Бикипиэдьийэ sahwiki https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Миэдьийэ Аналлаах Ырытыы Кыттааччы Кыттааччы ырытыыта Бикипиэдьийэ Бикипиэдьийэ ырытыыта Билэ Билэ ырытыыта MediaWiki MediaWiki-ни ырытыы Халыып Халыыбы ырытыы Көмө Көмөнү ырытыы Категория Категорияны ырытыы TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 936 430296 360499 2026-08-19T07:04:47Z Sunkenelek 29483 430296 wikitext text/x-wiki {{Байыаннай киһи |аата = Охлопков Фёдор Матвеевич |төрөөбүт күнэ = 2.3.1908 |төрөөбүт сирэ = {{ТС|Кириэс-Халдьаайы}}, [[Байаҕантай улууһа]], [[Саха уобалаһа]] |өлбүт күнэ = 28.5.1968 |өлбүт сирэ = |ойуу = Охлопков.jpg |кэтитэ = 180px |сулууспалаабыт дойдута = {{флагификация|ССРС|аармыйа}} |сулууспалаабыт сыллара = 1941—1945 |солото = {{СССР, Сержант}} |сэриилэр көрүҥнэрэ = |хамаандалаабыт = |чааһа = 234-с СП, 179-с СД; <br />259-с СП 179-с СД |кыргыһыылар = [[Аҕа дойду Улуу сэриитэ]] |наҕараадалара = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Мэтээл Кыһыл көмүс Сулус|1965}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленин уордьана|1965}} {{!!}} {{Кыһыл Знамя уордьана|1944}} {{!!}} {{Аҕа дойду сэриитин 2 ст. уордьана|1943}}{{!!}}{{Кыһыл Сулус уордьана|1942}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Кыһыл Сулус уордьана|1942}}{{!!}}{{Мэтээл «Хорсунун иһин»|1944}} {{!}}} |сулууспа кэннэ = }} {{амыдайдар|Охлопков}} '''Охлопков Фёдор Матвеевич''' (02.03.1908, [[Кириэс-Халдьаайы]], [[Байаҕантай улууһа]], [[Саха уобалаһа]] — 28.05.1968) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа (1965). == Олоҕун олуктара == [[1908]] сыллаахха [[кулун тутар 2]] күнүгэр [[Байаҕантай улууһа|Байаҕантай улууһугар]]<ref>Хойут [[Таатта улууһа|Таатта]], билиҥҥинэн [[Томпо улууһа]].</ref> [[Кириэс-Халдьаайы|Кириэс-Халдьаайыга]] төрөөбүт. Аҕата Матвей Тааттаттан төрүттээх киһи этэ. Сэрии иннигэр колхуоска механизаатарынан, булчутунан, Аллаҥҥа Орочоон бириискэлэригэр обкатчигынан үлэлээбитэ. Эдэр булчут биэс тыһыынчаттан тахса тииҥи туттарбыта. 100 хаамыылаах сиртэн быһах биитин ытан буолдьаны икки аҥыы хайытара<ref>Саха саарыннара. Хомуйан оҥордулар Л. Г. Николаев, А. Г. Николаев, Ф. Э. Данилов. — {{Дь.}}: «Кудук», 1998. — ISBN 5-7863-0122-2</ref>. ==== Сэриигэ кыттыыта ==== Аармыйаҕа 1941 с. атырдьах ыйыгар Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 375-с уонна 179-с стрелковай чаастарга пулеметчик, автоматчик, снайпер быһыытынан сэриилэспитэ. Бастакы кэмҥэ быраата Василийдыын биир пулемет расчета буолан кыргыһыыларга кыттыбыттара. Онтон быраата ыараханнык бааһыран өлөр. Ол кэнниттэн 1942 с. сааһыгар Федор пулеметын снайпер бинтиэпкэтигэр уларытар. Албан ааттаах снайпер быһыытынан киэҥник биллибитэ, соҕотох 429 фашиһы өлөрбүтэ. Ол иһигэр ниэмэс снайпердара бааллара. 30 снайперы үөрэтэн бэлэмнээбит. Фроҥҥа 12 төгүл бааһырбыта уонна контузияламмыта. Тверскай, Смоленскай уобаластары, Белоруссияны босхолоспута. 1945 сыллаахха бэс ыйын 24 күнүгэр Кыайыы Парадыгар кыттыбыт. Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата 1965 с. ыам ыйын 6 күнүгэр иҥэриллибит. Сэрии кэнниттэн дойдутугар араас үлэҕэ үлэлээбит. Элбэх оҕо аҕата. [[1968]] сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр өлбүт. Төрөөбүт дойдутугар Кириэс-Халдьаайыга көмүллүбүт. == Наҕараадалара == * [[«Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл]] № 10678 (06.05.1965); * [[Ленин уордьана]] (06.05.1965); * [[Кыһыл Знамя уордьана]] (26.07.1944; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит)<ref>{{Подвиг Народа|32269178|title=Наградные документы}}</ref>; * [[Аҕа дойду сэриитин уордьана|Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана]] (17.10.1943; Кыһыл Знамя уордьаныгар түһэриллибит)<ref>{{Подвиг Народа|20221150|title=Наградные документы}}</ref>; * Икки [[Кыһыл Сулус уордьана]] (27.08.1942<ref>{{Подвиг Народа|10056161|title=Наградные документы}}</ref>; 04.12.1942<ref>{{Подвиг Народа|20438097|title=Наградные документы}}</ref>); * [[«Хорсунун иһин» мэтээл]] (18.07.1944)<ref>{{Подвиг Народа|21676004|title=Наградные документы}}</ref>; * Мэтээллэр. == Үйэлээх аата == * Герой бүүһэ [[Кириэс-Халдьаайы]]га туруоруллубут. * Ф. М. Охлопков аатынан [[Томпо улууһа|Томпоҕо]] совхоз уонна муора хараабыла ааттаммыттара. * [[Дьокуускай]], [[Чөркөөх]], [[Хаандыга]] уулуссалара Герой аатын сүгэллэр. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} == Сигэлэр == {{warheroes|id=911}} * [http://sakha.gov.ru/node/1177 Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней] {{Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара (Саха Сирэ)}} {{Албан аат уордьанын толору кавалердара (Саха Сирэ)}} [[Категория:Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтара:Томпо улууһа]] [[Категория:Бэргэн ытааччылар]] [[Категория:Саха биллиилээх дьоно]] [[Категория:Кыайыы Парадын кыттыылаахтара]] [[Категория:Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара:Саха Сирэ]] q39npaxb9gstjniiw7ijq4casnac8fh 0 20223 430279 430237 2026-08-18T20:04:17Z Sunkenelek 29483 430279 wikitext text/x-wiki '''Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ''' ({{lang-ru|Съезд инородцев Якутского округа}}) — Арамаанаптар динаастиялара ыраахтааылаабытын 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьонноро [[1912]] сыллаахха атырдьах ыйын 25 күнүттэн (аныгы истиилинэн [[балаҕан ыйын 7]] күнүттэн) балаҕан ыйын 2 күнүгэр ([[балаҕан ыйын 15]] күнүгэр) дылы [[сахалар]] сийиэстэрин ыҥыран ыыппыттара. Саха сирин күбүрүнээтэригэр сийиэс ыытар туһунан анал сайабылыанньаны 14 киһи оҥорбут<ref>[http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 Сийиэс боротокуоллара.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307014227/http://www.sakhamemory.ru/book.aspx?DocID=1052&CategoryID=51 |date=2016-03-07 }} «Память Якутии» ситим-сир</ref>: # [[Ксенофонтов Василий Никифорович]] # Корякин Димитрий Герасимович # Лепчиков Афанасий Филиппович # [[Ларионов Михаил Прохорович]] # Филиппов Иннокентий Николаевич # Скрябыкин Николай Николаевич # Старостин Егор Егорович # Павлов Иван Филиппович # [[Ларионов Михаил Николаевич]] (староста) # Петров А. (таҥара дьиэтин старостата) # Слепцов Димитрий Иванович # [[Ларионов Кирилл Николаевич (Илин Хаҥалас улууһа)|Ларионов Кирилл Николаевич]] (кулуба) # [[Широких Алексей Дмитриевич]] # Никифоров Василий Васильевич == Талыылаах бэрэстэбиитэллэр == === Илин Хаҥалас улууһуттан === # [[Лепчиков Афанасий Филиппович]] # Лепчиков Федор Прокопьевич # Платонов Иван Еремеевич # Никифоров Гавриил Васильевич # Ларионов Михаил Николаевич # Ларионов Михаил Прохорович # Васильев Иван Гаврилович # Николаев Андрей Егорович Кинилэргэ эбии Улуус кулубата [[Ларионов Кирилл Николаевич]] уонна суруксут Лепчиков Федор Прокопьевич. === Арҕаа Хаҥалас улууһуттан === # Иванов Петр Степанович # Ксенофонтов Василий Никифорович # [[Пудов Николай Ипполитович (Арҕаа Хаҥалас)|Пудов-Петров Николай Ипполитович]] # Скрыбыкин Николай Николаевич # [[Шадрин Иван Петрович (Арҕаа Хаҥалас)|Шадрин Иван Петрович]] Эбии Улуус кулубата Кириллов Геннадий Иванович. === Нам улууһуттан === # [[Слепцов Афанасий Спиридонович]] # [[Харитонов Василий Федорович]] # [[Попов Иван Николаевич I]] === Боотуруус улууһа === # [[Сокольников Прокопий Нестерович]], быраас # [[Шеломов Михаил Степанович]] # [[Слепцов Григорий Вонифатьевич - Балапаат баай уола]] # [[Слепцов Поликарп Иванович - Ньоомньоон уола|Слепцов Поликарп Иванович]] # [[Сивцев Матвей Матвеевич - Маппыйдаан Маппый]] # Слепцов Михаил Нестерович # Шестаков Василий Васильевич # [[Кулаковскай Алексей Елисеевич]] # [[Оросин Роман Иванович]] Ону таһынан Улуус кулубата Киприянов Никита Константинович. === Амма улууһуттан === # [[Рязанскай Афанасий Петрович]] # Дьячковскай Иван Никитьевич === Мэҥэ улууһуттан === # Борисов Егор Михайлович # Романов Михаил Иванович # Слепцов Дмитрий Иванович Ону таһынан Улуус кулубата Борисов Егор Михайлович (бу боротокуолга хос суруллубут буолуон сөп) === Бороҕон улууһуттан === # [[Говоров Иннокентий Степанович (Бороҕон улууһа)|Говоров Иннокентий Степанович]] # Местников Гаврил Андреевич === Байаҕантай улууһа === # Харитонов Трофим Егорович # Петров Захар Прокопьевич Ону тэҥэ Улуус кулубата Готовцев Иван Иванович === Дүпсүн улууһа === # Гуляев Дмитрий Михайлович # [[Афанасьев Петр Алексеевич]] === Өлүөхүмэ уокуруга === # Капитонов Андриан Егорович # Корнилов Петр Прокопьевич # [[Кылахов Николай Николаевич]] # Дягилев Тихон Иванович === Бүлүү уокуруга === # Тимофеев Николай Иванович # Андреев Савва Емельянович # Петров Иван Степанович [[Сахалар Уобаластааҕы Сийиэстэригэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ (1912)|Сийиэс үлэтигэр эбии кыттыбыт дьон тиһигэ]] == Көрүллүбүт боппуруостар == # Арамаанаптар Дьиэлэриттэн бастакв ыраахтааҕы кэмигэр Арассыыйа Держааватыгар Саха сирэ холбоммутунан бу Дьиэ 300 сылын туолуутун бэлиэтиир туһунан # Эҕэрдэлииргэ дьокутааттары талыы туһунан # Аччыктааһын уонна онтон сылтаан тахсыбыт сахалар иэстэрин-күүстэрин туһунан. # Олохтоох дьоҥҥо сир боппуруоһун туһунан === Эбии боппуруостар === # Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа ананар Ыраахтааҕы нэстилиэнньигэ Алексей Николаевич аатынан стипендия балаһыанньатын барылын уларытыы туһунан. # Дьокуускайдааҕы реальнай училищеҕа эбии параллельнай кылаастары арыйыы туһунан # Сибиири үөрэтэр уопсастыба иһинэн этнография салаатын арыйыы туһунан. # Кумалааннар тустарынан. # Сэлии муоһуттан уонна атын матырыйааллартан оҥоһук оҥорор мастарыскыай тэрийиигэ үп булуутун туһунан. # Олорор дьиэлэри тупсарыы туһунан. == Бастакы күн == Сийиэс күнүс биир чааска саҕаламмыт. Дьокуускай уокуругун ыспыраабынньыга Н. Л. Ходалевич баарын боротокуолга киллэрбиттэр. 6 хандьыдааттан сабыылаах куоластааһынан бэрэстээтэлинэн [[Никифоров Василий Васильевич|В. В. Никифоровы]], кини солбуйааччыларынан (табаарыстарынан) А. Е. Капитоновы уонна [[Сокольников Прокопий Нестерович|П. Н. Сокольниковы]] талбыттар. Аһаҕас куоластааһынан сэкиритээрдэринэн [[Кулаковскай Алексей Елисеевич|А. Е. Кулаковскай]], Р. И. Оросин уонна П. И. Слепцов талыллыбыттар. Ыраахтааҕыга эҕэрдэ телеграмма тиэкиһэ оҥоһуллубут. Көрүллэр боппуруостар бигэргэтиллибиттэр. Сийиэс үлэтигэр ыҥырыллыбыт уонна кыттыан баҕалаахтар тиһиктэрэ оҥоһуллубут. Онтон аныгы мунньах сарсыныгар 3 чааска анаммыт. == Иккис күнэ == Сийиэс быһаарыныыларыгар ким куоластыыр бырааптааҕын — талыллан кэлбит дэлэгээттэр эрэ дуу, ыҥырыллыбыт ыалдьыттар уонна бэйэлэрин баҕаларынан кэлбит дьон эмиэ дуу — туһунан мөккүһүү тахсыбыт. Эбии дьону ыҥырар туһунан быһаарыныы ылбыттар. рэнээччилэр стипендияларын тула кэпсэтии барбыт. Мунньах үгүс дьокутааттар Аҕа дойду сэриитин 100 сылыгар аналлаах тэрээһиннэргэ кытталларынан сибээстээн эрдэ 5 чааска сабыллыбыт. == Атырдьах ыйын 27 уонна 28 күннэрэ (үһүс-төрдүс күннэр, аныгы истиилинэн балаҕан ыйын 9 уонна 10 күннэрэ) == Пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В. В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г. В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр. == Атырдьах ыйын 29 (бэһис күн, аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 11]] күнэ) == Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар аччыктааһын содулун туһунан кэпсэппиттэр, хайдах гынан үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал семинарията аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт. Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И. И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А. П. Нарышкин, Уобаластааҕы управление советнига Н. М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын туһунан кэпсээбит. Ол гынан баран кэлин хаһан эрэ син биир кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт. == Атырдьах ыйын 30 уонна 31 күннэрэ (алтыс, сэттис күннэр, [[балаҕан ыйын 12]]-[[балаҕан ыйын 13|13]] күннэрэ) == С-Петербуурга барарга үп туһунан уонна соҕурууттан дьон кэлэр түгэннэригэр сири сахалартан былдьаабаттарын курдук дьаһанар, таҥнарытын нуорматын элбэтэр туһунан кэпсэппиттэр. Онтон сэлии муоһуттан оҥоһуктары оҥорон атыылыыр мастарыскыайдары арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. == Балаҕан ыйын 1 күнэ (аныгы ааҕыынан [[балаҕан ыйын 14]] күнэ) == Музей дьиэтигэр буолбут. Олорор дьиэлэри тупсарар туһунан уонна кумалааннары иитии туһунан кэпсэппиттэр. 1 чааска мунньах сабыллыбыт, бары дэлэгээттэр сүөһү иитиитин быыстапкатыгар барбыттар. 4 чааска мунньаҕы салҕаабыттар. Музейга этнография салаатын арыйыы туһунан кэпсэппиттэр. Күбүрүнээтэргэ култуураны сайыннарарын иһин махтал сурук суруйбуттар. # # # # == Сийиэс түмүгүнэн туох оҥоһуллубута == * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 22]] (эргэ истиилинэн кул.т. 9) күнүгэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Арассыыйа импиэрийэтин ис дьыалаҕа миниистиригэр Н. А. Маклаковка [[Сахалар 1912 сыллааҕы Уобаластааҕы сийиэстэрэ|Сахалар сийиэстэрин]] аатыттан сахалар быыбарга кыттыахтаахтарын туруорсар дакылаат суруктарын туттарбыттар. Санаттахха [[Иккис судаарыстыбаннай дуума]]ҕа (1907 с.) сахалар дьокутааттанар кыахтаахтара, ону сокуон уларыйан хаалан, сатамматаҕа, саҥа сокуонунан сахалар быыбардыыр бырааптара суоҕа<ref>{{Кинигэ|автор=А.Н. Жирков|заглавие=Первый областной съезд якутов 1912 г.|место=Якутск|издательство=Бичик|год=2020|том=III|страницы=26|страниц=312|isbn=978-5-7696-5607-1|тираж=1000}}</ref>. Маклаков бу туруорсууну салгыы сыҕарыппатаҕа, эһиилигэр Аан дойду сэриитэ саҕаламмыта, онтон аҕыйах сылынан Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ. * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 28]] (эргэ истиилинэн кул.т. 15) күнүгэр [[Күлүмнүүр (Никифоров Василий Васильевич)|Күлүмнүүр]], [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Саха уобалаһыгар сиэмистибэни киллэрэр туһунан дакылаат суругу эмиэ ис дьыала миниистиригэр Н. А. Маклаковка туттарбыттар. Маклаков кэпсэтии кэмигэр тугу да күттүөннээҕи хардарбатах, салгыы дьыаланы хамсаппатах. * [[1913 сыл]] [[кулун тутар 28]] (эргэ истиилинэн кул.т. 15) күнүгэр [[Сокольников Прокопий Нестерович|Прокопий Сокольников]] уонна [[Слепцов Дмитрий Иванович|Дмитрий Слепцов]] Маклаковтан тахсан баран Арассыыйа юстициятын миниистиригэр И. Г. Щегловитовка киирэ сылдьыбыттар, уонна холуобунай уонна административнай көскө ыытыллыбыттары Саха уобалаһыгар ыыппат туһунан дакылаат сурук туттарбыттар. Щегловитов сахалары тыйыстык көрсүбүт, көрдөһүү түмүгэ суох хаалара эрдэттэн биллибит. Ол эрээри, бу сурукка оччотооҕу туругу юрист үөрэхтээх Күлүмнүүр сиһилии суруйбута, онон сахалар уопсастыбаннай санааларын сайдыытын таһымын көрдөрөр улахан суолталаах. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} [[Категория:Саха устуоруйата]] nsdq5zsvygq9v2hrbk33c54vrzid7uu 0 22934 430282 263326 2026-08-18T20:26:32Z Milkmilki444 29482 430282 wikitext text/x-wiki Н — саха алпабыытын 17-с буукубата. Бу буукуба тыл саҕаланыытыгар, ортотугар уонна бүтүүтүгэр көхтөөхтүк туттуллар сонорный тартык дорҕону бэлиэтиир. == Устуоруйата == «Н» буукубата саха алпабыытыгар кириллица графикатыгар олоҕурар. Саха суругар-бичигигэр былыргыттан киэҥник туттуллар уонна тыл фонетическэй тутулугар улахан суолталаах сомоҕо дорҕоон буолар. == Фонетика уратылара == Саха тылыгар «Н» буукубата сонорный тартыктаах дорҕоону бэлиэтиир. Бу дорҕону оҥорууга тыл төбөтө үөһээ тиис төрдүгэр тиийэр, оттон салгын мурун устун көҥүл тахсар. == Мисааллар == * Тыл саҕаланыытыгар: наар, нам, нуучча, нарын. * Тыл ортотугар: кини, танас, атын, киҥ. * Тыл бүтүүтүгэр: күн, үүн, эн, мин, оҥорон. == Компьютер куода == Юникод стандарттарыгар: * Улахан Н: U+041D * Кыра н: U+043D * [[Категория:Буукубалар]] 68kkf02eldbqt3nwmx7r19sqheywlaq 0 24012 430278 401151 2026-08-18T19:49:35Z Sunkenelek 29483 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 430278 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Тарасов_юс.png|200px|thumb|right|Тарасов Юрий Степанович]] '''Тарасов Юрий Степанович''' — социология билимнэрин кандидата. == Олоҕун олуктара == * [[1948]] сыллаахха [[балаҕан ыйын 23]] күнүгэр Саха АССР Орджоникидзевскай оройуонугар [[Покровскай]] бөһүөлэккэ төрөөбүтэ. * 1972 с. — [[М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет|Саха государственнай университетын]] бүтэрбитэ. * 1972—1978 сс. — Ой, [[Покровскай]] орто оскуолаларыгар учууталлаабыта. * 1978—1985 сс. — ССКП Орджоникидзевскай оройуоннааҕы комитетын инструктора, салаатын сэбиэдиссэйэ. * 1985—1987 сс. — Хабаровскайдааҕы Үрдүкү партийнай оскуолаҕа үөрэммитэ. * 1987—1989 сс. — РФ КП Саха Сиринээҕи рескомун эппиэттээх тэрийээччитэ. * 1989—1990 сс. — РФ КП [[Мирнэй|Мирнэйдээҕи]] горкомугар секретарь. * 1990—1991 сс. — РФ КП Саха Сиринээҕм рескомугар сектор сэбиэдиссэйэ. * 1991—1993 сс. — РНА СС Дьокуускайдааҕы филиалын ТЛИ Институтун научнай үлэһитэ, быраап уонна социология салаатын сэбиэдиссэйин солбуйааччы. * 1992 с. — РНА Үрдүкү социологияҕа курстарыгар үөрэммитэ. * 1993—1997 сс. — «Сахаалмазпровинвест» Фонда тэрийээччилэрин Сүбэтин секретара, персоналы салайыыга директор. * 1997—1998 сс. — [[Саха Сирэ|Саха Сирин]] Президенын Администрациятын кадр политикатын салайыытын начальнигын солбуйааччы. * 1998—1999 сс. — Саха Сирин Президенын Администрациятын кадрдары бэлэмнээһин уонна туруоруу салаатын начальнига. * 1999 с. — Саха Сирин Президенын иһинэн Үрдүкү менеджмент уонна маркетинг оскуолатын директора. * 2000 с. — Саха Сирин Президенын иһинэн Управление институтун салайааччыта. Ю. С. Тарасов — политологияҕа уонна политическай социологияҕа идэтийбит тутаах үлэһит. == Сүрүн үлэлэрэ == * «''Традиции и инновации: выбор политической элиты''» (Сб.: Логос. Культура. Цивилизация. — Якутск, 1992). * «''Правящая элита Якутии: штрихи к портрету''» (Журн.: Политические исследования (полис). — М. — 1993. — № 3). * «''Новая политическая элита Республики Саха''» (Социологические очерки. — Вып.3. — М., 1994). * «''Управленцы улусных (городских) организаций о правительстве республики (результаты социологического опроса)''» (Журн.: Президент. Правительство. Общество. — Якутск. — 1998. — № 6). * «''Ценностные ориентации современной правящей элиты РС(Я)''» (Сб.: Основы конституционного строя в РС(Я): история, современность, перспективы. — [[Нүөрүҥгүрү|Нерюнгри]], 1998). * «''Трансформация политической элиты: новая реальность''» (Колл. моногр.: Республика Саха (Якутия) путь к суверенитету; соавт. В. Б. Игнатьева — Якутск, 2000). * «''Кадровое обеспечение реформирования местного самоуправления''» (Сб.: Развитие муниципальных образовний в новых законодательных условиях РФ. — Мирный, 2004). * «''Реформирование системы местного самоуправления: практика и проблемы кадрового обеспечения в РС(Я)''» (Журн.: Муниципальная власть. — М. — 2004. — № 3). * «''Оптимизация переподготовки и повышения квалификации государственных и муниципальных служащих''» (Сб.: Современные проблемы и механизмы кадрового обеспечения органов государственной власти и местного самоуправления в условиях реформирования. — Якутск, 2004). * Учебное пособие «''Политическая элита: эволюция представлений''» (Якутск, 2000). * Учебное пособие «''Политическая элита: теория, проблемы, методология исследования''» (Хабаровск, 2004). == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == * Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ == Сигэлэр == * [http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf Биобиблиографический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304082135/http://igi.ysn.ru/spravochnik.pdf |date=2016-03-04 }} [[Категория:Дьоннор алпабыытынан]] [[Категория:1948 сыллаахха төрөөбүттэр]] [[Категория:Балаҕан ыйын 23 күнүгэр төрөөбүттэр]] [[Категория:Хаҥалас улууһугар төрөөбүттэр]] [[Категория:Чинчийээччилэр]] [[Категория:Саха учуонайдара]] 8uz7qia1aipapk2llzgt09wmst9vnit 828 31805 430295 426124 2026-08-19T07:03:42Z Sunkenelek 29483 430295 Scribunto text/plain --[[ В это модуле собраны функции, связанные с работой с датами. ]] local monthg = {'тохсунньу', 'олунньу', 'кулун тутар', 'муус устар', 'ыам ыйын', 'бэс ыйын', 'от ыйын', 'атырдьах ыйын', "балаҕан ыйын", "алтынньы", "сэтинньи", "ахсынньы"} local monthd = {31, 28, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30, 31} local function DecodeDate(d)-- Ч, М, Г, СЧ, СМ, СГ, хвост --дата: "%-?%d+"=год, "%d+%.%d+"=число месяца, "%d+%.%d+%.%-?%d+"=ЧМГ, -- потом в скобках м.б. переопределено для старого стиля начиная с числа local nd=d:match("^[%d.-]*"); local od=d:match("^[%d.-]*%s*%(%s*([%d.-]*)%s*%)"); local tail = d:match("^[%d.-]+%s*%(%s*[%d.-]+%s*%)%s*(%S.*)") or d:match("^[%d.-]+%s*([^%s%d].*)"); if nd:match('^%-?%d+$' ) then return nil, nil, tonumber(nd), nil, nil, od and tonumber(od:match("%-?%d+$")),tail else local j,m,y=nd:match("^(%d+)%.(%d+)%.?(%-?%d*)"); if j then if od then local oj, om, oy = od:match("^(%d+)%.?(%d*)%.?(%-?%d*)"); return j and tonumber(j), m and tonumber(m), y>'' and tonumber(y) or nil, oj and tonumber(oj), om>'' and tonumber(om) or nil, oy>'' and tonumber(oy) or nil, tail end return j and tonumber(j), m and tonumber(m), y>'' and tonumber(y) or nil, nil, nil, nil, tail else return nil end end end local function Diffy(d1,m1,y1,d0,m0,y0)--аналог Персона/Дата/Прошло лет return y1-y0 - ( y1*y0<=0 and 1 or 0 ) - ( (m1<m0 or m1==m0 and d1<d0) and 1 or 0 ) end local function Year0(y,t)-- аналог Год0 if y>0 then return table.concat{ '[[', tostring(y), ' сыл|', t and tostring(y)..'&nbsp;'..t or tostring(y), ']]' } else return table.concat{ '[[', tostring(-y), ' сыл б. э. и.|', t and tostring(-y)..'&nbsp;'..t or tostring(-y), '&nbsp;до&nbsp;н.&nbsp;э.]]' } end end local function FormDate(j,m,y,oj,om,oy,mo)-- ~ Персона/Дата/Logic 4 if j then if not m then return "''формат неверен''" end if y then return string.format( '<span class="nowrap">%s<span style="display:none">(<span class="%s">%04i-%02i-%02i</span>)</span></span>', table.concat( oj and ( om and ( oy and {-- ДД ММММ ГГГГ ([[ДД ММММ]] [[ГГГГ]]) monthg[om],'&nbsp;',oj,'&nbsp;',oy, '</span> <span class="nowrap">([[', monthg[m],', ',j,']] ',Year0(y),')' } or {-- ДД ММММ ([[ДД ММММ]]) [[ГГГГ]] oj,'&nbsp;',monthg[om],' ([[',monthg[m],'&nbsp;',j,']]) ',Year0(y) } ) or {-- ДД [[ДД ММММ|(ДД) ММММ]] [[ГГГГ]] oj,'&nbsp;[[',j,' ',monthg[m],'|','(',j,')&nbsp;',monthg[m],']] ',Year0(y) } ) or {'[[',j,'&nbsp;',monthg[m],']]&nbsp;',Year0(y)} ),--/table.concat ({['Төрөөбүт']='bday',['Өлбүт']='dday'})[mo] or '', y,m,j )--/string.format else return '<span class="nowrap">' .. table.concat( oj and ( om and {-- ДД ММММ ([[ДД ММММ]]) oj,'&nbsp;',monthg[om],' ([[',j,'&nbsp;',monthg[m],']])</span>' } or {-- ДД [[ДД ММММ|(ДД) ММММ]] oj,'&nbsp;[[',j,' ',monthg[m],'|','(',j,')&nbsp;',monthg[m],']]</span>' } ) or {'[[',j,'&nbsp;',monthg[m],']]</span>'} ) end else return y and string.format( '<span class="nowrap">%s<span style="display:none;">(<span class="bday">%04i</span>)</span></span>', Year0(y,'сыл'),y) or "''формат неверен''" end end local function GetDate(D)--dd.mm.-?yyyy или -?yyyy-mm-dd в три переменных d,m,y local d,m,y = d:match('^%s*(%d%d?)[/.]([01]?%d)[/.](%-?%d+)') if not d then y,m,d = D:match('^%s*(%-?%d+)[-\\]0*(1?%d)[-\\]0*(%d+)') end return tonumber(d),tonumber(m),tonumber(y) end local function Cmp(a,b)--Сравнивает две даты, результат соответственно -1, 0 или 1 local d1,m1,y1 = GetDate(a) local d2,m2,y2 = GetDate(b) return d1 and d2 and (--nil, если формат не опознан y1==y2 and ( m1==m2 and ( d1==d2 and 0 or d1<d2 and -1 or 1 ) or m1<m2 and -1 or 1 ) or y1<y2 and -1 or 1 ) end local function Yyyymmdd(r)--Переводит русскую дату в YYYY,MM,DD local d, m, y, M = mw.ustring.match(r, "^%s*(%d%d?)%s+([а-яА-Я]+)%s+(%d+)") if not m then return nil end m = mw.ustring.lower(m) --тупо перебор for i = 1, 12 do if m == monthg[i] then M = i break end end if not M then return nil end return tonumber(y), M, tonumber(d) end local p = {} p = { ifdate=function(f)-- Для шаблона "Если дата", имитирует старое поведение -- Аргументы передаются шаблону return f:getParent().args[ mw.ustring.match(frame.args[1],"^[ %d.%-−%()]*$") and 2 or 3 ] end; DecodeDate = DecodeDate; Diffy = Diffy; Year0 = Year0; GetDate = GetDate; Cmp = Cmp; Yyyymmdd = Yyyymmdd; diffy=function(f)-- принимает параметры #invoke в виде двух строк-дат local d1,m1,y1=DecodeDate(f.args[1]); local d0,m0,y0=DecodeDate(f.args[2]) return Diffy(d1,m1,y1,d0,m0,y0) end; monthg=function(f) return monthg[ f.args[1] or f:getParent().args[1] ] end;--realmonth persdate=function(f)-- Для шаблона Персона/Дата;{{#invoke:dates|persdate|nocat={{NAMESPACE}}}} local frame=f:getParent(); local catpref,mo,d,d2={['Төрөөбүт']='Төрөөбүттэр',['Өлбүт']='Өлбүттэр'}, frame.args[1],frame.args[2],frame.args[3] local cat, j,m,y,oj,om,oy,tail, j2,m2,y2, age = '' if d then j,m,y,oj,om,oy,tail=DecodeDate(d:gsub('−','-')); if not (j or y) then return (frame.args.nocat and d or d..'[[Категория:Бикипиэдьийэ:Статьи с ручной викификацией дат в карточке]]') end end; if d2 then j2,m2,y2 = DecodeDate(d2:gsub('−','-')); end; return table.concat{ FormDate(j,m,y,oj,om,oy,mo), ( (frame.args['nopersoncat'] or '')~='' or (f.args['nocat'] or '')~='' ) and '' or table.concat{ '[[Категория:Дьоннор алпабыытынан]]', j and string.format('[[Категория:%s %i %s]]',catpref[mo],j,monthg[m]) or '', y and string.format('[[Категория:%s в %s]]',catpref[mo],y,Year0(y,'сыллаахха')) or '' },--/table.concat внутр. (function(F)--возраст if not F then return '' end; local n=F(); return n and string.format(" (%i %s)%s", n, mw.getLanguage('ru'):plural(n,'саас','саас','саас'), n>150 and '[[Категория:Бикипиэдьийэ:Статьи о персоналиях с большим текущим возрастом]]' or '' ) or '' end)( ({ ['Төрөөбүт']=function() local now=os.date('*t'); if (not d2 or d2=='') and j and m and y then return Diffy(now.day,now.month,now.year,j,m,y) end end, ['Өлбүт']=function() return j and m and y and j2 and m2 and y2 and Diffy(j,m,y,j2,m2,y2); end, })[mo] ),--конец вызова функции возраста tail or '', cat }--/table.concat внеш. end; formdate=function(f) -- Формирует дату по 3--6 параметрам #invoke или шаблона --не использовать с пустыми аргументами if (f.args[1] or '')~='' and (f.args[2] or '')~='' or (f.args[3] or '')~='' then return FormDate(f.args[1],f.args[2],f.args[3],f.args[4],f.args[5],f.args[6],f.args['m']) else local tf=f:getParent(); return FormDate(tf.args[1],tf.args[2],tf.args[3],tf.args[4],tf.args[5],tf.args[6],tf.args['m']) end end; cmp=function(f)--Сравнивает две даты, результат соответственно -1, 0 или 1 return Cmp(f.args[1],f.args[2]) end; G2J=function(f)--перевод григорианских дат в юлианские, возврат DD.MM.YYYY --Не знает про 15 октября 1582 года, не работает до нашей эры и после ???99 года --Если есть второй аргумент, преобразует только ДО этой даты включительно --Если есть третий аргумент, результат форматирует под Персона/Дата local d,m,y=GetDate(f.args[1]) if f.args[2] and Cmp(f.args[1],f.args[2])==1 then return string.format("%i.%i.%i",d,m,y) end local shift=math.floor(y/100)-math.floor(y/400)-2 if d-shift>0 then return f.args[3] and string.format("%i.%i.%i (%i)",d,m,y,d-shift) or string.format("%i.%i.%i",d-shift,m,y) else if m==1 then return f.args[3] and string.format("%i.1.%i (%i.12.%i)",d,y,31+d-shift,y-1) or string.format("%i.12.%i",31+d-shift,y-1) elseif m==3 then return f.args[3] and string.format("%i.3.%i (%i.2)", d,y, (y%4==0 and 29 or 28)+d-shift-(y%100==0 and y%400~=0 and 1 or 0) ) or string.format("%i.2.%i", (y%4==0 and 29 or 28)+d-shift-(y%100==0 and y%400~=0 and 1 or 0) ,y) else return f.args[3] and string.format( "%i.%i.%i (%i.%i)", d,m,y, monthd[m-1]+d-shift,m-1 ) or string.format("%i.%i.%i",monthd[m-1]+d-shift,m-1,y) end end end; -- Переводит русскую дату в YYYY-MM-DD. Возвращает входное значение, если дата уже в этом формате yyyymmdd = function(f) local date, hourmin = f.args[1] if mw.ustring.match(date, "^%s*%d+-%d+-%d+") then return date end hourmin = mw.ustring.match(date, "%s+%d+:%d+$") local y, m, d = Yyyymmdd(date) if not y then return '<span class="error">Ошибка: некорректный формат даты.</span>' end return string.format('%4i-%02i-%02i', y, m, d) .. (hourmin or '') end } function table.val_to_str ( v ) if "string" == type( v ) then v = string.gsub( v, "\n", "\\n" ) if string.match( string.gsub(v,"[^'\"]",""), '^"+$' ) then return "'" .. v .. "'" end return '"' .. string.gsub(v,'"', '\\"' ) .. '"' else return "table" == type( v ) and table.tostring( v ) or tostring( v ) end end function table.key_to_str ( k ) if "string" == type( k ) and string.match( k, "^[_%a][_%a%d]*$" ) then return k else return "[" .. table.val_to_str( k ) .. "]" end end function table.tostring( tbl ) local result, done = {}, {} for k, v in ipairs( tbl ) do table.insert( result, table.val_to_str( v ) ) done[ k ] = true end for k, v in pairs( tbl ) do if not done[ k ] then table.insert( result, table.key_to_str( k ) .. "=" .. table.val_to_str( v ) ) end end return "{" .. table.concat( result, "," ) .. "}" end local function parseISO8601Date(str) local pattern = "(%-?%d+)%-(%d+)%-(%d+)T" local Y, M, D = mw.ustring.match( str, pattern ) return tonumber(Y), tonumber(M), tonumber(D) end local function parseISO8601Time(str) local pattern = "T(%d+):(%d+):(%d+)%Z" local H, M, S = mw.ustring.match( str, pattern) return tonumber(H), tonumber(M), tonumber(S) end local function parseISO8601Offset(str) if str:sub(-1)=="Z" then return 0,0 end -- ends with Z, Zulu time -- matches ±hh:mm, ±hhmm or ±hh; else returns nils local pattern = "([-+])(%d%d):?(%d?%d?)$" local sign, oh, om = mw.ustring.match( str, pattern) sign, oh, om = sign or "+", oh or "00", om or "00" return tonumber(sign .. oh), tonumber(sign .. om) end function p.parseISO8601(str) if 'table'==type(str) then if str.args and str.args[1] then str = '' .. str.args[1] else return 'unknown argument type: ' .. type( str ) .. ': ' .. table.tostring( str ) end end local Y,M,D = parseISO8601Date(str) local h,m,s = parseISO8601Time(str) local oh,om = parseISO8601Offset(str) return tonumber(os.time({year=Y, month=M, day=D, hour=(h+oh), min=(m+om), sec=s})) end local g2uBoundary1 = p.parseISO8601('1582-10-15T00:00:00Z') local g2uBoundary2 = p.parseISO8601('1700-03-12T00:00:00Z') local g2uBoundary3 = p.parseISO8601('1800-03-13T00:00:00Z') local g2uBoundary4 = p.parseISO8601('1900-03-14T00:00:00Z') local g2uBoundary5 = p.parseISO8601('1918-01-26T00:00:00Z') -- декрет Ленина -- Передаваемое время обязано быть по Григорианскому календарю (новому стилю) function p.formatWiki( time, infocardClass, categoryNamePrefix ) if 'table'==type( time ) then if time.args and time.args[1] then time = tonumber( time.args[1] ) else return 'unknown argument type: ' .. type( time ) .. ': ' .. table.tostring( time ) end end local t = os.date("*t", time) if time < g2uBoundary1 then -- выводим просто юлианский календарь. Задавать тут григорианский некорректно return p.formatWikiImpl( t, t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end -- Специальные даты if t.year == 1700 and t.month == 3 and t.day == 11 then return p.formatWikiImpl( {year=1700, month=2, day=29}, t, infocardClass, categoryNamePrefix) end if t.year == 1800 and t.month == 3 and t.day == 12 then return p.formatWikiImpl( {year=1800, month=2, day=29}, t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end if t.year == 1900 and t.month == 3 and t.day == 13 then return p.formatWikiImpl( {year=1900, month=2, day=29}, t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end if g2uBoundary1 <= time and time < g2uBoundary2 then return p.formatWikiImpl( os.date("*t", time - 10 * 24 * 60 * 60), t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end if g2uBoundary2 <= time and time < g2uBoundary3 then return p.formatWikiImpl( os.date("*t", time - 11 * 24 * 60 * 60), t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end if g2uBoundary3 <= time and time < g2uBoundary4 then return p.formatWikiImpl( os.date("*t", time - 12 * 24 * 60 * 60), t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end if g2uBoundary4 <= time and time < g2uBoundary5 then return p.formatWikiImpl( os.date("*t", time - 13 * 24 * 60 * 60), t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end --только Григорианский календарь return p.formatWikiImpl( t, t, infocardClass, categoryNamePrefix ) end local function ternary ( cond , T , F ) if cond then return T else return F end end local nominativeMonthes = {'тохсунньу', 'олунньу', 'кулун тутар', 'муус устар', 'ыам ыйа', 'бэс ыйа', 'от ыйа', 'атырдьах ыйа', 'балаҕан ыйа', 'алтынньы', 'сэтинньи', 'ахсынньы'} local genitivusMonthes = {'тохсунньу', 'олунньу', 'кулун тутар', 'муус устар', 'ыам ыйын', 'бэс ыйын', 'от ыйын', 'атырдьах ыйын', 'балаҕан ыйын', 'алтынньы', 'сэтинньи', 'ахсынньы'} local function nominativeYear( year, nolinks ) if ( year >= 0 ) then return '[[' .. year .. ' сыл|' .. year .. ']]' else return '[[' .. ( 0 - year ) .. ' сыл б. э. и.|' .. ( 0 - year ) .. ' б. э. и.]]' end end local function inYear( year ) if ( year >= 0 ) then return '' .. year .. ' сыллаахха' else return '' .. ( 0 - year) .. ' сыллаахха б. э. и.' end end function p.formatWikiImpl( t1, t2, infocardClass, categoryNamePrefix, leftBracket, rightBracket, nolinks ) local nd = t2.day; local nm = t2.month; local ny = t2.year; local od = ternary ( t1.day ~= t2.day , t1.day, nil ); local om = ternary ( t1.month ~= t2.month , t1.month, nil ); local oy = ternary ( t1.year ~= t2.year , t1.year, nil ); if leftBracket == nil then leftBracket = '(' end if rightBracket == nil then rightBracket = ')' end local JulianComment = function(s) return tostring(mw.html.create("abbr") :attr("title","юлиан халандаарынан") :wikitext(s) :done()) end local template = (nd ~= nil and "1" or "") .. (nm ~= nil and "2" or "") .. (ny ~= nil and "3" or "") .. (od ~= nil and "4" or "") .. (om ~= nil and "5" or "") .. (oy ~= nil and "6" or "") local datePart = '<span class="nowrap">' if (template == "12") then datePart = datePart .. string.format( nolinks and "%s %d" or "[[%s %d]](1)", nd, genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "23") then datePart = datePart .. string.format( "%s сыл %s", nominativeYear( ny, nolinks ),nominativeMonthes[nm]) elseif (template == "3") then datePart = datePart .. nominativeYear( ny, nolinks ) elseif (template == "123") then datePart = datePart .. string.format( nolinks and "%s %d %s(3)" or "%s сыл [[%s %d күнэ]]", nominativeYear( ny, nolinks ),genitivusMonthes[nm], nd) elseif (template == "124") then if nolinks then datePart = datePart .. JulianComment(string.format( "%d(4)", od ) ).. string.format( " " .. leftBracket .. "%d" .. rightBracket .. " %s(5)", nd, genitivusMonthes[nm] ) else datePart = datePart .. JulianComment(string.format( "%d", od ) ).. string.format( " [[%s %d|" .. leftBracket .. "%s" .. rightBracket .. " %d]](6)", genitivusMonthes[nm], nd, genitivusMonthes[nm],nd ) end elseif (template == "1234") then if nolinks then datePart = datePart .. JulianComment(string.format( "%d", od ) ).. string.format( " |" .. leftBracket .. "%d" .. rightBracket .. " %s %s(7)", nd, genitivusMonthes[nm], nominativeYear( ny, nolinks ) ) else datePart = datePart .. string.format( "%s сыл ", nominativeYear( ny, nolinks )) .. JulianComment(string.format( "%s %d күнэ",genitivusMonthes[nm], od ) ).. string.format( " [[%s %d күнэ|" .. leftBracket .. "%d күнэ" .. rightBracket .. "]]", genitivusMonthes[nm], nd, nd) end elseif (template == "1245") then datePart = datePart .. JulianComment(string.format( "%d %s", od, genitivusMonthes[om] ) ).. string.format(" " .. leftBracket .. (nolinks and "%d %s" or "[[%d %s]]") .. rightBracket .. "", nd, genitivusMonthes[nm] ) elseif (template == "12345") then datePart = datePart .. string.format("%s сыл ", nominativeYear( ny, nolinks )) .. JulianComment(string.format( "%s %d күнэ", genitivusMonthes[om], od) ).. string.format(" " .. leftBracket .. (nolinks and "%d %s" or "[[%s %d күнэ]]") .. rightBracket .. " ", genitivusMonthes[nm],nd ) elseif (template == "123456") then datePart = datePart .. JulianComment(string.format( "%d %s %d", od, genitivusMonthes[om], oy )) .. '</span> <span class="nowrap">' .. string.format(" " .. leftBracket .. (nolinks and "%d %s %s" or "[[%d %s]] %s(10)") .. rightBracket , nd, genitivusMonthes[nm], nominativeYear( ny, nolinks ) ) else datePart = datePart .. 'формат неверен' end datePart = datePart .. '</span>' local infocardTemplate = (nd ~= nil and "1" or "") .. (nm ~= nil and "2" or "") .. (ny ~= nil and "3" or "") if infocardClass then if (infocardTemplate == "123") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none">(<span class="%s">%04d-%02d-%02d</span>)</span>', infocardClass , ny , nm , nd ) elseif (infocardTemplate == "23") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none">(<span class="%s">%04d-%02d</span>)</span>', infocardClass , ny , nm ) elseif (infocardTemplate == "3") then datePart = datePart .. string.format('<span style="display:none;">(<span class="%s">%04d</span>)</span>', infocardClass , ny ) end end if categoryNamePrefix then if ( nd ~= nil and nm ~= nil) then datePart = datePart .. '[[Категория:' .. genitivusMonthes[nm] .. ' ' .. nd .. ' ' .. 'күнүгэр ' .. categoryNamePrefix .. ']]' end if ( ny ~= nil) then datePart = datePart .. '[[Категория:' .. inYear( ny ) .. ' ' .. categoryNamePrefix .. ']]' end end return datePart end return p h0jnfv1jw09kk8ody9q1v05c2ah46a6 0 41769 430280 386763 2026-08-18T20:25:30Z Sunkenelek 29483 430280 wikitext text/x-wiki '''Василий Никифорович Ксенофонтов''' (1860—[[1943 сыл|1943]], [[Дьокуускай]]) — атыыһыт, [[Арҕаа Хаҥалас]] улууһун баһылыга. == Дьиэ кэргэнэ == * Кэргэнэ — Екатерина Максимовна Ксенофонтова. [[Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Нөмүгү нэһилиэгин]] сис баайдара Кирилловтар кыыстара. Оҕолоро: * [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич]] — саха учуонайа, устуорук, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл; * [[Ксенофонтов Павел Васильевич]] — саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, [[Конфедералистар|1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын]] салайааччыта. {{Bio-stub}} t488990ztttfp0znypebsvysl7a8ff7 430281 430280 2026-08-18T20:25:54Z Sunkenelek 29483 430281 wikitext text/x-wiki '''Василий Никифорович Ксенофонтов''' (1860—[[1943 сыл|1943]], [[Дьокуускай]]) — атыыһыт, [[Арҕаа Хаҥалас]] улууһун баһылыга. == Дьиэ кэргэнэ == * Кэргэнэ — Екатерина Максимовна Ксенофонтова. [[Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Нөмүгү нэһилиэгин]] сис баайдара Кирилловтар кыыстара. Оҕолоро: * [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич]] — саха учуонайа, устуорук, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл; * [[Ксенофонтов Павел Васильевич]] — саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, [[Конфедералистар|1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын]] салайааччыта. {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабатынан]] pwlboodlzyrjysi3dt4y8lydf86yu6e 430283 430281 2026-08-18T20:41:30Z Sunkenelek 29483 430283 wikitext text/x-wiki {{Персона |аата = Ксенофонтов Василий Никифорович |омуктуу аата = |төрөөбүт аата = |ойуу = <!-- ойууну commons эбэтэр саха-wiki эрэ сирдэртэн ылаҕын, атын сервердэр сигэлэрин туруорбат --> |кэтитэ = |ойуу ис хоһооно = <!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --> |үлэтэ = атыыһыт, кулуба |төрөөбүт күнэ = 1860 |төрөөбүт сирэ = {{ТөрөөбүтСирэ|}} |гражданствота = [[Арассыыйа импиэрийэтэ]] |дойдута = |өлбүт күнэ = 1943 |өлбүт сирэ = {{ӨлбүтСирэ|}} |аҕата = |ийэтэ = |кэргэнэ = Ксенофонтова Екатерина Максимовна |ойоҕо = |оҕолоро = |наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ = |наҕараадалара |илии баттааһына = |ситим-сир = |атын = |биики ыскылаат = }} '''Василий Никифорович Ксенофонтов''' (1860—[[1943 сыл|1943]], [[Дьокуускай]]) — атыыһыт, [[Арҕаа Хаҥалас]] улууһун кулубата. == Дьиэ кэргэнэ == * Кэргэнэ — Екатерина Максимовна Ксенофонтова. [[Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Нөмүгү нэһилиэгин]] сис баайдара Кирилловтар кыыстара. Оҕолоро: * [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич]] — саха учуонайа, устуорук, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл; * [[Ксенофонтов Павел Васильевич]] — саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, [[Конфедералистар|1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын]] салайааччыта. {{Bio-stub}} [[Категория:Дьон алпаабатынан]] pnjor10u0ktyo6a27ik71emvibkl4lg 430285 430283 2026-08-18T20:45:12Z Sunkenelek 29483 430285 wikitext text/x-wiki {{Персона |аата = Ксенофонтов Василий Никифорович |омуктуу аата = |төрөөбүт аата = |ойуу = <!-- ойууну commons эбэтэр саха-wiki эрэ сирдэртэн ылаҕын, атын сервердэр сигэлэрин туруорбат --> |кэтитэ = |ойуу ис хоһооно = <!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --> |үлэтэ = атыыһыт, кулуба |төрөөбүт күнэ = 1860 |төрөөбүт сирэ = {{ТөрөөбүтСирэ|}} |гражданствота = [[Арассыыйа импиэрийэтэ]] |дойдута = |өлбүт күнэ = 1943 |өлбүт сирэ = {{ӨлбүтСирэ|}} |аҕата = |ийэтэ = |кэргэнэ = Ксенофонтова Екатерина Максимовна |ойоҕо = |оҕолоро = |наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ = |наҕараадалара |илии баттааһына = |ситим-сир = |атын = |биики ыскылаат = }} '''Василий Никифорович Ксенофонтов''' (1860—[[1943 сыл|1943]], [[Дьокуускай]]) — атыыһыт, [[Арҕаа Хаҥалас]] улууһун кулубата. == Дьиэ кэргэнэ == * Кэргэнэ — Екатерина Максимовна Ксенофонтова. [[Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Нөмүгү нэһилиэгин]] сис баайдара Кирилловтар кыыстара. Оҕолоро: * [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич]] — саха учуонайа, устуорук, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл; * [[Ксенофонтов Павел Васильевич]] — саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, [[Конфедералистар|1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын]] салайааччыта. 3xph8hcj5n0d2qcoybofr5thwscb7gv 430286 430285 2026-08-18T20:49:14Z Sunkenelek 29483 430286 wikitext text/x-wiki {{Персона |аата = Ксенофонтов Василий Никифорович |омуктуу аата = |төрөөбүт аата = |ойуу = <!-- ойууну commons эбэтэр саха-wiki эрэ сирдэртэн ылаҕын, атын сервердэр сигэлэрин туруорбат --> |кэтитэ = |ойуу ис хоһооно = <!-- Мэтириэт ис хоһоонун тириэрдиэхтээх --> |үлэтэ = атыыһыт, кулуба |төрөөбүт күнэ = 1860 |төрөөбүт сирэ = {{ТөрөөбүтСирэ|}} |гражданствота = [[Арассыыйа импиэрийэтэ]] |дойдута = |өлбүт күнэ = 1943 |өлбүт сирэ = {{ӨлбүтСирэ|}} |аҕата = |ийэтэ = |кэргэнэ = Ксенофонтова Екатерина Максимовна |ойоҕо = |оҕолоро = |наҕараадалара уонна бириэмийэлэрэ = |наҕараадалара |илии баттааһына = |ситим-сир = |атын = |биики ыскылаат = }} '''Василий Никифорович Ксенофонтов''' (1860—[[1943 сыл|1943]], [[Дьокуускай]]) — атыыһыт, [[Арҕаа Хаҥалас]] улууһун кулубата. == Дьиэ кэргэнэ == * Кэргэнэ — Екатерина Максимовна Ксенофонтова. [[Нөмүгү нэһилиэгэ (Хаҥалас улууһа)|Нөмүгү нэһилиэгин]] сис баайдара Кирилловтар кыыстара<ref>{{кинигэ |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Лики семьи Ксенофонтовых : [фотоальбом] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Якутск |издательство=Якутский край |год=2009 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=76 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. Оҕолоро: * [[Ксенофонтов Гавриил Васильевич]] — саха учуонайа, устуорук, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл; * [[Ксенофонтов Павел Васильевич]] — саха уопсастыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, [[Конфедералистар|1927-1928 сыллардааҕы конфедералиистар хамсааһыннарын]] салайааччыта. == Быһаарыылар == {{быһаарыылар}} lcqym8mdmbmbfwgv38rlenzybxi7o1u 0 45293 430293 369294 2026-08-18T23:58:56Z EmausBot 2666 Бот: исправление двойного перенаправления на [[Армения]] 430293 wikitext text/x-wiki #утаарыы [[Армения]] q1139pn1634lqycvwcc5tx6rzvnp6g2 0 45389 430275 354883 2026-08-18T19:47:01Z Sunkenelek 29483 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 430275 wikitext text/x-wiki [[Билэ:Тюркский_каганат.png|мини|450x450пкс|Түүр хаҕаната]] '''Ашина ([[Кытай тыла|кыт.]]: 阿史那, [[пиньинь]]: ''Āshǐnà'')''' — VI–IX үйэлэргэ былыргы түүр хаҕаннарын аҕа ууһа. == Ашина төрүтэ == Үгүс чинчийээччилэр, холобур, Х.В. Хауссиг<ref name="autogenerated4">Haussig Н.W. Byzantinische Qullen über Mittelasien in ihrer historischen Aussage // Prolegomena to the sources on the history of pre-Islamic Central Asia. Budapest, 1979. S. 55-56.</ref>, А.Н. Бернштам<ref name="autogenerated3">[http://www.rgo-sib.ru/book/kniga/159.htm Бернштам А.Н. Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф) и его труд «Собрание сведений…» М.-Л., Наука, 1950.]</ref>, Ю.А. Зуев<ref>[http://s155239215.onlinehome.us/turkic/29Huns/Zuev/ZuevTamgasRu.htm Зуев Ю.А. Тамги лошадей из вассальных княжеств (Перевод из Китайского сочинения 8-10 вв. Танхуйяо, том 3, глава (цзюань) 72, стр. 1305—1308)]</ref>, Д.Г. Савинов<ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1988.htm Савинов Д. Г. Владение Цигу древнетюркских генеалогических преданий и таштыкская культура. // Историко-культурные связи народов Южной Сибири. Абакан: 1988. С. 64-74.]</ref>, С.П. Гущин<ref name="autogenerated1">Муратов Б. А. ДНК-генеалогия тюркоязычных народов Урала, Волги и Кавказа. Том 4, серия «Этногеномика и ДНК-генеалогия», ЭИ Проект «Суюн». Vila do Conde, Lidergraf, 2014, илл. ISBN 978-5-9904583-2-1.</ref>, Рон-Таш<ref>Róna-Tas 280.</ref>, Р.Н. Фрай<ref>[http://www.richardfrye.org/files/Turks_in_Transoxiana.pdf Frye Richard N. Turks in Transoxiana]</ref>, Финдли<ref>Findley 39.</ref>, В.У. Махпиров<ref>Махпиров В.У. Имена далеких предков / В. У. Махпиров. — Алматы: Инс-т востоковедения МН АН РК, 1997, С.137-138.</ref> сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһа [[Сакалар|сака]]-усунь төрүттээх. Картер Финдли этэринэн "Ашина" аҕа ууһун аата [[Орто Азия|Орто Азиятааҕы]] [[Ираан|Ираанныы]] төрүттээх тылларга "күөх" диэн суолталаах<ref>CARTER VAUGHN FINDLEY.THE TURKS IN WORLD HISTORY. 2005, с.39,41.</ref>. Х.В. Хауссиг<ref name="autogenerated4">Haussig Н.W. Byzantinische Qullen über Mittelasien in ihrer historischen Aussage // Prolegomena to the sources on the history of pre-Islamic Central Asia. Budapest, 1979. S. 55-56.</ref> уонна С.Г. Кляшторнай<ref name="autogenerated2">Kjyashtorny S.G. The Royal Clan of the Turks and the Problem of its Designation//Post-Soviet Central Asia. Edited by Touraj Atabaki and John O’Kane. Tauris Academic Studies. London*New York in association with IIAS. The international Institute for Asian Studies. Leiden-Amsterdam, P.366-369.</ref> сабаҕалыылларынан Ашина аҕа ууһун аата былыргы [[Перс тыла|перстии]] ахşаẽnа "халлаан күөх" диэн тылтан үөскээбит буолуон сөп<ref>{{Cite web|url=http://kronk.spb.ru/library/klashtorny-savinov-2005-1-3-1.htm|title=Степные империи древней Евразии. — СПб: 2005. — 346 с.|author=Кляшторный С.Г., Савинов Д. Г.|date=|publisher=kronk.spb.ru|accessdate=2019-04-25}}</ref>, онтон бу аат "гөк-түрк", ол эбэтэр "күөх түүр" диэҥҥэ кубулуйбут. Ону таһынан С.Г. Кляшторнай "Ашина" аат сакалыы asana "аар, үтүө" диэнтэн үөскүөн сөп диир<ref>[http://kronk.spb.ru/library/klashtorny-sg-1965.htm Кляшторный С.Г. Проблемы ранней истории племени тÿрк (ашина) // Новое в советской археологии / МИА № 130. М.: 1965. С. 278—281.]</ref>. [[Дьоппуон]] чинчийээччилэрэ сабаҕалыылларынан "Ашина" аат дьиҥэ "Ашинас" диэн уонна хайа эрэ түүр аҕа ууһун аата буолуохтаах. Онно эбии бу чинчийээччилэр этэллэринэн Ашиналар тоҥус төрүттээх буолуохтарын сөптөр<ref>Osawa, Takashi, “A hypothesis on the etymology of the Old Turkic royal clan name Ašina/Ašinas and the transformation process in the early Abbasid period”, Chronica, S.11, (2011), s.145-153</ref>. Л.Н. Гумилев<ref name="autogenerated5">''Гумилёв Л.Н.'' Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.</ref>, Н.Я. Бичурин<ref name=":Бичурин">{{Кинигэ|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=184|страниц=|isbn=}}</ref> уонна М.И. Артамонов<ref>{{Кинигэ|автор=Артамонов М. И.|год=2013|isbn=9785458275170|страниц=530|издательство=Рипол Классик|заглавие=История хазар|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=mn79AgAAQBAJ&q=%D0%90%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0+(%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA)#v=snippet&q=%D0%90%D1%88%D0%B8%D0%BD%D0%B0%20(%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA)&f=false|ответственный=|издание=|место=|страницы=103}}</ref> чинчийиилэрин түмүктэригэр Ашиналар моҕол төрүттээхтэр диэн санааҕа кэлбиттэр. === Ашина хаҕаннарын хааннарын чинчийии === Генетиктар Бумын-хаҕан сыдьааннарын хааннарын үөрэтэннэр Ашиналар R1a гаплогруппа Z93, Z94+, Z2123-, Y2632 салааларыгар сыһыаннаахтар диэн түмүккэ кэлбиттэр<ref name="Conde, Lidergraf 2014">Wen S.-Q., Muratov B.A., Suyunov R.R. The haplogroups of the representatives from ancient Turkic clans - Ashina and Ashide // BEHPS. {{ISSN|2410-1788}}, Volume 3, No. 2 [1,2]. March 2016. p.&nbsp;154-157. R.R. Suyunov, Муратов Б.А., Суюнов Р.Р. Саки-динлины, аорсы, Ашина и потомки кланов Дешти-Кипчака по данным ДНК-генеалогии // Вестник Академии ДНК-генеалогии (Бостон, США) → Том 7, №8, Август 2014, стр. 1198-1226., Muratov, Муратов Б.А. ДНК-генеалогия тюркоязычных народов Урала, Волги и Кавказа. Том 4, серия «Этногеномика и ДНК-генеалогия», ЭИ Проект «Суюн». Vila do Conde, Lidergraf, 2014.</ref>. == Ашина бэлиэтэ == [[Билэ:Tamga_of_Ashina.png|мини|176x176пкс|Ашина бэлиэтэ]] Ашина аҕа ууһун бэлиэтэ судургутуллубут чубуку уруһуйа этэ<ref>Тюркологический сборник. 2009–2011. М., 2011, С. 211.</ref>. == Ашина удьуора == Ашина аҕа ууһун төрүттээччилэрэ Бумын (илиҥҥи салаа) уонна Истэми (арҕааҥҥы салаа) хаҕаннар буолаллар. Бу аҕа ууһун дьоно үрдүк сололордоох этилэр, холобур ''йабҕу'' — хаҕан кэнниттэн бастакы соло, ''тыгын'' – хаҕан нэһилиэнньигэ. Хаҕан солотун Ашина аҕа ууһун дьоно эрэ ылар кыахтаах этилэр<ref>CARTER VAUGHN FINDLEY.THE TURKS IN WORLD HISTORY. 2005, с.44.</ref>. === Илиҥҥи салаа === [[Билэ:Gokturkut.png|уҥа|мини|400x400пкс|Түүр хаҕаната муҥутаабыт кэмэ (600 с.):{{Легенда|purple|Арҕааҥҥы салаа}} {{Легенда|blue|Илиҥҥи салаа}}]] * Бумын хаҕан — 542–552 сс., 551 сылтан хаҕан. * Хара Иссик хаҕан — 553–554 сс. * Муҕан хаҕан — 554–572 сс. * Татпар хаҕан — 572–581 сс. * Амрах хаҕан — 581 с. * Ышбара хаҕан — 581–587 сс. * Баҕа хаҕан — 587–588 сс. * Тулан хаҕан — 588–599 сс. * Тарду — 599–603 сс. === Арҕааҥҥы салаа === ==== Түүр хаҕанат арҕааҥҥы салаатын салайааччылара ==== * Истэми — 554—576 сс. * Тарду — 576—599 сс. * Нири — 599—603 сс. ==== Арҕааҥҥы Түүр хаҕанатын хаҕаннара ==== * Нири хаҕан — 603–604 сс. * Басыл тыгын — 604 с. * Таман хаҕан — 604–612 сс. * Шэгуй хаҕан — 612–618 сс. * Тоҥ Йабҕу хаҕан — 618–630 сс. * Күлүг Сибир хаҕан — 630–631 сс. * Сы Йабҕу хаҕан — 631–633 сс. * Дуолу хаҕан — 633–634 сс. * Ышбара Толис хаҕан — 634–639 сс. * Ышбара хаҕан (Ашина Хэлү) — 653–657 сс. * Ашина Дужи — 676–679 сс. * Ашина Хусэлуо (Бөри шад) — 693–704 сс. == Литература == * ''Гумилёв Л.Н.'' Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967. * Кляшторный С.Г. Древнетюркская надпись на каменном изваянии из Чойрэна // СНВ. Вып. XXII. М.: 1980. С. 90–102. * Кляшторный С.Г. Версия древнетюркской генеалогической легенды у Ал-Бируни // Среднеколетный Восток. История. Культура. Источниковедение. М., 1980. * Савинов Д.Г. Антропоморфные изваяния и вопрос о ранних тюрко-кыргызских связях // Тюркологический сборник 1977. М., 1981. * Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. СПб., 2005. == Быһаарыылар == {{Быһаарыылар}} [[Категория:Сахалар историялара]] [[Категория:Түүрдэр]] odfnpgogrhaj0ov8ufjlkw2u5j2ikos 0 53422 430276 402987 2026-08-18T19:47:43Z Sunkenelek 29483 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 430276 wikitext text/x-wiki Иванов Николай Степанович, (1930 с. [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|САССР]] [[Сунтаар]] оройуона  [[Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Күндэйэ]] нэһ. 2008 с. ), [[РСФСР]] норуотун үөрэҕириитин туйгуна, “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээллэринэн сыаналаммыта. == Олоҕун олуктара == Николай Степанович Иванов  тыа сирин колкуостаах дьиэ кэргэнигэр  төрөөн-үөскээн, үлэһит буолан, үгүс көлүөнэ ыччаты 52 сыл иитэн-үөрэтэн, айымньылаахтык үлэлэээн, умсулҕаннаахтык олорон 2008с. күн сириттэн барбыта. Бу ааттаммыт сыллар тухары учуутал быһыытынан Элгээйигэ, Хороҕо, Чакырга (Күндэйэ), Кэмпэндээйигэ, Тойбохойго, кэлин Күндэйэҕэ   үлэлээбитэ. 1951-1952 үөрэх сылларыгар  учууталлыыр  үлэтин Элгээйиттэн  саҕалаабыта. Оскуола оһоҕунан оттуллар буолан, эдэр учуутал күннэээҕи өй- күүс үлэттэн, салгыы ититэр, тиэйэр-таһар  үлэҕэ үлэлиирэ. 1978-1988с.с. Иванов Н.С. Күндэйэ 8 кылаастаах, орто  оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.  Бу кэмнэргэ ыытыллыбыт  үлэ сүрүн  өрүттэрэ: 1.Оскуола материальнай базата бөҕөргүүр. Учууталлар уопсай дьиэлэрэ, алта саастаахтар үөрэнэр  куорпустара,  мастерской, физзал, ҮСЛ базалара тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ, баскетбол былаһаакката оҥоһуллубута. 2. Орто оскуола аһыллыбыта. 3. Үөрэнээччилэр сайыҥҥы сынньалаҥнарын  сөптеөөхтүк  тэрийэн ыытыы, оҕоҕо үлэҕэ, сиргэ тапталы иҥэрии көдьүүһэ көстүбүтэ.Үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарын салайар кэмигэр оройуоҥҥа 5 төгүл 1 миэстэни''', ''' 2 төгүл 2  миэстэни ылбыттар. 1982с. Күндэйэ үөрэнээччилэрэ [[Дьокуускай]] куоракка Тыа Хаһаайыстыбатын Министерствота ыыппыт сүлүөттэригэр кыттыбыттара. Бу сыл оскуола оҕолоро «Берёзка» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар 409 тонна оту оттообуттар. «Юбилейнай»  ньирэй көрөччүлэр  лааҕырдарыгар   көхтөөх  үлэ  күүскэ барбыт. 4. Үөрэнээччилэр духовнай-эстетическэй сайдыыларыгар сүрүн болҕомто ууруллубута. Оскуола үөрэнээччилэрэ сылын ахсын уус-уран самодеятельноска олус үчүгэй көрдөрүүлээх кытталлар эбит, хор күүскэ сайдан, ырыа, музыка сабыдыала  үтүөҕэ, кэрэҕэ ииппитэ. 5.Саҥа, эдэр кадрдары тыа сиригэр олохсутуу боппуруостарыгар  ыкса  үлэлэспит.     1985с.бүтүн республикатааҕы оскуола дириэктэрдэрин, РОНО сэбиэдиссэйдэрин семинара буолбута.«Трудовое воспитание учащихся (из опыта работы лто Кюндяинской восьмилетней школы Сунтарского района ЯАССР)» диэн доклады Николай Степанович Хабаровскайга буолбут дириэктэрдэр курстарыгар ситиьиилээхтик аа5ан, бу улэ Москваҕа Үөрэҕирии министерствотыгар барбыт      Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн баяҥҥа, мандолинаҕа олус үчүгэйдик оонньуур эбит. Учуутал быһыытынан  үөрэнээччилэрин ырыа, музыка  кэрэ эйгэтигэр киллэрбит. Сыллата Күндэйэ  оҕолорун хора  оройуоҥҥа  үчүгэй көрдөрүүлээх кыттара. Бирдиилээн оҕолортон Николаева М.И. СР Үтүөлээх артыыһа, Андреев А.Я. Сунтаар көмүс  күөрэгэйэ, эдэр саастарыгар олохтон туораабыт Яков Николаев, Григорий Кондаков саха хорун ырыаһыттара, Степанов А.Н. СР Култууратын туйгуна, Кондратьев Н.С. СР Культуратын туйгуна, Егоров К.И., Егоров А.П., Николаева Ф.Т. мелодистар,  Тарабукин А.И. «Туймаада» вокальнай ансамбль ырыаһыта буолбуттар.       Учуутал тубуктээх үлэтиттэн быыс булан спордунан утумнаахтык дьарыктанар. Ол курдук, училище, нэһилиэк, улуус, зона  элбэх төгүллээх призердара, чемпионнара.  Хайыһар, дуомат, саахымат көрүҥнэринэн дьарыктаммыта. Николай Степанович хайыһарга уонна саахымакка  1 разрядтааҕа. 1952 с. Республикаҕа хайыһар күрэҕин чемпиона  буолбута. Саахымакка   оройуон 10 төгүллээх, Бүлүү зонатын хас да төгүллээх чөмпүйүөннэрэ   буолар. Кини  саламтатынан дьарыктанар оҕолор  1974 с. “Белая ладья” республикатааҕы күрэххэ призер аатын ылбыттар. Кэнники сылларга уһун кэмнээх педагогическай үлэтин түмэн оҕону өй өттүнэн сайыннарага аналлаах дуомат программатын суруйбута. Бу үлэтэ «Сердце отдаю детям» диэн улуустааҕы эбии уөрэхтээһин үлэһиттэрин күрэҕэр 1 степэннээх лауреат буолбута, республикатааҕы педагогическай ааҕыыларга рекомендацияламмыта.      Үөрэппит оҕолоруттан  киһи учуутал буолбут. Кини үөрэнээччилэрин ортотугар СӨ  Үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии туйгуннара, Арассыйа уопсай үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһиттэрэ, ССРС спордун маастардара. Үтүөлээх тренердэр, наука кандидаттара, култуура туйгуннара о.д.а бааллар.        Николай Степанович кэргэнэ Капитолина Хрисанфовна Степанова ааттарынан үөрэҕэр кыһаллар, общественнай үлэҕэ  көхтөөх, техникаҕа сыстаҕас, айылҕаҕа чугас, көрсүө майгылаах оҕоҕо стипендия ананар, улуустааҕы Н.С.Иванов кэриэһигэр саахымат күрэҕэ ыытыллар. 2023 c. Кэргэннии Капитолина Хрисанфовна Степанова, Николай Степанович Ивановтар сырдык ааттарын үйэтитэр стела аһылынна.<ref name=":0">“Үйэлээҕи үксэппит, үөрэҕи үрдэппит дьоһун дьоммут дириэктэрдэр”кинигэ (Хомуйан оҥордулар тыл методикатын холбоһугун  учууталлара; Дьокуускай:”Сахабэчээт”  2019-17 с, 56-78 с</ref> == Наҕараадалара, ааттара == * РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна * “Үлэҕэ килбиэнин иһин”    мэтээл * «Килбиэннээх үлэтин иһин” икки мэтээл * Педагогическай энциклопедия иккис томугар киирбитэ<ref name=":0" /> == Сигэлэр == [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] gnid3h8sm9f6ujvujkjjhdh2nsomx3o 430277 430276 2026-08-18T19:48:35Z Sunkenelek 29483 430277 wikitext text/x-wiki '''Иванов Николай Степанович''', (1930 с. [[Сэбиэскэй Социалистыы Республикалар Сойуустара|САССР]] [[Сунтаар]] оройуона  [[Күндэйэ нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)|Күндэйэ]] нэһ. 2008 с. ), [[РСФСР]] норуотун үөрэҕириитин туйгуна, “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээллэринэн сыаналаммыта. == Олоҕун олуктара == Николай Степанович Иванов тыа сирин колкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөн-үөскээн, үлэһит буолан, үгүс көлүөнэ ыччаты 52 сыл иитэн-үөрэтэн, айымньылаахтык үлэлэээн, умсулҕаннаахтык олорон 2008с. күн сириттэн барбыта. Бу ааттаммыт сыллар тухары учуутал быһыытынан Элгээйигэ, Хороҕо, Чакырга (Күндэйэ), Кэмпэндээйигэ, Тойбохойго, кэлин Күндэйэҕэ   үлэлээбитэ. 1951-1952 үөрэх сылларыгар  учууталлыыр  үлэтин Элгээйиттэн  саҕалаабыта. Оскуола оһоҕунан оттуллар буолан, эдэр учуутал күннэээҕи өй- күүс үлэттэн, салгыы ититэр, тиэйэр-таһар  үлэҕэ үлэлиирэ. 1978-1988с.с. Иванов Н.С. Күндэйэ 8 кылаастаах, орто  оскуолатын дириэктэринэн үлэлээбитэ.  Бу кэмнэргэ ыытыллыбыт  үлэ сүрүн  өрүттэрэ: 1.Оскуола материальнай базата бөҕөргүүр. Учууталлар уопсай дьиэлэрэ, алта саастаахтар үөрэнэр  куорпустара,  мастерской, физзал, ҮСЛ базалара тутуллан үлэҕэ киирбиттэрэ, баскетбол былаһаакката оҥоһуллубута. 2. Орто оскуола аһыллыбыта. 3. Үөрэнээччилэр сайыҥҥы сынньалаҥнарын  сөптеөөхтүк  тэрийэн ыытыы, оҕоҕо үлэҕэ, сиргэ тапталы иҥэрии көдьүүһэ көстүбүтэ.Үлэ-сынньалаҥ лааҕырдарын салайар кэмигэр оройуоҥҥа 5 төгүл 1 миэстэни''', ''' 2 төгүл 2  миэстэни ылбыттар. 1982с. Күндэйэ үөрэнээччилэрэ [[Дьокуускай]] куоракка Тыа Хаһаайыстыбатын Министерствота ыыппыт сүлүөттэригэр кыттыбыттара. Бу сыл оскуола оҕолоро «Берёзка» үлэ-сынньалаҥ лааҕырыгар 409 тонна оту оттообуттар. «Юбилейнай»  ньирэй көрөччүлэр  лааҕырдарыгар   көхтөөх  үлэ  күүскэ барбыт. 4. Үөрэнээччилэр духовнай-эстетическэй сайдыыларыгар сүрүн болҕомто ууруллубута. Оскуола үөрэнээччилэрэ сылын ахсын уус-уран самодеятельноска олус үчүгэй көрдөрүүлээх кытталлар эбит, хор күүскэ сайдан, ырыа, музыка сабыдыала  үтүөҕэ, кэрэҕэ ииппитэ. 5.Саҥа, эдэр кадрдары тыа сиригэр олохсутуу боппуруостарыгар  ыкса  үлэлэспит.     1985с.бүтүн республикатааҕы оскуола дириэктэрдэрин, РОНО сэбиэдиссэйдэрин семинара буолбута.«Трудовое воспитание учащихся (из опыта работы лто Кюндяинской восьмилетней школы Сунтарского района ЯАССР)» диэн доклады Николай Степанович Хабаровскайга буолбут дириэктэрдэр курстарыгар ситиьиилээхтик аа5ан, бу улэ Москваҕа Үөрэҕирии министерствотыгар барбыт      Үөрэҕин бүтэриэҕиттэн баяҥҥа, мандолинаҕа олус үчүгэйдик оонньуур эбит. Учуутал быһыытынан  үөрэнээччилэрин ырыа, музыка  кэрэ эйгэтигэр киллэрбит. Сыллата Күндэйэ  оҕолорун хора  оройуоҥҥа  үчүгэй көрдөрүүлээх кыттара. Бирдиилээн оҕолортон Николаева М.И. СР Үтүөлээх артыыһа, Андреев А.Я. Сунтаар көмүс  күөрэгэйэ, эдэр саастарыгар олохтон туораабыт Яков Николаев, Григорий Кондаков саха хорун ырыаһыттара, Степанов А.Н. СР Култууратын туйгуна, Кондратьев Н.С. СР Культуратын туйгуна, Егоров К.И., Егоров А.П., Николаева Ф.Т. мелодистар,  Тарабукин А.И. «Туймаада» вокальнай ансамбль ырыаһыта буолбуттар.       Учуутал тубуктээх үлэтиттэн быыс булан спордунан утумнаахтык дьарыктанар. Ол курдук, училище, нэһилиэк, улуус, зона  элбэх төгүллээх призердара, чемпионнара.  Хайыһар, дуомат, саахымат көрүҥнэринэн дьарыктаммыта. Николай Степанович хайыһарга уонна саахымакка  1 разрядтааҕа. 1952 с. Республикаҕа хайыһар күрэҕин чемпиона  буолбута. Саахымакка   оройуон 10 төгүллээх, Бүлүү зонатын хас да төгүллээх чөмпүйүөннэрэ   буолар. Кини  саламтатынан дьарыктанар оҕолор  1974 с. “Белая ладья” республикатааҕы күрэххэ призер аатын ылбыттар. Кэнники сылларга уһун кэмнээх педагогическай үлэтин түмэн оҕону өй өттүнэн сайыннарага аналлаах дуомат программатын суруйбута. Бу үлэтэ «Сердце отдаю детям» диэн улуустааҕы эбии уөрэхтээһин үлэһиттэрин күрэҕэр 1 степэннээх лауреат буолбута, республикатааҕы педагогическай ааҕыыларга рекомендацияламмыта.      Үөрэппит оҕолоруттан  киһи учуутал буолбут. Кини үөрэнээччилэрин ортотугар СӨ  Үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии туйгуннара, Арассыйа уопсай үөрэхтээһиҥҥэ Бочуоттаах үлэһиттэрэ, ССРС спордун маастардара. Үтүөлээх тренердэр, наука кандидаттара, култуура туйгуннара о.д.а бааллар.        Николай Степанович кэргэнэ Капитолина Хрисанфовна Степанова ааттарынан үөрэҕэр кыһаллар, общественнай үлэҕэ  көхтөөх, техникаҕа сыстаҕас, айылҕаҕа чугас, көрсүө майгылаах оҕоҕо стипендия ананар, улуустааҕы Н.С.Иванов кэриэһигэр саахымат күрэҕэ ыытыллар. 2023 c. Кэргэннии Капитолина Хрисанфовна Степанова, Николай Степанович Ивановтар сырдык ааттарын үйэтитэр стела аһылынна.<ref name=":0">“Үйэлээҕи үксэппит, үөрэҕи үрдэппит дьоһун дьоммут дириэктэрдэр”кинигэ (Хомуйан оҥордулар тыл методикатын холбоһугун  учууталлара; Дьокуускай:”Сахабэчээт”  2019-17 с, 56-78 с</ref> == Наҕараадалара, ааттара == * РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна * “Үлэҕэ килбиэнин иһин”    мэтээл * «Килбиэннээх үлэтин иһин” икки мэтээл * Педагогическай энциклопедия иккис томугар киирбитэ<ref name=":0" /> == Сигэлэр == [[Категория:Учууталлар]] [[Категория:Сунтаар улууһун учууталлара]] 7d1313iob7ve9j2pfef34usdkv9leuy 10 58501 430294 428537 2026-08-19T06:56:14Z Sunkenelek 29483 430294 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ВД-Преамбула/основа |төрөөбүт күнэ = {{wikidata|P569 |claim-module = Wikidata/Даты |claim-function = formatDateOfBirthClaim |suppressAge = true |leftBracket = &#91; |rightBracket = &#93; |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} |microformat = - }} |төрөөбүт сирэ = {{wikidata|P19 |claim-module = Wikidata/Places2 <!-- только высшая АЕ и другие фиксы --> |claim-function = formatPlaceWithQualifiers |before = <nowiki/> |after = <nowiki/> |separator = <nowiki>, </nowiki> |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} }} |өлбүт күнэ = {{wikidata|P570 |claim-module = Wikidata/Даты |claim-function = formatDateOfDeathClaim |suppressAge = true |leftBracket = &#91; |rightBracket = &#93; |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} |microformat = - }} |өлбүт сирэ = {{wikidata|P20 |claim-module = Wikidata/Places2 <!-- только высшая АЕ и другие фиксы --> |claim-function = formatPlaceWithQualifiers |before = <nowiki/> |after = <nowiki/> |separator = <nowiki>, </nowiki> |conjunction = <nowiki> или </nowiki> |from = {{{from|}}} |nocat = {{{nocat|}}} |references = {{{references|}}} }} }}</includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> bv57lw38sqpv4c4qr9scsip0dutknlg 828 58884 430284 2026-08-18T20:43:42Z Sunkenelek 29483 "local p = {}; function p.getFlag( parseTimeFromSnak, countryEntityOrId, actualDate ) if countryEntityOrId == 'Q756617' then return '[[File:Flag of Denmark.svg|20x15px|border|link=|alt=]]'; end if countryEntityOrId == 'Q26' then return '[[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|20x15px|border|link=|alt=]]'; end local flagClaims; if type( countryEntityOrId ) == "string" then flagClaims = mw.wikibase.getAllStatements( countryEntit..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430284 Scribunto text/plain local p = {}; function p.getFlag( parseTimeFromSnak, countryEntityOrId, actualDate ) if countryEntityOrId == 'Q756617' then return '[[File:Flag of Denmark.svg|20x15px|border|link=|alt=]]'; end if countryEntityOrId == 'Q26' then return '[[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|20x15px|border|link=|alt=]]'; end local flagClaims; if type( countryEntityOrId ) == "string" then flagClaims = mw.wikibase.getAllStatements( countryEntityOrId, 'P41' ) elseif countryEntityOrId and countryEntityOrId.claims and countryEntityOrId.claims.P41 then flagClaims = countryEntityOrId.claims.P41 end if not flagClaims or #flagClaims == 0 then return nil; end local countryFlags = {}; for _, flagImageStatement in pairs( flagClaims ) do if flagImageStatement.rank ~= 'deprecated' then local flagImage; if flagImageStatement and flagImageStatement.mainsnak and not (flagImageStatement.qualifiers and flagImageStatement.qualifiers.P366) then if flagImageStatement.mainsnak.datavalue and flagImageStatement.mainsnak.datavalue.value then flagImage = flagImageStatement.mainsnak.datavalue.value; elseif flagImageStatement.mainsnak.snaktype == 'novalue' then flagImage = 'novalue'; end end local flagStartTime = -9223372036854775808; if flagImageStatement.qualifiers and flagImageStatement.qualifiers.P580 and flagImageStatement.qualifiers.P580[ 1 ] then if type( parseTimeFromSnak ) == 'table' then parseTimeFromSnak = parseTimeFromSnak.parseTimeFromSnak; end local parsedFlagStartTime = parseTimeFromSnak( flagImageStatement.qualifiers.P580[ 1 ] ); if parsedFlagStartTime then flagStartTime = parsedFlagStartTime; end end if flagImage then countryFlags[ flagStartTime ] = flagImage; end end end local goodFlag = nil; if countryFlags then local ordered_dates = {}; for flagBeginDate in pairs( countryFlags ) do table.insert( ordered_dates, flagBeginDate ); end table.sort( ordered_dates ); for i = 1, #ordered_dates do local flagBeginDate, flag = ordered_dates[ i ], countryFlags[ ordered_dates[ i ] ]; if actualDate >= flagBeginDate then goodFlag = flag; end end end if goodFlag then if goodFlag == 'novalue' then return nil; end if goodFlag == 'Flag of Belgium.svg' then goodFlag = 'Flag of Belgium (civil).svg'; end return '[[File:' .. goodFlag .. '|20x15px|border|link=|alt=]]'; end return nil; end return p; rs89nusvp9ebvb2j5uzqcyswe2ef7c7 10 58885 430287 2026-08-18T20:54:44Z Sunkenelek 29483 Утаарыы: [[Халыып:Userbox/Викистаж]] 430287 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Халыып:Userbox/Викистаж]] 2voptljjfzzj7as5oxwmyu27hvusiy1 430290 430287 2026-08-18T20:56:37Z Sunkenelek 29483 Утаарыы мантан [[Халыып:Userbox/Викистаж]] манна [[Халыып:Userbox wikidays]] уларыйда 430290 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Халыып:Userbox wikidays]] 5qvlvvroziek83gykmii1zmm5irdu03 10 58886 430288 2026-08-18T20:55:14Z Sunkenelek 29483 "<includeonly>{{userbox |border-c = {{Userbox/Викистаж/цвет рамки|{{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}} |info-c = {{Userbox/Викистаж/цвет фона|{{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}} |id-style = background:var(--background-color-base, #fff); color:var(--color-base, #202122); |id = <div>{{formatnum:{{#expr: {{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}} / 365.25 round 1}}}}</div> <div style="font-size: .5em;..." саҥа сирэй оҥоһулунна 430288 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{userbox |border-c = {{Userbox/Викистаж/цвет рамки|{{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}} |info-c = {{Userbox/Викистаж/цвет фона|{{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}} |id-style = background:var(--background-color-base, #fff); color:var(--color-base, #202122); |id = <div>{{formatnum:{{#expr: {{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}} / 365.25 round 1}}}}</div> <div style="font-size: .5em; margin-top: -.5em;">{{Userbox/Викистаж/лет|{{#expr: {{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}} / 365.25 round 1}}}}</div> |info = {{Этот участник|{{{4|{{{gender|}}}}}}}} в [[Русская Википедия|русской Википедии]] уже {{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}} {{plural:{{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}|день|дня|дней}}{{#if:{{{dmy|}}}|{{#if:{{Продолжительность|year={{{3|}}}|day={{{1|}}}|month={{{2|}}}}}|&nbsp;('''{{Продолжительность|year={{{3|}}}|day={{{1|}}}|month={{{2|}}}}}''') |'''&nbsp;(первый день)'''}}}} }}{{#if:{{{nocat|}}}||{{Userbox/Викистаж/Категория|{{Days between|{{{1}}}|{{{2}}}|{{{3}}}}}}}}} </includeonly><noinclude>{{doc}}</noinclude> 8c5r3wakde83oxhfqnm5p2sfjiaws9x 430289 430288 2026-08-18T20:56:09Z Sunkenelek 29483 Утаарыы: [[Халыып:Userbox wikidays]] 430289 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Халыып:Userbox wikidays]] 5qvlvvroziek83gykmii1zmm5irdu03 2 58887 430291 2026-08-18T20:56:50Z Sunkenelek 29483 "{{Викистаж|11|05|2026|dmy=1}}" саҥа сирэй оҥоһулунна 430291 wikitext text/x-wiki {{Викистаж|11|05|2026|dmy=1}} 9z06i84zdpe4gbgpj2roqbymefsdv9e 430292 430291 2026-08-18T20:57:52Z Sunkenelek 29483 430292 wikitext text/x-wiki {{user sah}} {{Викистаж|11|05|2026|dmy=1}} cul7ywwi6767nr526f03j1eqzl32ek8