Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 6302 430216 416723 2026-08-16T05:38:19Z Ojkhol 24881 /* Ахсынньы */ 430216 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1905}} {{Сыллар|1905}} '''1905''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * Дьокуускайга Норуот мунньаҕын дьиэтигэр (Народное собрание) аатырбыт ырыаһыт Наара Суох (Охлопков П.А.) "Олохтоох сокуон оҥоһуллуо" (Да будет настоящий закон) диэн ырыаны аан бастаан киэҥ эйгэҕэ толорбут<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях — душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. Бу ырыа цензура уларыппыт барыйаана 1907 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр "Якутский край" сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 2]] ** [[Арассыыйа-Дьоппуон сэриитэ|Арассыыйа-Дьоппуон сэриитин]] кэмигэр [[Порт-Артур]] гарнизона куораты дьоппуоннарга туран биэрбит. ** Порт-Артур тас рейдэтигэр «Севастополь» броненосец тимирдиллибит. * [[Тохсунньу 5]] — [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр Порт-Артур көмүскээһинэ түмүктэммит. Кириэппэһи комендант генерал Анатолий Стессель дьоппуоннарга биэрбит. * [[Тохсунньу 22]] (урукку истиилинэн тохсунньу 9 күнүгэр) — [[Санкт-Петербург]]а «Хааннаах баскыһыанньа» буолбут. Ыраахтааҕы уораҕайыгар петиция туттара хаамсан испит оробуочайдары саанан ытыалаан ыспыттар. Мантан сылтаан [[Арассыыйа]]ҕа бастакы өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыта. * [[Тохсунньу 25]] — [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Африкаҕа]] аан дойду саамай улахан алмааһа 3106 караттаах «Куллинан» (эбэтэр «Африка сулуһа») булуллубут. Алмаас хайа барыылардаах буолан биир улахан бриллиант оҥорор кыаллыбатах, ол иһин кинини алдьатан хас даҕаны бриллиант оҥорбуттар. === Олунньу === * [[Олунньу 19]] — Хотугу [[Кытай]]га [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин саамай улахан кыргыһыыта — Мукден кыргыһыыта — саҕаламмыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 30]] — [[Крит]] арыыга гириэктэр туурак баһылааһынын утары өрө турбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 16]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа. * [[Муус устар 25]] — Лондоҥҥа [[РСДРП]] III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[Муус устар 30]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта [[Николай II]] итэҕэл көҥүлүн туһунан ыйаахха илии баттаабыт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 26]] — Арассыыйа саамай баай дьонуттан биирдэстэрэ, мэссэнээт [[Савва Морозов]] Канныга бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. * [[Ыам ыйын 27]] — [[Нуучча-дьоппуон сэриитэ]]: Цусима кыргыһыыта саҕаламмыт. Бу сэрии тиһэх кыргыһыыта, нуучча флота урусхалламмыта. * [[Ыам ыйын 28]] — [[Цусима кыргыһыыта|Цусима кыргыһыытыгар]] [[Дьоппуон]] флота [[Балтика байҕала|Балтикаттан]] кэлбит [[Арассыыйа]] флотун үлтүрүппүт. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 27]] — [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр хотторуулаах Цусима кыргыһыытын кэнниттэн [[Хара байҕал]]га «Потёмкин» броненосец хамаандата өрө турбут. Бу өрө туруу Бастакы Нуучча [[өрөбөлүүссүйэ]]тин биир чаҕылхай түгэнэ буолар. * [[Бэс ыйын 30]] — [[Альберт Эйнштейн]] "Хамсыыр эттиктэр электродинамикалара" диэн ыстатыйатыгар специальнай относительность түөрүйэтин төрүттэрин быһаарбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 19]] — [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа импиэрийэтигэр]] земство бэрэстэбиитэллэрин сийиэһигэр конституциялаах монархия иһинэн ыраахтааҕыны талыыны киллэрии сатамматаҕын туһунан этиллибит уонна Арассыыйа конституциятын суруйуу саҕаламмыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — Булонь-сюр-Мер диэн [[Франция]] куоратыгар [[Эсперанто|эсперантистар]] бастакы кэнгириэстэрэ буолбут. 688 киһи кыттыбыт. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Токио]]ҕа [[Кытай]] революционера Сунь Ятсен [[моньчуурдар]]ы былаастан үүрэр уонна өрөспүүбүлүкэ олохтуур сыаллаах «Тунмэнхой» диэн кистэлэҥ уопсастыба тэрийбит. «Тунмэнхой» [[1911]]-[[1912]] сыллардааҕы ''Синьхай өрөбөлүүссүйэтин'' сүрүннээн оҥорбута уонна сыалларын ситиспитэ. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Портсмуттааҕы дуогабар]]га илии баттаммыт, нуучча-дьоппуон сэриитэ бүппүт. [[Кэриэйэ]] уонна Порт-Артур тулата [[Дьоппуон]] сабыдыалын сфератыгар киирбиттэр, [[Сахалин]] арыытын соҕуруу аҥаара Дьоппуон сирэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 23]] — [[Норвегия]] уонна [[Швеция]] Карлстад дуогабарын түһэрсэн эйэлээхтик арахсыспыттар. Норвегия бэйэтэ хоруоллаах тутулуга суох дойду буолбут, бу иннинэ биэс үйэ тухары Швеция эбэтэр [[Дания]] састаабыгар киирэр этэ. === Алтынньы === * [[Алтынньы 7]] — [[Бүтүн Арассыыйатааҕы бэлиитикэ стачката]] саҕаламмыт. * [[Алтынньы 29]] — Байкаалы эргийэр тимир суол үлэҕэ киирбит. Бу иннинэ Транссибиир магыстыраала [[Байкал]]га кэлэн быстар этэ, пуойастар күөлү паромунан туорууллара. * [[Алтынньы 30]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта [[Николай II]] «Алтынньы 17 Манифеһыгар» илии баттаабыт. Арассыыйа омуктарыгар сүрүн гражданскай көҥүллэр бэриллибиттэрэ, дуума көҥүллэммитэ. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 3]] — [[Финляндия]] автономията сөргүтүллүбүт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 9]] — Бастакы Арассыыйа өрөбөлүүссүйэтин саҕана Красноярскайга оробуочайдар уонна саллааттар дьокутааттарын сэбиэтэ [[Красноярскай өрөспүүбүлүкэтэ|Красноярскай өрөспүүбүлүкэтин]] биллэрбит. Ахсынньы 27 күнүгэр ыраахтааҕы сэриилэрэ куораты хонтуруолга ылбыттара, өрө турааччылары төгүрүйбүттэрэ, өссө аҕыс хонугунан бэриннэрбиттэрэ. ** Франция сокуонунан сыаркабы судаарыстыбаттан араарбыт. * [[Ахсынньы 11]] — [[Киев]]кэ оробуочайдар өрө турбуттар. Шулявскай өрөспүүбүлүкэ үөскээбит. * [[Ахсынньы 12]] ** Новороссия өрөспүүбүлүкэтэ баар буолбут. ** [[Харьков]]ка Артём диэн хомуньуус салалтатынан сэбилэниилээх өрө туруу саҕаламмыт. * [[Ахсынньы 24]] — Арассыыйа импэрээтэрин манифеһыгар олоҕурбут "Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбар туһунан" сокуон ылыллыбыт. [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Күлүмнүүр]] тэрийбит "Сахалар сойуустара" бу бастакы дуумаҕа саатар биир саха дьокутаата баар буолуохтааҕын туһунан бэйэтин программатыгар модьуйбута. Сотору кэминэн сойууһу ыспыттара, салайааччыларын хаайбыттара. 1906 сыл от ыйыгар [[Николай II]] бастакы дууманы эмиэ ыспыта. * [[Ахсынньы 25]] — Новороссия өрөспүүбүлүкэтэ хам баттаммыт. == Төрөөбүттэр == * [[Тукайнов Илья Яковлевич]] (1905—1951) — норуот үөрэҕириитин уонна культура эйгэтигэр үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы, Саха АССР биллиилээх государственнай уонна общественнай деятелэ * [[Тохсунньу 6]] — [[Ефремов Степан Павлович]] - драматуур, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, САССР оскуолатын үтүолээх учуутала. * [[Олунньу 2]] — [[Черскэй Николай Васильевич]] (1905 - 1987), учуонай, нефть уонна гаас үөскээбит сирдэр механикатын чинчийээччи, 1964 - 1994 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ. * [[Олунньу 6]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматург, Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, [[Саха АССР]] искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык гражданина. * [[Олунньу 27]] — [[Петров Aлексей Максимович |Aлексей Петров]] — геоботаник учуонай, [[Саха АССР]] үтүөлээх агронома. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолохов]] (1984 өлб.), [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1965). * [[Бэс ыйын 6]] — [[Масленников Георгий Иванович]], 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ. * [[От ыйын 10]] — сэбиэскэй суруйааччы [[Лев Кассиль]] * [[От ыйын 15]] — [[Муратов Владимир Алексеевич]], 1940 – 1943 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ. * [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Николаев-Никольскай Николай Герасимович|Николай Николаев-Никольскай]] — Саха норуодунай худуоһунньуга. * [[Сэтинньи 8]] — [[Сэһэн Боло]] - Дмитрий Иванович Дьячковскай (1905-1948) - саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ. * [[Ахсынньы 17]] — [[Симо Хэүхэ]], аан дойду бастыҥ бэргэн ытааччыта. * [[Ахсынньы 30]] — [[Даниил Хармс]], бэйиэт, суруйааччы уонна драматург (1942 өлб.). == Өлбүттэр == * [[Ыам ыйын 23]] — [[Каляев Иван Платонович|Иван Каляев]] (1877 төр.) суутунан өлөрүллүбүт, Арассыыйа өрөбөлүссүйэниэрэ, эсер. [[Категория:1905]] kmrmiufn6bj3vsvz6rwts72tzav65s9 430217 430216 2026-08-16T05:41:13Z Ojkhol 24881 /* Ахсынньы */ 430217 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1905}} {{Сыллар|1905}} '''1905''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * Дьокуускайга Норуот мунньаҕын дьиэтигэр (Народное собрание) аатырбыт ырыаһыт Наара Суох (Охлопков П.А.) "Олохтоох сокуон оҥоһуллуо" (Да будет настоящий закон) диэн ырыаны аан бастаан киэҥ эйгэҕэ толорбут<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях — душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. Бу ырыа цензура уларыппыт барыйаана 1907 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр "Якутский край" сурунаалга бэчээттэнэн тахсыбыта. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 2]] ** [[Арассыыйа-Дьоппуон сэриитэ|Арассыыйа-Дьоппуон сэриитин]] кэмигэр [[Порт-Артур]] гарнизона куораты дьоппуоннарга туран биэрбит. ** Порт-Артур тас рейдэтигэр «Севастополь» броненосец тимирдиллибит. * [[Тохсунньу 5]] — [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр Порт-Артур көмүскээһинэ түмүктэммит. Кириэппэһи комендант генерал Анатолий Стессель дьоппуоннарга биэрбит. * [[Тохсунньу 22]] (урукку истиилинэн тохсунньу 9 күнүгэр) — [[Санкт-Петербург]]а «Хааннаах баскыһыанньа» буолбут. Ыраахтааҕы уораҕайыгар петиция туттара хаамсан испит оробуочайдары саанан ытыалаан ыспыттар. Мантан сылтаан [[Арассыыйа]]ҕа бастакы өрөбөлүүссүйэ саҕаламмыта. * [[Тохсунньу 25]] — [[Соҕуруу Африка Өрөспүүбүлүкэтэ|Соҕуруу Африкаҕа]] аан дойду саамай улахан алмааһа 3106 караттаах «Куллинан» (эбэтэр «Африка сулуһа») булуллубут. Алмаас хайа барыылардаах буолан биир улахан бриллиант оҥорор кыаллыбатах, ол иһин кинини алдьатан хас даҕаны бриллиант оҥорбуттар. === Олунньу === * [[Олунньу 19]] — Хотугу [[Кытай]]га [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин саамай улахан кыргыһыыта — Мукден кыргыһыыта — саҕаламмыт. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 30]] — [[Крит]] арыыга гириэктэр туурак баһылааһынын утары өрө турбуттар. === Муус устар === * [[Муус устар 16]] — [[Арассыыйа]]ҕа бастакы профсоюз тэриллибит — Бэчээт дьыалатын оробуочайдарын идэлээх сойууһа. * [[Муус устар 25]] — Лондоҥҥа [[РСДРП]] III сийиэһэ аһыллыбыт. * [[Муус устар 30]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта [[Николай II]] итэҕэл көҥүлүн туһунан ыйаахха илии баттаабыт. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 26]] — Арассыыйа саамай баай дьонуттан биирдэстэрэ, мэссэнээт [[Савва Морозов]] Канныга бэйэтигэр тиийинэн өлбүт. * [[Ыам ыйын 27]] — [[Нуучча-дьоппуон сэриитэ]]: Цусима кыргыһыыта саҕаламмыт. Бу сэрии тиһэх кыргыһыыта, нуучча флота урусхалламмыта. * [[Ыам ыйын 28]] — [[Цусима кыргыһыыта|Цусима кыргыһыытыгар]] [[Дьоппуон]] флота [[Балтика байҕала|Балтикаттан]] кэлбит [[Арассыыйа]] флотун үлтүрүппүт. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 27]] — [[Арассыыйа]]-[[Дьоппуон]] сэриитин кэмигэр хотторуулаах Цусима кыргыһыытын кэнниттэн [[Хара байҕал]]га «Потёмкин» броненосец хамаандата өрө турбут. Бу өрө туруу Бастакы Нуучча [[өрөбөлүүссүйэ]]тин биир чаҕылхай түгэнэ буолар. * [[Бэс ыйын 30]] — [[Альберт Эйнштейн]] "Хамсыыр эттиктэр электродинамикалара" диэн ыстатыйатыгар специальнай относительность түөрүйэтин төрүттэрин быһаарбыт. === От ыйа === * [[От ыйын 19]] — [[Арассыыйа импиэрийэтэ|Арассыыйа импиэрийэтигэр]] земство бэрэстэбиитэллэрин сийиэһигэр конституциялаах монархия иһинэн ыраахтааҕыны талыыны киллэрии сатамматаҕын туһунан этиллибит уонна Арассыыйа конституциятын суруйуу саҕаламмыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — Булонь-сюр-Мер диэн [[Франция]] куоратыгар [[Эсперанто|эсперантистар]] бастакы кэнгириэстэрэ буолбут. 688 киһи кыттыбыт. * [[Атырдьах ыйын 20]] — [[Токио]]ҕа [[Кытай]] революционера Сунь Ятсен [[моньчуурдар]]ы былаастан үүрэр уонна өрөспүүбүлүкэ олохтуур сыаллаах «Тунмэнхой» диэн кистэлэҥ уопсастыба тэрийбит. «Тунмэнхой» [[1911]]-[[1912]] сыллардааҕы ''Синьхай өрөбөлүүссүйэтин'' сүрүннээн оҥорбута уонна сыалларын ситиспитэ. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] — [[Портсмуттааҕы дуогабар]]га илии баттаммыт, нуучча-дьоппуон сэриитэ бүппүт. [[Кэриэйэ]] уонна Порт-Артур тулата [[Дьоппуон]] сабыдыалын сфератыгар киирбиттэр, [[Сахалин]] арыытын соҕуруу аҥаара Дьоппуон сирэ буолбут. * [[Балаҕан ыйын 23]] — [[Норвегия]] уонна [[Швеция]] Карлстад дуогабарын түһэрсэн эйэлээхтик арахсыспыттар. Норвегия бэйэтэ хоруоллаах тутулуга суох дойду буолбут, бу иннинэ биэс үйэ тухары Швеция эбэтэр [[Дания]] састаабыгар киирэр этэ. === Алтынньы === * [[Алтынньы 7]] — [[Бүтүн Арассыыйатааҕы бэлиитикэ стачката]] саҕаламмыт. * [[Алтынньы 29]] — Байкаалы эргийэр тимир суол үлэҕэ киирбит. Бу иннинэ Транссибиир магыстыраала [[Байкал]]га кэлэн быстар этэ, пуойастар күөлү паромунан туорууллара. * [[Алтынньы 30]] — Арассыыйа ыраахтааҕыта [[Николай II]] «Алтынньы 17 Манифеһыгар» илии баттаабыт. Арассыыйа омуктарыгар сүрүн гражданскай көҥүллэр бэриллибиттэрэ, дуума көҥүллэммитэ. === Сэтинньи === * [[Сэтинньи 3]] — [[Финляндия]] автономията сөргүтүллүбүт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 9]] — Бастакы Арассыыйа өрөбөлүүссүйэтин саҕана Красноярскайга оробуочайдар уонна саллааттар дьокутааттарын сэбиэтэ [[Красноярскай өрөспүүбүлүкэтэ|Красноярскай өрөспүүбүлүкэтин]] биллэрбит. Ахсынньы 27 күнүгэр ыраахтааҕы сэриилэрэ куораты хонтуруолга ылбыттара, өрө турааччылары төгүрүйбүттэрэ, өссө аҕыс хонугунан бэриннэрбиттэрэ. ** Франция сокуонунан сыаркабы судаарыстыбаттан араарбыт. * [[Ахсынньы 11]] — [[Киев]]кэ оробуочайдар өрө турбуттар. Шулявскай өрөспүүбүлүкэ үөскээбит. * [[Ахсынньы 12]] ** Новороссия өрөспүүбүлүкэтэ баар буолбут. ** [[Харьков]]ка Артём диэн хомуньуус салалтатынан сэбилэниилээх өрө туруу саҕаламмыт. * [[Ахсынньы 24]] — Арассыыйа импэрээтэрин манифеһыгар олоҕурбут "Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбар туһунан" сокуон ылыллыбыт. [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Күлүмнүүр]] тэрийбит "Сахалар сойуустара" бу бастакы дуумаҕа саатар биир саха дьокутаата баар буолуохтааҕын туһунан бэйэтин программатыгар модьуйбута. Сотору кэминэн сойууһу ыспыттара, салайааччыларын хаайбыттара. 1906 сыл от ыйыгар [[Николай II]] бастакы дууманы эмиэ ыспыта<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. * [[Ахсынньы 25]] — Новороссия өрөспүүбүлүкэтэ хам баттаммыт. == Төрөөбүттэр == * [[Тукайнов Илья Яковлевич]] (1905—1951) — норуот үөрэҕириитин уонна культура эйгэтигэр үрдүк таhаарыылаахтык үлэлээбит салайааччы, Саха АССР биллиилээх государственнай уонна общественнай деятелэ * [[Тохсунньу 6]] — [[Ефремов Степан Павлович]] - драматуур, Саха АССР искусствотын үтүөлээх диэйэтэлэ, САССР оскуолатын үтүолээх учуутала. * [[Олунньу 2]] — [[Черскэй Николай Васильевич]] (1905 - 1987), учуонай, нефть уонна гаас үөскээбит сирдэр механикатын чинчийээччи, 1964 - 1994 сыллардаахха ССРС НА Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи филиалын Президиумын бэрэссэдээтэлэ. * [[Олунньу 6]] — [[Ефремов Степан Павлович|Степан Ефремов]] — драматург, Саха сиригэр Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, [[Саха АССР]] искусствотын үтүөлээх деятелэ, Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, [[Хаҥалас улууһа|Хаҥалас улууһун]] Ытык гражданина. * [[Олунньу 27]] — [[Петров Aлексей Максимович |Aлексей Петров]] — геоботаник учуонай, [[Саха АССР]] үтүөлээх агронома. * [[Ыам ыйын 24]] — [[Шолохов Михаил Александрович|Михаил Шолохов]] (1984 өлб.), [[Нобель бириэмийэтэ|Нобель бириэмийэтин]] лауреата (1965). * [[Бэс ыйын 6]] — [[Масленников Георгий Иванович]], 1943 - 1946 сыллардаахха ВКП(б) Саха обкомын бастакы сэкрэтээрэ. * [[От ыйын 10]] — сэбиэскэй суруйааччы [[Лев Кассиль]] * [[От ыйын 15]] — [[Муратов Владимир Алексеевич]], 1940 – 1943 сыллардаахха Саха АССР Совнаркомын бэрэсэдээтэлэ. * [[Балаҕан ыйын 15]] — [[Николаев-Никольскай Николай Герасимович|Николай Николаев-Никольскай]] — Саха норуодунай худуоһунньуга. * [[Сэтинньи 8]] — [[Сэһэн Боло]] - Дмитрий Иванович Дьячковскай (1905-1948) - саха биллиилээх фольклору хомуйааччыта, кыраайы үөрэтээччитэ. * [[Ахсынньы 17]] — [[Симо Хэүхэ]], аан дойду бастыҥ бэргэн ытааччыта. * [[Ахсынньы 30]] — [[Даниил Хармс]], бэйиэт, суруйааччы уонна драматург (1942 өлб.). == Өлбүттэр == * [[Ыам ыйын 23]] — [[Каляев Иван Платонович|Иван Каляев]] (1877 төр.) суутунан өлөрүллүбүт, Арассыыйа өрөбөлүссүйэниэрэ, эсер. [[Категория:1905]] lhu4i19xv3ee5ph3blel7trwe2pvu3j 0 6305 430221 424509 2026-08-16T05:48:32Z Ojkhol 24881 /* Бэс ыйа */ 430221 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1907}} {{Сыллар|1907}} '''1907''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 6]] — [[Мария Монтессори]] Римҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы оскуолатын уонна уһуйаанын арыйбыт. === Олунньу === * [[Олунньу 9]] — Лондоҥҥа "Кирдээх хаамыы" буолбут, Дьахталлар быыбардыыр бырааптарын наассыйалыы сойууһа (NUWSS) тэрийбит бастакы бөдөҥ аахсыйата. * [[Олунньу 25]] — [[Сабахаттин Али]] — [[Туурактар|турок]] суруйааччыта, бэйиэт, учуутал. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 15]] — [[Финляндия]] [[түмэн]]игэр бастакы быыбар буолбут (ол саҕана Финляндия Арассыыйа импиэрийэтин иһинэн улуу княжество статустааҕа). * [[Кулун тутар 27]] — [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайга кэлбит уонна күбүрүнээтэр буолбут. === Муус устар === * [[Муус устар 7]] сыллаахха [[Күлүмнүүр]] Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утаран, «Якутский край» хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыт. * [[Муус устар 10]] — Пётр Столыпин Дуумаҕа сир реформатын былаанын кэпсээбит. * [[Муус устар 25]] — сахалар култуураларын сөргүтүү туһунан дакылааты Петрограакка национальнай территориальнай учууталлар сойуустарын учредительнай сийиэһигэр [[Николаев Виктор|Виктор Николаев]] аахпыт. Кини Байыаннай медицинскэй академия устудьуона эбит. Бу дакылаат кэлин [[1916]] с. «Якутские вопросы» хаһыакка бэчээттэммитэ. * [[Муус устар 28]] — "Якутский край" хаһыат наборщига [[Алампа|Алампа Соппуруонап]] бүтүн олоҕун тапталын Евдокия Яковлеваны ойох ылар. Бу кэмҥэ Алампа сайын аайы Булуҥҥа Кирилэ Дабыыдап балыктыыр биригээтэтигэр суруксуттуур эбит. Эһиилигэр борокуотунан Булуҥҥа чугаһаан иһэн улахан тыалга түбэһэллэр, баарсаҕа тимирэн эрэр дьону быыһыы сылдьан хат дьахтар дэҥнэнэр, онно оҕо куотар. Бу ыал оҕоломмотохторо. Уһулуччулаах бэйиэт элбэх хоһооно Дуунньатыгар анаммыта. [[Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна|Евдокия Константиновна]] 1971 сыллаахха 80 сааһын туолан баран өлбүтэ. * [[Муус устар 30]] — Лондоҥҥа [[РСДРП]] V сийиэһэ аһыллыбыт. Большевиктар уонна меньшевиктэр бииргэ ыыппыт тиһэх сийиэстэрэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 10]] — Арассыыйа импиэрийэтин миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ [[Пётр Столыпин]] Госдуумаҕа аатырбыт тылларын эппит: «Эһиги улуу аймалҕаҥҥа дьулуһаҕыт, оттон биһиги — улуу Арассыыйаҕа». * [[Ыам ыйын 23]] — [[Финляндия]] [[Түмэн]]э бастакы мунньаҕыгар мустубут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Норвегия]]ҕа дьахталлар быыбардыыр бырааптарын ассоциацията дьахталлар түмэн (парламент) быыбарыгар кытталларын ситиспит. * [[Бэс ыйын 16]] — Арассыыйаҕа [[II Государственнай дуума]] ыһыллыбыт (маны "Третьеиюньский переворот" диэн ааттаабыттара, ыраахтааҕы сокуонунан дууманы ыһар бырааба суох этэ). Бу Дуумаҕа саха дьокутааттара талыллар кыахтаахтара, быыбар от ыйын 15 күнүгэр буолуохтааҕа, Саха уобалаһыттан 16 быыбардааччы (выборщик) талыллыбыта, онтон аҕыһа саха этэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Ону переворот сотон таһаарбыта. * [[Бэс ыйын 26]] — Айанньыт, географ, этнограф, суруйааччы [[Арсеньев Владимир Клавдиевич|Владимир Арсеньев]] [[Уссури (өрүс)|Уссури]]га иккис эспэдииссийэтин саҕалаабыт. Кини суруйбут кинигэтинэн аатырбыт дьоппуон режиссера [[Акира Куросава]] "Дерсу Узала" диэн киинэни устубута. === От ыйа === * [[От ыйын 1]] (уруккуннан бэс ыйын 18) — [[Афанасьев Николай Егорович|Николай Афанасьев]] диэн саха учууталын аатыгар нууччалыы уонна сахалыы тахсар «Якутский край» — «Саха дойдута» хаһыакка көҥүл бэриллибит. Бу хаһыат Саха сирин аан бастакы легальнай демокрааттыы хаһыата этэ. Бастакы нүөмэрэ [[от ыйын 14]] күнүгэр (уруккунан 1 күнүгэр) тахсыбыта. Сүрүн таһаарааччылар Афанасьев, көскө сылдьар болдьоҕо түмүктэммит эсер [[Сабунаев Михаил Васильевич|Михаил Сабунаев]] уонна гимназия учуутала В.В. Жаров этилэр. Бастакы эрэдээктэринэн Бүлүүттэн төрүттээх [[Корякин Семен Алексеевич|Семен Корякин]] буолбута. Хаһыаты бэчээттиир массыынаны атыылаһарга үбү атыыһыт [[Кушнарев Петр Апексимович|Петр Кушнарев]] уонна [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Баһылай Никифоров (Күлүмнүүр)]] биэрбиттэрэ<ref>Н.Е. Афанасьев. О дореволюционных газетах, в которых я принимал участие. — Рукописный фонд ЯФ СО АН СССР. Отдел истории, оп. 40, д. 1. — С. 1 — 2</ref>. * [[От ыйын 16]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] статистикаҕа кэмитиэтэ Кэмпэндээйи тууһун чинчийэр соруктаах эспэдииссийэни [[Сунтаар]]га ыытар туһунан быһаарыы ылыммыт<ref>https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219155711/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar |date=2024-12-19 }}</ref>. * [[От ыйын 17]] — [[Санкт-Петербург]]а нуучча-дьоппуон сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаспат, [[Кытай]] тутулуга суоҕун ытыктыыр, [[Манчжурия]]ны нуучча уонна дьоппуон сабыдыаллыыр сирдэригэр араарар (хоту өттө Арассыыйа киэнэ, соҕуруу өттө — [[Япония]]), [[Кэриэйэ]]ни Япония анал интэриэстээх сиринэн ааҕар, оттон [[Монголия]]ны Арассыыйа анал интэриэстээх сиринэн ааҕар туһунан сөбүлэспиттэр. * [[От ыйын 27]] — [[Кэмпэндээйи]] тууһун үөрэтэр сыаллаах [[Драверт Петр Людвигович|Петр Драверт]] уонна П. Оленин Дьокуускайтан [[Сунтаар улууһа|Сунтаарга]] эспэдииссийэҕэ аттаммыттар. * [[От ыйын 29]] — Роберт Баден-Пауэлл [[Англия]]ҕа Браунси арыыга оҕолорго анаан бастакы [[скауттар]] лааҕырдарын арыйбыт. Бу лааҕыр скауттар хамсааһыннарын саҕалаабыта. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 26]] — [[Күлүмнүүр]] «Манчаары түөкүн» пьесата аан бастаан бэчээттэнэн тахсыбыт. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Улуу Британия]], [[Арассыыйа]] уонна [[Франция]] ''Антанта'' диэн союз төрүттээбиттэр. Кинилэр [[Германия]], [[Австро-Венгрия]] уонна [[Италия]] ''Үс өрүттээх союзтарын'' утары холбоспуттара. Сотору кэминэн бу икки бөлөх [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Аан дойду бастакы сэриитигэр]] харсыспыта. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] ([[Юлиан халандаара|урукку стиилинэн]] атырдьах ыйын 23) — [[Күлүмнүүр]] Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утаран "[[Якутский край (хаһыат)|Якутский край]]" хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыт. * [[Балаҕан ыйын 29]] — Үөрүүлээх быһыыга-майгыга [[Петербург|Санкт-Петербурга]] бастакы трамвай суола аһыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[Кучеров Василий Максимович]], 1956 — 1963 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. * [[Тохсунньу 20]] — [[Абаҕыыныскай|Кудрин-Абаҕыыныскай Архыып Георгиевич]] - поэт, тылбаасчыт. * [[Тохсунньу 22]] — [[Кедрин Дмитрий Борисович|Дмитрий Кедрин]] — нуучча сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Сүрүн идэтинэн — суруналыыс. * [[Ыам ыйын 7]] — [[Андреев Владимир Николаевич|Владимир Андреев]] — РСФСР уонна Саха АССР наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, биология дуоктара, профессор (өлб. [[1987]]). * [[Ыам ыйын 9]] — [[Күннүк Уурастыырап]], Новиков Владимир Михайлович - саха норуотун поэта. * [[Ыам ыйын 27]] — Амма [[Абаҕа]]тыгар аатырбыт олоҥхоһут, тойуксут [[Нохсоров Устин Гаврильевич|Устин Нохсоров]]. 1938 сыллаахха дьыалаҕа эриллэ сылдьыбыта, баартыйатыттан уһуллубута. Буруйа дакаастаммакка хаайыыттан тахсыбыта, ол эрээри бүтэһиктээх реабилитация 1992 сыллаахха эрэ оҥоһуллубута (1951 с. өлб.). * [[Бэс ыйын 12]] — [[Краснояров Клавдий Карпович]] (12.06.1907—23.09.1943) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). * [[Бэс ыйын 18]] — [[Варлам Шаламов]] (1982 өлб.), ГУЛаг туһунан аатырбыт кэпсээннэри суруйбут киһи. * [[От ыйын 6]] — [[Фрида Кало]], [[Мексика]] уруhуйдьута * [[Атырдьах ыйын 30]] — [[Джон Мокли]] — [[АХШ]] физигэ уонна инженерэ, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ. * [[Балаҕан ыйын 25]] — [[Васильев Сергей Степанович]] - Борогонский (1907 - 1975), поэт, публицист уонна очеркист. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Канаев Никита Петрович]] (27.09.1907—23.10.1987) — филология билимин кандидата. * [[Алтынньы 27]] — [[Убрятова Елизавета Ивановна |Елизавета Ивановна Убрятова]] (27.10.1907—04.03.1990) — филология билимин доктора, профессор, * [[Сэтинньи 1]] — [[Асямов Сергей Александрович]] (01.11.1907—30.04.1942) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (20.06.1942), майор. * [[Сэтинньи 10]] — [[Шуб Теодор Абрамович]] — филолог чинчийээччи == Өлбүттэр == [[Категория:1907]] ng5pcbp0zdc6vt4q4gt9cpgko955hiy 430222 430221 2026-08-16T05:51:08Z Ojkhol 24881 /* Бэс ыйа */ 430222 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1907}} {{Сыллар|1907}} '''1907''' сыл. == Туох буолбута == === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 6]] — [[Мария Монтессори]] Римҥэ оробуочайдар оҕолоругар бастакы оскуолатын уонна уһуйаанын арыйбыт. === Олунньу === * [[Олунньу 9]] — Лондоҥҥа "Кирдээх хаамыы" буолбут, Дьахталлар быыбардыыр бырааптарын наассыйалыы сойууһа (NUWSS) тэрийбит бастакы бөдөҥ аахсыйата. * [[Олунньу 25]] — [[Сабахаттин Али]] — [[Туурактар|турок]] суруйааччыта, бэйиэт, учуутал. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 15]] — [[Финляндия]] [[түмэн]]игэр бастакы быыбар буолбут (ол саҕана Финляндия Арассыыйа импиэрийэтин иһинэн улуу княжество статустааҕа). * [[Кулун тутар 27]] — [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайга кэлбит уонна күбүрүнээтэр буолбут. === Муус устар === * [[Муус устар 7]] сыллаахха [[Күлүмнүүр]] Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утаран, «Якутский край» хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыт. * [[Муус устар 10]] — Пётр Столыпин Дуумаҕа сир реформатын былаанын кэпсээбит. * [[Муус устар 25]] — сахалар култуураларын сөргүтүү туһунан дакылааты Петрограакка национальнай территориальнай учууталлар сойуустарын учредительнай сийиэһигэр [[Николаев Виктор|Виктор Николаев]] аахпыт. Кини Байыаннай медицинскэй академия устудьуона эбит. Бу дакылаат кэлин [[1916]] с. «Якутские вопросы» хаһыакка бэчээттэммитэ. * [[Муус устар 28]] — "Якутский край" хаһыат наборщига [[Алампа|Алампа Соппуруонап]] бүтүн олоҕун тапталын Евдокия Яковлеваны ойох ылар. Бу кэмҥэ Алампа сайын аайы Булуҥҥа Кирилэ Дабыыдап балыктыыр биригээтэтигэр суруксуттуур эбит. Эһиилигэр борокуотунан Булуҥҥа чугаһаан иһэн улахан тыалга түбэһэллэр, баарсаҕа тимирэн эрэр дьону быыһыы сылдьан хат дьахтар дэҥнэнэр, онно оҕо куотар. Бу ыал оҕоломмотохторо. Уһулуччулаах бэйиэт элбэх хоһооно Дуунньатыгар анаммыта. [[Гоголева (Яковлева) Евдокия Константиновна|Евдокия Константиновна]] 1971 сыллаахха 80 сааһын туолан баран өлбүтэ. * [[Муус устар 30]] — Лондоҥҥа [[РСДРП]] V сийиэһэ аһыллыбыт. Большевиктар уонна меньшевиктэр бииргэ ыыппыт тиһэх сийиэстэрэ. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 10]] — Арассыыйа импиэрийэтин миниистирдэрин сэбиэтин бэрэстээтэлэ [[Пётр Столыпин]] Госдуумаҕа аатырбыт тылларын эппит: «Эһиги улуу аймалҕаҥҥа дьулуһаҕыт, оттон биһиги — улуу Арассыыйаҕа». * [[Ыам ыйын 23]] — [[Финляндия]] [[Түмэн]]э бастакы мунньаҕыгар мустубут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Норвегия]]ҕа дьахталлар быыбардыыр бырааптарын ассоциацията дьахталлар түмэн (парламент) быыбарыгар кытталларын ситиспит. * [[Бэс ыйын 16]] — Арассыыйаҕа [[II Государственнай дуума]] ыһыллыбыт (маны "Третьеиюньский переворот" диэн ааттаабыттара, ыраахтааҕы сокуонунан дууманы ыһар бырааба суох этэ). Бу Дуумаҕа саха дьокутааттара талыллар кыахтаахтара, быыбар от ыйын 15 күнүгэр буолуохтааҕа, Саха уобалаһыттан 16 быыбардааччы (выборщик) талыллыбыта, онтон аҕыһа саха этэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Ону переворот сотон таһаарбыта. Быыбар саҥа сокуонунан, Орто Азия, Саха сирин уонна сорох атын омук оройуоннарын омуктара быыбартан туоратыллыбыттара. * [[Бэс ыйын 26]] — Айанньыт, географ, этнограф, суруйааччы [[Арсеньев Владимир Клавдиевич|Владимир Арсеньев]] [[Уссури (өрүс)|Уссури]]га иккис эспэдииссийэтин саҕалаабыт. Кини суруйбут кинигэтинэн аатырбыт дьоппуон режиссера [[Акира Куросава]] "Дерсу Узала" диэн киинэни устубута. === От ыйа === * [[От ыйын 1]] (уруккуннан бэс ыйын 18) — [[Афанасьев Николай Егорович|Николай Афанасьев]] диэн саха учууталын аатыгар нууччалыы уонна сахалыы тахсар «Якутский край» — «Саха дойдута» хаһыакка көҥүл бэриллибит. Бу хаһыат Саха сирин аан бастакы легальнай демокрааттыы хаһыата этэ. Бастакы нүөмэрэ [[от ыйын 14]] күнүгэр (уруккунан 1 күнүгэр) тахсыбыта. Сүрүн таһаарааччылар Афанасьев, көскө сылдьар болдьоҕо түмүктэммит эсер [[Сабунаев Михаил Васильевич|Михаил Сабунаев]] уонна гимназия учуутала В.В. Жаров этилэр. Бастакы эрэдээктэринэн Бүлүүттэн төрүттээх [[Корякин Семен Алексеевич|Семен Корякин]] буолбута. Хаһыаты бэчээттиир массыынаны атыылаһарга үбү атыыһыт [[Кушнарев Петр Апексимович|Петр Кушнарев]] уонна [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Баһылай Никифоров (Күлүмнүүр)]] биэрбиттэрэ<ref>Н.Е. Афанасьев. О дореволюционных газетах, в которых я принимал участие. — Рукописный фонд ЯФ СО АН СССР. Отдел истории, оп. 40, д. 1. — С. 1 — 2</ref>. * [[От ыйын 16]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] статистикаҕа кэмитиэтэ Кэмпэндээйи тууһун чинчийэр соруктаах эспэдииссийэни [[Сунтаар]]га ыытар туһунан быһаарыы ылыммыт<ref>https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241219155711/https://new.nlrs.ru/day-on-the-calendar |date=2024-12-19 }}</ref>. * [[От ыйын 17]] — [[Санкт-Петербург]]а нуучча-дьоппуон сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Өрүттэр бэйэ-бэйэлэрин сирдэрин былдьаспат, [[Кытай]] тутулуга суоҕун ытыктыыр, [[Манчжурия]]ны нуучча уонна дьоппуон сабыдыаллыыр сирдэригэр араарар (хоту өттө Арассыыйа киэнэ, соҕуруу өттө — [[Япония]]), [[Кэриэйэ]]ни Япония анал интэриэстээх сиринэн ааҕар, оттон [[Монголия]]ны Арассыыйа анал интэриэстээх сиринэн ааҕар туһунан сөбүлэспиттэр. * [[От ыйын 27]] — [[Кэмпэндээйи]] тууһун үөрэтэр сыаллаах [[Драверт Петр Людвигович|Петр Драверт]] уонна П. Оленин Дьокуускайтан [[Сунтаар улууһа|Сунтаарга]] эспэдииссийэҕэ аттаммыттар. * [[От ыйын 29]] — Роберт Баден-Пауэлл [[Англия]]ҕа Браунси арыыга оҕолорго анаан бастакы [[скауттар]] лааҕырдарын арыйбыт. Бу лааҕыр скауттар хамсааһыннарын саҕалаабыта. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 26]] — [[Күлүмнүүр]] «Манчаары түөкүн» пьесата аан бастаан бэчээттэнэн тахсыбыт. * [[Атырдьах ыйын 31]] — [[Улуу Британия]], [[Арассыыйа]] уонна [[Франция]] ''Антанта'' диэн союз төрүттээбиттэр. Кинилэр [[Германия]], [[Австро-Венгрия]] уонна [[Италия]] ''Үс өрүттээх союзтарын'' утары холбоспуттара. Сотору кэминэн бу икки бөлөх [[Аан дойду бастакы сэриитэ|Аан дойду бастакы сэриитигэр]] харсыспыта. === Балаҕан ыйа === * [[Балаҕан ыйын 5]] ([[Юлиан халандаара|урукку стиилинэн]] атырдьах ыйын 23) — [[Күлүмнүүр]] Саха сиригэр холуобунай буруйдаахтары көскө ыытары утаран "[[Якутский край (хаһыат)|Якутский край]]" хаһыакка ыстатыйа таһааттарбыт. * [[Балаҕан ыйын 29]] — Үөрүүлээх быһыыга-майгыга [[Петербург|Санкт-Петербурга]] бастакы трамвай суола аһыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[Кучеров Василий Максимович]], 1956 — 1963 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ. * [[Тохсунньу 20]] — [[Абаҕыыныскай|Кудрин-Абаҕыыныскай Архыып Георгиевич]] - поэт, тылбаасчыт. * [[Тохсунньу 22]] — [[Кедрин Дмитрий Борисович|Дмитрий Кедрин]] — нуучча сэбиэскэй бэйиэтэ, тылбаасчыт. Сүрүн идэтинэн — суруналыыс. * [[Ыам ыйын 7]] — [[Андреев Владимир Николаевич|Владимир Андреев]] — РСФСР уонна Саха АССР наукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата, биология дуоктара, профессор (өлб. [[1987]]). * [[Ыам ыйын 9]] — [[Күннүк Уурастыырап]], Новиков Владимир Михайлович - саха норуотун поэта. * [[Ыам ыйын 27]] — Амма [[Абаҕа]]тыгар аатырбыт олоҥхоһут, тойуксут [[Нохсоров Устин Гаврильевич|Устин Нохсоров]]. 1938 сыллаахха дьыалаҕа эриллэ сылдьыбыта, баартыйатыттан уһуллубута. Буруйа дакаастаммакка хаайыыттан тахсыбыта, ол эрээри бүтэһиктээх реабилитация 1992 сыллаахха эрэ оҥоһуллубута (1951 с. өлб.). * [[Бэс ыйын 12]] — [[Краснояров Клавдий Карпович]] (12.06.1907—23.09.1943) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1944). * [[Бэс ыйын 18]] — [[Варлам Шаламов]] (1982 өлб.), ГУЛаг туһунан аатырбыт кэпсээннэри суруйбут киһи. * [[От ыйын 6]] — [[Фрида Кало]], [[Мексика]] уруhуйдьута * [[Атырдьах ыйын 30]] — [[Джон Мокли]] — [[АХШ]] физигэ уонна инженерэ, ENIAC электроннай көмпүүтэр оҥорооччулартан биирдэстэрэ. * [[Балаҕан ыйын 25]] — [[Васильев Сергей Степанович]] - Борогонский (1907 - 1975), поэт, публицист уонна очеркист. * [[Балаҕан ыйын 27]] — [[Канаев Никита Петрович]] (27.09.1907—23.10.1987) — филология билимин кандидата. * [[Алтынньы 27]] — [[Убрятова Елизавета Ивановна |Елизавета Ивановна Убрятова]] (27.10.1907—04.03.1990) — филология билимин доктора, профессор, * [[Сэтинньи 1]] — [[Асямов Сергей Александрович]] (01.11.1907—30.04.1942) — лётчик, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (20.06.1942), майор. * [[Сэтинньи 10]] — [[Шуб Теодор Абрамович]] — филолог чинчийээччи == Өлбүттэр == [[Категория:1907]] g9qhapuf8riajr0gj8fiwbeufew46at 0 6321 430225 415779 2026-08-16T05:59:19Z Ojkhol 24881 /* Кулун тутар */ 430225 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1913}} {{Сыллар|1913}} '''1913''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * "Саха саҥата" сурунаалга [[Оонньуулаах Уйбаан]] "Сут ырыата" бэчээттэммит. 1910-14 сылларга Саха сиригэр улахан кураан буолбута<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях - душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 14]] (урукку ааҕыынан тохсунньу 1 күнүгэр) — [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругун]] Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: [[Боотуруускай улууһа|Боотуруус]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]]. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. === Олунньу === * [[Олунньу]] — Романов ыраахтааҕылар 300 сылларын туолалларын сибээстээн үөрүүлээх түбэлтэни бэлиэтии [[Санкт-Петербург|Санкт Петербургга]] [[Крафт И.И.]] салалталаах саха сирин делегацията тиийбит. Делегация сасстаабар киирбиттэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Сокольников П.Н.]], [[Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола|Слепцов Д.И.]] уонна [[Никифоров Василий Васильевич|Никифоров В.В.]] * [[Олунньу]] — [[Өлүөнэ|Өлүөнэттэн]] [[Сунтаар|Сунтаарга]] диэри телеграф линията үлэҕэ киирбит. * [[Олунньу 13]] — 13-с Далай-лаама [[Тибиэт]] Манчжуурдар динаастияларыттан тутулуга суоҕун туһунан биллэрбит. Бу кэнниттэн Тибиэт 40-ча сыл тутулуга суох дойду быһыытынан олорбута. * [[Олунньу 19]] — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ [[Миэксикэ]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн к.т.9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Д.И. Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка Сахалар сийиэстэрин аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат сурук туттарбыттар. Санаттахха Иккис судаарыстыбаннай дуумаҕа сахалар дьокутааттанар кыахтахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 30]] — Лондоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт, Балкаан бастакы сэриитэ түмүктэммит. [[Албания]] тутулуга суох дойду буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Дьокуускай]]га көскө [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай (Миней Губельман)]] кэргэнинээн кэлбиттэр. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Дьокуускай дьокутааттарын салайбыта, сайын Москубаҕа көспүтэ. Кремль бастакы хамыһаара буолбута, Москуба байыаннай уокуругун хамаандалыы сылдьыбыта, кэлин ССРС-ка таҥараһыттары утары үлэни тэрийбитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 10]] — [[Калифорния]]ҕа баар "Өлүү Хочотугар" [[Сир]] ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. [[2012]] сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан [[Ливия]] кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар. * [[От ыйын 11]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит. * [[От ыйын 22]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайтан Красноярскайга көһөн барбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Балкаан иккис сэриитэ]]: [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Греция]] Бухарестааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, сэриини тохтоппуттар. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] күбүрүнээтэринэн [[Михаил Пономарев]] анаммыт. Кини бу солоҕо үс аҥаар ый эрэ үлэлээбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска Рудольф Витте уонна барон Тизенгуазен үлэлээбиттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Англия]]ҕа бастакы дьэбинирбэт ыстаал уһаарыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — Онтарио штатын ([[Канаада]]) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Копенһаген|Копенгагеҥҥа]] [[Ганс Христиан Андерсен]] остуоруйаларын дьоруойугар Русалкаҕа мэҥэ туруорбуттар. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — Дьокуускайга [[Громова А.И.]] удьуордааччыларынан үбүлэммит [[таас чох|таас чоху]] көрдүүр экспедиция кэлбит. Бу экспедиция [[Сангаар|Сангаарга]] уонна [[Эдьигээн|Эдьигээҥҥэ]] таас чоҕу булбут. * [[Алтынньы 31]] — [[АХШ]] сирин-уотун байҕалтан байҕалга диэри туоруур бастакы шоссе, Линкольн шоссета, аһыллыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 1]] — [[Ford Motor Company]] бастакы конвейеры үлэлэппит. Бу технология массыына оҥоруутугар өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. * [[Ахсынньы 21]] — «New York World» ("Нью-Йорк Уорлд") хаһыакка бастакы аныгылыы ''кроссворд'' тахсыбыт, ааптара — Артур Уинн. * [[Ахсынньы 23]] — Федеральнай резервэ систиэмэтин туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ [[Вудро Вильсон]] илии баттаабыт. Мантан ыла АХШ дуоллара аан дойдуга эрэллээх харчы быһыытынан билиниллэн барбыта. == Төрөөбүттэр == * [[Томская Дария Андреевна]], олоҥхоһут. * [[Тохсунньу 20]] — [[Парахин Ефим Данилович]] (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945) * [[Тохсунньу 29]] — [[Седалищев Никифор Кирикович]] - [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] - саха суруйааччыта. * [[Олунньу 24]] — [[Петров Прокопий Устинович]] (24.02.1913—04.07.1964) — саха учуонайа, историк. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннааҕар]] саха аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыта [[Бычырдаан]]. * [[Ыам ыйын 15]] сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун [[Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ|Иккис Нөөрүктээйи]] нэһилиэгэр Саха сириттэн [[Александр Невскэй уордьана|Александр Невскай уордьанын]] бастакы кавалера [[Филатов Алексей Алексеевич|Алексей Филатов]]. * [[Бэс ыйын 23]] — [[Тьюринг Алан Матисон|Алан Тьюринг]], [[Англия]] математига уонна көмпүүтэр ньыматыктарыгар учуонайа. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Шемяков Николай Васильевич]] (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Шавкунов Георгий Иванович]] Сэбиэскэй Союз Геройа. * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Спиридонов Илья Константинович]] (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистическай Үлэ Геройа * Атырдьах ыйын 10 — [[Пак Дюнгер]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[Атырдьах ыйын 13]] — Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа [[Шавкунов Георгий Иванович|Георгий Шавкунов]] төрөөбүт. * [[Алтынньы 9]] — [[Васильев Роман Гаврильевич]], 1953 — 1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэсэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 24]] — [[Стручков Степан Никифорович|Степан Стручков]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] [[Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьабыыл нэһилиэгэр]] бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор. * [[Ахсынньы 29]] — [[Арбита|Иван Слепцов - Арбита]] (13.07.1943 өлб.) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха аатырбыт бэйиэтэ, тылбаасчыта. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 22]] — [[Фердинанд де Соссюр]] — [[Швейцария]] тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистикаҕа оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна [[структурнай лингвистика]] төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру [[XX үйэ|XX]] үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар. * [[Муус устар 15]] — [[Казаан]] куоракка бэйиэт [[Габдуллаа Тукаай]] * [[Ахсынньы 30]] — [[Пономарев М.А.]], Якутскай уобалас губернатора. [[Категория:1913]] ojpiu2z9g18d5gt43ay3ti1m0lvho6z 430226 430225 2026-08-16T06:00:32Z Ojkhol 24881 /* Кулун тутар */ 430226 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1913}} {{Сыллар|1913}} '''1913''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * "Саха саҥата" сурунаалга [[Оонньуулаах Уйбаан]] "Сут ырыата" бэчээттэммит. 1910-14 сылларга Саха сиригэр улахан кураан буолбута<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях - душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 14]] (урукку ааҕыынан тохсунньу 1 күнүгэр) — [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругун]] Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: [[Боотуруускай улууһа|Боотуруус]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]]. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. === Олунньу === * [[Олунньу]] — Романов ыраахтааҕылар 300 сылларын туолалларын сибээстээн үөрүүлээх түбэлтэни бэлиэтии [[Санкт-Петербург|Санкт Петербургга]] [[Крафт И.И.]] салалталаах саха сирин делегацията тиийбит. Делегация сасстаабар киирбиттэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Сокольников П.Н.]], [[Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола|Слепцов Д.И.]] уонна [[Никифоров Василий Васильевич|Никифоров В.В.]] * [[Олунньу]] — [[Өлүөнэ|Өлүөнэттэн]] [[Сунтаар|Сунтаарга]] диэри телеграф линията үлэҕэ киирбит. * [[Олунньу 13]] — 13-с Далай-лаама [[Тибиэт]] Манчжуурдар динаастияларыттан тутулуга суоҕун туһунан биллэрбит. Бу кэнниттэн Тибиэт 40-ча сыл тутулуга суох дойду быһыытынан олорбута. * [[Олунньу 19]] — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ [[Миэксикэ]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн к.т.9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка Сахалар сийиэстэрин аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха Иккис судаарыстыбаннай дуумаҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 30]] — Лондоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт, Балкаан бастакы сэриитэ түмүктэммит. [[Албания]] тутулуга суох дойду буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Дьокуускай]]га көскө [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай (Миней Губельман)]] кэргэнинээн кэлбиттэр. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Дьокуускай дьокутааттарын салайбыта, сайын Москубаҕа көспүтэ. Кремль бастакы хамыһаара буолбута, Москуба байыаннай уокуругун хамаандалыы сылдьыбыта, кэлин ССРС-ка таҥараһыттары утары үлэни тэрийбитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 10]] — [[Калифорния]]ҕа баар "Өлүү Хочотугар" [[Сир]] ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. [[2012]] сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан [[Ливия]] кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар. * [[От ыйын 11]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит. * [[От ыйын 22]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайтан Красноярскайга көһөн барбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Балкаан иккис сэриитэ]]: [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Греция]] Бухарестааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, сэриини тохтоппуттар. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] күбүрүнээтэринэн [[Михаил Пономарев]] анаммыт. Кини бу солоҕо үс аҥаар ый эрэ үлэлээбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска Рудольф Витте уонна барон Тизенгуазен үлэлээбиттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Англия]]ҕа бастакы дьэбинирбэт ыстаал уһаарыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — Онтарио штатын ([[Канаада]]) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Копенһаген|Копенгагеҥҥа]] [[Ганс Христиан Андерсен]] остуоруйаларын дьоруойугар Русалкаҕа мэҥэ туруорбуттар. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — Дьокуускайга [[Громова А.И.]] удьуордааччыларынан үбүлэммит [[таас чох|таас чоху]] көрдүүр экспедиция кэлбит. Бу экспедиция [[Сангаар|Сангаарга]] уонна [[Эдьигээн|Эдьигээҥҥэ]] таас чоҕу булбут. * [[Алтынньы 31]] — [[АХШ]] сирин-уотун байҕалтан байҕалга диэри туоруур бастакы шоссе, Линкольн шоссета, аһыллыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 1]] — [[Ford Motor Company]] бастакы конвейеры үлэлэппит. Бу технология массыына оҥоруутугар өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. * [[Ахсынньы 21]] — «New York World» ("Нью-Йорк Уорлд") хаһыакка бастакы аныгылыы ''кроссворд'' тахсыбыт, ааптара — Артур Уинн. * [[Ахсынньы 23]] — Федеральнай резервэ систиэмэтин туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ [[Вудро Вильсон]] илии баттаабыт. Мантан ыла АХШ дуоллара аан дойдуга эрэллээх харчы быһыытынан билиниллэн барбыта. == Төрөөбүттэр == * [[Томская Дария Андреевна]], олоҥхоһут. * [[Тохсунньу 20]] — [[Парахин Ефим Данилович]] (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945) * [[Тохсунньу 29]] — [[Седалищев Никифор Кирикович]] - [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] - саха суруйааччыта. * [[Олунньу 24]] — [[Петров Прокопий Устинович]] (24.02.1913—04.07.1964) — саха учуонайа, историк. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннааҕар]] саха аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыта [[Бычырдаан]]. * [[Ыам ыйын 15]] сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун [[Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ|Иккис Нөөрүктээйи]] нэһилиэгэр Саха сириттэн [[Александр Невскэй уордьана|Александр Невскай уордьанын]] бастакы кавалера [[Филатов Алексей Алексеевич|Алексей Филатов]]. * [[Бэс ыйын 23]] — [[Тьюринг Алан Матисон|Алан Тьюринг]], [[Англия]] математига уонна көмпүүтэр ньыматыктарыгар учуонайа. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Шемяков Николай Васильевич]] (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Шавкунов Георгий Иванович]] Сэбиэскэй Союз Геройа. * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Спиридонов Илья Константинович]] (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистическай Үлэ Геройа * Атырдьах ыйын 10 — [[Пак Дюнгер]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[Атырдьах ыйын 13]] — Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа [[Шавкунов Георгий Иванович|Георгий Шавкунов]] төрөөбүт. * [[Алтынньы 9]] — [[Васильев Роман Гаврильевич]], 1953 — 1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэсэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 24]] — [[Стручков Степан Никифорович|Степан Стручков]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] [[Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьабыыл нэһилиэгэр]] бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор. * [[Ахсынньы 29]] — [[Арбита|Иван Слепцов - Арбита]] (13.07.1943 өлб.) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха аатырбыт бэйиэтэ, тылбаасчыта. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 22]] — [[Фердинанд де Соссюр]] — [[Швейцария]] тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистикаҕа оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна [[структурнай лингвистика]] төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру [[XX үйэ|XX]] үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар. * [[Муус устар 15]] — [[Казаан]] куоракка бэйиэт [[Габдуллаа Тукаай]] * [[Ахсынньы 30]] — [[Пономарев М.А.]], Якутскай уобалас губернатора. [[Категория:1913]] 6abplqsv5cu9ukm7qttbd7y0qlrlmkh 430227 430226 2026-08-16T06:01:30Z Ojkhol 24881 /* Кулун тутар */ 430227 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1913}} {{Сыллар|1913}} '''1913''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * "Саха саҥата" сурунаалга [[Оонньуулаах Уйбаан]] "Сут ырыата" бэчээттэммит. 1910-14 сылларга Саха сиригэр улахан кураан буолбута<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях - душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 14]] (урукку ааҕыынан тохсунньу 1 күнүгэр) — [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругун]] Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: [[Боотуруускай улууһа|Боотуруус]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]]. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. === Олунньу === * [[Олунньу]] — Романов ыраахтааҕылар 300 сылларын туолалларын сибээстээн үөрүүлээх түбэлтэни бэлиэтии [[Санкт-Петербург|Санкт Петербургга]] [[Крафт И.И.]] салалталаах саха сирин делегацията тиийбит. Делегация сасстаабар киирбиттэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Сокольников П.Н.]], [[Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола|Слепцов Д.И.]] уонна [[Никифоров Василий Васильевич|Никифоров В.В.]] * [[Олунньу]] — [[Өлүөнэ|Өлүөнэттэн]] [[Сунтаар|Сунтаарга]] диэри телеграф линията үлэҕэ киирбит. * [[Олунньу 13]] — 13-с Далай-лаама [[Тибиэт]] Манчжуурдар динаастияларыттан тутулуга суоҕун туһунан биллэрбит. Бу кэнниттэн Тибиэт 40-ча сыл тутулуга суох дойду быһыытынан олорбута. * [[Олунньу 19]] — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ [[Миэксикэ]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн к.т.9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка Сахалар сийиэстэрин аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 30]] — Лондоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт, Балкаан бастакы сэриитэ түмүктэммит. [[Албания]] тутулуга суох дойду буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Дьокуускай]]га көскө [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай (Миней Губельман)]] кэргэнинээн кэлбиттэр. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Дьокуускай дьокутааттарын салайбыта, сайын Москубаҕа көспүтэ. Кремль бастакы хамыһаара буолбута, Москуба байыаннай уокуругун хамаандалыы сылдьыбыта, кэлин ССРС-ка таҥараһыттары утары үлэни тэрийбитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 10]] — [[Калифорния]]ҕа баар "Өлүү Хочотугар" [[Сир]] ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. [[2012]] сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан [[Ливия]] кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар. * [[От ыйын 11]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит. * [[От ыйын 22]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайтан Красноярскайга көһөн барбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Балкаан иккис сэриитэ]]: [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Греция]] Бухарестааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, сэриини тохтоппуттар. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] күбүрүнээтэринэн [[Михаил Пономарев]] анаммыт. Кини бу солоҕо үс аҥаар ый эрэ үлэлээбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска Рудольф Витте уонна барон Тизенгуазен үлэлээбиттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Англия]]ҕа бастакы дьэбинирбэт ыстаал уһаарыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — Онтарио штатын ([[Канаада]]) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Копенһаген|Копенгагеҥҥа]] [[Ганс Христиан Андерсен]] остуоруйаларын дьоруойугар Русалкаҕа мэҥэ туруорбуттар. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — Дьокуускайга [[Громова А.И.]] удьуордааччыларынан үбүлэммит [[таас чох|таас чоху]] көрдүүр экспедиция кэлбит. Бу экспедиция [[Сангаар|Сангаарга]] уонна [[Эдьигээн|Эдьигээҥҥэ]] таас чоҕу булбут. * [[Алтынньы 31]] — [[АХШ]] сирин-уотун байҕалтан байҕалга диэри туоруур бастакы шоссе, Линкольн шоссета, аһыллыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 1]] — [[Ford Motor Company]] бастакы конвейеры үлэлэппит. Бу технология массыына оҥоруутугар өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. * [[Ахсынньы 21]] — «New York World» ("Нью-Йорк Уорлд") хаһыакка бастакы аныгылыы ''кроссворд'' тахсыбыт, ааптара — Артур Уинн. * [[Ахсынньы 23]] — Федеральнай резервэ систиэмэтин туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ [[Вудро Вильсон]] илии баттаабыт. Мантан ыла АХШ дуоллара аан дойдуга эрэллээх харчы быһыытынан билиниллэн барбыта. == Төрөөбүттэр == * [[Томская Дария Андреевна]], олоҥхоһут. * [[Тохсунньу 20]] — [[Парахин Ефим Данилович]] (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945) * [[Тохсунньу 29]] — [[Седалищев Никифор Кирикович]] - [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] - саха суруйааччыта. * [[Олунньу 24]] — [[Петров Прокопий Устинович]] (24.02.1913—04.07.1964) — саха учуонайа, историк. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннааҕар]] саха аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыта [[Бычырдаан]]. * [[Ыам ыйын 15]] сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун [[Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ|Иккис Нөөрүктээйи]] нэһилиэгэр Саха сириттэн [[Александр Невскэй уордьана|Александр Невскай уордьанын]] бастакы кавалера [[Филатов Алексей Алексеевич|Алексей Филатов]]. * [[Бэс ыйын 23]] — [[Тьюринг Алан Матисон|Алан Тьюринг]], [[Англия]] математига уонна көмпүүтэр ньыматыктарыгар учуонайа. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Шемяков Николай Васильевич]] (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Шавкунов Георгий Иванович]] Сэбиэскэй Союз Геройа. * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Спиридонов Илья Константинович]] (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистическай Үлэ Геройа * Атырдьах ыйын 10 — [[Пак Дюнгер]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[Атырдьах ыйын 13]] — Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа [[Шавкунов Георгий Иванович|Георгий Шавкунов]] төрөөбүт. * [[Алтынньы 9]] — [[Васильев Роман Гаврильевич]], 1953 — 1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэсэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 24]] — [[Стручков Степан Никифорович|Степан Стручков]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] [[Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьабыыл нэһилиэгэр]] бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор. * [[Ахсынньы 29]] — [[Арбита|Иван Слепцов - Арбита]] (13.07.1943 өлб.) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха аатырбыт бэйиэтэ, тылбаасчыта. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 22]] — [[Фердинанд де Соссюр]] — [[Швейцария]] тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистикаҕа оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна [[структурнай лингвистика]] төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру [[XX үйэ|XX]] үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар. * [[Муус устар 15]] — [[Казаан]] куоракка бэйиэт [[Габдуллаа Тукаай]] * [[Ахсынньы 30]] — [[Пономарев М.А.]], Якутскай уобалас губернатора. [[Категория:1913]] du74vivb1nfqv376y3pvpt3de5wv1e1 430228 430227 2026-08-16T06:03:01Z Ojkhol 24881 /* Кулун тутар */ 430228 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1913}} {{Сыллар|1913}} '''1913''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * "Саха саҥата" сурунаалга [[Оонньуулаах Уйбаан]] "Сут ырыата" бэчээттэммит. 1910-14 сылларга Саха сиригэр улахан кураан буолбута<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях - душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 14]] (урукку ааҕыынан тохсунньу 1 күнүгэр) — [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругун]] Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: [[Боотуруускай улууһа|Боотуруус]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]]. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. === Олунньу === * [[Олунньу]] — Романов ыраахтааҕылар 300 сылларын туолалларын сибээстээн үөрүүлээх түбэлтэни бэлиэтии [[Санкт-Петербург|Санкт Петербургга]] [[Крафт И.И.]] салалталаах саха сирин делегацията тиийбит. Делегация сасстаабар киирбиттэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Сокольников П.Н.]], [[Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола|Слепцов Д.И.]] уонна [[Никифоров Василий Васильевич|Никифоров В.В.]] * [[Олунньу]] — [[Өлүөнэ|Өлүөнэттэн]] [[Сунтаар|Сунтаарга]] диэри телеграф линията үлэҕэ киирбит. * [[Олунньу 13]] — 13-с Далай-лаама [[Тибиэт]] Манчжуурдар динаастияларыттан тутулуга суоҕун туһунан биллэрбит. Бу кэнниттэн Тибиэт 40-ча сыл тутулуга суох дойду быһыытынан олорбута. * [[Олунньу 19]] — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ [[Миэксикэ]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн к.т.9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка Сахалар сийиэстэрин аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 30]] — Лондоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт, Балкаан бастакы сэриитэ түмүктэммит. [[Албания]] тутулуга суох дойду буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Дьокуускай]]га көскө [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай (Миней Губельман)]] кэргэнинээн кэлбиттэр. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Дьокуускай дьокутааттарын салайбыта, сайын Москубаҕа көспүтэ. Кремль бастакы хамыһаара буолбута, Москуба байыаннай уокуругун хамаандалыы сылдьыбыта, кэлин ССРС-ка таҥараһыттары утары үлэни тэрийбитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 10]] — [[Калифорния]]ҕа баар "Өлүү Хочотугар" [[Сир]] ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. [[2012]] сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан [[Ливия]] кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар. * [[От ыйын 11]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит. * [[От ыйын 22]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайтан Красноярскайга көһөн барбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Балкаан иккис сэриитэ]]: [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Греция]] Бухарестааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, сэриини тохтоппуттар. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] күбүрүнээтэринэн [[Михаил Пономарев]] анаммыт. Кини бу солоҕо үс аҥаар ый эрэ үлэлээбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска Рудольф Витте уонна барон Тизенгуазен үлэлээбиттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Англия]]ҕа бастакы дьэбинирбэт ыстаал уһаарыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — Онтарио штатын ([[Канаада]]) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Копенһаген|Копенгагеҥҥа]] [[Ганс Христиан Андерсен]] остуоруйаларын дьоруойугар Русалкаҕа мэҥэ туруорбуттар. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — Дьокуускайга [[Громова А.И.]] удьуордааччыларынан үбүлэммит [[таас чох|таас чоху]] көрдүүр экспедиция кэлбит. Бу экспедиция [[Сангаар|Сангаарга]] уонна [[Эдьигээн|Эдьигээҥҥэ]] таас чоҕу булбут. * [[Алтынньы 31]] — [[АХШ]] сирин-уотун байҕалтан байҕалга диэри туоруур бастакы шоссе, Линкольн шоссета, аһыллыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 1]] — [[Ford Motor Company]] бастакы конвейеры үлэлэппит. Бу технология массыына оҥоруутугар өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. * [[Ахсынньы 21]] — «New York World» ("Нью-Йорк Уорлд") хаһыакка бастакы аныгылыы ''кроссворд'' тахсыбыт, ааптара — Артур Уинн. * [[Ахсынньы 23]] — Федеральнай резервэ систиэмэтин туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ [[Вудро Вильсон]] илии баттаабыт. Мантан ыла АХШ дуоллара аан дойдуга эрэллээх харчы быһыытынан билиниллэн барбыта. == Төрөөбүттэр == * [[Томская Дария Андреевна]], олоҥхоһут. * [[Тохсунньу 20]] — [[Парахин Ефим Данилович]] (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945) * [[Тохсунньу 29]] — [[Седалищев Никифор Кирикович]] - [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] - саха суруйааччыта. * [[Олунньу 24]] — [[Петров Прокопий Устинович]] (24.02.1913—04.07.1964) — саха учуонайа, историк. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннааҕар]] саха аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыта [[Бычырдаан]]. * [[Ыам ыйын 15]] сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун [[Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ|Иккис Нөөрүктээйи]] нэһилиэгэр Саха сириттэн [[Александр Невскэй уордьана|Александр Невскай уордьанын]] бастакы кавалера [[Филатов Алексей Алексеевич|Алексей Филатов]]. * [[Бэс ыйын 23]] — [[Тьюринг Алан Матисон|Алан Тьюринг]], [[Англия]] математига уонна көмпүүтэр ньыматыктарыгар учуонайа. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Шемяков Николай Васильевич]] (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Шавкунов Георгий Иванович]] Сэбиэскэй Союз Геройа. * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Спиридонов Илья Константинович]] (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистическай Үлэ Геройа * Атырдьах ыйын 10 — [[Пак Дюнгер]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[Атырдьах ыйын 13]] — Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа [[Шавкунов Георгий Иванович|Георгий Шавкунов]] төрөөбүт. * [[Алтынньы 9]] — [[Васильев Роман Гаврильевич]], 1953 — 1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэсэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 24]] — [[Стручков Степан Никифорович|Степан Стручков]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] [[Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьабыыл нэһилиэгэр]] бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор. * [[Ахсынньы 29]] — [[Арбита|Иван Слепцов - Арбита]] (13.07.1943 өлб.) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха аатырбыт бэйиэтэ, тылбаасчыта. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 22]] — [[Фердинанд де Соссюр]] — [[Швейцария]] тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистикаҕа оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна [[структурнай лингвистика]] төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру [[XX үйэ|XX]] үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар. * [[Муус устар 15]] — [[Казаан]] куоракка бэйиэт [[Габдуллаа Тукаай]] * [[Ахсынньы 30]] — [[Пономарев М.А.]], Якутскай уобалас губернатора. [[Категория:1913]] eaox97veyht9dxc1vowtfmemsn7att0 430231 430228 2026-08-16T06:22:48Z Ojkhol 24881 /* Кулун тутар */ 430231 wikitext text/x-wiki {{alsonumber|1913}} {{Сыллар|1913}} '''1913''' сыл. == Туох буолбута == === Күнэ-дьыла чопчулана илик эбэтэр биллибэт === * "Саха саҥата" сурунаалга [[Оонньуулаах Уйбаан]] "Сут ырыата" бэчээттэммит. 1910-14 сылларга Саха сиригэр улахан кураан буолбута<ref>{{Ыстатыйа|заглавие=В песнях - душа народа|издание=Якутские народные песни|автор=Ойунская С.П.|год=1988|страницы=3-9|автор издания=народные песни в переводе Александра Плитченко|место=Якутск|издательство=Якутское книжное издательство}}</ref>. === Тохсунньу === * [[Тохсунньу 14]] (урукку ааҕыынан тохсунньу 1 күнүгэр) — [[Дьокуускай уокуругун улуустара|Дьокуускай уокуругун]] Боотуруус улууһа икки улууска хайытыллыбыт: [[Боотуруускай улууһа|Боотуруус]] уонна [[Таатта улууһа|Таатта]]. Таатта улууһугар Алдан, Тыараһа, 2-с Дьохсоҕон, 1-кы Игидэй, 1-кы Дьохсоҕон, Уус-Амма, Дьүлэй, 1-кы Хайахсыт, 4-с Дьохсоҕон, 2-с Игидэй, 3-с Дьохсоҕон уонна Күнээйи, барыта 12 нэһилиэк киирбит. Ол эбэтэр саҥа улууска 4219 дууһа, 2113 үлэһит бэриллибит, эр киһитэ - 4434, дьахтара - 4313. === Олунньу === * [[Олунньу]] — Романов ыраахтааҕылар 300 сылларын туолалларын сибээстээн үөрүүлээх түбэлтэни бэлиэтии [[Санкт-Петербург|Санкт Петербургга]] [[Крафт И.И.]] салалталаах саха сирин делегацията тиийбит. Делегация сасстаабар киирбиттэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Сокольников П.Н.]], [[Слепцов Дмитрий Иванович - Бачыгыратар уола|Слепцов Д.И.]] уонна [[Никифоров Василий Васильевич|Никифоров В.В.]] * [[Олунньу]] — [[Өлүөнэ|Өлүөнэттэн]] [[Сунтаар|Сунтаарга]] диэри телеграф линията үлэҕэ киирбит. * [[Олунньу 13]] — 13-с Далай-лаама [[Тибиэт]] Манчжуурдар динаастияларыттан тутулуга суоҕун туһунан биллэрбит. Бу кэнниттэн Тибиэт 40-ча сыл тутулуга суох дойду быһыытынан олорбута. * [[Олунньу 19]] — Педро Ласкуран 45 эрэ мүнүүтэҕэ [[Миэксикэ]] бэрэсидьиэнэ буолбут. Бу аан дойду рекорда. === Кулун тутар === * [[Кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн к.т.9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. === Ыам ыйа === * [[Ыам ыйын 30]] — Лондоннааҕы сөбүлэҥҥэ илии баттаммыт, Балкаан бастакы сэриитэ түмүктэммит. [[Албания]] тутулуга суох дойду буолбут. === Бэс ыйа === * [[Бэс ыйын 14]] — [[Дьокуускай]]га көскө [[Ярославскай Емельян Михайлович|Емельян Ярославскай (Миней Губельман)]] кэргэнинээн кэлбиттэр. 1917 сыллаахха Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн Дьокуускай дьокутааттарын салайбыта, сайын Москубаҕа көспүтэ. Кремль бастакы хамыһаара буолбута, Москуба байыаннай уокуругун хамаандалыы сылдьыбыта, кэлин ССРС-ка таҥараһыттары утары үлэни тэрийбитэ. === От ыйа === * [[От ыйын 10]] — [[Калифорния]]ҕа баар "Өлүү Хочотугар" [[Сир]] ньууругар саамай үрдүк температура бэлиэтэммит — +56.7 °C. [[2012]] сыллаахха диэри саамай үрдүк температуранан [[Ливия]] кумах куйаарыгар бэлиэтэммит +58,2 °C ааҕыллара, ол эрээри бу кээмэйдээһини чопчута суох диэн быһаарбыттар. * [[От ыйын 11]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит. * [[От ыйын 22]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] Дьокуускайтан Красноярскайга көһөн барбыт. === Атырдьах ыйа === * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Балкаан иккис сэриитэ]]: [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]], [[Черногория]] уонна [[Греция]] Бухарестааҕы эйэ сөбүлэҥэр илии баттаан, сэриини тохтоппуттар. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Саха уобалаһа|Саха уобалаһын]] күбүрүнээтэринэн [[Михаил Пономарев]] анаммыт. Кини бу солоҕо үс аҥаар ый эрэ үлэлээбит. Кини кэнниттэн бу дуоһунаска Рудольф Витте уонна барон Тизенгуазен үлэлээбиттэрэ. * [[Атырдьах ыйын 13]] — [[Англия]]ҕа бастакы дьэбинирбэт ыстаал уһаарыллыбыт. * [[Атырдьах ыйын 17]] — Онтарио штатын ([[Канаада]]) үөрэхтээһин департаамена француз тылынан үөрэтиини боппут. * [[Атырдьах ыйын 23]] — [[Копенһаген|Копенгагеҥҥа]] [[Ганс Христиан Андерсен]] остуоруйаларын дьоруойугар Русалкаҕа мэҥэ туруорбуттар. === Алтынньы === * [[Алтынньы 1]] — Дьокуускайга [[Громова А.И.]] удьуордааччыларынан үбүлэммит [[таас чох|таас чоху]] көрдүүр экспедиция кэлбит. Бу экспедиция [[Сангаар|Сангаарга]] уонна [[Эдьигээн|Эдьигээҥҥэ]] таас чоҕу булбут. * [[Алтынньы 31]] — [[АХШ]] сирин-уотун байҕалтан байҕалга диэри туоруур бастакы шоссе, Линкольн шоссета, аһыллыбыт. === Ахсынньы === * [[Ахсынньы 1]] — [[Ford Motor Company]] бастакы конвейеры үлэлэппит. Бу технология массыына оҥоруутугар өрөбөлүүссүйэ оҥорбута. * [[Ахсынньы 21]] — «New York World» ("Нью-Йорк Уорлд") хаһыакка бастакы аныгылыы ''кроссворд'' тахсыбыт, ааптара — Артур Уинн. * [[Ахсынньы 23]] — Федеральнай резервэ систиэмэтин туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ [[Вудро Вильсон]] илии баттаабыт. Мантан ыла АХШ дуоллара аан дойдуга эрэллээх харчы быһыытынан билиниллэн барбыта. == Төрөөбүттэр == * [[Томская Дария Андреевна]], олоҥхоһут. * [[Тохсунньу 20]] — [[Парахин Ефим Данилович]] (20.01.1913—08.04.1997) Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945) * [[Тохсунньу 29]] — [[Седалищев Никифор Кирикович]] - [[Дьүөгэ Ааныстыырап]] - саха суруйааччыта. * [[Олунньу 24]] — [[Петров Прокопий Устинович]] (24.02.1913—04.07.1964) — саха учуонайа, историк. * [[Муус устар 15]] — Үөһээ Бүлүү [[Балаҕаннаах нэһилиэгэ (Үөһээ Бүлүү улууһа)|Балаҕаннааҕар]] саха аатырбыт [[хапсаҕай]]дьыта [[Бычырдаан]]. * [[Ыам ыйын 15]] сыллаахха Өлүөхүмэ улууһун [[Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ|Иккис Нөөрүктээйи]] нэһилиэгэр Саха сириттэн [[Александр Невскэй уордьана|Александр Невскай уордьанын]] бастакы кавалера [[Филатов Алексей Алексеевич|Алексей Филатов]]. * [[Бэс ыйын 23]] — [[Тьюринг Алан Матисон|Алан Тьюринг]], [[Англия]] математига уонна көмпүүтэр ньыматыктарыгар учуонайа. * [[Ыам ыйын 19]] — [[Шемяков Николай Васильевич]] (19.05.1913—08.07.1967) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ. * [[Атырдьах ыйын 9]] — [[Шавкунов Георгий Иванович]] Сэбиэскэй Союз Геройа. * [[Атырдьах ыйын 10]] — [[Спиридонов Илья Константинович]] (10.08.1913—10.10.1975) — Социалистическай Үлэ Геройа * Атырдьах ыйын 10 — [[Пак Дюнгер]] — Социалистыы Үлэ Дьоруойа. * [[Атырдьах ыйын 13]] — Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа [[Шавкунов Георгий Иванович|Георгий Шавкунов]] төрөөбүт. * [[Алтынньы 9]] — [[Васильев Роман Гаврильевич]], 1953 — 1956 сыллардаахха Саха АССР Совминын бэрэсэдээтэлэ. * [[Сэтинньи 24]] — [[Стручков Степан Никифорович|Степан Стручков]] — [[Мэҥэ-Хаҥалас улууһа|Мэҥэ-Хаҥалас улууһун]] [[Дьабыыл нэһилиэгэ (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа)|Дьабыыл нэһилиэгэр]] бастакынан комбайны, локомотивы, электрическэй мотуордаах миэлиҥсэни үлэлэппит туруу улэһит, бастакы тракторист, электрик уонна рационализатор. * [[Ахсынньы 29]] — [[Арбита|Иван Слепцов - Арбита]] (13.07.1943 өлб.) — XX үйэ бастакы аҥаарыгар олорон, айан-тутан ааспыт саха аатырбыт бэйиэтэ, тылбаасчыта. == Өлбүттэр == * [[Олунньу 22]] — [[Фердинанд де Соссюр]] — [[Швейцария]] тыл үөрэхтээҕэ, Женева лингвистикаҕа оскуолатын саҕалааһыныгар семиология уонна [[структурнай лингвистика]] төрүттэрин укпут киһи. Фердинанд де Соссюру [[XX үйэ|XX]] үйэтээҕи лингвистика "аҕатынан" ааттыыллар. * [[Муус устар 15]] — [[Казаан]] куоракка бэйиэт [[Габдуллаа Тукаай]] * [[Ахсынньы 30]] — [[Пономарев М.А.]], Якутскай уобалас губернатора. [[Категория:1913]] c3put5sqrs8xwi9e3vp5xlm6d8elgox 0 7548 430229 427752 2026-08-16T06:03:44Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430229 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 81-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 82-c күнэ). Сыл бүтүө 284 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ООН}} — [[Уу ресурсаларын аан дойдутааҕы күнэ]] * Таксист аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/3021/ Международный день таксиста] // Calend.ru.</ref>. Бу күн 1907 сыллаахха Лондоҥҥа счетчиктаах таксиилар баар буолбуттар. * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Балтика байҕалын күнэ]] * {{Флагификация|Ииндийэ}} — Бихар штаат күнэ, 1912 сыллаахха Бихар Бенгалияттан араарыллан туспа сир буолбут * {{флагификация|Казахстан}}, {{флагификация|Албания}}, {{флагификация|Азербайджан}}, {{флагификация|Пакистан}}, {{флагификация|Туркменистан}}, {{флагификация|Иран}}, {{флагификация|Россия}} ([[Дагестан]], [[Башкортостан]], [[Татарстан]] уо.д.а.) уо.д.а. — [[Наурыз]] * {{Флагификация|Лаос}} — Норуот баартыйатын күнэ * {{Флагификация|Ливан}}, {{Флагификация|Иордания}} — Араб лигатын күнэ * {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} — Эмансипация күнэ (Кулуттааһыны суох гыныы күнэ) == Түбэлтэлэр == * [[106]] — [[Аравия Петрея]] диэн Рим импиэрийэтин провинциятыгар [[Бостра эрата]] саҕаламмыт. * [[1312]] — Франция хоруола [[Филипп IV Кэрэ]] ирдэбилинэн Климент V паапа [[Тамплиердар уордьаннара|Тамплиердар уордьаннарын]] уураппыт. * [[1622]] — Алгонкин биис уустара Джеймстаун холуонньатыгар ([[Вирджиния (штаат)|Вирджиния штаат]]) олохсуйбут англичаннар үс гыммыт биирдэрин өлөртөөбүттэр — 347 киһини. * [[1654]] — Москубаҕа [[Богдан Хмельницкэй]] посольствота Запорожье казаактарын статустарын быһаартара кэлбит. * [[1739]] — Надир шаах Ииндийэҕэ [[Дели]] куораты ылбыт уонна халаабыт. * [[1772]] — [[Англия]]ҕа кулуттааһыны боппуттар. * [[1873 сыл|1873]] — Испания дойдутун мунньаҕа [[Пуэрто-Рико]]ҕа кулуттааһыны суох гыммыт. * [[1893]] — Саха сирин губернатора Бүлүүгэ мунньах ыыппыт, онно [[араҥ]] ыарыһахтары Бүлүүттэн 15-18 биэрэстэлээх сиргэ, түҥ тайҕа быыһыгар, холуонньаны олохтооһун туһунан боппуруос көрүллүбүтэ. Ол бириэмэҕэ ыарыһахтарга анаан 9 балаҕан тутуллубута. Москубаттан үс сиэстэрэ — Соколова, Гладушкина, Немкова кэлэннэр ыарыһахтары көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Кэнники эбии таҥара дьиэтэ тутуллубута. Холуонньа фермалааҕа, онно уон ынах баарын ыарыһахтар бэйэлэрэ көрөллөрө. Холуонньа көҥүл сиэртибэлээһин харчытынан үбүлэнэрэ. Саха уобалаһыттан бүтүннүүтүттэн ыарыһахтары булан, Бүлүүтээҕи лепрозорийга илдьэллэрэ. * [[1895]] — Парижка бастакы киинэ көрдөрүүтэ буолбут. Ини-бии Люмьердар «Оробуочайдар фабрикаттан тахсаыылара» диэн киинэни көрөдөрбүттэр. Анаан ыҥырылллыбыт көрөөччүлэр фабрикаттан тахсан иһэр оробуочайдары көрбүттэр. * [[1913]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка Сахалар сийиэстэрин аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. * [[1937]] — [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосов]] Киргизия обкуомун VIII пленумугар обкуом бастакы сэкиритээринэн талыллар. Бу күннэргэ V Суһал бүтүн киргиистэр Сэбиэттэрин сийиэһэ түмүктэнэр. Бу сийиэскэ Максим Кирович салалтатынан Киргизскай ССР Конституцията ылыллар. Онон Аммосов Киргизия судаарыстыбалаах буолуутугар сүдү улахан суолталаах киһинэн ааҕыллар. * [[1935]] — Персия [[Ираан]] диэн ааттанар буолбут. * [[1940]] сыллаахха Саха госудаарственнай тыйаатырыгар "Ньургун Боотур" диэн ааттаах музыкальнай драма аан бастаан көстүбүт. Либреттотын [[Суорун Омоллоон]], муузукатын [[Марк Жирков]] уонна [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]] суруйбуттар, [[Местников Василий Васильевич|Василий Местников]] туруоруута. * [[1943]] — Фашистар 118-с шуцманшафт-батальоннара Белорусияҕа Хатынь дэриэбинэ олохтоохторун тыыннаахтыы уоттаан өлөрбүттэр. * [[1945]] — Эгиипэт Каирыгар [[Араб Лигата]] тэриллибит. * [[1963]] — «[[Битлз]]» бөлөх «Please Please Me» диэн ааттаах бастакы альбомун таһаарбыт. * [[1966]] — Усуйаана оройуонун «Усуйаана» сопхуоһун кыыл иитээччитэ [[Аммосова Матрена Ивановна|Матрена Аммосова]] (12.03.1930 төр.), Бүлүү оройуонун Степан Аржаков аатынан колхуос ньирэй көрөөччүтэ [[Протопопов Петр Иванович|Петр Протопопов]], уонна Сунтаар оройуонун «Элгээйи» сопхуос биригэдьиирэ [[Андреев Дмитрий Гаврильевич|Дмитрий Андреев]] (27.10.1912 төр.) [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]] буолбуттар. * [[1992 сыл|1992]] — [[Албания]]ҕа Демокрааттыы партия дойду түмэнин быыбарыгар кыайбыт. * [[2002]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын дьаһалынан [["Ытык аҕа" Бэлиэ|«Ытык аҕа» Бэлиэ]] олохтоммут. * [[2020]] — [[Ииндийэ]] премьер-миниистирэ Нарендра Моди [[COVID-19]] тарҕаныытын бохсор соруктаах комендантскай чааһы биллэрбит. == Төрөөбүттэр == * [[1394]] — [[Улугбек]], бастаан Самарканд баһылыга, кэлин Тимуридтар импиэрийэлэрин баһылыга, астроном уонна математик (1449 өлб.). [[Тамерлан|Тимур]] улахан уолун улахан уола этэ. * [[1917]] — [[Афанасьев Виктор Фёдорович|Виктор Афанасьев — Алданскай]] (17.12.1993 өлб.) — сатирик-бэйиэт, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Алтаай кыраайын Хомсомуолун бириэмийэтин лауреата. * [[1927]] — Чурапчы улууһугар [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар]] нэһилиэгэр [[Лыткина Анастасия Петровна|Анастасия Лыткина]] (1989 өлб.) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа. == Өлбүттэр == * [[1832]] — [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте|Гете]] (Johann Wolfgang von Goethe, 1749.08.28 төр.) — ньиэмэс улуу суруйааччыта. * [[2024]] — [[Шишигин Егор Спиридонович|Егор Шишигин]], биллиилээх түмэл үлэһитэ, түмэлдьит-учуонай, 100-тэн тахса ыстатыйа ааптара, Арассыыйа түмэллэрин сойууһун бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, доцент. СӨ Ытык кырдьаҕастарын сүбэтин чилиэнэ. РФ уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 22]] 2k2p5r6dpjo1vfzvtrvt92fbv69vonr 430230 430229 2026-08-16T06:22:09Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430230 wikitext text/x-wiki '''Кулун тутар 22''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 81-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 82-c күнэ). Сыл бүтүө 284 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ООН}} — [[Уу ресурсаларын аан дойдутааҕы күнэ]] * Таксист аан дойдутааҕы күнэ<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/3021/ Международный день таксиста] // Calend.ru.</ref>. Бу күн 1907 сыллаахха Лондоҥҥа счетчиктаах таксиилар баар буолбуттар. * [[Билэ:Earth flag PD.jpg|25px]] [[Балтика байҕалын күнэ]] * {{Флагификация|Ииндийэ}} — Бихар штаат күнэ, 1912 сыллаахха Бихар Бенгалияттан араарыллан туспа сир буолбут * {{флагификация|Казахстан}}, {{флагификация|Албания}}, {{флагификация|Азербайджан}}, {{флагификация|Пакистан}}, {{флагификация|Туркменистан}}, {{флагификация|Иран}}, {{флагификация|Россия}} ([[Дагестан]], [[Башкортостан]], [[Татарстан]] уо.д.а.) уо.д.а. — [[Наурыз]] * {{Флагификация|Лаос}} — Норуот баартыйатын күнэ * {{Флагификация|Ливан}}, {{Флагификация|Иордания}} — Араб лигатын күнэ * {{Флагификация|Пуэрто-Рико}} — Эмансипация күнэ (Кулуттааһыны суох гыныы күнэ) == Түбэлтэлэр == * [[106]] — [[Аравия Петрея]] диэн Рим импиэрийэтин провинциятыгар [[Бостра эрата]] саҕаламмыт. * [[1312]] — Франция хоруола [[Филипп IV Кэрэ]] ирдэбилинэн Климент V паапа [[Тамплиердар уордьаннара|Тамплиердар уордьаннарын]] уураппыт. * [[1622]] — Алгонкин биис уустара Джеймстаун холуонньатыгар ([[Вирджиния (штаат)|Вирджиния штаат]]) олохсуйбут англичаннар үс гыммыт биирдэрин өлөртөөбүттэр — 347 киһини. * [[1654]] — Москубаҕа [[Богдан Хмельницкэй]] посольствота Запорожье казаактарын статустарын быһаартара кэлбит. * [[1739]] — Надир шаах Ииндийэҕэ [[Дели]] куораты ылбыт уонна халаабыт. * [[1772]] — [[Англия]]ҕа кулуттааһыны боппуттар. * [[1873 сыл|1873]] — Испания дойдутун мунньаҕа [[Пуэрто-Рико]]ҕа кулуттааһыны суох гыммыт. * [[1893]] — Саха сирин губернатора Бүлүүгэ мунньах ыыппыт, онно [[араҥ]] ыарыһахтары Бүлүүттэн 15-18 биэрэстэлээх сиргэ, түҥ тайҕа быыһыгар, холуонньаны олохтооһун туһунан боппуруос көрүллүбүтэ. Ол бириэмэҕэ ыарыһахтарга анаан 9 балаҕан тутуллубута. Москубаттан үс сиэстэрэ — Соколова, Гладушкина, Немкова кэлэннэр ыарыһахтары көрбүттэрэ-истибиттэрэ. Кэнники эбии таҥара дьиэтэ тутуллубута. Холуонньа фермалааҕа, онно уон ынах баарын ыарыһахтар бэйэлэрэ көрөллөрө. Холуонньа көҥүл сиэртибэлээһин харчытынан үбүлэнэрэ. Саха уобалаһыттан бүтүннүүтүттэн ыарыһахтары булан, Бүлүүтээҕи лепрозорийга илдьэллэрэ. * [[1895]] — Парижка бастакы киинэ көрдөрүүтэ буолбут. Ини-бии Люмьердар «Оробуочайдар фабрикаттан тахсаыылара» диэн киинэни көрөдөрбүттэр. Анаан ыҥырылллыбыт көрөөччүлэр фабрикаттан тахсан иһэр оробуочайдары көрбүттэр. * [[1913]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. * [[1937]] — [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосов]] Киргизия обкуомун VIII пленумугар обкуом бастакы сэкиритээринэн талыллар. Бу күннэргэ V Суһал бүтүн киргиистэр Сэбиэттэрин сийиэһэ түмүктэнэр. Бу сийиэскэ Максим Кирович салалтатынан Киргизскай ССР Конституцията ылыллар. Онон Аммосов Киргизия судаарыстыбалаах буолуутугар сүдү улахан суолталаах киһинэн ааҕыллар. * [[1935]] — Персия [[Ираан]] диэн ааттанар буолбут. * [[1940]] сыллаахха Саха госудаарственнай тыйаатырыгар "Ньургун Боотур" диэн ааттаах музыкальнай драма аан бастаан көстүбүт. Либреттотын [[Суорун Омоллоон]], муузукатын [[Марк Жирков]] уонна [[Литинскай Генрих Ильич|Генрих Литинскэй]] суруйбуттар, [[Местников Василий Васильевич|Василий Местников]] туруоруута. * [[1943]] — Фашистар 118-с шуцманшафт-батальоннара Белорусияҕа Хатынь дэриэбинэ олохтоохторун тыыннаахтыы уоттаан өлөрбүттэр. * [[1945]] — Эгиипэт Каирыгар [[Араб Лигата]] тэриллибит. * [[1963]] — «[[Битлз]]» бөлөх «Please Please Me» диэн ааттаах бастакы альбомун таһаарбыт. * [[1966]] — Усуйаана оройуонун «Усуйаана» сопхуоһун кыыл иитээччитэ [[Аммосова Матрена Ивановна|Матрена Аммосова]] (12.03.1930 төр.), Бүлүү оройуонун Степан Аржаков аатынан колхуос ньирэй көрөөччүтэ [[Протопопов Петр Иванович|Петр Протопопов]], уонна Сунтаар оройуонун «Элгээйи» сопхуос биригэдьиирэ [[Андреев Дмитрий Гаврильевич|Дмитрий Андреев]] (27.10.1912 төр.) [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]] буолбуттар. * [[1992 сыл|1992]] — [[Албания]]ҕа Демокрааттыы партия дойду түмэнин быыбарыгар кыайбыт. * [[2002]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин вице-президенын дьаһалынан [["Ытык аҕа" Бэлиэ|«Ытык аҕа» Бэлиэ]] олохтоммут. * [[2020]] — [[Ииндийэ]] премьер-миниистирэ Нарендра Моди [[COVID-19]] тарҕаныытын бохсор соруктаах комендантскай чааһы биллэрбит. == Төрөөбүттэр == * [[1394]] — [[Улугбек]], бастаан Самарканд баһылыга, кэлин Тимуридтар импиэрийэлэрин баһылыга, астроном уонна математик (1449 өлб.). [[Тамерлан|Тимур]] улахан уолун улахан уола этэ. * [[1917]] — [[Афанасьев Виктор Фёдорович|Виктор Афанасьев — Алданскай]] (17.12.1993 өлб.) — сатирик-бэйиэт, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Алтаай кыраайын Хомсомуолун бириэмийэтин лауреата. * [[1927]] — Чурапчы улууһугар [[Алаҕар нэһилиэгэ (Чурапчы улууһа)|Алаҕар]] нэһилиэгэр [[Лыткина Анастасия Петровна|Анастасия Лыткина]] (1989 өлб.) — саха биллиилээх ырыаһыта, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа. == Өлбүттэр == * [[1832]] — [[Йоhанн Вольфгаҥ фон Гөте|Гете]] (Johann Wolfgang von Goethe, 1749.08.28 төр.) — ньиэмэс улуу суруйааччыта. * [[2024]] — [[Шишигин Егор Спиридонович|Егор Шишигин]], биллиилээх түмэл үлэһитэ, түмэлдьит-учуонай, 100-тэн тахса ыстатыйа ааптара, Арассыыйа түмэллэрин сойууһун бөрөсүүдьүмүн чилиэнэ, устуоруйа билимин хандьыдаата, доцент. СӨ Ытык кырдьаҕастарын сүбэтин чилиэнэ. РФ уонна СӨ култуураларын үтүөлээх үлэһитэ. {{ыйдар}} [[Категория:Кулун тутар 22]] 157h77erqfbilz6xf5m2l8x3qvszuoc 0 7736 430220 416990 2026-08-16T05:47:59Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430220 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 167-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 168-c күнэ). Сыл бүтүө 198 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Арассыыйа}} — бэс ыйын үһүс баскыһыанньатыгар Мэдиссиинэ үлэһиттэрин күнэ бэлиэтэнэр. * {{Флагификация|ХНТ}} — '''Африка оҕотун күнэ''' — [[Африка]] дойдуларын оҕолорун кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга [[1991]] сыллаахтан бэлиэтэнэр күн. * {{Флагификация|ХНТ}} — Ыал иһигэр харчы ыытыһыы күнэ <ref>[https://www.un.org/ru/observances/remittances-day Международный день семейных денежных переводов | Организация Объединенных Наций]</ref>. 200 мөлүйүөн кэриҥэ үлэ миграана дьиэлэригэр харчы ыытан 800-чэ мөлүйүөн киһи олоҕун (бастатан туран оҕолор олохторун) тупсаралларыгар болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. * '''Bloomsday''' (ол аата '''Блум күнэ''') — [[Ирландия]] уһулуччулаах суруйааччытын [[Джеймс Джойс]]у ахтан ааһаллар. Суруйааччы аатырбыт [[Улисс (арамаан)|«Улисс» арамааныгар]] [[1904 сыл]] бэс ыйын 16 күнүн ойуулаабыта * {{Флагификация|Южно-Африканская Республика}} — Ыччат күнэ == Түбэлтэлэр == * [[632]] — Перс импиэрийэтигэр Йездигерд III шаах буолбут. [[Сасанидтар]] династияларын бүтэһик ыраахтааҕыта. * [[1633]] — [[Инквизиция]] суута [[Галилео Галилей]] туһунан быһаарыныы ылыммыт күнэ. Биэс хонон баран бу быһаарыыны бэйэтигэр тиэрдибиттэр. * [[1865]] — Нуучча сэриилэрэ [[Ташкент|Ташкены]] ылбыттар. * [[1903]] — «Пепси-кола» диэн аат бэлиэтэммит, «The Ford Motor Company» олохтоммут, [[Руаль Амундсен]] Арктикаҕа бастакы эспэдииссийэтэ саҕаламмыт. * [[1904 сыл|1904]] — Эуген (Ойген) Шауман диэн фиин дворянина [[Финляндия]] генерал-күбүрүнээтэрин Николай Бобриковы ытан өлөрбүт. Бобриков 1898 сыллаахтан Финляндияны салайбыта. Бу түгэни [[Джеймс Джойс|Джойс]] "Улисс" арамааныгар ахтан ааһар. * [[1907]] — Арассыыйаҕа [[II Государственнай дуума]] ыһыллыбыт (маны "Третьеиюньский переворот" диэн ааттаабыттара, ыраахтааҕы сокуонунан дууманы ыһар бырааба суох этэ). Бу Дуумаҕа саха дьокутааттара талыллар кыахтаахтара, быыбар от ыйын 15 күнүгэр буолуохтааҕа, Саха уобалаһыттан 16 быыбардааччы (выборщик) талыллыбыта, онтон аҕыһа саха этэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Ону переворот сотон таһаарбыта. * [[1921]] — Аджарскай АССР төрүттэммит. Аджаардар сорохторо мусулмааннар, сорохторо христианнар, грузин аджаар диалегынан саҥараллар. Өрөспүүбүлүкэ тэриллиитигэр улахан сабыдыалы Туурсуйа оҥорбута. * [[1922]] — [[Ньурба]] сэлиэнньэтигэр Нюрбинка үрэҕин өттүттэн Петр Павлов салалталаах 300-чэ кэриҥэ киһилээх бастаанньыстар этэрээттэрэ кэлбит. [[Наумов Василий Иванович|Василий Иванович Наумов]] салалталаах [[Ньурба]] олохтоох дружината 4 күн устата сэлиэнньэни туран биэрбэтэх. Ол кэннэ кинилэргэ көмөҕө [[З.Г. Пясталов]] хамандыырдаах Сибиир ОГПУ-тун 80-с дивизионун 48 киһилээх этэрээтэ Өлүөхүмэттэн кэлбит, бүлүмүөттээх буолан бастаанньыстары Ньурба тулатыттан судургутук үүрбүттэр. Пясталов этэрээтэ [[Ньурба]]ны босхолоон баран [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү өрүһүн]] устунан аллара айаннаабыт. * [[1940]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] бырабыыталыстыба [[Латвия]] уонна [[Эстония]] салаталарыгар сэбилэниилээх күүстэри киллэрэри көҥүллүүллэрин модьуйан ультиматум туруорбут. * [[1944]] — [[Исландия]] конституция ылыммыт. * [[1958]] — Имре Надь, Пал Малетер уонна [[Венгрия]] 1956 сыллааҕы өрө туруутун атын баһылыктара суутунан өлөрүллүбүттэр. * [[1961]] — Кировскай тыйаатырдыын Парижка гастроллуу сылдьыбыт үҥкүүһүт Рудольф Нуриев Сэбиэсэкэй Сойуустан күрээбит. * [[1963]] — "Восток-6" хараабылынан космонавт [[Валентина Терешкова]] көтөн аан дойдуга куйаарга тахсыбыт бастакы дьахтар буолбут. Баччааҥҥа диэри соҕотоҕун көппүт соҕотох дьахтар буолар. * [[1974]] — [[Сомали]]га үрдүк үөрэҕи биир сылга сабан, устудьуоннары дьону ааҕарага-суруйарга үөрэттэрэ ыыппыттар. * [[1981]] — суруйааччы [[Владимир Войнович]] «ССРС гражданинын аатын саакка-суукка киллэрэр дьайыытын иһин» сэбиэскэй гражданствотын суох гыммыттар. * [[1983]] — [[Юрий Андропов|Андропов Юрий Владимирович]] ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлэ буолбут. * [[1996]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнин быыбара. 1991 сыллаахха талыллыбыт бэрэсидьиэн болдьоҕо бүппүтүнэн ыытыллыбыт. Хас да киһи кыттыбыта, сүрүн хандьыдааттарынан [[Борис Ельцин]], [[Геннадий Зюганов]] уонна [[Александр Лебедь |Александр Лебедь]] буолбуттара. * [[2012]] — [[Кытай]] бастакы тайконавт дьахтара Лю Ян куйаарга көппүт. == Төрөөбүттэр == * [[1723]] — [[Адам Смит]], Британия — бөлүһүөк уонна экэнэмиис. Экэниэмикэҕэ харчы суолтатын дьэҥкэтик арыйан көрдөрбүтэ. * [[1754]] — [[Салават Юлаев]] (1800 өлб.), башкиир бэйиэтэ уонна дьоруойа, [[Пугачев Емельян|Емельян Пугачёв]] атаһа. * [[1868]] — [[Курнатовскай Виктор Константинович|Виктор Курнатовскай]] — өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи, Дьокуускайга көскө сылдьан [[1904]] сыллаахха [[Романовка]] диэн устуоруйаҕа биллибит сэбилэниилээх утарсыыны тэрийбитэ. * [[1960]] — [[Быганова Вера Ивановна|Вера Быганова]] — [[Чурапчы улууһа|Чурапчы]] [[Соловьев (нэһилиэк)|Соловьев]] диэн нэһилиэгиттэн төрүттээх сахалыы тиэрминнэри чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1970]] — [[Семенов Григорий Трофимович|Григорий Семенов]] (27.02.1903 төр.) — геолог, 1957-1969 сылларга Саха сиринээҕи Геология сулууспатын сүрүн геолога. [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]], Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. * [[1989]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Слепцов]] (28.11.1914 төр.) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа. 1940 сыллаахха Ньурбаҕа тыйаатыр тэрийбит, үйэтин тухары сыанаҕа сүүстэн тахса оруолу оонньообут киһи. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 16]] t4w7zbnveqcqbx3vqwjq5oj0t8tsp8d 430223 430220 2026-08-16T05:51:36Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430223 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 167-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 168-c күнэ). Сыл бүтүө 198 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Арассыыйа}} — бэс ыйын үһүс баскыһыанньатыгар Мэдиссиинэ үлэһиттэрин күнэ бэлиэтэнэр. * {{Флагификация|ХНТ}} — '''Африка оҕотун күнэ''' — [[Африка]] дойдуларын оҕолорун кыһалҕаларыгар болҕомто тардаары аан дойдуга [[1991]] сыллаахтан бэлиэтэнэр күн. * {{Флагификация|ХНТ}} — Ыал иһигэр харчы ыытыһыы күнэ <ref>[https://www.un.org/ru/observances/remittances-day Международный день семейных денежных переводов | Организация Объединенных Наций]</ref>. 200 мөлүйүөн кэриҥэ үлэ миграана дьиэлэригэр харчы ыытан 800-чэ мөлүйүөн киһи олоҕун (бастатан туран оҕолор олохторун) тупсаралларыгар болҕомто тардаары бэлиэтэнэр. * '''Bloomsday''' (ол аата '''Блум күнэ''') — [[Ирландия]] уһулуччулаах суруйааччытын [[Джеймс Джойс]]у ахтан ааһаллар. Суруйааччы аатырбыт [[Улисс (арамаан)|«Улисс» арамааныгар]] [[1904 сыл]] бэс ыйын 16 күнүн ойуулаабыта * {{Флагификация|Южно-Африканская Республика}} — Ыччат күнэ == Түбэлтэлэр == * [[632]] — Перс импиэрийэтигэр Йездигерд III шаах буолбут. [[Сасанидтар]] династияларын бүтэһик ыраахтааҕыта. * [[1633]] — [[Инквизиция]] суута [[Галилео Галилей]] туһунан быһаарыныы ылыммыт күнэ. Биэс хонон баран бу быһаарыыны бэйэтигэр тиэрдибиттэр. * [[1865]] — Нуучча сэриилэрэ [[Ташкент|Ташкены]] ылбыттар. * [[1903]] — «Пепси-кола» диэн аат бэлиэтэммит, «The Ford Motor Company» олохтоммут, [[Руаль Амундсен]] Арктикаҕа бастакы эспэдииссийэтэ саҕаламмыт. * [[1904 сыл|1904]] — Эуген (Ойген) Шауман диэн фиин дворянина [[Финляндия]] генерал-күбүрүнээтэрин Николай Бобриковы ытан өлөрбүт. Бобриков 1898 сыллаахтан Финляндияны салайбыта. Бу түгэни [[Джеймс Джойс|Джойс]] "Улисс" арамааныгар ахтан ааһар. * [[1907]] — Арассыыйаҕа [[II Государственнай дуума]] ыһыллыбыт (маны "Третьеиюньский переворот" диэн ааттаабыттара, ыраахтааҕы сокуонунан дууманы ыһар бырааба суох этэ). Бу Дуумаҕа саха дьокутааттара талыллар кыахтаахтара, быыбар от ыйын 15 күнүгэр буолуохтааҕа, Саха уобалаһыттан 16 быыбардааччы (выборщик) талыллыбыта, онтон аҕыһа саха этэ<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Ону переворот сотон таһаарбыта. Быыбар саҥа сокуонунан, Орто Азия, Саха сирин уонна сорох атын омук оройуоннарын омуктара быыбартан туоратыллыбыттара. * [[1921]] — Аджарскай АССР төрүттэммит. Аджаардар сорохторо мусулмааннар, сорохторо христианнар, грузин аджаар диалегынан саҥараллар. Өрөспүүбүлүкэ тэриллиитигэр улахан сабыдыалы Туурсуйа оҥорбута. * [[1922]] — [[Ньурба]] сэлиэнньэтигэр Нюрбинка үрэҕин өттүттэн Петр Павлов салалталаах 300-чэ кэриҥэ киһилээх бастаанньыстар этэрээттэрэ кэлбит. [[Наумов Василий Иванович|Василий Иванович Наумов]] салалталаах [[Ньурба]] олохтоох дружината 4 күн устата сэлиэнньэни туран биэрбэтэх. Ол кэннэ кинилэргэ көмөҕө [[З.Г. Пясталов]] хамандыырдаах Сибиир ОГПУ-тун 80-с дивизионун 48 киһилээх этэрээтэ Өлүөхүмэттэн кэлбит, бүлүмүөттээх буолан бастаанньыстары Ньурба тулатыттан судургутук үүрбүттэр. Пясталов этэрээтэ [[Ньурба]]ны босхолоон баран [[Бүлүү (өрүс)|Бүлүү өрүһүн]] устунан аллара айаннаабыт. * [[1940]] — [[ССРС|сэбиэскэй]] бырабыыталыстыба [[Латвия]] уонна [[Эстония]] салаталарыгар сэбилэниилээх күүстэри киллэрэри көҥүллүүллэрин модьуйан ультиматум туруорбут. * [[1944]] — [[Исландия]] конституция ылыммыт. * [[1958]] — Имре Надь, Пал Малетер уонна [[Венгрия]] 1956 сыллааҕы өрө туруутун атын баһылыктара суутунан өлөрүллүбүттэр. * [[1961]] — Кировскай тыйаатырдыын Парижка гастроллуу сылдьыбыт үҥкүүһүт Рудольф Нуриев Сэбиэсэкэй Сойуустан күрээбит. * [[1963]] — "Восток-6" хараабылынан космонавт [[Валентина Терешкова]] көтөн аан дойдуга куйаарга тахсыбыт бастакы дьахтар буолбут. Баччааҥҥа диэри соҕотоҕун көппүт соҕотох дьахтар буолар. * [[1974]] — [[Сомали]]га үрдүк үөрэҕи биир сылга сабан, устудьуоннары дьону ааҕарага-суруйарга үөрэттэрэ ыыппыттар. * [[1981]] — суруйааччы [[Владимир Войнович]] «ССРС гражданинын аатын саакка-суукка киллэрэр дьайыытын иһин» сэбиэскэй гражданствотын суох гыммыттар. * [[1983]] — [[Юрий Андропов|Андропов Юрий Владимирович]] ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн бэрэстээтэлэ буолбут. * [[1996]] — Арассыыйа бэрэсидьиэнин быыбара. 1991 сыллаахха талыллыбыт бэрэсидьиэн болдьоҕо бүппүтүнэн ыытыллыбыт. Хас да киһи кыттыбыта, сүрүн хандьыдааттарынан [[Борис Ельцин]], [[Геннадий Зюганов]] уонна [[Александр Лебедь |Александр Лебедь]] буолбуттара. * [[2012]] — [[Кытай]] бастакы тайконавт дьахтара Лю Ян куйаарга көппүт. == Төрөөбүттэр == * [[1723]] — [[Адам Смит]], Британия — бөлүһүөк уонна экэнэмиис. Экэниэмикэҕэ харчы суолтатын дьэҥкэтик арыйан көрдөрбүтэ. * [[1754]] — [[Салават Юлаев]] (1800 өлб.), башкиир бэйиэтэ уонна дьоруойа, [[Пугачев Емельян|Емельян Пугачёв]] атаһа. * [[1868]] — [[Курнатовскай Виктор Константинович|Виктор Курнатовскай]] — өрөбөлүүссүйэни тэрийээччи, Дьокуускайга көскө сылдьан [[1904]] сыллаахха [[Романовка]] диэн устуоруйаҕа биллибит сэбилэниилээх утарсыыны тэрийбитэ. * [[1960]] — [[Быганова Вера Ивановна|Вера Быганова]] — [[Чурапчы улууһа|Чурапчы]] [[Соловьев (нэһилиэк)|Соловьев]] диэн нэһилиэгиттэн төрүттээх сахалыы тиэрминнэри чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1970]] — [[Семенов Григорий Трофимович|Григорий Семенов]] (27.02.1903 төр.) — геолог, 1957-1969 сылларга Саха сиринээҕи Геология сулууспатын сүрүн геолога. [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа]], Гражданскай сэрии кыттыылааҕа. * [[1989]] — [[Слепцов Марк Дмитриевич |Марк Слепцов]] (28.11.1914 төр.) — Саха АССР норуодунай артыыһа, РСФСР норуодунай артыыһа. 1940 сыллаахха Ньурбаҕа тыйаатыр тэрийбит, үйэтин тухары сыанаҕа сүүстэн тахса оруолу оонньообут киһи. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 16]] 4wa2kp7b4uraq4w8bh8du1llqpiqh5i 0 7749 430211 425461 2026-08-16T02:26:47Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430211 wikitext text/x-wiki '''Бэс ыйын 29''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 180-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 181-c күнэ). Сыл бүтүө 185 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Тропик аан дойдутааҕы күнэ]] (Международный день тропиков) (A/RES/71/279) * {{флагификация|Арассыыйа}} — Арассыыйаҕа [[Бартыһааннар уонна подпольщиктар күннэрэ]]. 2010 сыллаахтан Брянскай уобалас дууматын көҕүлээһининэн бэлиэтэнэр. 1941—1945 сс. Аҕа дойду улуу сэриитигэр фашистары утары өстөөх тыылыгар охсуспут дьону кэриэстииллэр. * {{флагификация|Ииндийэ}} — Статистика күнэ * {{флагификация|Венесуэла}}, {{флагификация|Колумбия}}, {{флагификация|Коста-Рика}}, {{флагификация|Мальта}}, {{флагификация|Перу}}, {{флагификация|Рим}}, {{флаг штата Сан-Паулу}} [[Сан-Паулу (штаат)|Сан-Паулу]], {{флагификация|Чили}}, {{флагификация|Испания}} — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). * {{флагификация|Нидерланд}} — Бэтэрээннэр күннэрэ * {{флагификация|НКР}} — Ийэ дойду иһин охтубуттар күннэрэ<ref>[http://www.panarmenian.net/rus/world/news/50652/В_Степанакерте_отметили_День_павших_за_Родину В Степанакерте отметили День павших за Родину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802111858/http://www.panarmenian.net/rus/world/news/50652/%D0%92_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%83 |date=2019-08-02 }}</ref> * {{флагификация|Сейшел арыылара}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1976 сыллаахха) * {{флагификация|Эквадор}} — Инженер күнэ == Түбэлтэлэр == * [[1444]] — [[Скандербег]] Албанияҕа саба түспүт [[Осмаан Импиэрийэтэ|осмааннар]] сэриилэрин Торвиолл хочотугар үлтүрүппүт. * [[1807]] — Нуучча-туурак сэриитэ: адмирал Дмитрий Сенявин осмааннар флоттарын [[Афон]] аттынааҕы кыргыһыыга үлтүрүппүт. * [[1917]] — урукку ааҕыынан бэс ыйын 16 — "[[Саха аймах]]" култуурунай сырдатар уопсастыба тэриллибит. * [[1922]] — [[Ефим Курашов]] хамандыырдаах кыһыл этэрээт [[Майа]] сэлиэнньэтин ылбыт. * [[1928]] — [[Иркутскай]]тан [[Дьокуускай]]га үөрүүлээх быһыыга-майгыга бастакы көтөр аал кэлбит. 8 миэстэлээх "Моссовет" диэн ууга түһэр гидроплан [[Иркутскай]] - [[Жигалово]] - [[Усть-Кут]] - [[Киренскай (куорат)|Киренскай]] - [[Бодойбо]] - [[Витим (бөһүөлэк)|Витим]] - [[Өлүөхүмэ (куорат)|Өлүөхүмэ]] - [[Дьокуускай]] холонон көрүү маршрутунан көтөн кэлбит. Мантан ыла регулярнай рейстэр саҕаламмыттар. Бу иннинэ [[Дьокуускай]]тан Москубаҕа айан ыйтан ордук, онтон саас суол алдьаннаҕына икки ыйтан ордук буолар эбит. Ол иһин Саха сирин салалтата көтөр аалынан сырыы аһылларын [[1923]] сыллаахтан ыла туруорсубут. * [[1934]] — Саха АССР Норуотун хамыһаардарын Сэбиэтин (СНК) «Учууталлар үөрэхтэрин кэтэхтэн үрдэтинэр институуттарын тэрийии туһунан» диэн уурааҕа тахсыбыт. * [[1938]] — [[Барахов Исидор Никифорович|Исидор Бараахап]] дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола суруллубут. Олунньу 3 күнүгэр хаайыллыбыт эрээри, архыыпка баар дьыалаҕа ол кэнниттэн 146 хонук иһигэр туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук Е. Алексеев суруйар. * [[1945 сыл|1945]] — Сэбиэскэй Сойуус Чехословакияҕа киирэр Карпатскай Русь диэн сири бэйэтигэр холбообут, Украина састаабыгар киллэрбит. * [[1958]] — [[Бразилия]] аан бастаан [[футбол]]га аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. Билиҥҥи туругунан [[Бразилия]] аан дойду чөмпүйэнээттэригэр биэс төгүл бастаабыта, бу курдук көрдөрүүлээх атын дойду суох. * [[1964]] — Телевизор дистанционнай пульта айыллыбыт. * [[1971 сыл|1971]] — «Союз-11» хараабыл түһээри атмосфераҕа киирэн иһэн саахалламмыт, үс космонавт өлбүт. Георгий Добровольскай, Владислав Волков уонна Виктор Пацаев — космос куйаарыгар өлбүт бастакы дьон. * [[1974 сыл|1974]] — үҥкүүһүт [[Михаил Барышников]] Кировскай тыйаатыр [[Канаада]]ҕа гастроллуу сырыттаҕына Сэбиэскэй Сойуустан күрээбит. * [[1976 сыл|1976]] – Сейшел арыылара [[Холбоһуктаах Хоруоллук]]тан тутулуга суох буолбуттар. * [[1984]] — «Якутуглестрой» кэмбинээт биригэдьииригэр [[Михеев Михаил Алексеевич|Михаил Михеевкэ]] [[Социалистыы Үлэ Дьоруойа|Социалистыы Үлэ Дьоруойун]] аата иҥэриллибит. * [[1995]] — "Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былаастарын уорганнарын ыккардыгар дьаһайар предметтэрин уонна боломуочуйаларын араартыыр туһунан сөбүлэҥҥэ" илии баттаммыт. Маны таһынан бырабыыталыстыбалар ыккардыларыгар бу сөбүлэҥҥэ олоҕурар араас хайысхалаах (экэниэмикэҕэ, бүддьүөккэ, айылҕа хостонор баайыгар, тас ситимнэргэ, айылҕа харыстабылыгар уо.д.а.) 15 сөбүлэҥ түһэрсиллибит. Бу сөбүлэҥнэри бэлэмниир үлэни [[Власов Василий Михайлович|Василий Власов]] салайбыт. * [[2007]] — [[АХШ]]-га [[Apple]] хампаанньа бастакы мобильнай [[төлөппүөн]]э, [[iPhone]], атыыга тахсыбыт. * [[2012]] — [[Дьокуускай_(аэропорт)|Дьокуускай аэропордугар]] 17,5 тыһ. кв. м. иэннээх саҥа терминал арыллыбыт. Аэропорт комфорт уонна куттал суох буолуутунан "С" кылаастаах ирдэбилгэ хоруйдуур буолбут, оттон дьону аһарыытын кыаҕа чааска 700 пассажирга диэри улааппыт. == Төрөөбүттэр == * [[1900]] — [[Антуан де Сент-Экзюпери]], боронсуус бэйиэтэ уонна лүөччүгэ (1944 өлб.). * [[1916]] — [[Тулааһынап Пантелеймон Яковлевич|Пантелеймон Тулааһынап]] (1949 сылга өлбүт), бэйиэт. * [[1937]] — [[Комраков Герман Никандрович|Герман Комраков]], композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. * [[1946]] — Иннокентий Голиков, физикаҕа уонна математикаҕа билим дуоктара, РФ норуотун үөрэҕириитин туйгуна, 1994-1996 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ миниистирэ, [[ХИФУ|СГУ]] педагогическай институтугар ректорынан өр сылларга үлэлээбитэ. == Өлбүттэр == * [[1934]] — [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскай]] (25.10.1858 төр.) — лингвист, этнограф, фольклорист, [[ССРС]] наукаларын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ (1931). Нуучча географияны чинчийэр обществотын этнография отделениетын секретээрэ, [[сахалар]] уонна [[эбэҥкилэр]] этнографияларын тустарынан үлэлэр ааптарадара, бастакы фундаментальнай саха тылын тылдьытын оҥорбут киһи. * [[1989]] — [[Стрекаловскай Михаил Михайлович|Михаил Стрекаловскай]] (04.02.1914 төр., [[Бастакы Өспөх нэһилиэгэ]], [[Уус-Алдан улууһа]]) — [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996). * [[1994]] — Нуучча тылыгар [[Гаврильева Валентина Николаевна|Валентина Гаврильева]] сэһэннэрин, [[Николай Якутскай]] "Из тьмы" сэһэнин, [[Сыромятникова Анастасия Саввична|Анастасия Сыромятникова]] "Кыыс Хотун" арамаанын тылбаастаабыт [[Ласков Иван Антонович|Иван Ласков]]. {{ыйдар}} [[Категория:Бэс ыйын 29]] cpm88uzqmxrrerlb1pde4gn17myxxsg 0 7780 430224 419616 2026-08-16T05:58:23Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430224 wikitext text/x-wiki '''От ыйын 11''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 192-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 193-c күнэ). Сыл бүтүө 173 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — [[Сир нэһилиэнньэтин күнэ]]. 1987 сыллаахха бу күн аан дойдуга дьон ахсаана 5 млрд куоһарбыт. Сиргэ киһи аһара элбээн эгэлгэ кыһалҕа үөскүөн, айылҕа иҥин айгырыан сөп диэн, бу кыһалҕаларга болҕомто тардаары ХНТ олохтообута. 2025 сылга «Сиэрдээх уонна эрэлинэн туолбут аан дойдуга эдэр дьоҥҥо баҕарар дьиэ кэргэннэрин оҥостоллорун хааччыйыы» диэн дэбиистээх. * {{Флагификация|ЕС}} — [[Сребреница олохтоохторун өлөрүү|Сребреница олохтоохторун геноцидын]] сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн<ref>[http://www.ekhokavkaza.com/a/24642014.html 11 июля в ЕC отмечают день памяти жертв геноцида жителей Сребреницы]</ref> * {{Флагификация|Аргентина}} — Бандонеон күнэ * {{Флагификация|Бельгия}} — Фламандия төрүт олохтоохторун күнэ; * {{Флагификация|Кытай}} — Байҕал күнэ * {{Флагификация|Монголия}}  ** «[[Надом]]» саҕаланар (от ыйын 11–15 күннэригэр буолар); ** [[Тутулуга суох буолуу күнэ]] ([[1921]]); * {{Флагификация|Польша}} — Украина национистарын геноцидын сиэртибэтэ буолбут Польша Иккис Өрөспүүбүлүкэтин гражданнарын ахтар күн. 1943 сыллаахха Украина националистара Волынь кыргыытын кэмигэр поляктар олорор 99 нэһилиэнньэлээх пууннарын атаакалаабыттара. * {{Флагификация|США}} — Аҥардас дьону өйүүр күн <ref>[https://konsulmir.com/den-podbadrivaniya-odinokix-v-ssha/ День подбадривания одиноких в США — Организации и консульства. Праздники, календари, выходные. Справочная информация. Анекдоты, юмор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711074301/https://konsulmir.com/den-podbadrivaniya-odinokix-v-ssha/ |date=2020-07-11 }}</ref>. * [[Сакалаат аан дойдутааҕы күнэ]] == Түбэлтэлэр == * [[1302]] — Фламандия үлэһит дьонун хомуур сэриитэ [[Франция]] аармыйатын кыайбыт. * [[1405]] — [[Кытай]] адмирала [[Чжэн Хе]] аатырбыт 7 эспэдииссийэтиттэн бастакытыгар туруммут. Кини улахан 30-ча тыһ. киһилээх эспэдииссийэлэрэ [[Соҕуруулуу-Илин Азия]] дойдуларыгар уонна [[Ииндийэ далайа|Ииндийэ далай]]ын кытылынан сылдьыбыттара. Чжэн Хе өлбүтүн кэннэ маннык эспэдииссийэлэр хатыламматахтара эрээри [[Соҕуруулуу-Илин Азия]]ҕа кытайдар киэҥник олохсуйууларыгар суол аһыллыбыта. * [[1851]] — Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарылларын туһунан быһаарыныы ылыныллыбыт: "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит. Онон 1852 сыл [[тохсунньу 13]] (урукку истиилинэн тохсунньу 1) күнүттэн Саха сирэ Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут. * [[1913]] — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут [[Крафт Иван Иванович|Иван Крафт]] уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит. * [[1918]] — [[Иркутскай]] чехословактар илиилэригэр киирбитэ, ити кэнниттэн үрүҥ гвардеецтар Уус-Куту, Киренскэйи ылбыттара. Салгыы Саха сирэ барыта саҥа былааска бэриммитэ. Өрөбөлүүссүйэ кыттыылаахтара (ол иһигэр хомуньуустар) тутуллан сорохторо Иркутскайга хаайыыга утаарыллыбыттара. * [[1921]] — Монгуол норуотун аармыйата Кыһыл Аармыйа көмөтүнэн [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]] оккупааннарын уонна нуучча үрүҥнэрин кыайан [[Монголия]]ҕа былааһы ылбыт. * [[1922]] — атыыһыт [[Кушнарев Петр Апексимович|Петр Кушнарев]] Чурапчыга ыстааптанан олорор ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ, Саха уобалаһын салайааччытыгар Петр Куликовскайга Эмиэрикэттэн суругар Саха сирин уопсастыбаннаһын көрдөһүүтүн толорон үбүнэн көмөлөһүөх буолбут. * [[1933]] — ''Наркотик хонтуруолугар дойдулар ыыкардыларынааҕы конвенция'' сокуоннай буолбут. Кэлин [[1961]] сыллаахха [[ХНТ]] кэмпириэнсийэтигэр ''Наркотиктарга биир кэлим конвенциянан'' солбуллубута. * [[1935 сыл|1935]] — [[Былатыан Ойуунускай]] билим хандьыдаатыгар диссэртээссийэтин көмүскээн сахалартан бастакы көмүскэммит лингвист учуонай буолбут. * [[1947]] — [[Алдан уокуруга]] ликвидацияламмыт. * [[1946]] — [[ССРС]]-ка бастакы, аан дойдуга иккис [[Саратов]] — [[Москуба]] магистральнай газопровод үлэҕэ киирбит. Манан [[Москуба]]ҕа кэлбит гаас икки электростанцияҕа оттук буолбута. * [[1972]] — [[Саахымат|Саахымакка]] аан дойду чөмпүйүөнэ [[Борис Спасскай]] уонна ол титулу былдьаһааччы [[Бобби Фишер]] ыккардыларыгар матч бастакы онньуута саҕаламмыт. * [[2000]] — Амма улууһугар СӨ бырабыыталыстыбатын уураҕынан [[Амма (эркээйи сир)|"Амма"]] диэн 735 430 га иэннээх эркээйи сир ({{lang-ru|ресурсный резерват}}) тэриллибит. * [[2021 сыл|2021]] — [[Ричард Брэнсон]] аан бастакыннан бэйэтин хараабылынан космоска тахсыбыт көннөрү киһи буолбут. == Төрөөбүттэр == * [[1873]] сыллаахха урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр (аныгыннан от ыйын 11 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча хаһаагын дьиэ кэргэнигэр [[Староватов Пётр Хрисанфович|Пётр Староватов]] төрөөбүт. Бу киһи [[Бүлүү (куорат)|Бүлүүгэ]] учууталлыы олорон 1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска бастакы 4 Үлэ дьоруойдарыттан биирдэстэрэ буолбута. * [[1915]] — [[Решетников Петр Михайлович|Петр Решетников]] (1960 өлб.) — [[Саха тыйаатыра|Саха тыйаатырын]] артыыһа, киинэ артыыһа, [[РСФСР]] уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа. * [[1937]] — [[Хатылаев Михаил Михайлович|Михаил Хатылаев]] — устуоруйа доктора, профессор. * [[1939]] — [[Литвинов Игорь Александрович|Игорь Литвинов]] — СӨ үтүөлээх артыыһа, концертмейстер. == Өлбүттэр == * [[1979]] — [[Кондаков Николай Алексеевич|Николай Кондаков]] (1920 төр.) — [[Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа]], [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа, суруналыыс, араадьыйа эрэдээктэрэ. * [[2004]] — [[Тенишев Эдхям Рахимович|Эдхям Тенишев]] (1921 төр.) – тюрколог, РАН тыл үөрэҕин үнүстүүтүн ураал-алтаай тылларын салаатын сэбиэдиссэйэ, «Сэбиэскэй тюркология» сурунаал уонна «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» элбэх туомнаах таһаарыы кылаабынай эрэдээктэрэ. {{ыйдар}} [[Категория:От ыйын 11]] 8iog9mfcody6lkj67ch8o66hpsp7w4o 0 7884 430238 420647 2026-08-16T08:07:58Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430238 wikitext text/x-wiki '''Атырдьах ыйын 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 228-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 229-c күнэ). Сыл бүтүө 137 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Габон}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (икки күн бэлиэтэнэр). Францияттан 1960 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр тутулуга суох буолбута * {{Флагификация|Доминиканская Республика}} — [[Өрөспүүбүлүкэ сөргүтүллүбүт күнэ]] * {{Флагификация|Италия}} — [[Сиенатааҕы Палио]] — сылга иккитэ буолар ат сүүрдүүтэ * {{Флагификация|Кипр}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1960 с.) * {{Флагификация|США}} — Салгын десааннын сэриилэрин күнэ<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-airborne-day-august-16/ NATIONAL AIRBORNE DAY - August 16 - National Day Calendar<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * {{Флагификация|Парагвай}} — Оҕо күнэ. 1869 сыллаахха Акоста-Нью аттыгар кыргыһыыга улахан аҥаара 9-15 саастаах оҕолортон турар Парагвай сэриитин Бразилия уонна Аргентина сэриилэрэ кыргыбыттар. * {{Флагификация|Япония}} — Гозан-но Окуриби (五 山 送 り 火), Киото куоракка буолар Обон бэстибээл түмүктүүр күнэ. Киото аттыгар баар хайаларга 5 баараҕай уот оттоллор. == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 1 сыл]] — Хань импиэрийэтигэр дьиҥнээхтик дойдуну салайан олорор Ван Ман былааһын бөҕөргөтөн маршал аатын ылбыт. Бу иннинэ аҕай өлбүт Ай Хань импэрээтэр оҕото суох этэ. * [[1792]] — [[Робеспьер|Максимилиан де Робеспьер]] Сокуон мунньаҕар Париж коммунатын аатыттан өрөбөлүүссүйэ трибунаалын тэрийэри ирдээбит. * [[1806]] — Селенга полкатыттан аҕыс рота Дьокуускайдааҕы уонна Охуоскайдааҕы мушкетердар полкаларын тэрийэргэ араарыллыбыттар. <!-- * [[1851]] — «Положение об управлении Якутской областью» диэн уурааҕынан [[Саха уобалаһа]] Иркутскай күбүөрүнэ састаабыттан таһаарыллыбыт уонна [[1852]] сыл тохсунньу 1 күнүттэн Илин Сибиирдээҕи генерал-губернаторство састаабыгар күбүөрүнэ бырааптаах уобалас буолбута. Чопчуланыахтаах: От ыйын 23 күнүн көр --> * [[1896]] — [[Канаада]] арҕаа өттүгэр Клондайк диэн үрэххэ кыһыл көмүс көстүбүт. Элбэх айымньыга, ол иһигэр [[Джек Лондон]] кинигэлэригэр ахтыллар «Көмүс үлүскэнэ» саҕаламмыт — сүүс тыһыынча киһи байар абылаҥар ылларан көмүс көрдүү аттаммыт. Бу күн билигин да Доусон куоратыгар киэҥник бэлиэтэнэр. * [[1891]] — Цесаревич Николай (кэлин [[Николай II]] ыараахтааҕы) 10 ыйдаах Илиҥҥи айана түмүктэммит. Бу айан кэмигэр Японияҕа сылдьан цесаревич быһылааҥҥа түбэспитэ: дьоппуон полицейскайа саабыланнан кэрдэн өлөрө сатаабыта, төбөҕө бааһырдыбыта. Аҕыйах хонугунан 23 сааһын бэлиэтээн баран Владивостокка барбыта. Японияҕа сылдьар кэмигэр илиитигэр татуировка оҥотторбута биллэр. Сорох сылдьыбыт сирдэрэ: Триест (Италия), Эгиипэт, Ииндийэ, Цейлон, Сингапур, Бангкок, Сайгон, Япония, Владивосток, Хабаровскай, Благовещенскай, Иркутскай, Кроасноярскай, Томскай, Тобольскай, Омскай, Оренбург. * [[1909]] — Дьокуускайга Георгий Седов гидрографияҕа эспэдииссийэтэ кэлбит. Салгыы Халыма төрдүгэр барбыттара. * [[1918]] — [[Байкал]] күөлүгэр Чехословак легиона уонна [[Кыһыл Аармыйа]] хараабылынан кыргыспыттар. Чехословактар түөрт гаубицалаах икки пароходтара Листвянкаттан кэлэн Мысовскай куораты уонна кыһыллар байыаннай хараабыл оҥостубут "Байкал" ледоколларын ытыалаабыттар. Түмүгэр кыһыллар "Байкал" ледоколлара тимирбит, [[Бабушкин (куорат)|Мысовскай]] порда уонна тимир суол вокзала урусхалламмыт. * [[1926]] — Бүлүү [[Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Дьөккөн]]үттэн төрүттээх [[Гоголев Степан Филиппович|Степан Гоголев]] Саха АССР юстициятын хамыһаара уонна борокуруора буолар. * [[1930 сыл|1930]] — Бастакы өҥнөөх уонна саҥалаах ойуулук тахсыбыт. Ойуулугу урут [[Уолт Дисней]]ы кытта Микки Мауһу уруһуйдаабыт Аб Айверкс (Ub Iwerks) таһаарбыта, ойуулук аата "Fiddlesticks", мусукаан баҕа туһунан. * [[1933]] — [[Тиксии]] хомотуттан байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] баран иһэр [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана штормҥа түбэспит. 6 борохуоттан биирдэстэрэ уонна 16 баарсатан улахан аҥаара тимирбиттэр. 23 киһи өлбүт. * [[1941 сыл|1941]] — "Ни шагу назад" диэн ааттаммыт 270 нүөмэрдээх омсолоох бирикээс тахсыбыт. Бу бирикээһинэн билиэҥҥэ түбэспит сэбиэскэй саллааттар бары таҥнарыахсытынан ааҕыллар буолбуттара. Кэлин ньиэмэс концлааҕырдарыттан босхолонон баран билиэҥҥэ түбэспиттэр аны сэбиэскэй лааҕырдарга ыытыллыбыттара, сорохтор ытыллыбыттара (холобур, генерааллар Качалов, Понеделин, Кириллов). Сталин өлбүтүн кэннэ бу дьон реабилитацияламмыттара. * [[1946]] — Калькуттаҕа буолбут дьалхааҥҥа 72 чаас иһигэр 4000 тахса киһини өлөрбүттэр. * [[1971]] — [[Баhрейн]] Британия протекторатыттан босхоломмут. * [[1975]] — [[Австралия]] премьер-миниистирэ Гоф Уитлам гуринджи омуктарга сирдэрин төннөрөр сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Бу омуктар сирдэрин кэлии үрүҥ дьон 19-с үйэ ортотугар былдьаабыттара. Сирдэрин төннөрөөрү 7 сыл тухары 200 ыал Уэйв-Хилл томторго мустан турууласпыттара. Бу түбэлтэ дьайыытынан 1976 сыллаахха Австралия [[Түмэн|түмэн]]э төрүт омуктар тустарынан сокуон ылыммыта, сиргэ бырааптарын бигэргэппитэ. Билигин бу күн сылын ахсын бэлиэтэнэр. * [[1989 сыл|1989]] ** Дьокуускайга мэдиссиинэ киинин тутар туһунан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕа тахсыбыт. Уураахха "Фарус", "Поленски уонна Золнер" хампаанньалар уонна Австрия "Кредитанштальт" баана ахтыллаллар. Тутуу хантараагын сыаната 895 мөл. Австрия шиллинигэр тэҥнэһэрэ ыйыллар. ** РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин ыйааҕынан Үөһээ Дьааҥы оройуонуттан араарыллан [[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн Бытантай оройуона]] үөскээбит. * [[1994]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин уурааҕынан "[[Өлүөнэ туруук хайалара]]" айылҕа паарката тэриллибит. * [[1997 сыл|1997]] — [[Томмот|Томмокко]] тимир суол кэлбит. * [[2009]] — [[Дьамайка]] сүүрүүгэ [[Усейн Болт]] [[Берлин|Берлиҥҥэ]] буолбут [[Чэпчэки атлетика]]ҕа аан дойду чөмпүйэнээтигэр 100 миэтэрэни 9:58 куоһаран аан дойду рекордун олохтообут. * [[2017]] — Аан дойдуга ртуть туттуллуутун аҕыйатар сыаллаах ''Минамата конвенцията'' күүһүгэр киирбит. * [[2025 сыл|2025]] — [[Аляска]]ҕа, Дьокуускай кэминэн сарсыарда 8 чааска Арассыыйа уонна АХШ бэрэсидьиэннэрин көрсүһүүтэ түмүктэммит. == Төрөөбүттэр == * [[1936]] — Ньурба Чаппандатыгар [[Стасов Павел Михайлович|Павел Стасов]] — Саха АССР-га спортивнай ох сааннан ытыыны киллэрбит уонна сайыннарбыт киһи. * [[1949]] — [[Шейкин Юрий Ильич|Юрий Шейкин]] — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ. * [[1975]] — [[Данилова Анна Николаевна|Анна Данилова]] — фольклорист учуонай, филология билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1977]] — [[Элвис Пресли]] — аатырбыт ырыаһыт, музыка суруйааччы. * [[1981]] — Томмокко [[Захаров Виктор Николаевич|Виктор Захаров]] (07.02.1901 төр.) — Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сири арыйбыт киһи. Амматтан төрүттээх дьон дьиэ кэргэнигэр Чекунда диэн билигин Хабаровскай кыраайга киирэр сиргэ төрөөбүтэ. * [[2006]] — [[Варламова Анастасия Николаевна|Анастасия Варламова]] (23.03.1948 төр.) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. {{ыйдар}} [[Категория:Атырдьах ыйын 16]] oe2r8nqisqde3korrzj0dqwxvx5h3jy 430240 430238 2026-08-16T08:11:50Z Ojkhol 24881 /* Төрөөбүттэр */ 430240 wikitext text/x-wiki '''Атырдьах ыйын 16''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 228-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 229-c күнэ). Сыл бүтүө 137 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Габон}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (икки күн бэлиэтэнэр). Францияттан 1960 сыл атырдьах ыйын 17 күнүгэр тутулуга суох буолбута * {{Флагификация|Доминиканская Республика}} — [[Өрөспүүбүлүкэ сөргүтүллүбүт күнэ]] * {{Флагификация|Италия}} — [[Сиенатааҕы Палио]] — сылга иккитэ буолар ат сүүрдүүтэ * {{Флагификация|Кипр}} — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1960 с.) * {{Флагификация|США}} — Салгын десааннын сэриилэрин күнэ<ref>[https://nationaldaycalendar.com/national-airborne-day-august-16/ NATIONAL AIRBORNE DAY - August 16 - National Day Calendar<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * {{Флагификация|Парагвай}} — Оҕо күнэ. 1869 сыллаахха Акоста-Нью аттыгар кыргыһыыга улахан аҥаара 9-15 саастаах оҕолортон турар Парагвай сэриитин Бразилия уонна Аргентина сэриилэрэ кыргыбыттар. * {{Флагификация|Япония}} — Гозан-но Окуриби (五 山 送 り 火), Киото куоракка буолар Обон бэстибээл түмүктүүр күнэ. Киото аттыгар баар хайаларга 5 баараҕай уот оттоллор. == Түбэлтэлэр == * [[Б. э. и. 1 сыл]] — Хань импиэрийэтигэр дьиҥнээхтик дойдуну салайан олорор Ван Ман былааһын бөҕөргөтөн маршал аатын ылбыт. Бу иннинэ аҕай өлбүт Ай Хань импэрээтэр оҕото суох этэ. * [[1792]] — [[Робеспьер|Максимилиан де Робеспьер]] Сокуон мунньаҕар Париж коммунатын аатыттан өрөбөлүүссүйэ трибунаалын тэрийэри ирдээбит. * [[1806]] — Селенга полкатыттан аҕыс рота Дьокуускайдааҕы уонна Охуоскайдааҕы мушкетердар полкаларын тэрийэргэ араарыллыбыттар. <!-- * [[1851]] — «Положение об управлении Якутской областью» диэн уурааҕынан [[Саха уобалаһа]] Иркутскай күбүөрүнэ састаабыттан таһаарыллыбыт уонна [[1852]] сыл тохсунньу 1 күнүттэн Илин Сибиирдээҕи генерал-губернаторство састаабыгар күбүөрүнэ бырааптаах уобалас буолбута. Чопчуланыахтаах: От ыйын 23 күнүн көр --> * [[1896]] — [[Канаада]] арҕаа өттүгэр Клондайк диэн үрэххэ кыһыл көмүс көстүбүт. Элбэх айымньыга, ол иһигэр [[Джек Лондон]] кинигэлэригэр ахтыллар «Көмүс үлүскэнэ» саҕаламмыт — сүүс тыһыынча киһи байар абылаҥар ылларан көмүс көрдүү аттаммыт. Бу күн билигин да Доусон куоратыгар киэҥник бэлиэтэнэр. * [[1891]] — Цесаревич Николай (кэлин [[Николай II]] ыараахтааҕы) 10 ыйдаах Илиҥҥи айана түмүктэммит. Бу айан кэмигэр Японияҕа сылдьан цесаревич быһылааҥҥа түбэспитэ: дьоппуон полицейскайа саабыланнан кэрдэн өлөрө сатаабыта, төбөҕө бааһырдыбыта. Аҕыйах хонугунан 23 сааһын бэлиэтээн баран Владивостокка барбыта. Японияҕа сылдьар кэмигэр илиитигэр татуировка оҥотторбута биллэр. Сорох сылдьыбыт сирдэрэ: Триест (Италия), Эгиипэт, Ииндийэ, Цейлон, Сингапур, Бангкок, Сайгон, Япония, Владивосток, Хабаровскай, Благовещенскай, Иркутскай, Кроасноярскай, Томскай, Тобольскай, Омскай, Оренбург. * [[1909]] — Дьокуускайга Георгий Седов гидрографияҕа эспэдииссийэтэ кэлбит. Салгыы Халыма төрдүгэр барбыттара. * [[1918]] — [[Байкал]] күөлүгэр Чехословак легиона уонна [[Кыһыл Аармыйа]] хараабылынан кыргыспыттар. Чехословактар түөрт гаубицалаах икки пароходтара Листвянкаттан кэлэн Мысовскай куораты уонна кыһыллар байыаннай хараабыл оҥостубут "Байкал" ледоколларын ытыалаабыттар. Түмүгэр кыһыллар "Байкал" ледоколлара тимирбит, [[Бабушкин (куорат)|Мысовскай]] порда уонна тимир суол вокзала урусхалламмыт. * [[1926]] — Бүлүү [[Дьөккөн нэһилиэгэ (Бүлүү улууһа)|Дьөккөн]]үттэн төрүттээх [[Гоголев Степан Филиппович|Степан Гоголев]] Саха АССР юстициятын хамыһаара уонна борокуруора буолар. * [[1930 сыл|1930]] — Бастакы өҥнөөх уонна саҥалаах ойуулук тахсыбыт. Ойуулугу урут [[Уолт Дисней]]ы кытта Микки Мауһу уруһуйдаабыт Аб Айверкс (Ub Iwerks) таһаарбыта, ойуулук аата "Fiddlesticks", мусукаан баҕа туһунан. * [[1933]] — [[Тиксии]] хомотуттан байҕалынан [[Халыма (өрүс)|Халымаҕа]] баран иһэр [[Хотугу байҕал суолун сүрүн дьаһалтата|Главсевморпуть]] караваана штормҥа түбэспит. 6 борохуоттан биирдэстэрэ уонна 16 баарсатан улахан аҥаара тимирбиттэр. 23 киһи өлбүт. * [[1941 сыл|1941]] — "Ни шагу назад" диэн ааттаммыт 270 нүөмэрдээх омсолоох бирикээс тахсыбыт. Бу бирикээһинэн билиэҥҥэ түбэспит сэбиэскэй саллааттар бары таҥнарыахсытынан ааҕыллар буолбуттара. Кэлин ньиэмэс концлааҕырдарыттан босхолонон баран билиэҥҥэ түбэспиттэр аны сэбиэскэй лааҕырдарга ыытыллыбыттара, сорохтор ытыллыбыттара (холобур, генерааллар Качалов, Понеделин, Кириллов). Сталин өлбүтүн кэннэ бу дьон реабилитацияламмыттара. * [[1946]] — Калькуттаҕа буолбут дьалхааҥҥа 72 чаас иһигэр 4000 тахса киһини өлөрбүттэр. * [[1971]] — [[Баhрейн]] Британия протекторатыттан босхоломмут. * [[1975]] — [[Австралия]] премьер-миниистирэ Гоф Уитлам гуринджи омуктарга сирдэрин төннөрөр сиэрэ-туома ыытыллыбыт. Бу омуктар сирдэрин кэлии үрүҥ дьон 19-с үйэ ортотугар былдьаабыттара. Сирдэрин төннөрөөрү 7 сыл тухары 200 ыал Уэйв-Хилл томторго мустан турууласпыттара. Бу түбэлтэ дьайыытынан 1976 сыллаахха Австралия [[Түмэн|түмэн]]э төрүт омуктар тустарынан сокуон ылыммыта, сиргэ бырааптарын бигэргэппитэ. Билигин бу күн сылын ахсын бэлиэтэнэр. * [[1989 сыл|1989]] ** Дьокуускайга мэдиссиинэ киинин тутар туһунан Саха АССР миниистирдэрин сэбиэтин уурааҕа тахсыбыт. Уураахха "Фарус", "Поленски уонна Золнер" хампаанньалар уонна Австрия "Кредитанштальт" баана ахтыллаллар. Тутуу хантараагын сыаната 895 мөл. Австрия шиллинигэр тэҥнэһэрэ ыйыллар. ** РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин ыйааҕынан Үөһээ Дьааҥы оройуонуттан араарыллан [[Эбээн-Бытантай улууһа|Эбээн Бытантай оройуона]] үөскээбит. * [[1994]] — Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэрэсидьиэнин уурааҕынан "[[Өлүөнэ туруук хайалара]]" айылҕа паарката тэриллибит. * [[1997 сыл|1997]] — [[Томмот|Томмокко]] тимир суол кэлбит. * [[2009]] — [[Дьамайка]] сүүрүүгэ [[Усейн Болт]] [[Берлин|Берлиҥҥэ]] буолбут [[Чэпчэки атлетика]]ҕа аан дойду чөмпүйэнээтигэр 100 миэтэрэни 9:58 куоһаран аан дойду рекордун олохтообут. * [[2017]] — Аан дойдуга ртуть туттуллуутун аҕыйатар сыаллаах ''Минамата конвенцията'' күүһүгэр киирбит. * [[2025 сыл|2025]] — [[Аляска]]ҕа, Дьокуускай кэминэн сарсыарда 8 чааска Арассыыйа уонна АХШ бэрэсидьиэннэрин көрсүһүүтэ түмүктэммит. == Төрөөбүттэр == * [[1936]] — Ньурба Чаппандатыгар [[Стасов Павел Михайлович|Павел Стасов]] — Саха АССР-га спортивнай ох сааннан ытыыны киллэрбит уонна сайыннарбыт киһи. * [[1949]] — [[Шейкин Юрий Ильич|Юрий Шейкин]] — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ (2023.11.05 өлб.). * [[1975]] — [[Данилова Анна Николаевна|Анна Данилова]] — фольклорист учуонай, филология билимин хандьыдаата. == Өлбүттэр == * [[1977]] — [[Элвис Пресли]] — аатырбыт ырыаһыт, музыка суруйааччы. * [[1981]] — Томмокко [[Захаров Виктор Николаевич|Виктор Захаров]] (07.02.1901 төр.) — Эмэлдьээктээҕи сүлүүдэлээх сири арыйбыт киһи. Амматтан төрүттээх дьон дьиэ кэргэнигэр Чекунда диэн билигин Хабаровскай кыраайга киирэр сиргэ төрөөбүтэ. * [[2006]] — [[Варламова Анастасия Николаевна|Анастасия Варламова]] (23.03.1948 төр.) — саха биллиилээх ырыаһыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа. {{ыйдар}} [[Категория:Атырдьах ыйын 16]] p60mb619kksx6lfsjypnkrqcymytfj8 0 8403 430245 425554 2026-08-16T10:15:02Z Ojkhol 24881 /* Өлбүттэр */ 430245 wikitext text/x-wiki '''Сэтинньи 5''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 309-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 310-c күнэ). Сыл бүтүө 56 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|ХНТ}} — Аан дойдуга [[цунами]] туһунан билиини тарҕатыы күнэ. Дойдулар ардыларынааҕы суруналыыстарын утары буруйу оҥоруу сэмэлэммэккэ хааларын тохтотуу күнэ. [[Суруналыыстары утары буруйу оҥоруу таах хааларын тохтотуу аан дойдутааҕы күнэ]]. Международный день прекращения безнаказанности за преступления против журналистов (A/RES/68/163) * {{Флагификация|Россия}}, {{Флагификация|Белоруссия}}, {{Флагификация|Армения}} — Байыаннай чуҥнааччы (разведчик) күнэ * {{Флагификация|Ииндийэ}} (Карнатака) — Канака Даса күнэ. Канака Даса (1509–1609) — аатырбыт композитор, каннада тылынан суруйбут бэйиэт, бөлөһүөк уонна мусукаан, бу күн төрөөбүт эбит * {{Флагификация|Панама}} — Колон күнэ. Бу күн 1903 сыллаахха Колон куорат олохтоохторо Колумбия аармыйатын тохтоппуттар * {{Флагификация|Филиппины}} (Негрос) — Негрос өрөбөлүүссүйэтин күнэ (Cinco de noviembre). 1898 сыллаахха Негрос диэн Пилипиин арыытыгар өрө туруу буолбут * [[Баан]]тан көһүү күнэ. Бааннар хамыыһыйаларын утары АХШ-ка бэлиэтииллэр, кэммиэрчэскэйэ суох иэстиир сойуустарга көһөргө ыҥыраллар. * Гай Фокс түүнэ ({{lang-en|Guy Fawkes Night}}) эбэтэр Кулуһун түүнэ — 1605 сыллаахха Лондоҥҥа маннык ааттаах киһини хоруолу өлөрөөрү сырыттаҕына туппуттар. Онтон ыла сылын ахсын хоруол быыһаммытын бэлиэтиир буолбуттар, өр кэмҥэ протестааннар католиктары утары тэрээһиннэрин курдук бэлиэтэнэрэ. Билигин да Британияҕа, Саҥа Зеландияҕа, Канаадаҕа түүн кулуһун оттоллор, карнавааллары тэрийэллэр. == Түбэлтэлэр == * [[1582]] — Ермак [[Сибиир]] киин куоратын Искери ылбыт. Кучум хаан утарылаһыыны салҕаары куотан биэрбит. * [[1612]] — [[Москуба]] босхолонуута. Кириэмилгэ хорҕойон олорбут [[Польша]]-[[Литва]] гарнизона нуучча ополчениетыгар бэриммит. Москубаны поляктар уонна литовецтар икки сыл устата тутан олорбуттара. * [[1732]] — [[Чукчалар]]ы уонна [[Чукотка тумул арыы|Чукоткаҕа]] олорор атын омуктары сэриилээбит майор [[Павлуцкай Дмитрий Иванович|Дмитрий Павлуцкай]] [[Анадырь|Анаадыртан]] [[Дьокуускай|Дьокуускайга]] төннүбүт. Бу барыытын устуоруктар маннык быһаараллар: Тоболлааҕы тойоно Павлуцкай олохтоохтору күүһүнэн ыраахтааҕы былааһыгар киллэрэрин боппутун, кэпсэтии эрэ түмүгэр дьаһаах хомуллуохтааҕын эппитин иһин ону быһаарса барбыт. Бу иннинэ дьаһаах төлүү сылдьар [[кэрээктэр]]и Павлуцкай кыргыбытын, онтон сылтаан хааһына ночооттоммутун туһунан үҥсүү Анаадыр хамыһаара Тарабыкинтан киирбитэ биллэр. * [[1854]] — [[Кырыым сэриитэ (1853-1856)]]: [[Инкерман кыргыһыыта]] буолбут. Инкерман аттыгар нуучча сэбилиниилээх күүстэрэ сарсыарда эрдэ өмүтүннэрэн ааҥыл бөҕөргөтүүлэригэр саба түспүттэр, аҥылычааннар 3/4 сүтүктэнэн бэринэргэ күһэллэн эрдэхтэринэ боронтуус сэриилэрэ көмөҕө кэлэн кыргыһыы хаамыытын тосту уларыппыттар. Нууччалар элбэх сүтүктээх чугуйбуттар, генераллара өлбүт. Төһө да хотторбуттарын иһин, нууччаларга бу кыргыһыы биир үтүө түмүктээх этэ: сарсыныгар союзниктар Севастопольга саба түһэр былааннара тохтубута. * [[1922]] — Генерал [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Пепеляев]] [[Ньылхан|Ньылхантан]] [[Айаан|Айааҥҥа]] кэлбит. Манна 187 доброволецтаах уонна астаах-үөллээх Вишневскай салайааччылаах хараабыл кэлиитэ Пепеляевы Дьокуускайга барар санаатын бөҕөргөппүт. * [[1926]] — ЯЦИК бэрэстээтэлэ [[Мегежекскай Михаил Васильевич|Михаил Мегежекскэй]] уонна Совнарком бэрэстээтэлэ [[Аммосов Максим Кирович|Максим Аммосов]] [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскайга]] тылдьытын түмүктээбитинэн эҕэрдэлээн тэлэгирээмэ охсубуттар. Онно [[Игидэй]] оскуолатын кини аатынан ааттыыр туһунан, тылдьыты таһаарыыга уонна Пекарскайга бэйэтигэр үп биэрэр туһунан быһаарыныы ылыныллыбытын биллэрбиттэр. * [[1930]] — [[Лондон|Лондоҥҥа]] бастакытын тэлэбиидэнньэҕэ эрэкэлээмэ-арбааһын көрдөрүллүбүт, баттах кырыйар салону көрдөрбүттэр. * [[1935]] — [[АХШ]]-ка [[Улуу Кэхтии]] (Великая Депрессия) тыҥаан турдаҕына үлэтэ суох Чарльз Дэрроу аатырбыт «Монополия» диэн остуол оонньуутун таһаарбыт. * [[1957]] — [[Болгария]] Пловдив куоракка Бунарджик томторго [[«Босхолооччулар томтордоро»]],  Сэбиэскэй босхолооччу - сэрииһит өйдөбүнньүгэ арыллыбыт. Аатырбыт "Алёша" өйдөбүнньүк. * [[1967]] — Москубаҕа Останкино телебашнята арыллыбыт. * [[1994]] — [[Анатолий Чубайс]] Арассыыйа бырабыыталыстыбатын бэрэстээтэлин бастакы солбуйаачытынан анаммыт. Бу ананыыны кытта СӨ ол саҕана көрсүбүт уустуктарын ситимнииллэр. * [[2006]] — [[Дьоппуон]] барабаанньыттарын «Кодо» бөлөҕө Дьокуускайга кэнсиэртээбит. * [[2007]] — [[Google]] хампаанньа [[Android]] диэн мобильнай операционнай систиэмэни көрдөрбүт. 2019 сыллаахха аан дойдуга уон смартфонтан аҕыһыгар Android турар эбит. * [[2008]] — [[Саха тыйаатыра|Саха Тыйаатырыгар]] учуонайдар [[Пекарскай Эдуард Карлович|Эдуард Пекарскай]] уонна [[Серошевскай, Вацлав|Вацлав Серошевскай]] үбүлүөйдэригэр аналлаах өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннаһын уонна салалтатын мунньаҕа буолбут. * [[2013]] — [[Ииндийэ]] бастакытын атын планетаҕа, [[Марс]]ка, зонд ыыппыт, зонд аата ''Мангальян''. Бу иннинэ Марсы бэйэлэрин зондтарынан чинчийбиттэрэ: [[ССРС]], [[АХШ]], [[Дьоппуон]] уонна [[Европа]]. Ону кытары [[Арассыыйа]] уонна [[ОАЭ]] ити ааттаммыт дойдулары кытары бииргэ үлэлэһэн холбоһуктаах мииссийэлэри оҥорбуттара. Кэлин 2020 сыллаахха [[Кытай]] ''Тяньвэнь-1'' диэн бэйэтин станциятын Марска ыыппыта. == Төрөөбүттэр == * [[1924]] — [[Сивцев Дмитрий Афанасьевич|Дмитрий Сивцев]] (1972 өлб.), овощевод, Ленин уордьанын кавалера, Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Ытык киһитэ. * [[1938]] — [[Васильев Николай Васильевич|Николай Васильев]] (11.04.1990 өлб.) — социолог, Саха Сирин норуоттарын социальнай сайдыыларын чинчийбит учуонай, бөлүһүөпүйэ билимин хандьыдаата. * [[1949]] — [[Друзьянов Михаил Егорович|Михаил Друзьянов]] — тустуук, спорду тэрийээччи, Саха АССР физическэй култууратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Вашингтон штат Оборн куоратын уонна Чурапчы улууһун Ытык киһитэ. * [[1968]] — [[Александр Бурнашев]] Саха эстрадатын артыыһа, пародист * [[1977]] — [[Дьяконов Николай Викторович|Николай Дьяконов]] — [[Дыгын оонньуулара|Дыгын оонньууларын]] 6 төгүллээх чөмпүйүөнэ (1998, 2002-2006), XVII [[Манчаары оонньуулара|Манчаары оонньууларын]] чөмпүйүөнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын Спартакиадатын 2 төгүллээх чөмпүйүөнэ ([[Покровскай]] 2000, [[Сунтаар]] 2007), мас тардыһыытыгар Арассыыйа 3 төгүллээх, Саха Өрөспүүбүлүкэтин 7 төгүллээх чөмпүйүөнэ, мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин успуо рдун маастара. == Өлбүттэр == * [[1879]] — [[Джеймс Клерк Максвелл]] — [[Британия]] учуонайа, физик, матымаатык уонна мэхээнньик. * [[2023 сыл|2023]] — [[Шейкин Юрий Ильич|Юрий Шейкин]] (1949.08.16 төр.) — аҕыйах ахсааннаах омуктар муусукаларын чинчийбит фольклорист учуонай, этномузыковед. АГИКИ преподавателэ, искусствоведение дуоктара, бэрэпиэссэр. {{ыйдар}} [[Категория:Сэтинньи 5]] 07ososjnaplmqz6w0wji7qyuckmt1am 0 8765 430218 424843 2026-08-16T05:42:13Z Ojkhol 24881 /* Түбэлтэлэр */ 430218 wikitext text/x-wiki '''Ахсынньы 24''' диэн [[Григориан халандаара|Григориан халандаарыгар]] сыл 358-с күнэ ([[ордук хонуктаах сыл]]га 359-c күнэ). Сыл бүтүө 7 күн баар. == Бэлиэ күннэр == * {{Флагификация|Россия}} — [[Арассыыйа сэриигэ албан аатын күнэ]] — [[Суворов Александр Васильевич|Александр Суворов]] хамаандалаах нуучча сэриитэ [[Измаилы ылыы|туурак кириэппэһин Измаилы]] 1790 с. ылбыт * {{Флагификация|Ливия}} — Тутулуга суох буолуу күнэ ([[Италия]]ттан) * {{Флагификация|Приднестровье}} — Төрүт Сокуон (Конституция) күнэ * {{Флагификация|Украина}} — [[Украина архыыбын тэрилтэлэрин күнэ|Украинаҕа архыып тэрилтэлэрин күнэ]] * Чэчиэринньик (христианствоҕа бэлиэтэнэр, саҥа истиилгэ көспөккө сылдьар сорох православнай сыаркаптартан ураты) уонна ону кытта ситимнээх күннэр: ** {{Флагификация|Исландия}} — Aðfangadagskvöld (Йоль уолаттара диэн ааттанар 13 тролль куораттарга киирэр күннэрэ) ** [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]] итальянецтара — Сэттэ балык күнэ. Сэттэ араас балыктан бүлүүдэ оҥорон малааһынныыллар (Италияҕа бэйэтигэр бу күн көннөрү балык сиир үгэс баар). ** {{Флагификация|Дания}} —Джулеафтен, {{Флагификация|Норвегия}} — Юлафтен, {{Флагификация|Швеция}} — Юлафтон ** Дьэбириэй сорох конфессиялара — Nittel Nacht ** {{Флагификация|Испания}} уонна испаан тыллаах дойдулар — Ночебуэна ** {{Флагификация|Литва}} — Кучиос, ороһооспо киэһэ дьиэ кэргэн мустан бииргэ аһыыллар. ** {{Флагификация|Финляндия}}, Турку куорат Эргэ Улахан болуоссатыгар — Ороһооспо эйэтин Декларацията ** {{Флагификация|Польша}} — Вигилия ** [[Инуиттар]] — Кувиасуквик (Саҥа дьыл), [[Аляска]]ҕа, [[Канаада]]ҕа, [[Гренландия]]ҕа уонна [[Арассыыйа]]ҕа бэлиэтииллэр == Түбэлтэлэр == * [[502]] — Кытай [[Лян]] династиятын төрүттээбит [[Сяо Янь]] ыраахтааҕы бэйэтин улахан уолун Сяо Туну нэстилиэнньигинэн анаабыт. * [[640 сыл|640]] — кини иннинээҕи Рим паапата өлбүтүн кэннэ түөрт ый буолан баран паапанан [[Иоанн IV]] талыллыбыт. * [[971]] — [[Шииттэр|шиит]] мусульмааннар бэйэ-бэйэлин кытта кыргыһыылара буолбут: [[Каир]]га сэриинэн ааҥнаан кэлбит кармааттар сэриилэрин Фатимидтар үлтүрүппүттэр. Эгиипэккэ кармааттар бастакы ааҥнаан киирилэрэ тохтообут. * [[1777]] — [[Джеймс Кук]] Киритимати арыыны арыйбыт, Ороһооспо арыыта диэн ааттаабыт. * [[1865]] — Ку-клукс-клан диэн расистыы тэрилтэ үөскээбит. * [[1900]] — кыраныысса таһыгар «Искра» бастакы нүөмэрэ тахсыбыт — РСДРП бүтүн Арассыыйатааҕы бастакы хаһыата. * [[1905]] — Арассыыйа импэрээтэрин манифеһыгар олоҕурбут "Судаарыстыбаннай Дуумаҕа быыбар туһунан" сокуон ылыллыбыт. [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Күлүмнүүр]] тэрийбит "Сахалар сойуустара" бу бастакы дуумаҕа саатар биир саха дьокутаата баар буолуохтааҕын туһунан бэйэтин программатыгар модьуйбута. Сотору кэминэн сойууһу ыспыттара, салайааччыларын хаайбыттара. 1906 сыл от ыйыгар [[Николай II]] бастакы дууманы эмиэ ыспыта<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. * [[1914 сыл|1914]] — Аан дойду бастакы сэриитин кэмигэр Ороһооспотооҕу эйэлэһии саҕаламмыт. * [[1918]] — Генерал [[Пепеляев Анатолий Николаевич|Анатолий Пепеляев]] хамаандалаах үрүҥнэр Пермь куораты ылбыттар. * [[1924]] — [[Албания]] өрөспүүбүлүкэ буолбут. * [[1939]] — [[ССРС]] үрдүнэн олохтоох Сэбиэттэр быыбардара ыытыллыбыт, саҥа [[1938]] сыллааҕы Төрүт Сокуоҥҥа (Конституцияҕа )олоҕуран судаарыстыбаннай былаас уорганнарын уларытан тэрийии түмүктэммит. * [[1942 сыл|1942]] — 24-с танковай корпус Тацинскай станцияны ылан Сталинград анныгар төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит ньиэмэстэр аармыйаларын хааччыйар сүрүн аэродрому урусхаллаабыт. ** [[РСФСР]] наркомпроһа «ё» буукубаны хайаан да туттар туһунан бирикээс таһаарбыт. * [[1951]] — [[Лиибийэ|Ливия]] Италияттан тутулуга суох буолбут. Идрис I хоруолунан биллэриллибит (Муаммар Каддафи 1969 сыллаахха бүрүстүөлүттэн түҥнэриэр диэри олорбута). * [[1958 сыл|1958]] — ССРС Үрдүкү Сэбиэтин уурааҕынан 8 сыллаах орто үөрэх баар буолбут, дойду үрдүнэн ПТУ-лар ситимнэрэ үөскээбит. * [[1979 сыл|1979]] — «Ариан» диэн космоска таһаҕас таһаарар Франция ракетата бастакытын ситиһиилээхтик көппүт. * [[1991]] — Арассыыйа Федерацията [[Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэлэрэ|ХНТ-га]] ССРС оннугар киирбит. * [[1993]] — [[Башкортостан бырааһынньыктара|Башкортостааҥҥа]] Төрүт сокуон ылыллыбыт. == Төрөөбүттэр == * [[1903]] — [[Күн Дьирибинэ]] (22.04.1970 өлб.) — саха биллиилээх бэйиэтэ, үгэһитэ, тылбаасчыт. Эдэр сылдьан Гражданскай сэриигэ саа-саадах тутан көхтөөхтүк кыттан сэбиэскэй былааһы көмүскэспитэ. Тулагы_Киллэм, Амма кыргыһыыларын кыттыылааҕа. * [[1922]] — [[Аргунов Иван Александрович|Иван Аргунов]] — (24.12.1922—27.10.1988) — Таатта Игидэйиттэн төрүттээх социолог учуонай, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр-көстөр баартыйа диэйэтэлэ, суруналыыс, устуоруйа билимин хандьыдаата. 1961—1965 сс. — «Советская Россия» хаһыат кэрэспэдьиэнэ, онтон "Кыым" уонна "Социалистическая Якутия" хаһыаттар холбоһуктаах эрэдээксийэлэрин салайбыта. * [[1924]] — [[Посельская Аксения Васильевна|Аксения Посельская]] (24.12.1924—1983) — [[Мэлдьэхси]]ттэн төрүттээх саха бастакы балерината. Кэргэнэ — биллиилээх саха бэлиитигэ [[Сюльскай Семён Семёнович|Сэмэн Сюльскай]]. * [[1935]] — [[Сосин Спиридон Спиридонович|Спиридон Сосин]], Саха сирин түмэт дьайыксыта (уопсастыба диэйэтэлэ), Саха Өрөспүүбүлүкэтин идэлээх сойуустарын сэбиэтин 1988-2004 сс. салайбыта. * [[1939]] — [[Саввинов Дмитрий Иванович|Дмитрий Саввинов]] — Ньурбаттан төрүттээх архитектор. Кини бырайыактаабыт дьиэлэрэ: ЛОРП дьиэтэ,«Якутгражданпроект» дьиэтэ (билигин АЛРОСА уонна Тутуу министиэристибэтэ), «Лена» көстүүнэй дьиэтэ (1972), Өксөкүлээх Киинэ, СГУ Мэдиссиинэ үнүстүүтэ, "Хотугу сулус" көстүүнэй дьиэ, Саха тыйаатыра уо.д.а. * [[1948]] — [[Петров Пантелеймон Пантелеймонович (Хардыы)|Пантелеймон Петров - Хардыы]] — [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһун]] [[Түбэй Дьаархан нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Түбэй Дьаархан нэһилиэгиттэн]] төрүттээх устуоруйа билимин хандьыдаата, «Азия Хотугулуу-илинин куораттара (1861—1917 сс.)» диэн тиэмэҕэ диссэртээссийэтин [[Новосибирскай]]га көмүскээбитэ. Энсикилипиэдьийэлэр эрэдээксийэлиир сэбиэттэригэр киирэр, "Якутский архив" диэн сурунаал эрэдээксийэтин кэллиэгийэтин чилиэнэ, элбэх нүөмэри эппиэттээн таһаарбыта. * [[1955]] — [[Винокурова Декабрина Михайловна|Декабрина Винокурова]] — социология билимин хандьыдаата, дассыан. Иркутскайга [[Хо Ши Мин]] аатынан үнүстүүтү бүтэрбитэ, Саха сиригэр промышленность сайдыытыгар миграция хайдах барбытын чинчийбитэ. == Өлбүттэр == * [[1974]] — [[Гоголев Захар Васильевич|Захар Гоголев]] (01.08.1911—24.12.1974) — Дүпсүн улууһун Чэриктэйигэр төрөөбүт устуоруйа билимин дуоктара. Москубаҕа үрдүк үөрэҕи бүтэрэн аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан сэриигэ ыҥырыллыбыт. Киев босхоломмутун кэннэ онно пехотнай училищеҕа преподавателлээбит. Сэрии бүппүтүн кэннэ Киевкэ нуучча уонна туурак судаарыстыбаларын сыһыаннарыгар диссэртээссийэтин көмүскээбит. 1949—1963 сс. Дьокуускайга [[Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институута|Тыл, литэрэтиирэ уонна устуоруйа Институтун]] салайбыт. {{ыйдар}} [[Категория:Ахсынньы 24]] 9l0w1sogi5t0633yfwg8929487twvxr 0 17809 430213 402933 2026-08-16T03:57:37Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430213 wikitext text/x-wiki '''Игнатьев Иван Степанович,''' (1907-1990) — ''Албан аат уордьан III истиэпэнин, «Кыһыл сулус» уордьан кавалердара, гвардия сержана, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо'', [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ|Аҕа дойду Улуу сэриитин]] кыттыылааҕа. == Олоҕун олуктара == 1907 сыллаахха [[I Бордоҥ]] нэһилиэгэр [[Сунтаар улууһа|Сунтаар улууһугар]] төрөөбүтэ. Улуу Аҕа дойду сэриитин иннинэ Элгээйи ситэтэ суох орто оскуолатыгар учууталлаабыта. Элгээйи оскуолатыгар учууталлыы сылдьан, 1942 с. сайыныгар Ийэ дойдутун көмүскэлигэр ыҥырыллан барбыта. Байыаннай бэлэмнэнии кэнниттэн, 1943 с. саҕаланыытыгар Хотугулуу-Арҕааҥҥы, онтон нөҥүө сылыгар III Прибалтийскай фроннарга сэриилэспитэ. 245-с стрелковай дивизия 411-с оһуобай сапернай батальонугар сэриилэһэн, Старай Русса, Невель, Ленинград, Псков, Рига куораттары, Эстония, Латвия сирдэрин кыр өстөөхтөртөн босхолоспута. Хорсун быһыытын иһин Кыһыл Сулус, Албан Аат I степеннээх уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыта. Батальон хорсун сапера Игнатьев И.С. уҥа илиитин бэгэччэгин сүтэрэн инбэлиит буолан, төрөөбүт дойдутугар эргиллэн кэлбитэ Сэрииттэн эргиллээт, таптыыр идэтинэн, учууталлаабытынан барбыта. Хоро, Сиэйэ, Элгээйи оскуолаларыгар учууталлаабыта<ref name=":1">Сунтаар улууһугар үөрэҕирии сайдыыта / [хомуйан оҥорон бэчээккэ бэлэмнээтилэр: И.Т.Назаров, Н.И.Алексеев ; эппиэттиир ред. М.И.Аввакумова]. – Дьокуускай : Бичик, 2009. – 272 с.</ref><ref name=":2">Кыайыыны, олоҕу уһансыбыттара: Сунтаар улууһун бочуоттаах уонна үтүөлээх үлэһит дьоно / хомуйан оҥордулар: Н.Н.Спиридонов, А.К.Васильев; эп.эрэд: Т.Н.Иванова уо.д.а. – Дьокуускай : Чопчу, 2020. – 464с.</ref> == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * ''Албан аат уордьан III истиэпэннээх  кавалера.'' * ''Аҕа Дойду Улуу сэриитин I истиэпэннээх уордьан''<ref>Память народа https://pamyat-naroda.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427073442/https://pamyat-naroda.ru/ |date=2021-04-27 }}</ref> * ''«Кыһыл сулус» уордьан кавалера.'' * Г''вардия сержана.'' * ''РСФСР оскуолаларын үтүөлээх учуутала.'' * ''Саха АССР үтүөлээх учуутала.'' * ''Сунтаар оройуонун бочуоттаах олохтооҕо''<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":0">Өлбөөдүйбэт үйэ аҥаара. М. Г. Старостин — Дьокуускай, Бичик, 1995</ref> == Кини туьунан == 1.     Никифоров Л., Үтүөлээх учуутал, хорсун буойун Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сыла. [Игнатьев Иван Степанович төрөөбүтэ 100 сылыгар анаан ахтыы] - : , //Сунтаар сонуннара. . - 2007. - Муус устар 5 күнэ-С. 2 2.     РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх учуутала Иван Степанович Игнатьев : ахтыылар / хомуйан оҥордулар: М. И.Егоров, С. И. Игнатьева. - Дьокуускай : [б.и.], 1997. - 35 с. 3.     [https://virtmyzei-ecoch.ucoz.ru/index/ignatev_ivan_stepanovich/0-42 Игнатьев Иван Степанович. Виртуальный музей МБОУ «Эльгяйская СОШ им.П.Х.Староватова”] == Сигэлэр == {{быһаарыылар}} [[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара]] [[Категория:1907 сыллаахха төрөөбүттэр]] <!-- [[Категория:194 сыллаахха өлбүттэр]]-->[[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] tc1pm26qyz9l6tm3to92dacobfe2tzd 0 20223 430233 410448 2026-08-16T06:25:10Z Ojkhol 24881 /* Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан балаҕан ыйын 14 күнэ) */ 430233 wikitext text/x-wiki '''Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ''' (Съезд инородцев Якутского округа) - Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро [[1912]] сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн [[балаҕан ыйын 7]] күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр ([[балаҕан ыйын 15]] күнүгэр) дылы [[сахалар]] сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара. Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут<ref>[http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 Сийиэс боротокуоллара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014227/http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 |date=2016-03-07 }} "Память Якутии" ситим-сир</ref>: # [[Ксенофонтов Василий Никифорович]] # Корякин Димитрий Герасимович # Лепчиков Афанасий Филиппович # [[Ларионов Михаил Прохорович]] # Филиппов Иннокентий Николаевич # Скрябыкин Николай Николаевич # Старостин Егор Егорович # Павлов Иван Филиппович # [[Ларионов Михаил Николаевич]] (староста) # Петров А. (таҥара дьиэтин старостата) # Слепцов Димитрий Иванович # [[Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)|Ларионов Кирилл Николаевич]] (кулуба) # [[Широких Алексей Дмитриевич]] # Никифоров Василий Васильевич == Талыылаах бэрэстэбиитэллэр == === Илин Хаҥалас улууһуттан === # [[Лепчиков Афанасий Филиппович]] # Лепчиков Федор Прокопьевич # Платонов Иван Еремеевич # Никифоров Гавриил Васильевич # Ларионов Михаил Николаевич # Ларионов Михаил Прохорович # Васильев Иван Гаврилович # Николаев Андрей Егорович Кинилэргэ эбии Улуус кулубата [[Ларионов Кирилл Николаевич]] уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич. === Арҕаа Хаҥалас улууһуттан === # Иванов Петр Степанович # Ксенофонтов Василий Никифорович #[[Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас)|Пудов-Петров Николай Ипполитович]] #Скрыбыкин Николай Николаевич #[[Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)|Шадрин Иван Петрович]] Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович. === Нам улууһуттан === # [[Слепцов Афанасий Спиридонович]] #[[Харитонов Василий Федорович]] #[[Попов Иван Николаевич I]] === Боотуруус улууһа === #[[Сокольников Прокопий Нестерович]], быраас #[[Шеломов Михаил Степанович]] #[[Слепцов Григорий Вонифатьевич - Балапаат баай уола]] #[[Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола|Слепцов Поликарп Иванович]] #[[Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый]] #Слепцов Михаил Нестерович #Шестаков Василий Васильевич #[[Кулаковскай Алексей Елисеевич]] #[[Оросин Роман Иванович]] Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович. === Амма улууһуттан === #[[Рязанскай Афанасий Петрович]] #Дьячковскай Иван Никитьевич === Мэҥэ улууһуттан === #Борисов Егор Михайлович #Романов Михаил Иванович #Слепцов Дмитрий Иванович Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп) === Бороҕон улууһуттан === #[[Говоров Иннокентий Степанович (Бороҕон улууһа)|Говоров Иннокентий Степанович]] #Местников Гаврил Андреевич === Байаҕантай улууһа === #Харитонов Трофим Егорович #Петров Захар Прокопьевич Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович === Дүпсүн улууһа === #Гуляев Дмитрий Михайлович #[[Афанасьев Петр Алексеевич]] === Өлүөхүмэ уокуруга === #Капитонов Андриан Егорович #Корнилов Петр Прокопьевич #[[Кылахов Николай Николаевич]] #Дягилев Тихон Иванович === Бүлүү уокуруга === #Тимофеев Николай Иванович #Андреев Савва Емельянович #Петров Иван Степанович [[Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)|Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ]] == Көрүллүбүт боппуруостар == # Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакв ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Держааватыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан #Эҕэрдэлииргэ дьокутааттары талыы туһунан # Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэстэрин-күүстэрин туһунан. # Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан === Эбии боппуруостар === #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэстилиэнньигэ Алексей Николаевич аатынан стипендия балаһыанньатын барылын уларытыы туһунан. #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии параллельнай кылаастары арыйыы туһунан #Сибиири үөрэтэр уопсастыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан. #Кумалааннар тустарынан. #Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үп булуутун туһунан. #Олорор дьиэлэри тупсарыы туһунан. == Бастакы күн == Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н.Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн [[Никифоров Василий Васильевич|В.В. Никифоровы]], кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А.Е. Капитоновы уонна [[Сокольников Прокопий Нестерович|П.Н. Сокольниковы]] талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн [[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А.Е. Кулаковскай]], Р.И. Оросин уонна П.И. Слепцов талыллыбыттар. Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут. Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт. == Иккис күнэ == Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын - талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу - туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт. == Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ) == Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. == Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 11]] күнэ) == Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт. Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт. == Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, [[балаҕан ыйын 12]]-[[балаҕан ыйын 13|13]] күннэрэ) == С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. == Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 14]] күнэ)== Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар. # # # # == Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута == == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Саха устуоруйата]] m9g7jvho30hpumwjbya4b9chp3gl2z5 430234 430233 2026-08-16T06:26:15Z Ojkhol 24881 /* Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута */ 430234 wikitext text/x-wiki '''Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ''' (Съезд инородцев Якутского округа) - Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро [[1912]] сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн [[балаҕан ыйын 7]] күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр ([[балаҕан ыйын 15]] күнүгэр) дылы [[сахалар]] сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара. Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут<ref>[http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 Сийиэс боротокуоллара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014227/http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 |date=2016-03-07 }} "Память Якутии" ситим-сир</ref>: # [[Ксенофонтов Василий Никифорович]] # Корякин Димитрий Герасимович # Лепчиков Афанасий Филиппович # [[Ларионов Михаил Прохорович]] # Филиппов Иннокентий Николаевич # Скрябыкин Николай Николаевич # Старостин Егор Егорович # Павлов Иван Филиппович # [[Ларионов Михаил Николаевич]] (староста) # Петров А. (таҥара дьиэтин старостата) # Слепцов Димитрий Иванович # [[Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)|Ларионов Кирилл Николаевич]] (кулуба) # [[Широких Алексей Дмитриевич]] # Никифоров Василий Васильевич == Талыылаах бэрэстэбиитэллэр == === Илин Хаҥалас улууһуттан === # [[Лепчиков Афанасий Филиппович]] # Лепчиков Федор Прокопьевич # Платонов Иван Еремеевич # Никифоров Гавриил Васильевич # Ларионов Михаил Николаевич # Ларионов Михаил Прохорович # Васильев Иван Гаврилович # Николаев Андрей Егорович Кинилэргэ эбии Улуус кулубата [[Ларионов Кирилл Николаевич]] уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич. === Арҕаа Хаҥалас улууһуттан === # Иванов Петр Степанович # Ксенофонтов Василий Никифорович #[[Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас)|Пудов-Петров Николай Ипполитович]] #Скрыбыкин Николай Николаевич #[[Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)|Шадрин Иван Петрович]] Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович. === Нам улууһуттан === # [[Слепцов Афанасий Спиридонович]] #[[Харитонов Василий Федорович]] #[[Попов Иван Николаевич I]] === Боотуруус улууһа === #[[Сокольников Прокопий Нестерович]], быраас #[[Шеломов Михаил Степанович]] #[[Слепцов Григорий Вонифатьевич - Балапаат баай уола]] #[[Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола|Слепцов Поликарп Иванович]] #[[Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый]] #Слепцов Михаил Нестерович #Шестаков Василий Васильевич #[[Кулаковскай Алексей Елисеевич]] #[[Оросин Роман Иванович]] Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович. === Амма улууһуттан === #[[Рязанскай Афанасий Петрович]] #Дьячковскай Иван Никитьевич === Мэҥэ улууһуттан === #Борисов Егор Михайлович #Романов Михаил Иванович #Слепцов Дмитрий Иванович Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп) === Бороҕон улууһуттан === #[[Говоров Иннокентий Степанович (Бороҕон улууһа)|Говоров Иннокентий Степанович]] #Местников Гаврил Андреевич === Байаҕантай улууһа === #Харитонов Трофим Егорович #Петров Захар Прокопьевич Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович === Дүпсүн улууһа === #Гуляев Дмитрий Михайлович #[[Афанасьев Петр Алексеевич]] === Өлүөхүмэ уокуруга === #Капитонов Андриан Егорович #Корнилов Петр Прокопьевич #[[Кылахов Николай Николаевич]] #Дягилев Тихон Иванович === Бүлүү уокуруга === #Тимофеев Николай Иванович #Андреев Савва Емельянович #Петров Иван Степанович [[Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)|Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ]] == Көрүллүбүт боппуруостар == # Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакв ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Держааватыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан #Эҕэрдэлииргэ дьокутааттары талыы туһунан # Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэстэрин-күүстэрин туһунан. # Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан === Эбии боппуруостар === #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэстилиэнньигэ Алексей Николаевич аатынан стипендия балаһыанньатын барылын уларытыы туһунан. #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии параллельнай кылаастары арыйыы туһунан #Сибиири үөрэтэр уопсастыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан. #Кумалааннар тустарынан. #Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үп булуутун туһунан. #Олорор дьиэлэри тупсарыы туһунан. == Бастакы күн == Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н.Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн [[Никифоров Василий Васильевич|В.В. Никифоровы]], кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А.Е. Капитоновы уонна [[Сокольников Прокопий Нестерович|П.Н. Сокольниковы]] талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн [[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А.Е. Кулаковскай]], Р.И. Оросин уонна П.И. Слепцов талыллыбыттар. Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут. Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт. == Иккис күнэ == Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын - талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу - туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт. == Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ) == Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. == Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 11]] күнэ) == Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт. Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт. == Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, [[балаҕан ыйын 12]]-[[балаҕан ыйын 13|13]] күннэрэ) == С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. == Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 14]] күнэ)== Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар. # # # # == Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута == * 1913 сыл [[кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) — [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Саха устуоруйата]] 8t3nw8zc0qhtj68ad8zuxteta1mu2c7 430235 430234 2026-08-16T06:26:54Z Ojkhol 24881 /* Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута */ 430235 wikitext text/x-wiki '''Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ''' (Съезд инородцев Якутского округа) - Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро [[1912]] сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн [[балаҕан ыйын 7]] күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр ([[балаҕан ыйын 15]] күнүгэр) дылы [[сахалар]] сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара. Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут<ref>[http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 Сийиэс боротокуоллара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014227/http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 |date=2016-03-07 }} "Память Якутии" ситим-сир</ref>: # [[Ксенофонтов Василий Никифорович]] # Корякин Димитрий Герасимович # Лепчиков Афанасий Филиппович # [[Ларионов Михаил Прохорович]] # Филиппов Иннокентий Николаевич # Скрябыкин Николай Николаевич # Старостин Егор Егорович # Павлов Иван Филиппович # [[Ларионов Михаил Николаевич]] (староста) # Петров А. (таҥара дьиэтин старостата) # Слепцов Димитрий Иванович # [[Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)|Ларионов Кирилл Николаевич]] (кулуба) # [[Широких Алексей Дмитриевич]] # Никифоров Василий Васильевич == Талыылаах бэрэстэбиитэллэр == === Илин Хаҥалас улууһуттан === # [[Лепчиков Афанасий Филиппович]] # Лепчиков Федор Прокопьевич # Платонов Иван Еремеевич # Никифоров Гавриил Васильевич # Ларионов Михаил Николаевич # Ларионов Михаил Прохорович # Васильев Иван Гаврилович # Николаев Андрей Егорович Кинилэргэ эбии Улуус кулубата [[Ларионов Кирилл Николаевич]] уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич. === Арҕаа Хаҥалас улууһуттан === # Иванов Петр Степанович # Ксенофонтов Василий Никифорович #[[Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас)|Пудов-Петров Николай Ипполитович]] #Скрыбыкин Николай Николаевич #[[Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)|Шадрин Иван Петрович]] Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович. === Нам улууһуттан === # [[Слепцов Афанасий Спиридонович]] #[[Харитонов Василий Федорович]] #[[Попов Иван Николаевич I]] === Боотуруус улууһа === #[[Сокольников Прокопий Нестерович]], быраас #[[Шеломов Михаил Степанович]] #[[Слепцов Григорий Вонифатьевич - Балапаат баай уола]] #[[Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола|Слепцов Поликарп Иванович]] #[[Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый]] #Слепцов Михаил Нестерович #Шестаков Василий Васильевич #[[Кулаковскай Алексей Елисеевич]] #[[Оросин Роман Иванович]] Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович. === Амма улууһуттан === #[[Рязанскай Афанасий Петрович]] #Дьячковскай Иван Никитьевич === Мэҥэ улууһуттан === #Борисов Егор Михайлович #Романов Михаил Иванович #Слепцов Дмитрий Иванович Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп) === Бороҕон улууһуттан === #[[Говоров Иннокентий Степанович (Бороҕон улууһа)|Говоров Иннокентий Степанович]] #Местников Гаврил Андреевич === Байаҕантай улууһа === #Харитонов Трофим Егорович #Петров Захар Прокопьевич Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович === Дүпсүн улууһа === #Гуляев Дмитрий Михайлович #[[Афанасьев Петр Алексеевич]] === Өлүөхүмэ уокуруга === #Капитонов Андриан Егорович #Корнилов Петр Прокопьевич #[[Кылахов Николай Николаевич]] #Дягилев Тихон Иванович === Бүлүү уокуруга === #Тимофеев Николай Иванович #Андреев Савва Емельянович #Петров Иван Степанович [[Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)|Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ]] == Көрүллүбүт боппуруостар == # Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакв ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Держааватыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан #Эҕэрдэлииргэ дьокутааттары талыы туһунан # Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэстэрин-күүстэрин туһунан. # Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан === Эбии боппуруостар === #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэстилиэнньигэ Алексей Николаевич аатынан стипендия балаһыанньатын барылын уларытыы туһунан. #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии параллельнай кылаастары арыйыы туһунан #Сибиири үөрэтэр уопсастыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан. #Кумалааннар тустарынан. #Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үп булуутун туһунан. #Олорор дьиэлэри тупсарыы туһунан. == Бастакы күн == Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н.Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн [[Никифоров Василий Васильевич|В.В. Никифоровы]], кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А.Е. Капитоновы уонна [[Сокольников Прокопий Нестерович|П.Н. Сокольниковы]] талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн [[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А.Е. Кулаковскай]], Р.И. Оросин уонна П.И. Слепцов талыллыбыттар. Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут. Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт. == Иккис күнэ == Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын - талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу - туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт. == Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ) == Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. == Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 11]] күнэ) == Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт. Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт. == Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, [[балаҕан ыйын 12]]-[[балаҕан ыйын 13|13]] күннэрэ) == С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. == Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 14]] күнэ)== Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар. # # # # == Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута == * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) күнүгэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Саха устуоруйата]] 7vyfoek6kf0tubxc8tkgfc4n1y6k5gw 430236 430235 2026-08-16T06:49:56Z Ojkhol 24881 /* Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута */ 430236 wikitext text/x-wiki '''Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ''' (Съезд инородцев Якутского округа) - Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро [[1912]] сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн [[балаҕан ыйын 7]] күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр ([[балаҕан ыйын 15]] күнүгэр) дылы [[сахалар]] сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара. Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут<ref>[http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 Сийиэс боротокуоллара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014227/http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 |date=2016-03-07 }} "Память Якутии" ситим-сир</ref>: # [[Ксенофонтов Василий Никифорович]] # Корякин Димитрий Герасимович # Лепчиков Афанасий Филиппович # [[Ларионов Михаил Прохорович]] # Филиппов Иннокентий Николаевич # Скрябыкин Николай Николаевич # Старостин Егор Егорович # Павлов Иван Филиппович # [[Ларионов Михаил Николаевич]] (староста) # Петров А. (таҥара дьиэтин старостата) # Слепцов Димитрий Иванович # [[Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)|Ларионов Кирилл Николаевич]] (кулуба) # [[Широких Алексей Дмитриевич]] # Никифоров Василий Васильевич == Талыылаах бэрэстэбиитэллэр == === Илин Хаҥалас улууһуттан === # [[Лепчиков Афанасий Филиппович]] # Лепчиков Федор Прокопьевич # Платонов Иван Еремеевич # Никифоров Гавриил Васильевич # Ларионов Михаил Николаевич # Ларионов Михаил Прохорович # Васильев Иван Гаврилович # Николаев Андрей Егорович Кинилэргэ эбии Улуус кулубата [[Ларионов Кирилл Николаевич]] уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич. === Арҕаа Хаҥалас улууһуттан === # Иванов Петр Степанович # Ксенофонтов Василий Никифорович #[[Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас)|Пудов-Петров Николай Ипполитович]] #Скрыбыкин Николай Николаевич #[[Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)|Шадрин Иван Петрович]] Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович. === Нам улууһуттан === # [[Слепцов Афанасий Спиридонович]] #[[Харитонов Василий Федорович]] #[[Попов Иван Николаевич I]] === Боотуруус улууһа === #[[Сокольников Прокопий Нестерович]], быраас #[[Шеломов Михаил Степанович]] #[[Слепцов Григорий Вонифатьевич - Балапаат баай уола]] #[[Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола|Слепцов Поликарп Иванович]] #[[Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый]] #Слепцов Михаил Нестерович #Шестаков Василий Васильевич #[[Кулаковскай Алексей Елисеевич]] #[[Оросин Роман Иванович]] Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович. === Амма улууһуттан === #[[Рязанскай Афанасий Петрович]] #Дьячковскай Иван Никитьевич === Мэҥэ улууһуттан === #Борисов Егор Михайлович #Романов Михаил Иванович #Слепцов Дмитрий Иванович Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп) === Бороҕон улууһуттан === #[[Говоров Иннокентий Степанович (Бороҕон улууһа)|Говоров Иннокентий Степанович]] #Местников Гаврил Андреевич === Байаҕантай улууһа === #Харитонов Трофим Егорович #Петров Захар Прокопьевич Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович === Дүпсүн улууһа === #Гуляев Дмитрий Михайлович #[[Афанасьев Петр Алексеевич]] === Өлүөхүмэ уокуруга === #Капитонов Андриан Егорович #Корнилов Петр Прокопьевич #[[Кылахов Николай Николаевич]] #Дягилев Тихон Иванович === Бүлүү уокуруга === #Тимофеев Николай Иванович #Андреев Савва Емельянович #Петров Иван Степанович [[Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)|Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ]] == Көрүллүбүт боппуруостар == # Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакв ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Держааватыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан #Эҕэрдэлииргэ дьокутааттары талыы туһунан # Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэстэрин-күүстэрин туһунан. # Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан === Эбии боппуруостар === #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэстилиэнньигэ Алексей Николаевич аатынан стипендия балаһыанньатын барылын уларытыы туһунан. #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии параллельнай кылаастары арыйыы туһунан #Сибиири үөрэтэр уопсастыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан. #Кумалааннар тустарынан. #Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үп булуутун туһунан. #Олорор дьиэлэри тупсарыы туһунан. == Бастакы күн == Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н.Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн [[Никифоров Василий Васильевич|В.В. Никифоровы]], кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А.Е. Капитоновы уонна [[Сокольников Прокопий Нестерович|П.Н. Сокольниковы]] талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн [[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А.Е. Кулаковскай]], Р.И. Оросин уонна П.И. Слепцов талыллыбыттар. Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут. Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт. == Иккис күнэ == Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын - талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу - туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт. == Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ) == Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. == Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 11]] күнэ) == Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт. Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт. == Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, [[балаҕан ыйын 12]]-[[балаҕан ыйын 13|13]] күннэрэ) == С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. == Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 14]] күнэ)== Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар. # # # # == Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута == * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) күнүгэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Маклаков бу туруорсууну салгыы сыҕарыппатаҕа, эһиилигэр Аан дойду сэриитэ саҕаламмыта, онтон аҕыйах сылынан Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Саха устуоруйата]] 5zxucdv6mjjfthqa1fcy7apm89x0aid 430237 430236 2026-08-16T07:18:23Z Ojkhol 24881 /* Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута */ 430237 wikitext text/x-wiki '''Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ''' (Съезд инородцев Якутского округа) - Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро [[1912]] сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн [[балаҕан ыйын 7]] күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр ([[балаҕан ыйын 15]] күнүгэр) дылы [[сахалар]] сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара. Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут<ref>[http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 Сийиэс боротокуоллара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014227/http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 |date=2016-03-07 }} "Память Якутии" ситим-сир</ref>: # [[Ксенофонтов Василий Никифорович]] # Корякин Димитрий Герасимович # Лепчиков Афанасий Филиппович # [[Ларионов Михаил Прохорович]] # Филиппов Иннокентий Николаевич # Скрябыкин Николай Николаевич # Старостин Егор Егорович # Павлов Иван Филиппович # [[Ларионов Михаил Николаевич]] (староста) # Петров А. (таҥара дьиэтин старостата) # Слепцов Димитрий Иванович # [[Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)|Ларионов Кирилл Николаевич]] (кулуба) # [[Широких Алексей Дмитриевич]] # Никифоров Василий Васильевич == Талыылаах бэрэстэбиитэллэр == === Илин Хаҥалас улууһуттан === # [[Лепчиков Афанасий Филиппович]] # Лепчиков Федор Прокопьевич # Платонов Иван Еремеевич # Никифоров Гавриил Васильевич # Ларионов Михаил Николаевич # Ларионов Михаил Прохорович # Васильев Иван Гаврилович # Николаев Андрей Егорович Кинилэргэ эбии Улуус кулубата [[Ларионов Кирилл Николаевич]] уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич. === Арҕаа Хаҥалас улууһуттан === # Иванов Петр Степанович # Ксенофонтов Василий Никифорович #[[Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас)|Пудов-Петров Николай Ипполитович]] #Скрыбыкин Николай Николаевич #[[Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)|Шадрин Иван Петрович]] Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович. === Нам улууһуттан === # [[Слепцов Афанасий Спиридонович]] #[[Харитонов Василий Федорович]] #[[Попов Иван Николаевич I]] === Боотуруус улууһа === #[[Сокольников Прокопий Нестерович]], быраас #[[Шеломов Михаил Степанович]] #[[Слепцов Григорий Вонифатьевич - Балапаат баай уола]] #[[Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола|Слепцов Поликарп Иванович]] #[[Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый]] #Слепцов Михаил Нестерович #Шестаков Василий Васильевич #[[Кулаковскай Алексей Елисеевич]] #[[Оросин Роман Иванович]] Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович. === Амма улууһуттан === #[[Рязанскай Афанасий Петрович]] #Дьячковскай Иван Никитьевич === Мэҥэ улууһуттан === #Борисов Егор Михайлович #Романов Михаил Иванович #Слепцов Дмитрий Иванович Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп) === Бороҕон улууһуттан === #[[Говоров Иннокентий Степанович (Бороҕон улууһа)|Говоров Иннокентий Степанович]] #Местников Гаврил Андреевич === Байаҕантай улууһа === #Харитонов Трофим Егорович #Петров Захар Прокопьевич Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович === Дүпсүн улууһа === #Гуляев Дмитрий Михайлович #[[Афанасьев Петр Алексеевич]] === Өлүөхүмэ уокуруга === #Капитонов Андриан Егорович #Корнилов Петр Прокопьевич #[[Кылахов Николай Николаевич]] #Дягилев Тихон Иванович === Бүлүү уокуруга === #Тимофеев Николай Иванович #Андреев Савва Емельянович #Петров Иван Степанович [[Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)|Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ]] == Көрүллүбүт боппуруостар == # Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакв ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Держааватыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан #Эҕэрдэлииргэ дьокутааттары талыы туһунан # Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэстэрин-күүстэрин туһунан. # Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан === Эбии боппуруостар === #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэстилиэнньигэ Алексей Николаевич аатынан стипендия балаһыанньатын барылын уларытыы туһунан. #Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии параллельнай кылаастары арыйыы туһунан #Сибиири үөрэтэр уопсастыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан. #Кумалааннар тустарынан. #Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үп булуутун туһунан. #Олорор дьиэлэри тупсарыы туһунан. == Бастакы күн == Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н.Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн [[Никифоров Василий Васильевич|В.В. Никифоровы]], кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А.Е. Капитоновы уонна [[Сокольников Прокопий Нестерович|П.Н. Сокольниковы]] талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн [[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А.Е. Кулаковскай]], Р.И. Оросин уонна П.И. Слепцов талыллыбыттар. Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут. Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт. == Иккис күнэ == Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын - талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу - туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт. == Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ) == Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. == Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 11]] күнэ) == Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт. Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт. == Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, [[балаҕан ыйын 12]]-[[балаҕан ыйын 13|13]] күннэрэ) == С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. == Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 14]] күнэ)== Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар. # # # # == Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута == * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) күнүгэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н.А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Маклаков бу туруорсууну салгыы сыҕарыппатаҕа, эһиилигэр Аан дойду сэриитэ саҕаламмыта, онтон аҕыйах сылынан Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ. * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 28]] (эргэ истиилинэн кул.т. 15) күнүгэр [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Күлүмнүүр]], [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Саха уобалаһыгар сиэмистибэни киллэрэр туһунан дакылаат суругу эмиэ ис дьыала миниистиригэр Н.А. Маклаковка туттарбыттар. Маклаков кэпсэтии кэмигэр тугу да күттүөннээҕи хардарбатах, салгыы дьыаланы хамсаппатах. * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 28]] (эргэ истиилинэн кул.т. 15) күнүгэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Маклаковтан тахсан баран Арассыыйа юстициятын миниистиригэр И.Г. Щегловитовка киирэ сылдьыбыттар, уонна холуобунай уонна административнай көскө ыытыллыбыттары Саха уобалаһыгар ыыппат туһунан дакылаат сурук туттарбыттар. Щегловитов сахалары тыйыстык көрсүбүт, көрдөһүү түмүгэ суох хаалара эрдэттэн биллибит. Ол эрээри, бу сурукка оччотооҕу туругу юрист үөрэхтээх Күлүмнүүр сиһилии суруйбута, онон сахалар уопсастыбаннай санааларын сайдыытын таһымын көрдөрөр улахан суолталаах. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Саха устуоруйата]] t4fvnqsz815b0a8orgggfuh8q18olr4 0 24016 430239 401263 2026-08-16T08:11:07Z Ojkhol 24881 430239 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Шейкин_юи.png|200px|thumb|right|Шейкин Юрий Ильич']] '''Шейкин Юрий Ильич''' (1949.08.16, Владивосток — 2023.11.05) — [[аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар|аҕыйах ахсааннаах омуктар]] муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ. == Олоҕун олуктара == * [[1949]] сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр [[Владивосток|Владивостокка]] төрөөбүт. * 1979 сыллаахха искусствоведение билимин хандьыдаатыгар «Проблема жанра в музыкальном фольклоре удэ» тиэмэни көмүскээбитэ. * 2002 сыллаахха искусствоведение дуоктарыгар «История музыкальной культуры народов Сибири: Сравнительное исследование» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — Шейкин Илья Яковлевич, моряк, 3 рангалаах капитан, Пенза губерниятыгар төрөөбүт. Иккис аан дойду Сэриитин кыттыылааҕа, Камчаткаҕа байыаннай база оҥотторбут. * Ийэтэ — Шейкина (Кайкова) Евдокия Трифоновна, Байкал таһынааҕы старообрядецтартан төрүттээх. * Ойоҕо: Игнатьева Татьяна Иннокентьевна, музыковед. Сахалыы учуобунньуктары суруйбут Иннокентий Игнатьев ииппит кыыһа. Төрөппүт аҕата литератураны ырытааччы [[Эрчимэн]]. Новосибирскай консерваториятыгар устудьуоннуу сырыттаҕына билсибиттэр. Оҕолордоохтор. == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1949 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 16 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2023 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 5 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] ic65wdiz2o374kn8ytkeivi7ws7riaq 430241 430239 2026-08-16T08:23:12Z Ojkhol 24881 /* Олоҕун олуктара */ 430241 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Шейкин_юи.png|200px|thumb|right|Шейкин Юрий Ильич']] '''Шейкин Юрий Ильич''' (1949.08.16, Владивосток — 2023.11.05) — [[аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар|аҕыйах ахсааннаах омуктар]] муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ. == Олоҕун олуктара == * [[1949]] сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр [[Владивосток|Владивостокка]] төрөөбүт. 1966 сылтан Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ 70-тан тахса фольклору чинчийэр эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт уонна тэрийбит. 1973 сыллаахха Уһук Илиннээҕи педгогика-ускуустуба институтун бүтэрбит. Ленинградтааҕы тыйаатыр, муускуа уонна киинэ судаарыстыбаннай институтун аспирантуратыгар үөрэммит (1979). 1979 сыллаахха искусствоведение билимин хандьыдаатыгар «Проблема жанра в музыкальном фольклоре удэ» тиэмэни көмүскээбитэ. 1983-1992 сс. Новосибирскайдааҕы М.И. Глинка аатынан государственнай консерваторияҕа преподавателлээбит. 1992 сыллаахха Дьокуускайга көспүт. САССР култууратын министиэристибэтигэр үлэлээбит. Онтон 3 сыл тухары Саха сирин норуоттарын муусукаларын уонна фольклордарын түмэлин билимҥэ салаатын салайбыт. Онтон АГИКИ-га профессор буолбут, искусствоведение хаапыдыратын салайбыт<ref>Сайт Союза композиторов РФ: [https://unioncomposers.ru/composer/view/?id=31 Шейкин Юрий Ильич]</ref>. * 2002 сыллаахха искусствоведение дуоктарыгар «История музыкальной культуры народов Сибири: Сравнительное исследование» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — Шейкин Илья Яковлевич, моряк, 3 рангалаах капитан, Пенза губерниятыгар төрөөбүт. Иккис аан дойду Сэриитин кыттыылааҕа, Камчаткаҕа байыаннай база оҥотторбут. * Ийэтэ — Шейкина (Кайкова) Евдокия Трифоновна, Байкал таһынааҕы старообрядецтартан төрүттээх. * Ойоҕо: Игнатьева Татьяна Иннокентьевна, музыковед. Сахалыы учуобунньуктары суруйбут Иннокентий Игнатьев ииппит кыыһа. Төрөппүт аҕата литератураны ырытааччы [[Эрчимэн]]. Новосибирскай консерваториятыгар устудьуоннуу сырыттаҕына билсибиттэр. Оҕолордоохтор. == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1949 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 16 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2023 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 5 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] 4qflu86at3x4zou8zsve4gu652rcrlm 430242 430241 2026-08-16T08:23:28Z Ojkhol 24881 /* Сигэлэр */ 430242 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Шейкин_юи.png|200px|thumb|right|Шейкин Юрий Ильич']] '''Шейкин Юрий Ильич''' (1949.08.16, Владивосток — 2023.11.05) — [[аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар|аҕыйах ахсааннаах омуктар]] муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи. АГИКИ преподавателэ. == Олоҕун олуктара == * [[1949]] сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр [[Владивосток|Владивостокка]] төрөөбүт. 1966 сылтан Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ 70-тан тахса фольклору чинчийэр эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт уонна тэрийбит. 1973 сыллаахха Уһук Илиннээҕи педгогика-ускуустуба институтун бүтэрбит. Ленинградтааҕы тыйаатыр, муускуа уонна киинэ судаарыстыбаннай институтун аспирантуратыгар үөрэммит (1979). 1979 сыллаахха искусствоведение билимин хандьыдаатыгар «Проблема жанра в музыкальном фольклоре удэ» тиэмэни көмүскээбитэ. 1983-1992 сс. Новосибирскайдааҕы М.И. Глинка аатынан государственнай консерваторияҕа преподавателлээбит. 1992 сыллаахха Дьокуускайга көспүт. САССР култууратын министиэристибэтигэр үлэлээбит. Онтон 3 сыл тухары Саха сирин норуоттарын муусукаларын уонна фольклордарын түмэлин билимҥэ салаатын салайбыт. Онтон АГИКИ-га профессор буолбут, искусствоведение хаапыдыратын салайбыт<ref>Сайт Союза композиторов РФ: [https://unioncomposers.ru/composer/view/?id=31 Шейкин Юрий Ильич]</ref>. * 2002 сыллаахха искусствоведение дуоктарыгар «История музыкальной культуры народов Сибири: Сравнительное исследование» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — Шейкин Илья Яковлевич, моряк, 3 рангалаах капитан, Пенза губерниятыгар төрөөбүт. Иккис аан дойду Сэриитин кыттыылааҕа, Камчаткаҕа байыаннай база оҥотторбут. * Ийэтэ — Шейкина (Кайкова) Евдокия Трифоновна, Байкал таһынааҕы старообрядецтартан төрүттээх. * Ойоҕо: Игнатьева Татьяна Иннокентьевна, музыковед. Сахалыы учуобунньуктары суруйбут Иннокентий Игнатьев ииппит кыыһа. Төрөппүт аҕата литератураны ырытааччы [[Эрчимэн]]. Новосибирскай консерваториятыгар устудьуоннуу сырыттаҕына билсибиттэр. Оҕолордоохтор. == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1949 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 16 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2023 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 5 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] 4f0kyrrn4d5u8yesw06q532x7n7wjs0 430243 430242 2026-08-16T10:12:12Z Ojkhol 24881 430243 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Шейкин_юи.png|200px|thumb|right|Шейкин Юрий Ильич']] '''Шейкин Юрий Ильич''' (1949.08.16, Владивосток — 2023.11.05) — [[аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар|аҕыйах ахсааннаах омуктар]] муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи, фольклорист учуонай, этномузыковед. АГИКИ преподавателэ, искусствоведение дуоктара, бэрэпиэссэр. == Олоҕун олуктара == * [[1949]] сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр [[Владивосток|Владивостокка]] төрөөбүт. 1966 сылтан Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ 70-тан тахса фольклору чинчийэр эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт уонна тэрийбит. 1973 сыллаахха Уһук Илиннээҕи педгогика-ускуустуба институтун бүтэрбит. Ленинградтааҕы тыйаатыр, муускуа уонна киинэ судаарыстыбаннай институтун аспирантуратыгар үөрэммит (1979). 1979 сыллаахха искусствоведение билимин хандьыдаатыгар «Проблема жанра в музыкальном фольклоре удэ» тиэмэни көмүскээбитэ. 1983-1992 сс. Новосибирскайдааҕы М.И. Глинка аатынан государственнай консерваторияҕа преподавателлээбит. 1992 сыллаахха Дьокуускайга көспүт. САССР култууратын министиэристибэтигэр үлэлээбит. Онтон 3 сыл тухары Саха сирин норуоттарын муусукаларын уонна фольклордарын түмэлин билимҥэ салаатын салайбыт. Онтон АГИКИ-га профессор буолбут, искусствоведение хаапыдыратын салайбыт<ref>Сайт Союза композиторов РФ: [https://unioncomposers.ru/composer/view/?id=31 Шейкин Юрий Ильич]</ref>. * 2002 сыллаахха искусствоведение дуоктарыгар «История музыкальной культуры народов Сибири: Сравнительное исследование» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — Шейкин Илья Яковлевич, моряк, 3 рангалаах капитан, Пенза губерниятыгар төрөөбүт. Иккис аан дойду Сэриитин кыттыылааҕа, Камчаткаҕа байыаннай база оҥотторбут. * Ийэтэ — Шейкина (Кайкова) Евдокия Трифоновна, Байкал таһынааҕы старообрядецтартан төрүттээх. * Ойоҕо: Игнатьева Татьяна Иннокентьевна, музыковед. Сахалыы учуобунньуктары суруйбут Иннокентий Игнатьев ииппит кыыһа. Төрөппүт аҕата литератураны ырытааччы [[Эрчимэн]]. Новосибирскай консерваториятыгар устудьуоннуу сырыттаҕына билсибиттэр. Оҕолордоохтор. 2023 сыллаахха сэтинньи 5 күнүгэр 75 сааһыгар сылдьан уһун ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1949 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 16 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2023 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 5 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] czskiphj1vcjcb6ifzwoe1vkjm9xmsw 430244 430243 2026-08-16T10:13:08Z Ojkhol 24881 /* Дьиэ кэргэнэ, аймахтара */ 430244 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Шейкин_юи.png|200px|thumb|right|Шейкин Юрий Ильич']] '''Шейкин Юрий Ильич''' (1949.08.16, Владивосток — 2023.11.05) — [[аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар|аҕыйах ахсааннаах омуктар]] муусукаларын үөрэтэр чинчийээччи, фольклорист учуонай, этномузыковед. АГИКИ преподавателэ, искусствоведение дуоктара, бэрэпиэссэр. == Олоҕун олуктара == * [[1949]] сыллаахха атырдьах ыйын 16 күнүгэр [[Владивосток|Владивостокка]] төрөөбүт. 1966 сылтан Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ 70-тан тахса фольклору чинчийэр эспэдииссийэҕэ сылдьыбыт уонна тэрийбит. 1973 сыллаахха Уһук Илиннээҕи педгогика-ускуустуба институтун бүтэрбит. Ленинградтааҕы тыйаатыр, муускуа уонна киинэ судаарыстыбаннай институтун аспирантуратыгар үөрэммит (1979). 1979 сыллаахха искусствоведение билимин хандьыдаатыгар «Проблема жанра в музыкальном фольклоре удэ» тиэмэни көмүскээбитэ. 1983-1992 сс. Новосибирскайдааҕы М.И. Глинка аатынан государственнай консерваторияҕа преподавателлээбит. 1992 сыллаахха Дьокуускайга көспүт. САССР култууратын министиэристибэтигэр үлэлээбит. Онтон 3 сыл тухары Саха сирин норуоттарын муусукаларын уонна фольклордарын түмэлин билимҥэ салаатын салайбыт. Онтон АГИКИ-га профессор буолбут, искусствоведение хаапыдыратын салайбыт<ref>Сайт Союза композиторов РФ: [https://unioncomposers.ru/composer/view/?id=31 Шейкин Юрий Ильич]</ref>. * 2002 сыллаахха искусствоведение дуоктарыгар «История музыкальной культуры народов Сибири: Сравнительное исследование» диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == * Аҕата — Шейкин Илья Яковлевич, моряк, 3 рангалаах капитан, Пенза губерниятыгар төрөөбүт. Иккис аан дойду Сэриитин кыттыылааҕа, Камчаткаҕа байыаннай база оҥотторбут. * Ийэтэ — Шейкина (Кайкова) Евдокия Трифоновна, Байкал таһынааҕы старообрядецтартан төрүттээх. * Ойоҕо: Игнатьева Татьяна Иннокентьевна, музыковед. Сахалыы учуобунньуктары суруйбут Иннокентий Игнатьев ииппит кыыһа. Төрөппүт аҕата литератураны ырытааччы [[Эрчимэн]]. Новосибирскай консерваториятыгар устудьуоннуу сырыттаҕына билсибиттэр. Оҕолордоохтор. [[2023 сыл|2023]] сыллаахха [[сэтинньи 5]] күнүгэр 75 сааһыгар сылдьан уһун ыарахан ыарыыттан өлбүтэ. == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:1949 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Атырдьах ыйын 16 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:2023 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Сэтинньи 5 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] pbb6ov6nsf9dp5f796u1he4zl1dxgav 0 56675 430215 419381 2026-08-16T05:30:42Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430215 wikitext text/x-wiki Хайалаах Карабах Өрөспүүбүлүкэтэ == Өрөспүүбүлүкэ бэлиэ күннэрэ == * [[Бэс ыйын 29]] — Ийэ дойду иһин охтубуттар күннэрэ<ref>[http://www.panarmenian.net/rus/world/news/50652/В_Степанакерте_отметили_День_павших_за_Родину В Степанакерте отметили День павших за Родину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802111858/http://www.panarmenian.net/rus/world/news/50652/%D0%92_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%82%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8_%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%88%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D0%B0_%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%83 |date=2019-08-02 }}</ref> == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Дойдулар]] [[Категория:Билиниллибэтэх дойдулар]] 5u0wsmhy9fk3kj26n633gzquu2qc6ag 0 58875 430219 430164 2026-08-16T05:46:54Z InternetArchiveBot 20075 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 430219 wikitext text/x-wiki '''1889—1890 сыллааҕы Гириип хамсыга''' эбэтэр '''Нуучча гириибэ'''<ref>''Требушкова И. Е., Симченко Е. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/geoistoricheskie-aspekty-izucheniya-epidemiy-grippa Геоисторические аспекты изучения эпидемий гриппа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818073909/https://cyberleninka.ru/article/n/geoistoricheskie-aspekty-izucheniya-epidemiy-grippa |date=2021-08-18 }} // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. — 2016. — № 7—2.</ref><ref>''Васин А. В., Сологуб Т. В., Цыбалова Л. М., Токин И. И., Цветков В. В.'' [http://st.influenza.spb.ru/web/uploads/material/ЭИОС%20ординатура/Грипп%20в%20практике%20клинициста,%20эпидемиолога,%20вирусолога..pdf Грипп в практике клинициста, эпидемиолога и вирусолога] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205204400/http://st.influenza.spb.ru/web/uploads/material/%D0%AD%D0%98%D0%9E%D0%A1%20%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%BF%D0%BF%20%D0%B2%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5%20%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%2C%20%D1%8D%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B0%2C%20%D0%B2%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B0..pdf |date=2020-12-05 }}. — {{М.}}: Медицинское информационное агентство, 2017. — 272 с. — С. 21.</ref><ref>Smith, F. B. The Russian Influenza in the United Kingdom, 1889—1894 // Social History of Medicine 8.1 (1995): 55-73.{{ref|en}}</ref><ref>Valleron, A. J., S. Meurisse, P. Y. Boelle. [https://www.researchgate.net/publication/246312692_Historical_Analysis_of_the_1889-1890_Pandemic_in_Europe Historical Analysis of the 1889—1890 Pandemic in Europe] // International Journal of Infectious Diseases 12 (2008): e95. {{doi|10.1016/j.ijid.2008.05.237}}{{ref|en}}</ref> — аан дойду үрдүнэн мөлүөйүөн кэриҥэ киһини өлөрбүт гириип ыарахан [[Хамсык|хамсыга]]<ref name="Shally-Jensen_2010">{{книга|заглавие=Encyclopedia of Contemporary American Social Issues|год=2010|isbn=978-0-31339205-4|язык=en}}</ref><ref name="Williams_2015">{{Cite web|url=https://dda.health.maryland.gov/Pages/Developments/2015/Influenza%20and%20Pneumonia%20Caring%20for%20patients%20in%20community.pdf|title=Influenza and Pneumonia Basics Facts and Fiction|author=Williams|first=Michelle Harris|website=Maryland Department of Health - Developmental Disabilities Administration|date=2015|publisher=[[University of Maryland]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212211549/https://dda.health.maryland.gov/Pages/Developments/2015/Influenza%20and%20Pneumonia%20Caring%20for%20patients%20in%20community.pdf|archive-date=2017-12-12|access-date=2020-03-25|quote=Asiatic Flu 1889-1890 1 million}}</ref>, XIX үйэ бүтэһик бөдөҥ эпидемията<ref name="Garmaroudi_2007">{{статья|заглавие=The Last Great Uncontrolled Plague of Mankind|издание=[[Университет Британской Колумбии|University of British Columbia]]|ссылка=https://www.scq.ubc.ca/the-last-great-uncontrolled-plaque-of-mankind/|access-date=2020-03-25|цитата=The Asiatic flu, 1889-1890: It was the last great pandemic of the nineteenth century.|язык=en|число=30|месяц=10|год=2007|archive-date=2020-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200514070921/https://www.scq.ubc.ca/the-last-great-uncontrolled-plaque-of-mankind/}}</ref>. == Үөскээһинэ уонна тарҕаныыта == Бастакы вспышката аан бастаан ыам ыйыгар [[Бухара]]аҕа буолбут, атырдьах ыйыгар [[Самаркаан|Самаркааҥҥа]] тиийбит, онтон алтынньыга [[Томскай (куорат)|Томскай]]га, мантан тимир суолунан Волгаҕа, онтон сэтинньигэ [[Санкт-Петербург]]а. Ахсынньыга [[Киев]]кэ, аныгыскы ыйга [[Байкаал]]га, онтон [[Сибиир]]гэ бүтүннүүтүгэр тарҕаммыт. Санкт-Петербуртан сэтинньигэ бастаан [[Стокһольм|Стокгольм]]ҥа, онтон Швецияҕа бүтүннүүтгэр тарҕаммыт, онтон [[Норвегия]]ҕа, ол кэннэ [[Дания]]ҕа. [[Берлин|Берлиҥҥэ]], [[Вена]]ҕа, [[Париж]]ка, [[Рим]]ҥэ ахсынньыга, онтон тута [[Испания]]ҕа уонна [[Улуу Британия|Англия]]ҕа тарҕаммыт. [[Америка Холбоһуктаах Штааттара|АХШ]]-ка бастакы ыарыы [[ахсынньы 18]] күнүгэр бэлиэтэммит, онтон Илин кытылынан түргэнник тарҕаммыт. Салгыы [[Миэксикэ]]ҕэ аныгыскы сыл олунньутугар тиийбит. Эмиэ ол кэмҥэ [[Сингапур|Сингапуур]]га, [[Индонезия]]ҕа, онтон [[Япония]]ҕа, [[Австралия]]ҕа, [[Саҥа Зеландия]]ҕа тарҕаммыт. Ыам ыйыгар [[Кытай Дьон Өрөспүүбүлүкэтэ|Кытай]]га тиийбит. Тарҕаныытын тимир суоллара тутуллуутун кытта ситимнииллэр. Сорох чинчийээччилэр бу ыарыыны эпизоотиялары кытта ситимнээҕин иһин гириип буолбакка, [[Хоруона хамсыга|хоруона хамсыга]] буолуо диэн сабаҕалыыллар. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Хамсыктар]] [[Категория:Сыстыганнаах ыарыылар]] gmb4plqhlyscg2w2oikhq1lu78mg661 0 58879 430195 430194 2026-08-15T20:22:55Z Ojkhol 24881 430195 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини кыра эрдэҕинэ өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] lrvw1mgytvm8djofgan1g7xob6slcdk 430207 430195 2026-08-15T22:43:13Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 430207 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини кыра эрдэҕинэ өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. Сорох чинчийээччилэр Неруда бастаан элбэх псевдонимынан суруйа сылдьыбыта дииллэр, холобур Леонид Андреев персонаһын аатынан Сашка диэн ааттана сылдьыбыта биллэр, оттон Ян Неруда диэн ааты хойут соҕус ылыммыт. Пабло диэнэ Апостол Павел буолуон сөп диэн сабаҕалааһын баар. Сталин бириэмийэтин кэмитиэтигэр үлэлээбит буолан Сэбиэскэй Сойууска элбэхтэ кэлэ сылдьара. === Нууччалыы тылбаастара === Поэзиятын элбэх тылбаасчыттар нууччалыы тылбаастаабыттара. Ол эрээри, кини бэлиитикэҕэ ыйааһына тылбаасчыттары аһара хам баттыыр этэ дииллэр. Кини төһө да уустук тыллааҕын-өстөөҕүн иһин, дьон кэпсэтэр, көннөрү дьон өйдүүр тылынан суруйар этэ, ону тылбаасчыттар аһара политизациялаабыттара дииллэр. == Айар үлэтэ == Соҕуруу Америка поэзиятын уратыта ситэ эппэт буолууга олоҕурар дииллэр. Неруда айымньылара эмиэ ол үгэһи батыһаллар. Суруйар тиэмэлэрэ киэҥ: бөлүһүөктүү хоһооннордоох, таптал, эротика, бэлиитикэ ("Сталинград" ода), аан дойду устуоруйата, 50-с - 60-с сс. плакатнай соҕус айымньылардаах. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] f8vjjtz6a4hul5bjef5422h4bsk793c 430208 430207 2026-08-15T23:02:36Z Ojkhol 24881 430208 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини балтараа ыйдааҕар өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. Неруда бэйэтэ билинэринэн, улахан сабыдыалы оҥорбут. Олоҕун тухары, поэтесса өлүөр диэри доҕордуу буолбуттара. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. Сорох чинчийээччилэр Неруда бастаан элбэх псевдонимынан суруйа сылдьыбыта дииллэр, холобур Леонид Андреев персонаһын аатынан Сашка диэн ааттана сылдьыбыта биллэр, оттон Ян Неруда диэн ааты хойут соҕус ылыммыт. Пабло диэнэ Апостол Павел буолуон сөп диэн сабаҕалааһын баар. Сталин бириэмийэтин кэмитиэтигэр үлэлээбит буолан Сэбиэскэй Сойууска элбэхтэ сылдьара. Элбэх дьахтары таптаабыта дииллэр. Ордук биллэллэриттэн 4 дьахтар аата ааттанар. Нобель бириэмийэтин биэрэллэригэр ханнык да айымньытын аатын ааттаабаттар эрээри, литературоведтар "Всеобщая песнь" диэн поэматын ойуччу туталлар. == Айар үлэтэ == Соҕуруу Америка поэзиятын уратыта ситэ эппэт буолууга олоҕурар дииллэр. Неруда айымньылара эмиэ ол үгэһи батыһаллар. Суруйар тиэмэлэрэ киэҥ: бөлүһүөктүү хоһооннордоох, таптал, эротика, бэлиитикэ ("Сталинград" ода), аан дойду устуоруйата, 50-с - 60-с сс. плакатнай соҕус айымньылардаах. Азияҕа посолунан үлэлээбит кэмэ лирикатыгар дьайбыта дииллэр. "Всеобщая песнь" бэйиэмэтин суруйуутун Парижка, Испанияҕа сылдьан 1938 сыллаахха аҕата өлбүтүн кэннэ саҕалаабыта дииллэр. Бастаан "Всеобщая песнь Чили" диэни суруйбута. Перуга Мачу Пикчу чыпчаалыгар тахса сылдьыытын кытта бу айымньыны аан дойдуга аныыр туһунан санаа киирбит дииллэр. === Нууччалыы тылбаастара === Поэзиятын элбэх тылбаасчыттар нууччалыы тылбаастаабыттара. Ол эрээри, кини бэлиитикэҕэ ыйааһына тылбаасчыттары аһара хам баттыыр этэ дииллэр. Кини төһө да уустук тыллааҕын-өстөөҕүн иһин, дьон кэпсэтэр, көннөрү дьон өйдүүр тылынан суруйар этэ, ону тылбаасчыттар аһара политизациялаабыттара дииллэр. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] 9daesrse3hcwe7002z4yh2gehfwaiw7 430209 430208 2026-08-15T23:13:38Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 430209 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини балтараа ыйдааҕар өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. Неруда бэйэтэ билинэринэн, улахан сабыдыалы оҥорбут. Олоҕун тухары, поэтесса өлүөр диэри доҕордуу буолбуттара. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. Сорох чинчийээччилэр Неруда бастаан элбэх псевдонимынан суруйа сылдьыбыта дииллэр, холобур Леонид Андреев персонаһын аатынан Сашка диэн ааттана сылдьыбыта биллэр, оттон Ян Неруда диэн ааты хойут соҕус ылыммыт. Пабло диэнэ Апостол Павел буолуон сөп диэн сабаҕалааһын баар. 1927 сыллаахха Неруданы Бирмаҕа консулунан аныыллар, онтон Цейлоҥҥа, Сингапурга, Голландия Ост-Индиятыгар консуллуур. Батавияҕа Матавиетта Хагенаар Фогельзанг диэн Балиттан төрүттээх голландканы кытта билсэн ойох ылар. 1932 сыллаахха Чиилигэ төннөр. 1933 сыллаахха Буэнос-Айреска консулунан ананар, онно Федерико Гарсия Лорканы кытта билсэр. 1934 сыллаахха Испанияҕа Барселонаҕа консулунан аннар, онтон Мадридка көһөрүллэр. 1936 сыллаахха бастакы ойоҕуттан арахсар уонна Делия дель Карриль диэн дьахтары кытта билсэр. 1936 сыллахха от ыйын 18 күнүгэр Испанияҕа гражданскай сэрии саҕаланар. Неруда республиканецтары өйүүр. 1937 сыллаахха Чиили республиканецтары өйүүр диэн сайабылыанньа оҥорбутун иһин Испанияттан ууратыллар. Ол эрэрри, биир сылынан Парижка кылгас соруктаах ыытыллар. Сталин бириэмийэтин кэмитиэтигэр үлэлээбит буолан Сэбиэскэй Сойууска элбэхтэ сылдьара. Элбэх дьахтары таптаабыта дииллэр. Ордук биллэллэриттэн 4 дьахтар аата ааттанар. Нобель бириэмийэтин биэрэллэригэр ханнык да айымньытын аатын ааттаабаттар эрээри, литературоведтар "Всеобщая песнь" диэн поэматын ойуччу туталлар. == Айар үлэтэ == Соҕуруу Америка поэзиятын уратыта ситэ эппэт буолууга олоҕурар дииллэр. Неруда айымньылара эмиэ ол үгэһи батыһаллар. Суруйар тиэмэлэрэ киэҥ: бөлүһүөктүү хоһооннордоох, таптал, эротика, бэлиитикэ ("Сталинград" ода), аан дойду устуоруйата, 50-с - 60-с сс. плакатнай соҕус айымньылардаах. Азияҕа посолунан үлэлээбит кэмэ лирикатыгар дьайбыта дииллэр. "Всеобщая песнь" бэйиэмэтин суруйуутун Парижка, Испанияҕа сылдьан 1938 сыллаахха аҕата өлбүтүн кэннэ саҕалаабыта дииллэр. Бастаан "Всеобщая песнь Чили" диэни суруйбута. Перуга Мачу Пикчу чыпчаалыгар тахса сылдьыытын кытта бу айымньыны аан дойдуга аныыр туһунан санаа киирбит дииллэр. === Нууччалыы тылбаастара === Поэзиятын элбэх тылбаасчыттар нууччалыы тылбаастаабыттара. Ол эрээри, кини бэлиитикэҕэ ыйааһына тылбаасчыттары аһара хам баттыыр этэ дииллэр. Кини төһө да уустук тыллааҕын-өстөөҕүн иһин, дьон кэпсэтэр, көннөрү дьон өйдүүр тылынан суруйар этэ, ону тылбаасчыттар аһара политизациялаабыттара дииллэр. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] 8t7zls97xftub4tiu0x47kjkuvmw9ps 430210 430209 2026-08-15T23:15:36Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 430210 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини балтараа ыйдааҕар өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. Неруда бэйэтэ билинэринэн, улахан сабыдыалы оҥорбут. Олоҕун тухары, поэтесса өлүөр диэри доҕордуу буолбуттара. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. Сорох чинчийээччилэр Неруда бастаан элбэх псевдонимынан суруйа сылдьыбыта дииллэр, холобур Леонид Андреев персонаһын аатынан Сашка диэн ааттана сылдьыбыта биллэр, оттон Ян Неруда диэн ааты хойут соҕус ылыммыт. Пабло диэнэ Апостол Павел буолуон сөп диэн сабаҕалааһын баар. 1927 сыллаахха Неруданы Бирмаҕа консулунан аныыллар, онтон Цейлоҥҥа, Сингапурга, Голландия Ост-Индиятыгар консуллуур. Батавияҕа Матавиетта Хагенаар Фогельзанг диэн Балиттан төрүттээх голландканы кытта билсэн ойох ылар. 1932 сыллаахха Чиилигэ төннөр. 1933 сыллаахха Буэнос-Айреска консулунан ананар, онно Федерико Гарсия Лорканы кытта билсэр. 1934 сыллаахха Испанияҕа Барселонаҕа консулунан аннар, онтон Мадридка көһөрүллэр. 1936 сыллаахха бастакы ойоҕуттан арахсар уонна Делия дель Карриль диэн дьахтары кытта билсэр. 1936 сыллахха от ыйын 18 күнүгэр Испанияҕа гражданскай сэрии саҕаланар. Неруда республиканецтары өйүүр. 1937 сыллаахха Чиили республиканецтары өйүүр диэн сайабылыанньа оҥорбутун иһин Испанияттан ууратыллар. Ол эрэрри, биир сылынан Парижка кылгас соруктаах ыытыллар. Сталин бириэмийэтин кэмитиэтигэр үлэлээбит буолан Сэбиэскэй Сойууска элбэхтэ сылдьара. Элбэх дьахтары таптаабыта дииллэр. Ордук биллэллэриттэн 4 дьахтар аата ааттанар. Нобель бириэмийэтин биэрэллэригэр ханнык да айымньытын аатын ааттаабаттар эрээри, литературоведтар "Всеобщая песнь" диэн поэматын ойуччу туталлар. Кэмитиэт бириэмийэни "бүтүн континент олоҕун уонна эрэлин тилиннэрбит айымньыларын иһин" диэн формулировкалаан биэрбитэ. == Айар үлэтэ == Соҕуруу Америка поэзиятын уратыта ситэ эппэт буолууга олоҕурар дииллэр. Неруда айымньылара эмиэ ол үгэһи батыһаллар. Суруйар тиэмэлэрэ киэҥ: бөлүһүөктүү хоһооннордоох, таптал, эротика, бэлиитикэ ("Сталинград" ода), аан дойду устуоруйата, 50-с - 60-с сс. плакатнай соҕус айымньылардаах. Азияҕа посолунан үлэлээбит кэмэ лирикатыгар дьайбыта дииллэр. "Всеобщая песнь" бэйиэмэтин суруйуутун Парижка, Испанияҕа сылдьан 1938 сыллаахха аҕата өлбүтүн кэннэ саҕалаабыта дииллэр. Бастаан "Всеобщая песнь Чили" диэни суруйбута. Перуга Мачу Пикчу чыпчаалыгар тахса сылдьыытын кытта бу айымньыны аан дойдуга аныыр туһунан санаа киирбит дииллэр. === Нууччалыы тылбаастара === Поэзиятын элбэх тылбаасчыттар нууччалыы тылбаастаабыттара. Ол эрээри, кини бэлиитикэҕэ ыйааһына тылбаасчыттары аһара хам баттыыр этэ дииллэр. Кини төһө да уустук тыллааҕын-өстөөҕүн иһин, дьон кэпсэтэр, көннөрү дьон өйдүүр тылынан суруйар этэ, ону тылбаасчыттар аһара политизациялаабыттара дииллэр. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] eo0ct4wua0xbms3bwij58ev20pfte5b 430212 430210 2026-08-16T02:39:37Z Ojkhol 24881 /* Олоҕо */ 430212 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини балтараа ыйдааҕар өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. Неруда бэйэтэ билинэринэн, улахан сабыдыалы оҥорбут. Олоҕун тухары, поэтесса өлүөр диэри доҕордуу буолбуттара. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. Сорох чинчийээччилэр Неруда бастаан элбэх псевдонимынан суруйа сылдьыбыта дииллэр, холобур Леонид Андреев персонаһын аатынан Сашка диэн ааттана сылдьыбыта биллэр, оттон Ян Неруда диэн ааты хойут соҕус ылыммыт. Пабло диэнэ Апостол Павел буолуон сөп диэн сабаҕалааһын баар. 1927 сыллаахха Неруданы Бирмаҕа консулунан аныыллар, онтон Цейлоҥҥа, Сингапурга, Голландия Ост-Индиятыгар консуллуур. Батавияҕа Матавиетта Хагенаар Фогельзанг диэн Балиттан төрүттээх голландканы кытта билсэн ойох ылар. 1932 сыллаахха Чиилигэ төннөр. 1933 сыллаахха Буэнос-Айреска консулунан ананар, онно Федерико Гарсия Лорканы кытта билсэр. 1934 сыллаахха Испанияҕа Барселонаҕа консулунан аннар, онтон Мадридка көһөрүллэр. 1936 сыллаахха бастакы ойоҕуттан арахсар уонна Делия дель Карриль диэн дьахтары кытта билсэр. 1936 сыллахха от ыйын 18 күнүгэр Испанияҕа гражданскай сэрии саҕаланар. Неруда республиканецтары өйүүр. 1937 сыллаахха Чиили республиканецтары өйүүр диэн сайабылыанньа оҥорбутун иһин Испанияттан ууратыллар. Ол эрэрри, биир сылынан Парижка кылгас соруктаах ыытыллар. 1943 сыллаахха инкалар Мачу-Пикчу куораттарын өтөҕөр сылдьар. Бу сыл Делия дель Каррриль кини иккис ойоҕо буолар. 1945 с. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенаатыгар талыллар, ол сыл хомуньуус баартыйатыгар киирэр. Эмиэ ол сыл Литэрэтиирэҕэ Чиили национальнай бириэмийэтин тутар. 1946 с. Матильда Урутия диэн дьахтары көрсөр, үһүстээн кэргэннэнэр. 1948 с. тохсунньу 6 күнүгэр Чиили бэрэсидьиэнин Холбоһуктаах Штааттар марионеткалара диир, онтон судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйданар, дьокутаат мандаатыттан матар. 1949 с. Аргентина кыраныыссатын кистээн туоруур. Ол сыл Сэбиэскэй Сойууска, Польшаҕа, Венгрияҕа сылдьар, 1950 с. Ииндийэҕэ, 1951 с. Кытайга сылдьар. Сталин бириэмийэтин кэмитиэтигэр үлэлээбит буолан Сэбиэскэй Сойууска элбэхтэ сылдьара. Элбэх дьахтары таптаабыта дииллэр. Ордук биллэллэриттэн 4 дьахтар аата ааттанар. Нобель бириэмийэтин биэрэллэригэр ханнык да айымньытын аатын ааттаабаттар эрээри, литературоведтар "Всеобщая песнь" диэн поэматын ойуччу туталлар. Кэмитиэт бириэмийэни "бүтүн континент олоҕун уонна эрэлин тилиннэрбит айымньыларын иһин" диэн формулировкалаан биэрбитэ. == Айар үлэтэ == Соҕуруу Америка поэзиятын уратыта ситэ эппэт буолууга олоҕурар дииллэр. Неруда айымньылара эмиэ ол үгэһи батыһаллар. Суруйар тиэмэлэрэ киэҥ: бөлүһүөктүү хоһооннордоох, таптал, эротика, бэлиитикэ ("Сталинград" ода), аан дойду устуоруйата, 50-с - 60-с сс. плакатнай соҕус айымньылардаах. Азияҕа посолунан үлэлээбит кэмэ лирикатыгар дьайбыта дииллэр. "Всеобщая песнь" бэйиэмэтин суруйуутун Парижка, Испанияҕа сылдьан 1938 сыллаахха аҕата өлбүтүн кэннэ саҕалаабыта дииллэр. Бастаан "Всеобщая песнь Чили" диэни суруйбута. Перуга Мачу Пикчу чыпчаалыгар тахса сылдьыытын кытта бу айымньыны аан дойдуга аныыр туһунан санаа киирбит дииллэр. === Нууччалыы тылбаастара === Поэзиятын элбэх тылбаасчыттар нууччалыы тылбаастаабыттара. Ол эрээри, кини бэлиитикэҕэ ыйааһына тылбаасчыттары аһара хам баттыыр этэ дииллэр. Кини төһө да уустук тыллааҕын-өстөөҕүн иһин, дьон кэпсэтэр, көннөрү дьон өйдүүр тылынан суруйар этэ, ону тылбаасчыттар аһара политизациялаабыттара дииллэр. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] pra4bbb5xa58gltzn827ae3xm6jjbv3 430214 430212 2026-08-16T05:26:29Z Ojkhol 24881 /* Нууччалыы тылбаастара */ 430214 wikitext text/x-wiki '''Па́бло Неру́да''' ({{lang-es|Pablo Neruda}} — сүрүн аат быһыытынан ылыныллыбыт псевдоним; төрүүрүгэр бэриллибит аата — '''Рика́рдо Элиэ́сер Нефтали́ Ре́йес Басоа́льто''', {{lang-es|Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto}}; [[от ыйын 12]], [[1904 сыл]], [[Парраль (Чили)|Парраль]], [[Чили]] — [[балаҕан ыйын 23]], [[1973 сыл]], [[Сантьяго]], [[Чиили]]) — [[Чиили]] [[бэйиэт]]э, [[дипломат]] уонна [[бэлиитик]]. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенатора ([[1945]]—[[1949]]), [[Чиили Хомуньуус баартыйата|Чиили Хомуньуус баартыйатын]] Киин комитетын чилиэнэ ([[1958]]—[[1973]]). Чили [[Франция|Францияҕа]] посола ([[1970]]—[[1972]]). [[Чиили литэрэтиирэҕэ Национальнай бириэмийэтэ|Чили литератураҕа Национальнай бириэмийэтин]] (1945), [[«Норуоттар ыккардыларыгар эйэни чиҥэтиин иһин» Норуоттар ыккардыларынааҕы Сталин аатынан бириэмийэ]] (1953) уонна [[Литератураҕа Нобель бириэмийэтэ|Литератураҕа Нобель бириэмийэтин]] (1971) лауреата. [[Габриела Мистраль|Габриела Мистраль]], [[Уидобро Висенте|Висенте Уидобро]] уонна [[Пабло де Рока]]ны кытта, Неруда [[Чиили поэзиятын Улуу түөрдэ|Чиили поэзиятын Улуу түөрдүгэр]] киирэр. Арассыыйаҕа сэбиэскэй кэмҥэ ордук биллэрэ. Айымньылара ол саҕана нууччалыы тылбаастаналлара. Аныгы дьоҥҥо үксүн [[Антонио Скармета]] "[[Уоттаах тулуур (сэһэн)|Уоттаах тулуур]]" (Ardiente paciencia) айымньытынан уһуллубут "Неруда почтальона" диэн Майкл Рэдфорд устубут киинэтинэн биллэр. == Олоҕо == 1904 сыллаахха Паррале диэн Чиили киин өттүгэр баар кыра куоракка төрөөбүт. Ийэтэ кини балтараа ыйдааҕар өлбүт. Рикардо уон саастааҕар хоһоон суруйар буолбут. 12 сааһыгар аатырбыт Габриэла Мистраль диэн Чиили бэйиэтин кытта билсибит, киниттэн элбэххэ үөрэммит. Неруда бэйэтэ билинэринэн, улахан сабыдыалы оҥорбут. Олоҕун тухары, поэтесса өлүөр диэри доҕордуу буолбуттара. 1920 сыллаахха "Сельва аустраль" диэн сурунаалга бастакы хоһоонун бэчээттээбит, аҕата сөбүлээбэт буолан псевдоним ылыммыт — чех суруйааччыта Ян Неруда аатынан. Сорох чинчийээччилэр Неруда бастаан элбэх псевдонимынан суруйа сылдьыбыта дииллэр, холобур Леонид Андреев персонаһын аатынан Сашка диэн ааттана сылдьыбыта биллэр, оттон Ян Неруда диэн ааты хойут соҕус ылыммыт. Пабло диэнэ Апостол Павел буолуон сөп диэн сабаҕалааһын баар. 1927 сыллаахха Неруданы Бирмаҕа консулунан аныыллар, онтон Цейлоҥҥа, Сингапурга, Голландия Ост-Индиятыгар консуллуур. Батавияҕа Матавиетта Хагенаар Фогельзанг диэн Балиттан төрүттээх голландканы кытта билсэн ойох ылар. 1932 сыллаахха Чиилигэ төннөр. 1933 сыллаахха Буэнос-Айреска консулунан ананар, онно Федерико Гарсия Лорканы кытта билсэр. 1934 сыллаахха Испанияҕа Барселонаҕа консулунан аннар, онтон Мадридка көһөрүллэр. 1936 сыллаахха бастакы ойоҕуттан арахсар уонна Делия дель Карриль диэн дьахтары кытта билсэр. 1936 сыллахха от ыйын 18 күнүгэр Испанияҕа гражданскай сэрии саҕаланар. Неруда республиканецтары өйүүр. 1937 сыллаахха Чиили республиканецтары өйүүр диэн сайабылыанньа оҥорбутун иһин Испанияттан ууратыллар. Ол эрэрри, биир сылынан Парижка кылгас соруктаах ыытыллар. 1943 сыллаахха инкалар Мачу-Пикчу куораттарын өтөҕөр сылдьар. Бу сыл Делия дель Каррриль кини иккис ойоҕо буолар. 1945 с. Чиили Өрөспүүбүлүкэтин сенаатыгар талыллар, ол сыл хомуньуус баартыйатыгар киирэр. Эмиэ ол сыл Литэрэтиирэҕэ Чиили национальнай бириэмийэтин тутар. 1946 с. Матильда Урутия диэн дьахтары көрсөр, үһүстээн кэргэннэнэр. 1948 с. тохсунньу 6 күнүгэр Чиили бэрэсидьиэнин Холбоһуктаах Штааттар марионеткалара диир, онтон судаарыстыбаны таҥнарыыга буруйданар, дьокутаат мандаатыттан матар. 1949 с. Аргентина кыраныыссатын кистээн туоруур. Ол сыл Сэбиэскэй Сойууска, Польшаҕа, Венгрияҕа сылдьар, 1950 с. Ииндийэҕэ, 1951 с. Кытайга сылдьар. Сталин бириэмийэтин кэмитиэтигэр үлэлээбит буолан Сэбиэскэй Сойууска элбэхтэ сылдьара. Элбэх дьахтары таптаабыта дииллэр. Ордук биллэллэриттэн 4 дьахтар аата ааттанар. Нобель бириэмийэтин биэрэллэригэр ханнык да айымньытын аатын ааттаабаттар эрээри, литературоведтар "Всеобщая песнь" диэн поэматын ойуччу туталлар. Кэмитиэт бириэмийэни "бүтүн континент олоҕун уонна эрэлин тилиннэрбит айымньыларын иһин" диэн формулировкалаан биэрбитэ. == Айар үлэтэ == Соҕуруу Америка поэзиятын уратыта ситэ эппэт буолууга олоҕурар дииллэр. Неруда айымньылара эмиэ ол үгэһи батыһаллар. Суруйар тиэмэлэрэ киэҥ: бөлүһүөктүү хоһооннордоох, таптал, эротика, бэлиитикэ ("Сталинград" ода), аан дойду устуоруйата, 50-с - 60-с сс. плакатнай соҕус айымньылардаах. Азияҕа посолунан үлэлээбит кэмэ лирикатыгар дьайбыта дииллэр. "Всеобщая песнь" бэйиэмэтин суруйуутун Парижка, Испанияҕа сылдьан 1938 сыллаахха аҕата өлбүтүн кэннэ саҕалаабыта дииллэр. Бастаан "Всеобщая песнь Чили" диэни суруйбута. Перуга Мачу Пикчу чыпчаалыгар тахса сылдьыытын кытта бу айымньыны аан дойдуга аныыр туһунан санаа киирбит дииллэр. === Нууччалыы тылбаастара === Поэзиятын элбэх тылбаасчыттар нууччалыы тылбаастаабыттара. Ол эрээри, кини бэлиитикэҕэ ыйааһына тылбаасчыттары аһара хам баттыыр этэ дииллэр. Кини төһө да уустук тыллааҕын-өстөөҕүн иһин, дьон кэпсэтэр, көннөрү дьон өйдүүр тылынан суруйар этэ, ону тылбаасчыттар аһара политизациялаабыттара дииллэр. === Сахалыы тылбаастара === Пабло Неруда хоһооннорун [[Эллэй (суруйааччы)|Эллэй]] уонна [[Сэмэн Руфов]] тылбаастыыллар этэ. Ол эрээри, туспа кинигэнэн сахалыы тахсыбатах быһылыылаах. [[Категория:Дьон алпаабытынан]] [[Категория:Суруйааччылар]] [[Категория:Чиили]] [[Категория:От ыйын 12 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:1904 сыллаахха өлбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр өлбүттэр]] [[Категория:1973 сыллаахха өлбүттэр]] 9tp0ozf6dxw0f2kuchvrmqse8e55bs9 0 58880 430196 2026-08-15T20:56:54Z Ojkhol 24881 "'''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын Пабло..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430196 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ Артур Рембо сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. == Айымньы сүдьүөтэ == Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Беатрес уонна Марио ыал буолаллар, уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон Сальвадор Альенде туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуутунан үлүһүйэр. Генерал Аугусто Пиночет Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда Парижтан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар тутан илдьэ бараллар. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] a53fpwqks9fn86d8ux71jk62c36lwsn 430197 430196 2026-08-15T20:57:32Z Ojkhol 24881 430197 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ Артур Рембо сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. == Айымньы сүдьүөтэ == Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Беатрес уонна Марио ыал буолаллар, уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон Сальвадор Альенде туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуутунан үлүһүйэр. Генерал Аугусто Пиночет Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда Парижтан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар тутан илдьэ бараллар. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] tav9tmb4f877ek35hf6epbajupqqave 430198 430197 2026-08-15T21:06:38Z Ojkhol 24881 /* Айымньы сүдьүөтэ */ 430198 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ Артур Рембо сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар, уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] lfseky6q3jby7gmq0b7ksd95nwsatsl 430199 430198 2026-08-15T21:08:43Z Ojkhol 24881 /* Айымньы сүдьүөтэ */ 430199 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ Артур Рембо сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар, уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] mr9nd2yp12kv2yjh919f2ysicra98fc 430200 430199 2026-08-15T21:27:48Z Ojkhol 24881 /* Айымньы сүдьүөтэ */ 430200 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ Артур Рембо сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * 1970 сыл балаҕан ыйын 4 күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * 1971 сыл алтынньы 21 күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * 1973 сыл балаҕан ыйын 11 күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] e2rjdj22xr9vckdzuw6ba7uoz7tqn1x 430201 430200 2026-08-15T21:31:43Z Ojkhol 24881 430201 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан эбэтэр кылгас арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ [[Артур Рембо]] сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. Кинигэ кэнники таһаарыыларыгар, киинэ аатынан аатын уларытан биэрбиттэрэ. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * [[1970 сыл]] [[балаҕан ыйын 4]] күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * [[1971 сыл]] [[алтынньы 21]] күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * [[1973 сыл]] [[балаҕан ыйын 11]] күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] fhpct8587oh5qveey87tqdjbfxbjtyc 430202 430201 2026-08-15T21:39:45Z Ojkhol 24881 /* Айымньы сүдьүөтэ */ 430202 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан эбэтэр кылгас арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ [[Артур Рембо]] сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. Кинигэ кэнники таһаарыыларыгар, киинэ аатынан аатын уларытан биэрбиттэрэ. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Персонажтар == "Сүрүн" * Марио Хименес: почтальон, Беатрис диэн кыыһы таптыыр, кэргэннэнэр, эдэр ыал уолларын Пабло Нефтали диэн ааттыыллар. * Пабло Неруда: бэйиэт, төрүүрүгэр Нефтали Рейес, Марио киниэхэ сүүһүнэн суругу таһар. «Хос оруоллар»: * Беатрис: Марио таптыыр кыыһа, кэргэнэ, уолун ийэтэ. * Роза де Гонсалес: Беатрис ийэтэ, огдообо, бастаан Мариону сөбүлээбэт, ол эрээри кэлин санаата уларыйан барар. * Матильда де Рейес: Неруда ойоҕо. * Дон Косме: Марио тойоно (почта начаалынньыга). Социалист. Антагонистар: * Херес: . * Дьокутаат Лаббе: Кэмиттэн кэмигэр Исла-Неграҕа кэлэ сылдьар бэлиитик. == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * [[1970 сыл]] [[балаҕан ыйын 4]] күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * [[1971 сыл]] [[алтынньы 21]] күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * [[1973 сыл]] [[балаҕан ыйын 11]] күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] rxwtm16psz1pxyo7uv7zktx7tuumls0 430203 430202 2026-08-15T21:40:20Z Ojkhol 24881 /* Персонажтар */ 430203 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан эбэтэр кылгас арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ [[Артур Рембо]] сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. Кинигэ кэнники таһаарыыларыгар, киинэ аатынан аатын уларытан биэрбиттэрэ. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Персонажтар == «Сүрүн» * Марио Хименес: почтальон, Беатрис диэн кыыһы таптыыр, кэргэннэнэр, эдэр ыал уолларын Пабло Нефтали диэн ааттыыллар. * Пабло Неруда: бэйиэт, төрүүрүгэр Нефтали Рейес, Марио киниэхэ сүүһүнэн суругу таһар. «Ойоҕос оруоллар»: * Беатрис: Марио таптыыр кыыһа, кэргэнэ, уолун ийэтэ. * Роза де Гонсалес: Беатрис ийэтэ, огдообо, бастаан Мариону сөбүлээбэт, ол эрээри кэлин санаата уларыйан барар. * Матильда де Рейес: Неруда ойоҕо. * Дон Косме: Марио тойоно (почта начаалынньыга). Социалист. Антагонистар: * Херес: . * Дьокутаат Лаббе: Кэмиттэн кэмигэр Исла-Неграҕа кэлэ сылдьар бэлиитик. == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * [[1970 сыл]] [[балаҕан ыйын 4]] күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * [[1971 сыл]] [[алтынньы 21]] күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * [[1973 сыл]] [[балаҕан ыйын 11]] күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] lp2b13sxt3yr66fullcwft4nkt9bwg9 430204 430203 2026-08-15T21:50:31Z Ojkhol 24881 /* Айымньыга олоҕурбут киинэлэр */ 430204 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан эбэтэр кылгас арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ [[Артур Рембо]] сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. Кинигэ кэнники таһаарыыларыгар, киинэ аатынан аатын уларытан биэрбиттэрэ. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр балачча өр кэм устата олоро сылдьыбытын уонна олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Персонажтар == «Сүрүн» * Марио Хименес: почтальон, Беатрис диэн кыыһы таптыыр, кэргэннэнэр, эдэр ыал уолларын Пабло Нефтали диэн ааттыыллар. * Пабло Неруда: бэйиэт, төрүүрүгэр Нефтали Рейес, Марио киниэхэ сүүһүнэн суругу таһар. «Ойоҕос оруоллар»: * Беатрис: Марио таптыыр кыыһа, кэргэнэ, уолун ийэтэ. * Роза де Гонсалес: Беатрис ийэтэ, огдообо, бастаан Мариону сөбүлээбэт, ол эрээри кэлин санаата уларыйан барар. * Матильда де Рейес: Неруда ойоҕо. * Дон Косме: Марио тойоно (почта начаалынньыга). Социалист. Антагонистар: * Херес: . * Дьокутаат Лаббе: Кэмиттэн кэмигэр Исла-Неграҕа кэлэ сылдьар бэлиитик. == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * [[1970 сыл]] [[балаҕан ыйын 4]] күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * [[1971 сыл]] [[алтынньы 21]] күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * [[1973 сыл]] [[балаҕан ыйын 11]] күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. == Дьүрүлгэ == * "Почтальон" опера, Миэксикэ композитора Даниэль Катан. Премьера 2010 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр буолбута. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] 2e8e40zfm9opkp2mdjax5sxxn3thebj 430205 430204 2026-08-15T21:52:55Z Ojkhol 24881 430205 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон 1982 сыллаахха сценарий оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан эбэтэр кылгас арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ [[Артур Рембо]] сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. Кинигэ кэнники таһаарыыларыгар, киинэ аатынан аатын уларытан биэрбиттэрэ. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Персонажтар == «Сүрүн» * Марио Хименес: почтальон, Беатрис диэн кыыһы таптыыр, кэргэннэнэр, эдэр ыал уолларын Пабло Нефтали диэн ааттыыллар. * Пабло Неруда: бэйиэт, төрүүрүгэр Нефтали Рейес, Марио киниэхэ сүүһүнэн суругу таһар. «Ойоҕос оруоллар»: * Беатрис: Марио таптыыр кыыһа, кэргэнэ, уолун ийэтэ. * Роза де Гонсалес: Беатрис ийэтэ, огдообо, бастаан Мариону сөбүлээбэт, ол эрээри кэлин санаата уларыйан барар. * Матильда де Рейес: Неруда ойоҕо. * Дон Косме: Марио тойоно (почта начаалынньыга). Социалист. Антагонистар: * Херес: . * Дьокутаат Лаббе: Кэмиттэн кэмигэр Исла-Неграҕа кэлэ сылдьар бэлиитик. == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * [[1970 сыл]] [[балаҕан ыйын 4]] күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * [[1971 сыл]] [[алтынньы 21]] күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * [[1973 сыл]] [[балаҕан ыйын 11]] күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. == Дьүрүлгэ == * "Почтальон" опера, Миэксикэ композитора Даниэль Катан. Премьера 2010 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр буолбута. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] mo3rmc7vehxtdzra56b5r60nazjeqcf 430206 430205 2026-08-15T21:53:58Z Ojkhol 24881 430206 wikitext text/x-wiki '''Уоттаах тулуур''' ({{Lang-es|Ardiente paciencia}}), өссө '''«Почтальон»''' уонна '''«Неруда почтальона»''' ({{Lang-es|El Cartero De Neruda}}) диэн ааттарынан биллэр — [[Чили]] суруйааччыта [[Антонио Скармета]] 1985 сыллаахха таһаарбыт айымньыта, Чиили литэрэтиирэтин классигын [[Пабло Неруда]] олоҕун тиһэх сылларыгар буолбуту ойуулуур. Испаан тылынан суруллубута. Аан бастаан Чиилиттэн көһөргө күһэллибит эмигрант [[Антонио Скармета]] Арҕаа Германияҕа (Арҕаа Берлиҥҥэ) олорон араадьыйаҕа анаан суруйбута, онтон 1982 сыллаахха пьеса (сценарий) оҥорбута, 1985 сыллаахха сэһэн быһыытынан (сороҕор арамаан эбэтэр кылгас арамаан дииллэр) кинигэ гынан бэчээттээбитэ. Ааптар айымньытыгар "Күн тахсыыта куораттарга уоттаах тулуурдаах киириэхпит" диэн француз аатырбыт бэйиэтэ [[Артур Рембо]] сытаататын аҕалар, аатын онтон ылбыт. Кинигэ кэнники таһаарыыларыгар, киинэ аатынан аатын уларытан биэрбиттэрэ. == Айымньы сүдьүөтэ == Пролог кэпсээнньит аатыттан суруллубут. Онно кини Пабло Неруданы кытта көрсүбүтүн, уонна кини олорбут Исла Негра диэн сэлиэнньэтигэр олохтоохтортон элбэҕи истибитин кэпсиир. 1969 сыл бэс ыйа. Чиилигэ байҕал кытылыгар кырачаан сэлиэнньэҕэ олорор Марио Хименес диэн 17 саастаах уол аҕатын курдук балыксыт буолуон баҕарбат, онон почтальон үлэтигэр киирэр. Дэриэбинэҕэ биир да киһи аахпат буолан, онно олохтоох суруйааччы Пабло Нерудаҕа эрэ сурук таһар. Бастаан толлор, сыыйа суруйааччылыын доҕордоһор, ону тэҥэ кэрэчээн Беатрис Гонсалес диэн кыыһы таптыыр. Пабло Неруда метафораларын туһанан кыыс сүрэҕин абылыыр. Сотору кэминэн Неруда бэлиитикэнэн дьарыктанар. Бастаан Чиили бэрэсидьиэнин быыбарыгар хомуньуус баартыйа аатыттар туруораллар, онтон [[Альенде Сальвадор|Сальвадор Альенде]] туһугар быыбартан устунар. Альенде бэрэсидьиэн буолан баран Неруданы Францияҕа посолунан аныыр. Беатрис уонна Марио ыал буолаллар. Бу кэмҥэ Марио хоһоон суруйуунан үлүһүйэр. Неруда уолга Парижтан магнитофон бэлэх ыытар, дойдутун ахтарын кэпсиир уонна сэлиэнньэ тыастарын устарыгар көрдөһөр. Эдэр ыал уолланаллар, Пабло Нефтали Хименес Гонсалес диэн ааттыыллар. Байҕал долгуннарын тыаһын, куолакал тыаһын, хоптолор саҥаларын кытта уолун ытыырын устан Марио суруйааччыга ыытар. Генерал [[Аугусто Пиночет]] Альендены былаастан суулларбытын кэнниттэн Неруда [[Париж]]тан ыараханнык ыалдьан төннөн кэлэр. Марио улахан кутталы кэрэйбэккэ суруйааччыга дьиэтигэр киирэ сылдьар, бу кэнниттэн Неруданы балыыһаҕа илдьэллэр, онно кини сотору кэминэн өлөр. Мариону саҥа былаастар түүн кэлэн тутан илдьэ бараллар, ол түгэҥҥэ массыына араадьыйатыгар уол хоһоон күрэһин түмүгэ тахсыахтаах сурунаала конфискацияламмытын туһунан истэр. Эпилогка "сыллар ааспыттарын кэннэ" кафеҕа буолбут түгэн ойууланар. Онно кэпсээнньит уонна өр кэмҥэ Миэксикэҕэ күрээн олорбут биир суруналыыс көрсүһэллэр. Кэпсээнньит суруналыыстан Марио уонна кини күрэскэ кыттыбыт хоһоонун туһунан сураһар, ол эрээри, суруналыыс өйдөөбөт. Айымньы кэпсээнньит кофе иһэринэн бүтэр, утах "аһыылаах". Суруйааччы аһыы кофеннан Марио дьылҕатын таайтаран көрдөрбүт (прологка кэпсээнньит Марио кэргэнин Беатриһы хаста да суукка көрсүбүтүн ахтан аһарбытын кытта холбоотоххо, арааһа Марио сураҕа суох сүппүт быһыылаах). == Персонажтар == «Сүрүн» * Марио Хименес: почтальон, Беатрис диэн кыыһы таптыыр, кэргэннэнэр, эдэр ыал уолларын Пабло Нефтали диэн ааттыыллар. * Пабло Неруда: бэйиэт, төрүүрүгэр Нефтали Рейес, Марио киниэхэ сүүһүнэн суругу таһар. «Ойоҕос оруоллар»: * Беатрис: Марио таптыыр кыыһа, кэргэнэ, уолун ийэтэ. * Роза де Гонсалес: Беатрис ийэтэ, огдообо, бастаан Мариону сөбүлээбэт, ол эрээри кэлин санаата уларыйан барар. * Матильда де Рейес: Неруда ойоҕо. * Дон Косме: Марио тойоно (почта начаалынньыга). Социалист. Антагонистар: * Херес: . * Дьокутаат Лаббе: Кэмиттэн кэмигэр Исла-Неграҕа кэлэ сылдьар бэлиитик. == Айымньыга ахтыллар олоххо буолбут түгэннэр == * [[1970 сыл]] [[балаҕан ыйын 4]] күнэ: Сальвадор Альенде бэрэсидьиэн быыбарыгар кыайар. * [[1971 сыл]] [[алтынньы 21]] күнэ: Пабло Неруда Литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмиэйэтин тутар. * [[1973 сыл]] [[балаҕан ыйын 11]] күнэ: айымньы дьоруойдарын дьылҕатын уларпыппыт судаарыстыбаннай переворот. Ону таһынан бу кэмҥэ Чиили олохтоохторугар ас-үөл тиийбэт буола сылдьыбытын ахтыахха сөп, уонна дойдуга диктатура саҕана элбэх киһи сураҕа суох сүппүтүн. == Айымньыга олоҕурбут киинэлэр == * Ardiente paciencia (1983), Антонио Скармета. * «Почтальон» (1994), Майкл Рэдфорд, испаан тылынан. * Пылающее терпение (2022), Родриго Сепульведа. == Дьүрүлгэ == * "Почтальон" опера, Миэксикэ композитора Даниэль Катан. Премьера 2010 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр буолбута. [[Категория:Айымньылар]] [[Категория:Сэһэннэр]] [[Категория:Арамааннар]] [[Категория:Чиили]] h19k9ond543cxj4cofl0wsg9du59l4k 0 58881 430232 2026-08-16T06:23:54Z Ojkhol 24881 Утаарыы: [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ]] 430232 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ]] eqyzp27wzoke4eu1a5nen9zxkm59l20