү кыра, ол эрээри үүнүү бэлиэтэнэр. Россияҕа арыгыны ылыы 2005 с. нэһилиэнньэ дууһатыгар 11 литрэ буолбута; Россияҕа арыгылааһын ыарыһах ахсаана 2009 с. 1523,3 100 тыһ. нэһилиэнньэҕэ тэҥнэспитэ. РЛС- Ган дааннайынан, Россия эр дьонун 34,9% уонна Россия дьахталларын 21,8 %- нара 2010 с. арыгыһыттар өлүүлэрэ ордук үрдүк; арыгыһыттар өлүүлэрэ 61 сааһыгар уонна аҕа саастаах (34,9%), арыгыһыттар ахсааннара 26-40 саастаах (19%). "Арыгыны иһии иирии" диагноз 15 мөл. тахса киһи туруоруллар, онуоха «арыгылааһын» диагноз дьахталлардааҕар 3 төгүл элбэхтик туруоруллар. Сүрүн бөлөх 35-65 саастаах. == Бэлиэтээһиннэр == {{примечания}} == Өссө маны көр == * [[Аддикция]] * [[Арыгылааһын]] * [[Арыгыһыт]] [[Категория:Арыгы]] [[Категория:Ыарыылар]] skcm0a16huarqg9rq568jq1rx0mlyaq 0 42780 429394 391062 2026-06-14T01:23:14Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429394 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Henri Poincaré-2.jpg|мини|Жюль Анри Пуанкаре]] '''Жюль Анри́ Пуанкаре́''' ({{lang-fr|Jules Henri Poincaré}}; [[Муус устар 29]] күнэ [[1854]], [[Нанси]], [[Франция]] — [[От ыйын 17]] күнэ [[1912]], [[Париж]], [[Франция]]) — французскай [[математик]], [[механик]], [[физик]], [[астроном]] уонна [[философ]]. Париж наукаларын академиятын салайааччыта (1906), [[Французскай академия]] ({{lang-fr|Académie française}}) (1908) уонна да 30 тахса аан дойду академияларын чилиэнэ, ону таьынан Петербурнскай наукалар академияларын иностраннай чилиэн-корреспондена (1895). Историктар Анри Пуанкарены улуу математиктар [[ахсаан]]нарыгар киллэрэллэр. [[Гильберт Давид|Гильберты]] тэҥэ бүтэһик математик-универсал быьыытынан ааҕыллар, бэйэтин кэмин математическай түмүктэрин барытын баһылаабыт ученай. 500 тахса ыстатыйа уонна [[кинигэ]] автора. == Сүрүн ситиһиилэрэ == [[:ru:Топология|Топология]] төрүттэниитэ. Дифференциальнай уравнениялар качественнай теорията. [[:ru:Автоморфная_функция|Автоморфнай функциялар теорията]]. [[:ru:Небесная_механика|Небеснай механика]] саҥа, уһулуччу көдьүүстээх ньымалары оҥорон таьаарыы. [[:ru:Теория_относительности|Относительность теориятын]] математическай төрүттэрин үөскэтии, ону таьынан бүтүн физическэй көстүүлэр [[:ru:Принцип_относительности|относительностарын принцибин]] түмүктээһинэ. [[:ru:Геометрия_Лобачевского|Лобачевскай геометриятын]] көрдөрөн үөрэтэр халыыба. == Наукаҕа кылаата == Пуанкаре математическай деятельноһа междисциплинарнай майгылаах буолан, 30 тахса сыл иьигэр математика бары өрүттэригэр фундаментальнай улэлэри хаалларбыта. [[:ru:Парижская_академия_наук|Париж наукаларын академията]] Пуанкаре үлэлэрин 11 томна бэчээттээн таһаарбыта (1916–1956). Пуанкаре айар улэлэрин үксүлэригэр дьоһуннаах түмүктэрдээх. Научнай наследиетыгар "чистай метематикага" бөдөҥ ситиһиилэрдээх эрээри практическай суолталаах улэлэлэрин түмүктэрэ ордук суолталаахтар. Бүтэһик 15–20 сыллаагы улэлэрин түмүктэригэр ордук көстөр. Ол да буоллар Пуанкаре арыйыыылара уопсай майгыннаах этилэр уонна кэнники кэминэн ситиьиилээхтик атын наука уобаластарыгар туттуллубуттара. [[:ru:Творчество#%D0%90._%D0%9F%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B5|Пуанкаре айар метода]] проблема интуитивнай моделын онорооһунугар тирэҕирэр: бастаан соруктары өйүэр суоттуур онтон биирдэ сурунар. Кини уһулуччу өйдөөх этэ уонна кинигэни уонна кэпсэтиилэри хайдах буолбутун курдук үүт түһэрэн кэпсиирэ. Ону тэҥэ кини биир проблемаҕа өр тохтоон олорбот - өйө эппиэт булбут диэн салҕыы атын проблемаҕа көһөрө. Бэйэтин методын Пуанкаре «Математическое творчество» диэн дакылаатыгар сиһилии кэпсээбитэ (парижское Психологическое общество, 1908). == Топология == [[Топология]] предметин [[:ru:Феликс_Клейн|Феликс Клейн]] «[[:ru:Эрлангенская_программа|Эрлангенскай программатыгар]]» (1872) быьаарбыт эрээри наука быьыытынан фундамент курдук сиһилии ханнык баҕар кээмэйдээх пространствоҕа Пуанкаре оҥорбута. Бу тиэмэҕэ бастакы ыстатыйаата 1894 сыллаахха тахсыбыта, дьон сэҥээрбит буолан, 1899–1902 сылларга эбии 5 үлэни таьаарбыта. Бүтэһик ыстатыйаатыгар аатырбыт [[:ru:Гипотеза_Пуанкаре|Пуанкаре гипотезата]] баара. Геометрияҕа чинчийиилэрэ Пуанкарены абстрактнай топологическай гомотопия уонна гомология быһаарбыттара. Ону тэҥэ Пуанкаре бастакынан комбинаторнай тополия сүрүн өйдөбүллэрин уонна инварианнарын киллэрбитэ, холобура, Бетти чыыһылата, фундаментальнай группа,хас баҕар кырыылаах, оройдоох уонна өттүктээх фигуралары холбуур формуланы таһаарбыта ([[:ru:Формула_Эйлера_—_Пуанкаре|Эйлер — Пуанкаре формулата]]), кээмэй интуитивнай өйдөбүлүн бастакынан таһаарбытта. == Литература == * ''[[:ru:Александров,_Павел_Сергеевич|Александров П. С.]]'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=5008&option_lang=rus Пуанкаре и топология] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180517173128/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=5008&option_lang=rus |date=2018-05-17 }} // [[:ru:Успехи_математических_наук|Успехи математических наук]]. — 1972. — Т. 27, № 1 (163). — С. 147–158 * ''Вейль Г.'' Анри Пуанкаре. // Математическое мышление. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1989. — С. 270–273. — <nowiki>ISBN 5-02-013910-6</nowiki>. * ''Жюлиа, Гастон.'' Анри Пуанкаре, его жизнь и деятельность // ''Пуанкаре А.'' Избранные труды в трёх томах.. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — Т. 3. — С. 664–673. * ''Искьердо, А. Т. П.'' Математика теряет форму. Пуанкаре. Топология // Наука. Величайшие теории. — <abbr>М.</abbr>: Де Агостини, 2015. — Вып. 43. — ISSN 2409-0069. * ''Клайн М.'' Математика. Утрата определённости. — <abbr>М.</abbr>: Мир, 1984. — 446 с. * ''Кобзарев И. Ю.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1974/8/e/ Доклад А. Пуанкаре и теоретическая физика накануне создания теории относительности] // Успехи физических наук. — 1974. — Т. 113, № 4. — С. 679–694. * ''Колмогоров А. Н., Юшкевич А. П. (ред.).'' Математика XIX века, в трёх томах. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1978–1987. * ''Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г.'' Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с. * ''Сажере Ю., Адамар Ж., де Бройль Л.'' Анри Пуанкаре. Антология. — <abbr>М.</abbr>: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2001. — 64 с. — <nowiki>ISBN 5-93972-034-X</nowiki>. * ''Стиллвелл Д.'' Математика и ее история. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2004. — 530 с. * ''Тяпкин А. А., Шибанов А. С.'' Пуанкаре. — 2-е издание. — <abbr>М.</abbr>: Молодая гвардия, 1982. — 415 с. — (Жизнь замечательных людей). * ''Храмов Ю. А.'' Пуанкаре Жюль Анри (Poincare Jules Henri) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1983. — С. 225. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) * ''Thibault Damour.'' Poincare, Relativity, Billiards and Symmetry // Symposium Henri Poincare, Proceedings. Solvay Workshops and Symposia. — 2004. — Vol. 2. — P. 159–184. * ''Jean Mawhin.'' Henri Poincaré. A Life in the Service of Science // Notices of the AMS. — 2005. — Vol. 52, № 9. — P. 1036–1044. {{rq|wikify|sources}} {{Bio-stub}} [[Категория:Муус устар 29 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1854 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:От ыйын 17 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1912 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Астрономнар]] [[Категория:Математиктар]] [[Категория:Философтар]] [[Категория:Физиктар]] [[Категория:Франция учуонайдара]] dc7o5ofd599k65brrhgrrgsd5469x9j 0 54333 429392 405938 2026-06-14T00:50:10Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 429392 wikitext text/x-wiki '''Адыыг тылын уонна суругун-бичигин күнэ''' — [[кулун тутар 14]] күнүгэр бэлиэтэнэр. [[Адыыг тыла|Адыыг тыла (чэркиэс тыла)]] Арассыыйа үс өрөспүүбүлүкэтигэр ([[Адыгея]], [[Кабардино-Балкария]], [[Карачай-Черкесия]]) судаарыстыба тыла. 2000 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 1853 сыллаахха кулун тутар 14 күнүгэр Тифлис куоракка чэркиэс тылын бастакы букубаара тахсыбыт. Ааптар Умар Берсей, букубаар арааб бичигинэн суруллубута. Адыыгтар устуоруйа араас кэмнэригэр араас алпаабыттары туһана сылдьыбыттара: гириэктии, араабтыы, латыынныы уонна кириллицалыы буукубуларынан<ref>[https://museum-kbrglav.ru/publications/den-adygskogo-jazyka-i-pismennosti ДЕНЬ АДЫГСКОГО ( ЧЕРКЕССКОГО) ЯЗЫКА И ПИСЬМЕННОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240315075043/https://museum-kbrglav.ru/publications/den-adygskogo-jazyka-i-pismennosti |date=2024-03-15 }}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Кулун тутар 14]] [[Категория:Бэлиэ күннэр]] igl0evwm61vqkbkh95taunld64shzlh 0 58700 429396 2026-06-14T05:44:09Z ~2026-34676-74 29145 "'''Дьиибэ Кистэлэҥнэр''' - [[Netflix]] 2016 сыллаахха уһулбут сериалга, Даффер бырааттыылар туруорсууларынан. == Сүжета == Индиана штатыгар оҕолор сүтэллэр эбит. Ол тула интрига. [[ru:Очень странные дела]]" саҥа сирэй оҥоһулунна 429396 wikitext text/x-wiki '''Дьиибэ Кистэлэҥнэр''' - [[Netflix]] 2016 сыллаахха уһулбут сериалга, Даффер бырааттыылар туруорсууларынан. == Сүжета == Индиана штатыгар оҕолор сүтэллэр эбит. Ол тула интрига. [[ru:Очень странные дела]] inc96ayh5yahwjotqhotn26we4oyozz