Бикитиэкэ
sahwikisource
https://sah.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D2%AF%D1%80%D2%AF%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D1%80%D1%8D%D0%B9
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Миэдьийэ
Аналлаах
Ырытыы
Кыттааччы
Кыттааччы ырытыыта
Бикитиэкэ
Бикитиэкэ Ырытыы
Билэ
Билэ ырытыыта
MediaWiki
MediaWiki-ни ырытыы
Халыып
Халыыбы ырытыы
Көмө
Көмөнү ырытыы
Категория
Категорияны ырытыы
Ааптар
Ааптар ырытыыта
Page
Page talk
Index
Index talk
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Манчаары (Күлүмнүүр)
0
109
10256
4165
2026-08-17T23:58:59Z
Sauit
2200
Sauit [[Манчаары (Манчаары түөкүн)]] сирэй аатын маннык [[Манчаары (Күлүмнүүр)]] уларыппыт
4165
wikitext
text/x-wiki
[[Күлүмнүүр Манчаары драматын 1996 с. тахсыытыгар Аан тыл (Копырин Н.З)|Аан тыл (Копырин Н.З)]]
В.В. Никифоров "Манчаары", Якутск, 1908 г. диэн кинигэни таһаарбытынан СӨ НА ГЧИ саҥа алпабыыкка көһөрөн 1996 сыллаахха бэчээттээбитинэн.
Киһинэн үтүгүннэрэн көрдөрөр кэпсээн. Биэс суол ойнуулаах.
*[[Манчаары түөкүн (Күлүмнүүр). Бастакы ойньуута|Бастакы ойньуута]]
*[[Манчаары түөкүн (Күлүмнүүр). Иккис ойньуута|Иккис ойньуута]]
*[[Манчаары түөкүн (Күлүмнүүр). Үһүс ойньуута|Үһүс ойньуута]]
*[[Манчаары түөкүн (Күлүмнүүр). Төрдүс ойньуута|Төрдүс ойньуута]]
*[[Манчаары түөкүн (Күлүмнүүр). Бэһис ойньуута|Бэһис ойньуута]]
[[Категория:Күлүмнүүр]]
[[Категория:Дыраама]]
kfubekifu4rc8iootvehyv46ybx76tj
Манчаары (Күлүмнүүр)/Аан тыл
0
115
10258
3932
2026-08-18T00:00:06Z
Sauit
2200
[[Күлүмнүүр Манчаары драматын 1996 с. тахсыытыгар Аан тыл (Копырин Н.З)]] сирэй аатын Sauit маннык [[Манчаары (Күлүмнүүр)/Аан тыл]] уларыппыт, утаарыы-сирэй хаалларбатах
3932
wikitext
text/x-wiki
'''В.В.Никифоров - Күлүмнүүр''' (18.05.1866 - 15.09.1928) саха бастакы үгүс өрүттээх бөдөҥ уопсастыбаннай деятеля, сырдатааччыта, литературатын, суругун-бичигин, бэчээтин, суруналыыстыкатын төрүттээччитэ, кыраайы үөрэтээччитэ, сокуонньута, саха революция иннинээҕи көҥүлгэ тардыһар национальнай интеллигенциятын баһылыга этэ. Кини Россия бастакы уонна иккис (олунньутааҕы) революцияларын Дьокуускайга буолуталаабыт сабыытыйаларыгар күүскэ кыттыбыта, холуонньа батталын утары "Сахалар союзтара" диэн аатырбыт босхолонуулаах хамсааһыны салайааччы, Россия федерациятын иһинэн уобалас бэйэтин дьаһаныытын (земствоны) туруулаһааччы уонна бастакы тэрийээччи буолбута. Сэбиэскэй иннинээҕи үгүс кулътурнай-сырдатар, социальнай-экономическай саҕалааһыннар, олохтоохтор тыын кыһалҕаларын ыраахтааҕы үрдүк сололоохторугар дьүккүөрдээх туруорсуулар кинитэ суох барбаттара. "Инородецтар" диэн ааттанааччылар съезтэрин, кулууптарын, куруһуоктарын сүрүннээһиҥҥэ, куоракка бастакы норуодунай ааҕыылары, публичнай библиотеканы, олохтоох музейы тэрийиигэ, кыраайы научнайдык чинчийиигэ, быыстапкаҕа көрдөрүүгэ, нуучча бааһынайдарын, интеллигенцияны түмэн Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбатын үлэлэтиигэ о.д.а. барытыгар кини бэрт элбэх сыратын биэрбитэ, баттаммыттар-атаҕастаммыттар адвокаттара этэ. Бу барыта ыйдаҥата суох хараҥа былаас, ньүдьү-балай олох бүрүүкээн турдаҕына, кыра да үтүө саҕалааһын кытаанахтык бобуллар, хам баттанар кэмигэр оҥоһуллубута.
Саха суругунан уус-уран литературата төрүттэниитигэр Никифоров сүүнэ улахан үтүөлээх. Литература саамай уустук көрүҥэр суруйбут "Манчаары" драмата бастаан бэчээттэммит
уонна маассаҕа киэҥник тарҕанан биһирэммит, бары хаачыстыбаларынан национальнай классикаҕа киирэр үйэлээх айымньы. Атын үгүс суруйуулара, хомойуох иһин, көстө илик. Кини нууччалыыттан сахалыы улахан дьоһуннаах тылбаастары оҥортообута. Маны таһынан Василий Васильевич литератураны, бэчээти бастакы тэрийээччи быһыытынан сыаналанар. Сахалыы сурук өссө дьиҥнээхтик үөскүү илигинэ "Якутский край" (атын да аатынан тахсыбыт) бастакы көҥүл хаһыакка кини политсыылынайдары кытта ыкса үлэлэһэн сахалыы муннугу, балаһаны тэрийтэрэн норуот олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын кэпсиир матырыйааллары, бастакы уус-уран айымньылары балачча элбэхтик бэчээттэппитэ. Чэпчэки сыаналаах кинигэлэри таһаарар кооперативы тэрийсэн сахалыы айымньы күнү көрөрүн ситиспитэ. Аһара кытаанах кэмҥэ "Саха саҥата" (1912- 1913с.с.) диэн бастакы сахалыы уус-уран литературнай, уопсастыбаннай-политическай сурунаал үөдүйүүтүгэр В.В.Никифоров кыһамньыта эмиэ улахан. Бу сурунаал тула талааннаах эдэрдэр түмсүбүттэрэ, олортон А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Черных о.д.а. саха литературатыгар сүдү кылааты киллэрбит суруйааччылар тахсыбыттара.
Кэлин Күлүмнүүр саха литературатын бастакы ситиһиилэрин туһунан суруйбут очеркатыгар ("Литературное творчество якутов", "Жизнь национальностей", М.,1923, кн.3-4) А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай о.д.а. айымньыларыгар үрдүк сыанабылы биэрбитэ, онон сахаҕа литературнай кириитикэ үөскээһинигэр бигэ олугу уурбута, бу үлэтин киин бэчээккэ таһааран төрөөбүт литературатын киэҥ эйгэҕэ ким-хайа иннинэ билиһиннэрбитэ.
Сыылкаҕа сылдьан Никифоров Саха сиригэр сэбиэскэй автономия олоҕурбутун сөбүлээн Ойуунускайдаах ыҥырыыларын ылынан, Москваҕа кэлэн эдэр республика салайааччыларын сорудаҕынан элбэх улахан эппиэттээх эбээһинэстэри кыайа-хото толортообута, олоҕун тиһэх сылларыгар сүрдээҕин өрө көтөҕүллэн ордук научнай-чинчийэр үлэнэн күүрээннээхтик дьарыктанан испитэ, саҥа эпоха улуу босхолонуулаах идеятын ылыммытын тылынан эрэ буолбакка, дьиҥ дьыалаҕа көрдөрбүтэ.
"Манчаары" драманы В.В.Никифоров - Күлүмнүүр 1906 сыллаахха сайын ыраахтааҕы былааһын хаайыытыгар олорон суруйбута уонна хаайыыттан мэктиэнэн тахсан баран, ити сыл аан бастаан бэйэтин дьиэтигэр "Саха кулуубун" дьонун көмөтүнэн оонньотон көрдөрбүтэ. Онно Манчаары оруолун -А.Е.Кулаковскай, Манчаары ийэтин уонна Бэрт Маарыйаны - Ионов сыылынай хотуна М.Н.Андросова, Чоочону Т.В.Слепцов, Матырыананы - Е.Н.Аверинская, нуучча исправнигын - урукку сыылынай М.В.Сабунаев толортообуттара. Анал үөрэхтээх актер дьон оонньуулларын билэр нууччалар бу бастакы холонууну көрөн баран, сахалар да нууччаттан итэҕэс буолуо суохтар диэбиттэр. Драма суруллубута уонна сценаҕа турбута быйыл 90 сыла туолар.
Айымньы бастаан "Манчаары түөкүн" диэн ааттанан "Якутский край" хаһыат 1907 с. атырдьах ыйын 26, 30, балаҕан ыйын 2 күнүнээҕи ньүөмэригэр, салгыыта "Якутская жизнь" хаһыат 1908 с. кулун тутар 9, 16, ыам ыйын 11, 18, 25, 29, бэс ыйын 1, 8 күннэринээҕи ньүөмэрдэригэр бэчээттэммитэ. Манчаарыны "түөкүн" диэн оччотооҕу ыраахтааҕы цензуратыттан куотаары ааттаабытым диэн автор кэлин быһаарбыта. Бу "киһинэн үтүгүннэрэн көрдөрөр кэпсээн" өссө 1908 с. Дьокуускайга В.В.Жаров типографиятыгар И.Н.Эверстов таһаарыытынан туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Онон бу саха литературатын историятыгар аан бастаан туспа кинигэнэн бэчээттэммит сахалыы уус-уран айымньы буолар. Кинигэ "Манчаары" диэн ааттанан ("түөкүнэ" оскуопка иһигэр суруллан) тахсыбыта. Кэлин М.Е.Николаева нууччалыы тылбааһынан айымньы "Ленские волны" сурунаал 1914 с. 5-9 ньүөмэрдэригэр бэчээттэммитэ. Пьеса улуустарга, нэһилиэктэргэ элбэхтик, Дьокуускайга нууччалыы эмиэ тура сылдьыбыта.
Сэбиэскэй былаас сылларыгар Никифоров "Манчаарыта" туспа кинигэнэн хаһан да бэчээттэммэтэҕэ, арай 1930-ус с.с. үөрэх оҕолорун хрестоматиятыгар кииртэлээбитэ. Адьас кэлин, суруйааччыны хараардыы букатыннаахтык уурайыытын утаата республика сурунаалларыгар хаттаан тахсыталаабыта. Оттон автор пьесатын бэйэтэ баарына көрөн 1908 с. туспа кинигэнэн таһааттарбыта билигин бэрт эрэйинэн көстөр буолла, онон биһиги кини төрөөбүтэ 130, айымньыта суруллубута 90 сылын туолууларыгар маассабай ааҕааччыларга анаан иккиһин туспа таһаарарга быһаардыбыт. Урут Бетлинг транскрипциятынан бэчээттэммити билиҥҥи сурукка түһэрдибит, 1908 с. тахсыбытыттан тугу да уларыппатыбыт, арай туһааннаах миэстэлэргэ "С" буукубаны "һ"-нан солбуйдубут. Холобур, "кусаҕан", "исин", "усуктаммыт", "киси", "асаабаккын"... оннугар "куһаҕан", "иһин", "уһуктаммыт", "киһи", "аһаабаккын" диэтибит.
''Н.З.Копырин, филологическай наука кандидата. СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ 25.03.96.''
[[Категория:Кириитикэ]]
[[Категория:Публицистика]]
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]
[[Категория:1996 сыллаахха суруллубут]]
g3s6bc1z3h7s6rgxelegznc872sl9zl
10259
10258
2026-08-18T00:02:37Z
Sauit
2200
10259
wikitext
text/x-wiki
\В.В.Никифоров - Күлүмнүүр (18.05.1866 - 15.09.1928) саха бастакы үгүс өрүттээх бөдөҥ уопсастыбаннай деятеля, сырдатааччыта, литературатын, суругун-бичигин, бэчээтин, суруналыыстыкатын төрүттээччитэ, кыраайы үөрэтээччитэ, сокуонньута, саха революция иннинээҕи көҥүлгэ тардыһар национальнай интеллигенциятын баһылыга этэ. Кини Россия бастакы уонна иккис (олунньутааҕы) революцияларын Дьокуускайга буолуталаабыт сабыытыйаларыгар күүскэ кыттыбыта, холуонньа батталын утары "Сахалар союзтара" диэн аатырбыт босхолонуулаах хамсааһыны салайааччы, Россия федерациятын иһинэн уобалас бэйэтин дьаһаныытын (земствоны) туруулаһааччы уонна бастакы тэрийээччи буолбута. Сэбиэскэй иннинээҕи үгүс кулътурнай-сырдатар, социальнай-экономическай саҕалааһыннар, олохтоохтор тыын кыһалҕаларын ыраахтааҕы үрдүк сололоохторугар дьүккүөрдээх туруорсуулар кинитэ суох барбаттара. "Инородецтар" диэн ааттанааччылар съезтэрин, кулууптарын, куруһуоктарын сүрүннээһиҥҥэ, куоракка бастакы норуодунай ааҕыылары, публичнай библиотеканы, олохтоох музейы тэрийиигэ, кыраайы научнайдык чинчийиигэ, быыстапкаҕа көрдөрүүгэ, нуучча бааһынайдарын, интеллигенцияны түмэн Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбатын үлэлэтиигэ о.д.а. барытыгар кини бэрт элбэх сыратын биэрбитэ, баттаммыттар-атаҕастаммыттар адвокаттара этэ. Бу барыта ыйдаҥата суох хараҥа былаас, ньүдьү-балай олох бүрүүкээн турдаҕына, кыра да үтүө саҕалааһын кытаанахтык бобуллар, хам баттанар кэмигэр оҥоһуллубута.
Саха суругунан уус-уран литературата төрүттэниитигэр Никифоров сүүнэ улахан үтүөлээх. Литература саамай уустук көрүҥэр суруйбут "Манчаары" драмата бастаан бэчээттэммит
уонна маассаҕа киэҥник тарҕанан биһирэммит, бары хаачыстыбаларынан национальнай классикаҕа киирэр үйэлээх айымньы. Атын үгүс суруйуулара, хомойуох иһин, көстө илик. Кини нууччалыыттан сахалыы улахан дьоһуннаах тылбаастары оҥортообута. Маны таһынан Василий Васильевич литератураны, бэчээти бастакы тэрийээччи быһыытынан сыаналанар. Сахалыы сурук өссө дьиҥнээхтик үөскүү илигинэ "Якутский край" (атын да аатынан тахсыбыт) бастакы көҥүл хаһыакка кини политсыылынайдары кытта ыкса үлэлэһэн сахалыы муннугу, балаһаны тэрийтэрэн норуот олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын кэпсиир матырыйааллары, бастакы уус-уран айымньылары балачча элбэхтик бэчээттэппитэ. Чэпчэки сыаналаах кинигэлэри таһаарар кооперативы тэрийсэн сахалыы айымньы күнү көрөрүн ситиспитэ. Аһара кытаанах кэмҥэ "Саха саҥата" (1912- 1913с.с.) диэн бастакы сахалыы уус-уран литературнай, уопсастыбаннай-политическай сурунаал үөдүйүүтүгэр В.В.Никифоров кыһамньыта эмиэ улахан. Бу сурунаал тула талааннаах эдэрдэр түмсүбүттэрэ, олортон А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Черных о.д.а. саха литературатыгар сүдү кылааты киллэрбит суруйааччылар тахсыбыттара.
Кэлин Күлүмнүүр саха литературатын бастакы ситиһиилэрин туһунан суруйбут очеркатыгар ("Литературное творчество якутов", "Жизнь национальностей", М.,1923, кн.3-4) А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай о.д.а. айымньыларыгар үрдүк сыанабылы биэрбитэ, онон сахаҕа литературнай кириитикэ үөскээһинигэр бигэ олугу уурбута, бу үлэтин киин бэчээккэ таһааран төрөөбүт литературатын киэҥ эйгэҕэ ким-хайа иннинэ билиһиннэрбитэ.
Сыылкаҕа сылдьан Никифоров Саха сиригэр сэбиэскэй автономия олоҕурбутун сөбүлээн Ойуунускайдаах ыҥырыыларын ылынан, Москваҕа кэлэн эдэр республика салайааччыларын сорудаҕынан элбэх улахан эппиэттээх эбээһинэстэри кыайа-хото толортообута, олоҕун тиһэх сылларыгар сүрдээҕин өрө көтөҕүллэн ордук научнай-чинчийэр үлэнэн күүрээннээхтик дьарыктанан испитэ, саҥа эпоха улуу босхолонуулаах идеятын ылыммытын тылынан эрэ буолбакка, дьиҥ дьыалаҕа көрдөрбүтэ.
"Манчаары" драманы В.В.Никифоров - Күлүмнүүр 1906 сыллаахха сайын ыраахтааҕы былааһын хаайыытыгар олорон суруйбута уонна хаайыыттан мэктиэнэн тахсан баран, ити сыл аан бастаан бэйэтин дьиэтигэр "Саха кулуубун" дьонун көмөтүнэн оонньотон көрдөрбүтэ. Онно Манчаары оруолун -А.Е.Кулаковскай, Манчаары ийэтин уонна Бэрт Маарыйаны - Ионов сыылынай хотуна М.Н.Андросова, Чоочону Т.В.Слепцов, Матырыананы - Е.Н.Аверинская, нуучча исправнигын - урукку сыылынай М.В.Сабунаев толортообуттара. Анал үөрэхтээх актер дьон оонньуулларын билэр нууччалар бу бастакы холонууну көрөн баран, сахалар да нууччаттан итэҕэс буолуо суохтар диэбиттэр. Драма суруллубута уонна сценаҕа турбута быйыл 90 сыла туолар.
Айымньы бастаан "Манчаары түөкүн" диэн ааттанан "Якутский край" хаһыат 1907 с. атырдьах ыйын 26, 30, балаҕан ыйын 2 күнүнээҕи ньүөмэригэр, салгыыта "Якутская жизнь" хаһыат 1908 с. кулун тутар 9, 16, ыам ыйын 11, 18, 25, 29, бэс ыйын 1, 8 күннэринээҕи ньүөмэрдэригэр бэчээттэммитэ. Манчаарыны "түөкүн" диэн оччотооҕу ыраахтааҕы цензуратыттан куотаары ааттаабытым диэн автор кэлин быһаарбыта. Бу "киһинэн үтүгүннэрэн көрдөрөр кэпсээн" өссө 1908 с. Дьокуускайга В.В.Жаров типографиятыгар И.Н.Эверстов таһаарыытынан туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Онон бу саха литературатын историятыгар аан бастаан туспа кинигэнэн бэчээттэммит сахалыы уус-уран айымньы буолар. Кинигэ "Манчаары" диэн ааттанан ("түөкүнэ" оскуопка иһигэр суруллан) тахсыбыта. Кэлин М.Е.Николаева нууччалыы тылбааһынан айымньы "Ленские волны" сурунаал 1914 с. 5-9 ньүөмэрдэригэр бэчээттэммитэ. Пьеса улуустарга, нэһилиэктэргэ элбэхтик, Дьокуускайга нууччалыы эмиэ тура сылдьыбыта.
Сэбиэскэй былаас сылларыгар Никифоров "Манчаарыта" туспа кинигэнэн хаһан да бэчээттэммэтэҕэ, арай 1930-ус с.с. үөрэх оҕолорун хрестоматиятыгар кииртэлээбитэ. Адьас кэлин, суруйааччыны хараардыы букатыннаахтык уурайыытын утаата республика сурунаалларыгар хаттаан тахсыталаабыта. Оттон автор пьесатын бэйэтэ баарына көрөн 1908 с. туспа кинигэнэн таһааттарбыта билигин бэрт эрэйинэн көстөр буолла, онон биһиги кини төрөөбүтэ 130, айымньыта суруллубута 90 сылын туолууларыгар маассабай ааҕааччыларга анаан иккиһин туспа таһаарарга быһаардыбыт. Урут Бетлинг транскрипциятынан бэчээттэммити билиҥҥи сурукка түһэрдибит, 1908 с. тахсыбытыттан тугу да уларыппатыбыт, арай туһааннаах миэстэлэргэ "С" буукубаны "һ"-нан солбуйдубут. Холобур, "кусаҕан", "исин", "усуктаммыт", "киси", "асаабаккын"... оннугар "куһаҕан", "иһин", "уһуктаммыт", "киһи", "аһаабаккын" диэтибит.
<div align="right">
<poem>
Н.З.Копырин,
филологическай наука
кандидата. СР культуратын
үтүөлээх үлэһитэ 25.03.96.
</poem>
</div>
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]
[[Категория:1996 сыл айымньылара]]
[[Категория:Күлүмнүүр]]
[[Категория:Дыраама]]
r3dsx971u9h5o425e8ouz658swpe0nr
10261
10259
2026-08-18T00:06:57Z
Sauit
2200
10261
wikitext
text/x-wiki
{{header|title=Аан тыл|author=Копырин Николай Захарович|section=Манчаары (Күлүмнүүр)|previous=[[Манчаары (Күлүмнүүр)|Иһинээҕитигэр]]|next=[[Манчаары (Күлүмнүүр)/Бастакы ойньуута|Бастакы ойньуута]]|year=1996|notes=}}
<div class="text">
В.В.Никифоров - Күлүмнүүр (18.05.1866 - 15.09.1928) саха бастакы үгүс өрүттээх бөдөҥ уопсастыбаннай деятеля, сырдатааччыта, литературатын, суругун-бичигин, бэчээтин, суруналыыстыкатын төрүттээччитэ, кыраайы үөрэтээччитэ, сокуонньута, саха революция иннинээҕи көҥүлгэ тардыһар национальнай интеллигенциятын баһылыга этэ. Кини Россия бастакы уонна иккис (олунньутааҕы) революцияларын Дьокуускайга буолуталаабыт сабыытыйаларыгар күүскэ кыттыбыта, холуонньа батталын утары "Сахалар союзтара" диэн аатырбыт босхолонуулаах хамсааһыны салайааччы, Россия федерациятын иһинэн уобалас бэйэтин дьаһаныытын (земствоны) туруулаһааччы уонна бастакы тэрийээччи буолбута. Сэбиэскэй иннинээҕи үгүс кулътурнай-сырдатар, социальнай-экономическай саҕалааһыннар, олохтоохтор тыын кыһалҕаларын ыраахтааҕы үрдүк сололоохторугар дьүккүөрдээх туруорсуулар кинитэ суох барбаттара. "Инородецтар" диэн ааттанааччылар съезтэрин, кулууптарын, куруһуоктарын сүрүннээһиҥҥэ, куоракка бастакы норуодунай ааҕыылары, публичнай библиотеканы, олохтоох музейы тэрийиигэ, кыраайы научнайдык чинчийиигэ, быыстапкаҕа көрдөрүүгэ, нуучча бааһынайдарын, интеллигенцияны түмэн Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбатын үлэлэтиигэ о.д.а. барытыгар кини бэрт элбэх сыратын биэрбитэ, баттаммыттар-атаҕастаммыттар адвокаттара этэ. Бу барыта ыйдаҥата суох хараҥа былаас, ньүдьү-балай олох бүрүүкээн турдаҕына, кыра да үтүө саҕалааһын кытаанахтык бобуллар, хам баттанар кэмигэр оҥоһуллубута.
Саха суругунан уус-уран литературата төрүттэниитигэр Никифоров сүүнэ улахан үтүөлээх. Литература саамай уустук көрүҥэр суруйбут "Манчаары" драмата бастаан бэчээттэммит
уонна маассаҕа киэҥник тарҕанан биһирэммит, бары хаачыстыбаларынан национальнай классикаҕа киирэр үйэлээх айымньы. Атын үгүс суруйуулара, хомойуох иһин, көстө илик. Кини нууччалыыттан сахалыы улахан дьоһуннаах тылбаастары оҥортообута. Маны таһынан Василий Васильевич литератураны, бэчээти бастакы тэрийээччи быһыытынан сыаналанар. Сахалыы сурук өссө дьиҥнээхтик үөскүү илигинэ "Якутский край" (атын да аатынан тахсыбыт) бастакы көҥүл хаһыакка кини политсыылынайдары кытта ыкса үлэлэһэн сахалыы муннугу, балаһаны тэрийтэрэн норуот олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын кэпсиир матырыйааллары, бастакы уус-уран айымньылары балачча элбэхтик бэчээттэппитэ. Чэпчэки сыаналаах кинигэлэри таһаарар кооперативы тэрийсэн сахалыы айымньы күнү көрөрүн ситиспитэ. Аһара кытаанах кэмҥэ "Саха саҥата" (1912- 1913с.с.) диэн бастакы сахалыы уус-уран литературнай, уопсастыбаннай-политическай сурунаал үөдүйүүтүгэр В.В.Никифоров кыһамньыта эмиэ улахан. Бу сурунаал тула талааннаах эдэрдэр түмсүбүттэрэ, олортон А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Черных о.д.а. саха литературатыгар сүдү кылааты киллэрбит суруйааччылар тахсыбыттара.
Кэлин Күлүмнүүр саха литературатын бастакы ситиһиилэрин туһунан суруйбут очеркатыгар ("Литературное творчество якутов", "Жизнь национальностей", М.,1923, кн.3-4) А.Кулаковскай, А.Софронов, П.Ойуунускай о.д.а. айымньыларыгар үрдүк сыанабылы биэрбитэ, онон сахаҕа литературнай кириитикэ үөскээһинигэр бигэ олугу уурбута, бу үлэтин киин бэчээккэ таһааран төрөөбүт литературатын киэҥ эйгэҕэ ким-хайа иннинэ билиһиннэрбитэ.
Сыылкаҕа сылдьан Никифоров Саха сиригэр сэбиэскэй автономия олоҕурбутун сөбүлээн Ойуунускайдаах ыҥырыыларын ылынан, Москваҕа кэлэн эдэр республика салайааччыларын сорудаҕынан элбэх улахан эппиэттээх эбээһинэстэри кыайа-хото толортообута, олоҕун тиһэх сылларыгар сүрдээҕин өрө көтөҕүллэн ордук научнай-чинчийэр үлэнэн күүрээннээхтик дьарыктанан испитэ, саҥа эпоха улуу босхолонуулаах идеятын ылыммытын тылынан эрэ буолбакка, дьиҥ дьыалаҕа көрдөрбүтэ.
"Манчаары" драманы В.В.Никифоров - Күлүмнүүр 1906 сыллаахха сайын ыраахтааҕы былааһын хаайыытыгар олорон суруйбута уонна хаайыыттан мэктиэнэн тахсан баран, ити сыл аан бастаан бэйэтин дьиэтигэр "Саха кулуубун" дьонун көмөтүнэн оонньотон көрдөрбүтэ. Онно Манчаары оруолун -А.Е.Кулаковскай, Манчаары ийэтин уонна Бэрт Маарыйаны - Ионов сыылынай хотуна М.Н.Андросова, Чоочону Т.В.Слепцов, Матырыананы - Е.Н.Аверинская, нуучча исправнигын - урукку сыылынай М.В.Сабунаев толортообуттара. Анал үөрэхтээх актер дьон оонньуулларын билэр нууччалар бу бастакы холонууну көрөн баран, сахалар да нууччаттан итэҕэс буолуо суохтар диэбиттэр. Драма суруллубута уонна сценаҕа турбута быйыл 90 сыла туолар.
Айымньы бастаан "Манчаары түөкүн" диэн ааттанан "Якутский край" хаһыат 1907 с. атырдьах ыйын 26, 30, балаҕан ыйын 2 күнүнээҕи ньүөмэригэр, салгыыта "Якутская жизнь" хаһыат 1908 с. кулун тутар 9, 16, ыам ыйын 11, 18, 25, 29, бэс ыйын 1, 8 күннэринээҕи ньүөмэрдэригэр бэчээттэммитэ. Манчаарыны "түөкүн" диэн оччотооҕу ыраахтааҕы цензуратыттан куотаары ааттаабытым диэн автор кэлин быһаарбыта. Бу "киһинэн үтүгүннэрэн көрдөрөр кэпсээн" өссө 1908 с. Дьокуускайга В.В.Жаров типографиятыгар И.Н.Эверстов таһаарыытынан туспа кинигэнэн бэчээттэммитэ. Онон бу саха литературатын историятыгар аан бастаан туспа кинигэнэн бэчээттэммит сахалыы уус-уран айымньы буолар. Кинигэ "Манчаары" диэн ааттанан ("түөкүнэ" оскуопка иһигэр суруллан) тахсыбыта. Кэлин М.Е.Николаева нууччалыы тылбааһынан айымньы "Ленские волны" сурунаал 1914 с. 5-9 ньүөмэрдэригэр бэчээттэммитэ. Пьеса улуустарга, нэһилиэктэргэ элбэхтик, Дьокуускайга нууччалыы эмиэ тура сылдьыбыта.
Сэбиэскэй былаас сылларыгар Никифоров "Манчаарыта" туспа кинигэнэн хаһан да бэчээттэммэтэҕэ, арай 1930-ус с.с. үөрэх оҕолорун хрестоматиятыгар кииртэлээбитэ. Адьас кэлин, суруйааччыны хараардыы букатыннаахтык уурайыытын утаата республика сурунаалларыгар хаттаан тахсыталаабыта. Оттон автор пьесатын бэйэтэ баарына көрөн 1908 с. туспа кинигэнэн таһааттарбыта билигин бэрт эрэйинэн көстөр буолла, онон биһиги кини төрөөбүтэ 130, айымньыта суруллубута 90 сылын туолууларыгар маассабай ааҕааччыларга анаан иккиһин туспа таһаарарга быһаардыбыт. Урут Бетлинг транскрипциятынан бэчээттэммити билиҥҥи сурукка түһэрдибит, 1908 с. тахсыбытыттан тугу да уларыппатыбыт, арай туһааннаах миэстэлэргэ "С" буукубаны "һ"-нан солбуйдубут. Холобур, "кусаҕан", "исин", "усуктаммыт", "киси", "асаабаккын"... оннугар "куһаҕан", "иһин", "уһуктаммыт", "киһи", "аһаабаккын" диэтибит.
<div align="right">
<poem>
Н.З.Копырин,
филологическай наука
кандидата. СР культуратын
үтүөлээх үлэһитэ 25.03.96.
</poem>
</div>
</div>
[[Категория:Копырин Николай Захарович]]
[[Категория:1996 сыл айымньылара]]
[[Категория:Күлүмнүүр]]
[[Категория:Дыраама]]
fw62oepxp8uc8v8pqv8nr7t21vlpdxj
MediaWiki:Common.css
8
1940
10262
10202
2026-08-18T00:13:24Z
Sauit
2200
10262
css
text/css
/* [[MediaWiki:Tagline]] көстөрө */
#siteSub {
display: block;
}
/* CSS placed here will be applied to all skins */
.hiddenStructure {
display:none !important;
}
/* Quality */
.quality4 {
background-color: #90ff90;
color: #202122;
}
.quality3 {
background-color: #ffe867;
color: #202122;
}
.quality2 {
background-color: #b0b0ff;
color: #202122;
}
.quality1 {
background-color: #ffa0a0;
color: #202122;
}
.quality0 {
background-color: #ddd;
color: #202122;
}
/* adapting poem, from it.wikisource, request Candalua */
.poem {
margin-bottom: 0em;
margin-top: 0em;
}
.poem p {
margin-top: 0em ! important;
margin-bottom: 0em ! important;
text-indent: 0em ! important;
}
/* class text (from fr.wp) */
div.text {
max-width: 84ex;
text-align: justify;
margin: 0 auto;
font-family: /* Windows */ Cambria, Times New Roman,
/* Ubuntu, Android */ FreeSerif, Noto Serif,
serif,
/* иначе ищем в шрифтах без засечек: */ sans-serif, /* Windows 10 */ Calibri, Segoe UI;
font-size: 100%;
}
@media screen and (max-width: 930px) {
div.text:has(.pagenumber) {
margin-left: 6ex; /* отступ от левой пагинации на узких окнах|экранах */
}}
.text {
max-width: 36em;
text-align: justify;
margin:0px auto;
}
.text p {
text-indent: 2em;
}
.text pre {
background-color: #ffffff;
font-family: serif;
line-height: 150%;
border: 0px;
padding-left: 2em;
margin: 0;
white-space: pre;
}
/* --- NAMESPACE PAGE --- */
.pagetext {
max-width: 36em;
text-align: justify;
}
.pagetext p {
text-indent: 2em
}
.tiInherit p {
text-indent:inherit;
}
.pagetext blockquote {
margin: 0.5em 0em;
}
/* for "human" text size on <pre> boxes */
pre {
font-size:0.8pc
}
/* *********
* Main page
*/
body.page-Main_Page .firstHeading,
body.page-Main_Page #siteSub
{
display: none;
}
div.main_page
{
position: static;
}
/* some new stuff for styling the main page header */
table.tblMain_page_header
{
margin: 0 0 1em 0;
/* border and background-color properties set in shared rules; see further down */
width: 100%;
}
table.tblMain_page_header h1,
table.tblMain_page_header h2
{
margin: 0 !important; /* insist on overriding #bodyContent h1 selector in main.css */
border: 0;
padding: 0;
}
table.tblMain_page_header div.divMPheading_wrapper
{
float: left;
padding-right: 7em;
}
table.tblMain_page_header h1
{
font-size: 150%;
padding-bottom: 0.15em;
}
table.tblMain_page_header h2
{
font-size: 90%;
}
table.tblMain_page_header ul
{
margin: 0; /* override margin-top to better align with h1-element; margin-left isn't applicable in this context */
}
table.tblMain_page_header hr
{
color: #569BBB;
background-color: #569BBB;
}
/* may want to loosen specificity a bit... and rename. more likely, it'll become floats... */
div.main_page table.subheader
{
width: 100%;
margin: -0.8em 0 -0.7em 0;
background: none;
font-size: 0.95em;
}
div.main_page table.subheader td
{
padding: 10px 0;
}
/* header templates */
table.headertemplate {width:100%; border:1px solid #ADA; background:#E4F2E4; text-align:center; font-size:0.9em;}
.headertemplate .header_backlink, .headertemplate .header_forelink {width:20%; font-size:0.9em;}
.header_notes {width:100%; border-bottom:1px solid #A88; background:#FAFAFF; font-size:0.9em;}
.headertemplate .header_title {width: 60%; }
.headertemplate .header_backlink {text-align:left; }
.headertemplate .header_forelink {text-align:right; }
/* T156351: Support for Parsoid's Cite implementation */
/* Заголовки */
.mw-body h1, .mw-body-content h1, .mw-body-content h2, .mw-body-content h3, .mw-body-content h4, .mw-body-content h5, .mw-body-content h6 {
font-family: 'Cambria', sans-serif;
letter-spacing: -0.01em;
}
/* Кылгатыы испииһэгин сабыы */
.mw-recentchanges-legend { display: none; }
/* Разрывы эбэр (Razr уонна Razr2 халыыптар) */
.razr {
letter-spacing: 0.14em;
/*word-spacing: -0.2em;*/
margin-left: 0.2em;
}
.razr2 {
letter-spacing: 0.14em;
/* word-spacing: -0.2em; */
/* margin-left: 0.2em; */
margin-right: -0.2em;
}
1qsf7lzday8kneikjdv89jrtiyxp85b
Кыттааччы ырытыыта:Pristome
3
2541
10264
9895
2026-08-18T06:48:01Z
SHB2000
1857
SHB2000 [[Кыттааччы ырытыыта:Font8388608]] сирэй аатын маннык [[Кыттааччы ырытыыта:Pristome]] уларыппыт: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/Font8388608|Font8388608]]» в «[[Special:CentralAuth/Pristome|Pristome]]»
9895
wikitext
text/x-wiki
{{Hello|--[[Кыттааччы:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Bot 3-f|ырытыы]]) 00:11, 17 От ыйын 2026 (+09)}}
kvo56monc19fkop4pz8kzh30lau27tl
Манчаары (Манчаары түөкүн)
0
2600
10257
2026-08-17T23:59:00Z
Sauit
2200
Sauit [[Манчаары (Манчаары түөкүн)]] сирэй аатын маннык [[Манчаары (Күлүмнүүр)]] уларыппыт
10257
wikitext
text/x-wiki
#утаарыы [[Манчаары (Күлүмнүүр)]]
merhkhwx340jpy81p0ygvk2gefa8a6f
Категория:1996 сыл айымньылара
14
2601
10260
2026-08-18T00:02:50Z
Sauit
2200
"[[Категория:1990-с сыллар айымньылара]]" саҥа сирэй оҥоһулунна
10260
wikitext
text/x-wiki
[[Категория:1990-с сыллар айымньылара]]
tddvwjkpla7x7rbllh9ejz9eoaxczb5
Кыттааччы ырытыыта:Akabanestation1007
3
2602
10263
2026-08-18T06:22:44Z
Bot 3-f
2274
Добро пожаловать!
10263
wikitext
text/x-wiki
{{Hello|--[[Кыттааччы:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Кыттааччы ырытыыта:Bot 3-f|ырытыы]]) 15:22, 18 Атырдьах ыйын 2026 (+09)}}
5363dx852sko6eowe2vmrpaougqjdhh
Кыттааччы ырытыыта:Font8388608
3
2603
10265
2026-08-18T06:48:01Z
SHB2000
1857
SHB2000 [[Кыттааччы ырытыыта:Font8388608]] сирэй аатын маннык [[Кыттааччы ырытыыта:Pristome]] уларыппыт: Автоматическое переименование страницы при переименовании участника «[[Special:CentralAuth/Font8388608|Font8388608]]» в «[[Special:CentralAuth/Pristome|Pristome]]»
10265
wikitext
text/x-wiki
#утаарыы [[Кыттааччы ырытыыта:Pristome]]
glt8wpl9i98f93k0mvbnw99ik2pvxgf