Киһи

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sah">
  <siteinfo>
    <sitename>Биики_Домох</sitename>
    <dbname>sahwikiquote</dbname>
    <base>https://sah.wikiquote.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.16</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Миэдьийэ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Аналлаах</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Ырытыы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Кыттааччы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Кыттааччы ырытыыта</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikiquote</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikiquote ырытыыта</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Билэ</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Билэ ырытыыта</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-ни ырытыы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Халыып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Халыыбы ырытыы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Көмө</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Көмөнү ырытыы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорияны ырытыы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Киһи</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135</id>
    <revision>
      <id>8615</id>
      <parentid>8569</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>Бикитиэкэттэн көстө</comment>
      <origin>8615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19232" sha1="l485n3ofbxmf8o9sgialhe64lyezs8t" xml:space="preserve">'''Киһи''' - [[дьон]]тон биирдэстэрэ.

[[Синиэним]]нэрэ: икки атахтаах

==Сомоҕо домохтор==
* Лээби киһи
* Икки атах
* Иннинэн сирэйдээх
* Киһилии киһи
* Киһи киһитэ
* Киһи-хара буол
* Иллэҥ ыт эмэһэтин саланарыгар дылы (Тугу да гынара суох киһи солуута суох дьыаланан дьарыктанарын этэллэр)
* Киһи айаҕар баппат тыл (Быдьар тыл, үөхсүү тыл)
* Киһи аахсыбат киһитэ (Куһаҕан киһи, акаары, киһи сатаан өйдөппөт киһитэ)
* Киһи баара холлуо дуо (Оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр)
* Киһи билэр киһитэ (Кини баҕас кимэ-туга (куһаҕана) биллэр киһи, онон улаатымсыйбатын диэн өйдөбүллээх)
* Киһи буол, кии буол (Үчүгэй да, куһаҕан да буол, онно мин кыһаммаппын)
* Киһи гыммат (Тулуппат, киһилээбэт)
* Киһи да күлэр (Күлэргэ олуона түбэлтэҕэ бэркиһээн күллэхтэринэ этэллэр)
* Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни да билбэт (Атын киһи итэҕэһин, кыра да буоллар, көрөр, бэйэтин киэнин, улахан да буоллар, билиммэт)
* Киһи иннин сарбыйар (Киһи инники кэскилин алдьатар, киһини киһи буоларын сарбыйар, куһаҕаҥҥа тиэрдэр)
* Киһи итэҕэһигэр кэлбит киһи (Киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, туһата суох киһи)
* Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) (Тонуктаах, балачча үчүгэй, дьоһуннаах, өйдөөх киһи (суох)
* Киһи куйахата ытырбахтыах
* Киһи кута-сүрэ тохтообот
* Киһи кэпсэппэт (көрбөт), ыт үрбэт буолбут, ынах кэйбэт (маҥыраабат) (Буорайбыт, быстыбыт, ким да кыһаммат, аахайбат, ахсарбат буолбут)
* Киһилии санаалаах (Үчүгэй киһи)
* Киһини билбэт буолбут (1. Улахан ыарыыттан өйүн сүтэрбит. 2. Улахамсыйбыт)
* Киһини билэр (өйдүүр) буолуоҕуттан (Олох кыратыттан)
* Киһини былдьаабыт (Алдьархайга (уокка, ууга, адьырҕа кыылга) киһи түбэһэн өлүүтүн этэллэр (харыстаан этии)
* Киһи сирэйин (хараҕын) таба көрбөт (Кыбыстар, саатар, дьулайар)
* Киһи тыла хонор (Ким эрэ туһунан куһаҕан кэпсээн, хоп-сип тарҕанара)
* Киһи тылга иҥниэ 
* Киһи тылын истэр 
* Киһи тылын уйбат ( Кэпсэтии кыра энчитин сөбүлээбэт, кыыһырар)
* Киһитэ кини (мин, эн) буоллаҕа (Кини, (мин, эн) бэрт (куһаҕан) буолан, оннук буоллаҕа дии диэн этии
* Киһи тэҥэ суох (Улаатымсыйбыт, киэбирбит)
* Киһи=хара буол (Үчүгэй олоҕу олор, үчүгэй киһи буол)
* Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) (Киһи сыппаҕын, мөкүтүн туһунан итинник этэллэр)
* Киһи эрэ буоллар (Төһө да кинитин иһин, бэйэтэ баһыттарар түбэлтэҕэ түбэһэн)
* Киһи эрэ буолларгын (Эр бэрдэ буоллаххына (оннук гын, биитэр оннук гыныма)
* Киһи эрэ кырдьыктаммат диэн (Наһаалаабыт киһини сэрэтии, буойуу: кыыһырдахпына куһаҕан буолуо)
== Өс хоһооннор ==
Аата, ыраахтааҕы ылгын кыыһа буоллаҕа.

«Аҕал» диэтэххэ антах хайыһар, «ыл» диэтэххэ ымас гынар, «кул» диэтэххэ курус гынар, «мэ» диэтэххэ мичис гынар.

Айах адаҕата, буоһах бохсуута.

Айах ыла аҕа.

Акаары ахсым, киһиргэс киэбиримтиэ.

Албыҥҥа акаары бараммат.

Алгыс баһа сыалаах, кырыыс баһа хааннаах.

Антах-бэттэх сирэй буолар.

Арбаҕас иһигэр абааһы баар.

Арҕаһыгар баастаах ат ыҥыырын уурдарбат.

Аһаан бүтэн баран атаһын ахтыбыкка дылы.

Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк.

Атаҕастыыбын диэн атаххыттан ыллараайаххын.

Ат күрүөнү намыһаҕынан көтөр.

Аттанаары туран ахтатын абырахтаппыкка дылы.

Атырдьах маһы аҥардаһан арахсыахпыт (эбэтэр салаалаах оту).

Аччыгы аһат, тоҥмуту ириэр.


Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун.

Баай дьадаҥыны аһыммат, дьадаҥы баайы аһыммат.

Баай мэник иккигэ халлаан хабарҕатынан, муора тобугунан.

Баҕа бадарааныгар бардам.

Баҕа бэйэтин бадараанын хайгыыр.

Балык уу дириҥин, киһи күн уотун батыһар.

Балык уу дириҥин былдьаһар, киһи күн үтүөтүн көрдөһөр (батыһар).

Барбыт суолгунан төнүннэххинэ махтанаар.

Баһа байҕал, кутуруга куйаар (эбэтэр кута).

Баһыгар быта да суох.

Баһын кырбана олорор.

Биир ылбайы сэттэтэ уоппукка дылы.

Биэрэр илии билэр, ылар илии билбэт.

Бүлүү түгэҕинээҕи киһини кынчарыйбыкка дылы.

Быа синньигэһинэн быстар, быһах уһугунан тостор.

Быста-быста салҕанар, тимирэ-тимирэ күөрэйэр, өлө-өлө тиллэр.

Быт сиэтэҕинэ тарбаныллыа.

Бэҕэһээҥэ диэри ыт буутун ытыра сылдьарыҥ, бүгүн саһыл кутуругун тута сылдьаҕын.

Бэрдэ бэргэһэ саҕа, үтүөтэ үтүлүк саҕа.

Бэрт киһи бэтиэхэлээх, үтүө киһи үгэлээх.

Бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы.


Дүлүҥ анныгар уу киирбэт.

Дьахтар оронуттан оhоҕор дылы санаата сэттэтэ уларыйар.

Дьүһүнүн көрөн киһини сэнээмэ.


Ийэ-аҕа ырыатын ыллатта.

Икки адьырҕа эһэ биир арҕахха кыстаабаттар.

Илин атах суолун кэлин атах сиппэт.

Иннин тымтыктанан көрбүт суох.

Ис минэ киһи.


Kиллэҥэ ийэтин тэпсибитигэр дылы.

Килэгир харах, көппөҕөр мурун, көҥдөй көҕүс.

Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар.

Киһи иккистээн төрөөбөт.

Киһи эриэнэ иһигэр, сүөһү эриэнэ таһыгар.

Киһиргиибин диэн кирсиҥ быстаарай.

Киэҥҥэ киирбэт, баайга баппат киһи.

Көҕөнү тутаары, чөркөйтөн маппыт.

Көмүскэтэрим эрэ көмүскэм уута, харыһыттарарым эрэ хараҕым уута.

Көрдөрөн туран балыырдаах, туттаран туран мэллэхтээх.

Көс ыта көҥөс.

Көтөр өҥүнэн, киhи өйүнэн.

Көтүөхпүн — халлаан ыраах, тимириэхпин — сир кытаанах буолла.

Кулгааҕар куба саахтаабыт.

Кулгааҕа суох кулгаахтаныа, хараҕа суох харахтаныа.

Кулгааҕа-хараҕа кэҥээбит киһи.

Кулгаах - харах көмүстээн этэр.

Kумах мэйии, хоҥхо бас.

Кус быһый, ат бөҕө.

Кус уҥуоҕун кыайан тоһуппат киһи.

Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр.

Кутталыгар кута куртаҕар тустэ.

Куттас бэйэтин күлүгүттэн куттанар.

Кутуругун быһа кыбына сылдьар.

Күлүгэр ырдьыгынаабыт ыкка дылы.

Күн киһитэ көмүскэс, айыы киһитэ аһыныгас.

Күнүм буолла, күөнэҕим таҕыста, күөрэгэйим ыллаата.

Күөх оту тосту үктээбэт киһи.

Күөххэ көппүт, бэлэмҥэ бэрт.

Кыната сарбыллыбыт.

Кынатын куурпут (бүлүүлүү — хотоҕойун куурпут).

Кыптый кырадаһыннаспыкка дылы.

Кырдьан баран кылыыһыт буолбукка дылы.

Кэтээбитэ кэргэнэ, манаабыта балаҕана.

Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар.

Кэччэгэй кэриэһэ суох.

Кинээс ойоҕо кэтэхтээх, уус ойоҕо улаатымсык, ойуун ойоҕо улаҕалаах

Ойуун ойоҕо дархан, кинээс ойоҕо халааннаах

Киһи иннигэр тыһы кылы көрөр, бэйэтин иннигэр бэрэбинэни даа билбэт

Киһи киһиэхэ тэҥнэспэт, сүөһү сүөһүгэ тэҥнэспэт

Киһи өһөөбүтэ томторго, таҥара өһөөбүтэ ахпаҕа

. Көҕөнүн ытабын диэн чуркуйуттан маппыт

Көҕүлүн илбийэн баран кэтэҕин кэрпит

Көҥдөй оҕото көтүө дуо!

Көрдөрөн туран балыырдаах, туттаран туран мэллэхтээх

Көхсүгэр оноҕостоох, муннугар сыттаах

Кулгаах ырааҕы истэр, харах чугаһы көрөр

Куһаҕан киһи кулгааҕа кутуругун төрдүгэр

Кутургуйа талбытыгар тахсар, тойон таптаабытын дьүүллүүр


Маc баттах барда.

Миэхэ туулаама, чалбахха туулаа.

Мээнэҕэ кыыһырыма - эрдэ кырдьыаҥ.

Муҥхатын хараҕа кэҥээбит киһи.

Муора тобугунан, халлаан хабарҕатынан.

Мыыныык оҕо үүтүн тоҕор.


Саары баттаһар, сампай уопсар.

Салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр.

Салаҥ киһиэхэ хара тыа маһа ытыыр.

Салаҥ сабы барыыр.

Саҥата суох киһи көрсуө аатырар.

Саһыл курдук ньылаҥнас, ыт курдук ырдырҕас.

Сатабыллаах саһыл саҕалаах.

Сатаабат сата баһын тардар, өйдөөбөт үөдэни хаһар.

Саха сахатынан кэрэ.

Си барыга сысса сыалыйа, бырахса мыаннарык буоллаххыный.

Сиик хоту сигилилээх, салгын хоту санаалаах.

Силин быһа ыньыстар.

Сип гыммыты ситиигэ, сап гыммыты сапка тиһэр.

Сир быта киһи.

Сириксэн силлибиккэ түбэһэр.

Сирэйигэр суорат бырдаҥалаабыт (баҕадьыта).

Сирэйигэр суорат кутан салыаҥ суоҕа.

Сирэн-сирэн сирэҕэскэ түбэһиэҥ, талан-талан тараҕайга табыллыаҥ.

Сокуона сутуругар, эппиэтэ илиитигэр.

Солуну солбуйбут, саҥаны сахсыйбыт.

Суол киһитэ тутулуктаах, айан киһитэ тардылыктаах.

Суор хараҕын сиэбит киһи.

Сургунах суруксута, мыаннарык быыбарнайа.

Суулуу туппут сууҥ киһи, эрийэ туппут эмэх киһи.

Сүөһү күрүөлээҕэ, киһи төбөлөөҕө үчүгэй.

Сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээх.

Сүүһүгэр түптүрдээх, хараҕар хаппахтаах.

Сыа анныгар үтэһэ буспатаҕар дылы.

Сыа хаары быспат, уу долгуратын хамнаппат, күөх оту тосту үктээбэт киһи.

Сыалыһар сыа быардаммытыгар дылы.

Сылдьыбыт сыыһы булар.

Сымыйанан эппэтэҕинэ иһэ ыалдьар.

Сымыйаччы кэрэһиттээх, түөкүн хонуктаах.

Сымыйаччы туоһулаах.

Сытар ынаҕы туруорбат киһи.

Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй.

Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быhар.

Сыылла сылдьан сыарҕа быатын быһа кэймиир (кэрбиир).

Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ.


Талыы собо курдук дьон.

Талан-талан тараҕайга табыллыаҥ.

Тарбаабыт ынах курдук.

Тииһимэ тиҥэһэ, тыыныма тыһаҕас, болҕой борооску.

Тимир илии, кытаҕас ытыс.

Тимир тириитин кэппит.

Тиэргэнигэр тиргэлээбит, суолугар туһахтаабыт, ааныгар айалаабыт.

Топпутун тобуга уйбат.

Тоттум даа тойон оҕото буоллум!

Тохтор хаана суох, быстар этэ суох киһи.

Тохтор хаана суох, ыалдьар этэ суох, быстар тыына суох.

Тоҥтон толлубат (торуллубат), ириэнэхтэн иҥнибэт.

Төрдө суох чөҥөчөк киһи.

Тумсун дулҕаҕа сотунна.

Түөкүн киһи үс күлүктээх.

Түөкүн мэлдьэҕин, ыт тииһин эрэнэр.

Түптүрдээх күөстэммит, туҥнэри хайыспыт.

Тыла айаҕар баппат, атаҕа суолга баппат.

Тыла мүөттээх, сүрэҕэ муустаах.

Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук.

Тэбэр сүрэхтээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах киһи.

Тэбэр туйах чэрчитэ, үҥэр муос өргөһө, уһун кутурук оҥоһуута.


Уйатыгар уу киирбит.

Улар мэйии, куба олоороҥ.

Уҥуох үүттээх, эт саастаах киһи.

Уол оҕо биир күн ат өрөҕөтүгэр, биир күн ат үрдүгэр.

Уолугунан тыыммыт, уһугунан догуммут, оройунан оонньообут.

Уохтаах буору сиэмэ сөбүлүүр, үтүө киһини дьон сөбүлүүр.

Урукку иҥсэ убаҕас, хойукку иҥсэ хойуу.

Устан барар уу киһитэ, ааһан барар айан киһитэ буолбатах.

Утаппыкка ууну көрдөрүмэ, аччыктаабыкка аһы көрдөрүмэ.

Уулаах олорон кэпсиир (хайгыыр).

Уута уҥуор, бэһэ бэттэх.


Үрүҥү көрбөтөх үрүмэччигэ дылы.

Үс өргөстөөх, аҕыс кырыылаах киһи.

Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах.

Үтүө киһи биир тыллаах.

Үтүө киһи үөлэһэ кыымнаах, өтөҕө төҥүргэстээх.

Үтүө киһи хараҕа үс.

Үүтүн тохпут оҕоҕо дылы.

Үөл мастан үөннээн сиэбит, аһаах мастан астаан аһаабыт.

Үчүгэй майгыҥ - көтөр кынатыҥ.


Хаарга хаампыт, сииккэ сиэлбит.

Хаахыныыр мас охтон биэрбэт.

Хабдьытааҕар хара, тураахтааҕар маҕан.

Хагдаҥ оттоох сиргэ олоруо суох күтүр.

Хайҕанабын диэн хараайаҕын.

Халаабыһа хапсыйда, кутуйалааҕын курданна.

Халлааны саппаҕырдан, сири киртитэн, дойдуну буортулаан.

Халлааны харбаан, хайыһары миинэн, хаары ытыһан хаалбыт.

Халлааҥҥа туойан кэбистэ.

Халлааҥҥа хардаҕастаммыкка дылы, былыкка быһахтаммыкка дылы.

Харыйаны таҥнары соспут курдук.

Хаһынара хараҕа, оҥосторо уоһа.


Чыҥыс хаан ыйааҕа, одун хаан оҥоһуута.


Ыал киллэрбэт, ыт үрбэт буолбут.

Ыарыһах таҥараһыт, дьадаҥы уруумсах.

Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр.

Ынах маҕыраһан билсэр, сылгы кистэһэн билсэр, киһи кэпсэтэн билсэр.

Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр.

Ытыһын соттон хаалла.


Эһэ уордаах да, арҕахха сытар.

Эрдиитэ суох тыыга олорто.

Эриэн ыт элэгэ, күөт ыт күлүүтэ буолбут.

Эрэйдээх этигэс, муҥнаах булугас.

Эрэйэ миэхэ, эгэйэ эйиэхэ.

Эһиилги бил баһын мин сиэм диэбиккэ дылы.


[[Категория:Тиэмэлээх ыстатыйалар алпаабытынан]]</text>
      <sha1>l485n3ofbxmf8o9sgialhe64lyezs8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бар дьон баҕа санаата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1818</id>
    <revision>
      <id>8611</id>
      <timestamp>2026-08-19T01:12:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>Бикитиэкэттэн көстө</comment>
      <origin>8611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6782" sha1="0xe5c4n4yhv15v1jrezqccb2fy6aci7" xml:space="preserve">== А ==
* [[Аан дойду]] ахтылҕаннаах, бар дьон санабыллаах.
* Ааспыкка [[Ас-үөл|аһы]] көрдөрүмэ, сыгынньахха [[Таҥас|таҥаһы]] көрдөрүмэ, тоҥмукка [[Уот|уоту]] көрдөрүмэ.
* Ааттаспыт аам-дьаамы алдьатар, күүһүлэспит күүдээк даа күүһүн кыайбат.
* Ааттаһар даа ахсааннаах, көрдөһөр даа күттүөннээх.
* [[Алгыс|Алгыс]] аалы көтөҕөр.
* Алгыс баһа сыалаах, кырыыс баһа хааннаах.
* Аҕыйах тыл - минньигэс, элбэх тыл - сымсах.
* Аман өс.
* Атыллыах иннинэ атаҕыҥ аннын көр.

== Б ==
* [[Баай|Баайбын]] диэн баҕыдыйыма, [[Дьадаҥы|дьадаҥыбын]] диэн сэнэнимэ.
* Баайы кытта мөккүһүмэ, быһыйы кытта сыссыма.
* Баастаах бааһын тарбаама.
* [[Балык]] ыамнаах, [[киһи]] күннээх.
* Бар дьон тыла - [[ох]], санаата - [[батас]].
* Биир тыл минньигэс, биэс тыл сымсах.

== И ==
* Истиҥ иһирэх тыл.
* Иэгэйэр икки атахтаах бары тыллаах.

== К ==
* Киһи кэпсэтэн, [[сылгы]] кистэһэн, [[ынах]] маҥыраан билсэр.
* Киһи сырыттаҕына сырыттым диир.
* Киһи тыла дугаҕа баайыллыбат [[чуораан]] буолбатах.
* Киһи тыла - ох, санаата - батас.
* Киһи тыла - охтооҕор сытыы.
* Киһи тыла сэттээх, киһи тыла сүлүһүннээх.
* Киһи тыла уоттааҕар абытай.
* Киһи үйэтэ аттаах киһи түннүгүнэн элэкис гынарын курдук.
* Киһи [[үтүө|үтүөтэ]] өллөҕүнэ биллэр.
* [[Кулгаах]] ырааҕы истэр, [[харах]] чугаһы көрөр.
* [[Кырдьаҕас|Кырдьаҕастан]] алгыһын ыл, [[Эдэр|эдэртэн]] эйэтин ыл.
* Кырдьаҕаһы хааһахха хаайа сыддьан сүбэлэт.
* [[Кэриэс]] [[кэс тыл]].
* Кэһиллибэт кэс тыл.
* [[Кэскил|Кэскиллээх]] кэс тыл.
* Киһи иккитэ төрүөбэт
* Киһи киэнигэр баҕарыма — бэйэҥ киэниттэн матыаҥ
* Киһи [[Ойох|ойоҕо]] ойох буолбат
* Киһи [[Ат|ата]] ат буолбат
* Киһи сырыттаҕына сырыттым диир
* Киһи - хабахтаах [[хаан]]
* Киһи үйэтэ аттаах киһи түннүгүнэн элэкис гынарын курдук
* Киһи үтүөтэ өллөҕүнэ биллэр
* Киэҥ үрэх чэлгиэннээх, уһун үрэх уорааннаах
* Көҕөн көттөҕүнэ чуркуй (чыркый) хаалбат
* Көлүүрдээх оҕус от хаата, үлэ киһитэ ас хаата
* Көтөр түспэтэх маһа суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох
* Кулгаах хаалыа, [[муос]] үүнүө
* Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин
* Кураанах хамыйах айахха баппат
* Курдаттыыбын диэн төгүрүйүөҥ
* Куһаҕан кутуруктаах
* Куһаҕантан куһаҕан тахсар, үтүөттэн үтүө тахсар
* Куһаҕантан [[буор]] тохтор
* Куһаҕан [[сымыйа]] буолбат

== Л ==
* Лоп гына догобуор, эттиҥ да этириэс.

== О ==
*Одьолууну ойохтонума, кииринньэҥҥэ кииримэ.
* Ох-батыйа тыл.
* Оччугуй улааттын, көтөх уойдун (көһүт).

== Ө ==
* [[Өс хоһооно]] - [[өбүгэ]] [[номох|номоҕо]].
* Өрүммүт күөскүн эрэнимэ.

== С ==
* Саҥарыаҥ иннинэ санаан көр.
* Саҥарыан иннинэ санаан көр, тоҥсуйуон иннинэ толкуйдаан көр.
* Соҕотох тыл [[сокуон]], аҥаардас тыл ачастаат, биир тыл бирисээгэ.
* [[Сүбэ]] сүүрүгү тутар.
* [[Сүгэ]] балта - тыл.
* Сүгэ кыайбатаҕын сүбэ кыайар.
* Сүөһү күрүөлээҕэ үчүгэй, киһи бастааҕа үчүгэй.
* Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын.
* [[Сэһэн]] сиэрдээх, [[олоҥхо]] олохтоох.

== Т ==
* Тыл дьыалаттан арахсыбат.
* Тыл тыалга быраҕыллыбат.
* Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.

== У ==
* [[Улуу]] дойду оспуостаах, аан дайды [[Аартык|аартыктаах]], күөх далай оломноох, хара тыа ыллыктаах.
* [[Уол оҕо]] ойдоох бууру охтордоҕуна олоҕо тупсар, арҕахтаах эһэни самнардаҕына санаата табыллар.
* Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан (эбэтэр ыйаан) баран киһи буолар.

== Ү ==
* Үтүө ат - биир кымньыылаах, үтүө киһи - биир тыллаах.
* Үтүө тылтан ким да тахсыбат.
* Үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тыл.

== Х ==
* Хайа доҕоор, кугас [[ыт]] холун кыбынаайаҕын.
* Хой баһа тыл.
* Хоммут уоһа хоҥунна, өрөөбүт уоһа өһүлүннэ.
* Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох

== Ы ==
* [[Ырыа]] курдук ыпсар, тойук курдук тупсар.

== Э ==
* Эдэрбин диэн эрэнимэ — кырдьаҕаспын диэн кыбыстыма — (түүнүмэ).
* Элбэх тылтан элбэх сыыһа тахсар.
* Эппит тыл биир, санаабыт санаа төлөрүйбэт.
* [[Эр киһи]] тыла биир.
* Эрэннэрбити толорортон ордук эрэйдээх суох.
* Этэр тыл эҕэлээх, саҥарар тыл салалталаах.

[[Категория:Ох тыл]][[Категория:Өс хоһонноро]]</text>
      <sha1>0xe5c4n4yhv15v1jrezqccb2fy6aci7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8613</id>
      <parentid>8611</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>-категория</comment>
      <origin>8613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6748" sha1="1n47povijaen629vhcqnl74y8s31duj" xml:space="preserve">== А ==
* [[Аан дойду]] ахтылҕаннаах, бар дьон санабыллаах.
* Ааспыкка [[Ас-үөл|аһы]] көрдөрүмэ, сыгынньахха [[Таҥас|таҥаһы]] көрдөрүмэ, тоҥмукка [[Уот|уоту]] көрдөрүмэ.
* Ааттаспыт аам-дьаамы алдьатар, күүһүлэспит күүдээк даа күүһүн кыайбат.
* Ааттаһар даа ахсааннаах, көрдөһөр даа күттүөннээх.
* [[Алгыс|Алгыс]] аалы көтөҕөр.
* Алгыс баһа сыалаах, кырыыс баһа хааннаах.
* Аҕыйах тыл - минньигэс, элбэх тыл - сымсах.
* Аман өс.
* Атыллыах иннинэ атаҕыҥ аннын көр.

== Б ==
* [[Баай|Баайбын]] диэн баҕыдыйыма, [[Дьадаҥы|дьадаҥыбын]] диэн сэнэнимэ.
* Баайы кытта мөккүһүмэ, быһыйы кытта сыссыма.
* Баастаах бааһын тарбаама.
* [[Балык]] ыамнаах, [[киһи]] күннээх.
* Бар дьон тыла - [[ох]], санаата - [[батас]].
* Биир тыл минньигэс, биэс тыл сымсах.

== И ==
* Истиҥ иһирэх тыл.
* Иэгэйэр икки атахтаах бары тыллаах.

== К ==
* Киһи кэпсэтэн, [[сылгы]] кистэһэн, [[ынах]] маҥыраан билсэр.
* Киһи сырыттаҕына сырыттым диир.
* Киһи тыла дугаҕа баайыллыбат [[чуораан]] буолбатах.
* Киһи тыла - ох, санаата - батас.
* Киһи тыла - охтооҕор сытыы.
* Киһи тыла сэттээх, киһи тыла сүлүһүннээх.
* Киһи тыла уоттааҕар абытай.
* Киһи үйэтэ аттаах киһи түннүгүнэн элэкис гынарын курдук.
* Киһи [[үтүө|үтүөтэ]] өллөҕүнэ биллэр.
* [[Кулгаах]] ырааҕы истэр, [[харах]] чугаһы көрөр.
* [[Кырдьаҕас|Кырдьаҕастан]] алгыһын ыл, [[Эдэр|эдэртэн]] эйэтин ыл.
* Кырдьаҕаһы хааһахха хаайа сыддьан сүбэлэт.
* [[Кэриэс]] [[кэс тыл]].
* Кэһиллибэт кэс тыл.
* [[Кэскил|Кэскиллээх]] кэс тыл.
* Киһи иккитэ төрүөбэт
* Киһи киэнигэр баҕарыма — бэйэҥ киэниттэн матыаҥ
* Киһи [[Ойох|ойоҕо]] ойох буолбат
* Киһи [[Ат|ата]] ат буолбат
* Киһи сырыттаҕына сырыттым диир
* Киһи - хабахтаах [[хаан]]
* Киһи үйэтэ аттаах киһи түннүгүнэн элэкис гынарын курдук
* Киһи үтүөтэ өллөҕүнэ биллэр
* Киэҥ үрэх чэлгиэннээх, уһун үрэх уорааннаах
* Көҕөн көттөҕүнэ чуркуй (чыркый) хаалбат
* Көлүүрдээх оҕус от хаата, үлэ киһитэ ас хаата
* Көтөр түспэтэх маһа суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох
* Кулгаах хаалыа, [[муос]] үүнүө
* Курдьаҕаҕын хомун, кыдьыккын кыан, имэҥҥин иҥэрин
* Кураанах хамыйах айахха баппат
* Курдаттыыбын диэн төгүрүйүөҥ
* Куһаҕан кутуруктаах
* Куһаҕантан куһаҕан тахсар, үтүөттэн үтүө тахсар
* Куһаҕантан [[буор]] тохтор
* Куһаҕан [[сымыйа]] буолбат

== Л ==
* Лоп гына догобуор, эттиҥ да этириэс.

== О ==
*Одьолууну ойохтонума, кииринньэҥҥэ кииримэ.
* Ох-батыйа тыл.
* Оччугуй улааттын, көтөх уойдун (көһүт).

== Ө ==
* [[Өс хоһооно]] - [[өбүгэ]] [[номох|номоҕо]].
* Өрүммүт күөскүн эрэнимэ.

== С ==
* Саҥарыаҥ иннинэ санаан көр.
* Саҥарыан иннинэ санаан көр, тоҥсуйуон иннинэ толкуйдаан көр.
* Соҕотох тыл [[сокуон]], аҥаардас тыл ачастаат, биир тыл бирисээгэ.
* [[Сүбэ]] сүүрүгү тутар.
* [[Сүгэ]] балта - тыл.
* Сүгэ кыайбатаҕын сүбэ кыайар.
* Сүөһү күрүөлээҕэ үчүгэй, киһи бастааҕа үчүгэй.
* Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын.
* [[Сэһэн]] сиэрдээх, [[олоҥхо]] олохтоох.

== Т ==
* Тыл дьыалаттан арахсыбат.
* Тыл тыалга быраҕыллыбат.
* Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа ордук.

== У ==
* [[Улуу]] дойду оспуостаах, аан дайды [[Аартык|аартыктаах]], күөх далай оломноох, хара тыа ыллыктаах.
* [[Уол оҕо]] ойдоох бууру охтордоҕуна олоҕо тупсар, арҕахтаах эһэни самнардаҕына санаата табыллар.
* Уол оҕо саадаҕын үстэ курданан (эбэтэр ыйаан) баран киһи буолар.

== Ү ==
* Үтүө ат - биир кымньыылаах, үтүө киһи - биир тыллаах.
* Үтүө тылтан ким да тахсыбат.
* Үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тыл.

== Х ==
* Хайа доҕоор, кугас [[ыт]] холун кыбынаайаҕын.
* Хой баһа тыл.
* Хоммут уоһа хоҥунна, өрөөбүт уоһа өһүлүннэ.
* Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох

== Ы ==
* [[Ырыа]] курдук ыпсар, тойук курдук тупсар.

== Э ==
* Эдэрбин диэн эрэнимэ — кырдьаҕаспын диэн кыбыстыма — (түүнүмэ).
* Элбэх тылтан элбэх сыыһа тахсар.
* Эппит тыл биир, санаабыт санаа төлөрүйбэт.
* [[Эр киһи]] тыла биир.
* Эрэннэрбити толорортон ордук эрэйдээх суох.
* Этэр тыл эҕэлээх, саҥарар тыл салалталаах.

[[Категория:Өс хоһонноро]]</text>
      <sha1>1n47povijaen629vhcqnl74y8s31duj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ыалдьытымсах быһыы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1819</id>
    <revision>
      <id>8612</id>
      <timestamp>2026-08-19T01:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;* Аччыгы аһат, тоҥмуту ириэр. * [[Сүрэх]] билэр, [[сүһүөх]] билбэт. * [[Ыалдьыт]] сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук. * Ыалдьыты маанылыыр, тоҥмуту ириэрэр. * [[Ытыс]] үрдүгэр түһэрдилэр.  [[Категория:Өс хоһонноро]]&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>8612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="378" sha1="dz49nnytzsuo4f0jkpk4bxg7884gb1h" xml:space="preserve">* Аччыгы аһат, тоҥмуту ириэр.
* [[Сүрэх]] билэр, [[сүһүөх]] билбэт.
* [[Ыалдьыт]] сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук.
* Ыалдьыты маанылыыр, тоҥмуту ириэрэр.
* [[Ытыс]] үрдүгэр түһэрдилэр.

[[Категория:Өс хоһонноро]]</text>
      <sha1>dz49nnytzsuo4f0jkpk4bxg7884gb1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8614</id>
      <parentid>8612</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>Бикитиэкэттэн көстө</comment>
      <origin>8614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="394" sha1="8tfsg81cgff7f56sb6lk5680n60p0t0" xml:space="preserve">* Аччыгы [[ас-үөл|аһат]], тоҥмуту ириэр.
* [[Сүрэх]] билэр, [[сүһүөх]] билбэт.
* [[Ыалдьыт]] сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук.
* Ыалдьыты маанылыыр, тоҥмуту ириэрэр.
* [[Ытыс]] үрдүгэр түһэрдилэр.

[[Категория:Өс хоһонноро]]</text>
      <sha1>8tfsg81cgff7f56sb6lk5680n60p0t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тыл номохторо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1820</id>
    <revision>
      <id>8616</id>
      <timestamp>2026-08-19T01:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;* Баартан туһаныллыбат буолуллубат. * [[Балык]] суоҕар баҕа да балык. * [[бөрө|Бөрөм]] бөтөһө, [[баҕа]]м батаһа. * Буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы. * Бэйэ алҕаһын бэйэ билиммэт. * [[Көҕө]]н көттөҕүнэ, [[чөккөй]] хаалбат. * [[Кырдьык]] [[күн]]нээҕэр сырдык. * [[Оҕус]]...&quot; саҥа сирэй оҥоһулунна</comment>
      <origin>8616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1269" sha1="iqpkqtigw3e5pwtw3v6hqptpgir54yh" xml:space="preserve">* Баартан туһаныллыбат буолуллубат.
* [[Балык]] суоҕар баҕа да балык.
* [[бөрө|Бөрөм]] бөтөһө, [[баҕа]]м батаһа.
* Буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы.
* Бэйэ алҕаһын бэйэ билиммэт.
* [[Көҕө]]н көттөҕүнэ, [[чөккөй]] хаалбат.
* [[Кырдьык]] [[күн]]нээҕэр сырдык.
* [[Оҕус]] тириитин иккитэ сүлбэттэр.
* [[Саҥа]] дорҕоонноох, [[өс хоһооно]] киэргэллээх.
* Сиэгэн сыыһа сиргэ быраҕыллыбат, буобура сыыһа буорга хаалбат.
* Сытар [[киһи]] сыыспат, сылдьар киһи алҕаһыыр.
* Тарбаххынан тал, сөмүйэҕинэн сүүмэрдээ.
* Тыл хаалыан кэриэтэ тыһыынча бардын.
* Тылтан тыл тахсар, саҥаттан саҥа тахсар.
* Үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс.
* Үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тыл.
* Этэр тыл эгэлгэлээх, саҥарар саҥа салалталаах.
[[Категория:Өс хоһооно]]</text>
      <sha1>iqpkqtigw3e5pwtw3v6hqptpgir54yh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8617</id>
      <parentid>8616</parentid>
      <timestamp>2026-08-19T01:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sauit</username>
        <id>1009</id>
      </contributor>
      <comment>Бикитиэкэттэн көстө</comment>
      <origin>8617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1270" sha1="cj2z1n2u0pjztmtcn5o705or9w4ylq6" xml:space="preserve">* Баартан туһаныллыбат буолуллубат.
* [[Балык]] суоҕар баҕа да балык.
* [[бөрө|Бөрөм]] бөтөһө, [[баҕа]]м батаһа.
* Буруй эрэ Моттойоҕо диэбиккэ дылы.
* Бэйэ алҕаһын бэйэ билиммэт.
* [[Көҕө]]н көттөҕүнэ, [[чөккөй]] хаалбат.
* [[Кырдьык]] [[күн]]нээҕэр сырдык.
* [[Оҕус]] тириитин иккитэ сүлбэттэр.
* [[Саҥа]] дорҕоонноох, [[өс хоһооно]] киэргэллээх.
* Сиэгэн сыыһа сиргэ быраҕыллыбат, буобура сыыһа буорга хаалбат.
* Сытар [[киһи]] сыыспат, сылдьар киһи алҕаһыыр.
* Тарбаххынан тал, сөмүйэҕинэн сүүмэрдээ.
* Тыл хаалыан кэриэтэ тыһыынча бардын.
* Тылтан тыл тахсар, саҥаттан саҥа тахсар.
* Үгүс тыл сымсах, аҕыйах тыл минньигэс.
* Үүннээх-ыҥыырдаах үтүө тыл.
* Этэр тыл эгэлгэлээх, саҥарар саҥа салалталаах.

[[Категория:Өс хоһооно]]</text>
      <sha1>cj2z1n2u0pjztmtcn5o705or9w4ylq6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>