ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ satwiki https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A2%E1%B1%A9%E1%B1%AC%E1%B1%A9%E1%B1%9B_%E1%B1%A5%E1%B1%9F%E1%B1%A6%E1%B1%B4%E1%B1%9F MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱚᱲ ᱨᱮᱫ ᱨᱮᱫ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱛᱷᱚᱠ ᱛᱷᱚᱠ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ TimedText TimedText talk ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ Event Event talk ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱤᱥᱴᱤ 0 7064 190266 177714 2026-04-10T16:39:12Z CommonsDelinker 91 Replacing Khejri.jpg with [[File:Prosopis_cineraria_-_Khejri.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 190266 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱒}} ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ '''ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱤᱥᱴᱤ ᱠᱟᱱᱟ''' ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱤᱛ ᱚᱱᱪᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱳᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱮᱢᱚᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ (state emblem), ᱡᱤᱣᱤᱻᱡᱩᱸᱛᱩ (animal), ᱪᱮᱬᱮ (bird), ᱵᱟᱦᱟ (flower), ᱫᱟᱨᱮ (tree) ᱠᱚ ᱾ ᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱥᱮᱨᱮᱧ (state songs) ᱟᱨ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ (state mottos) ᱾ ==ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ== ===[[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- |ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ (emblem) || [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ (Emblem)]] || style="text-align:center;"| || |- |ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[ᱢᱟ ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱛᱷᱟᱞᱤᱠᱤ]] <br> (''To Our Mother Telugu'')|| style= "text-align center;"| [[File:Telugu Talli Statue.jpg|100px]] || |- |ᱡᱩᱱᱛᱩ ||[[ᱵᱞᱟᱠᱵᱚᱠ (blackbuck)]] (''Antilope cervicapra)'' || style="text-align:center;"| [[File:Bannerghatta blackbuck 01.jpg|100px]] || |- |ᱪᱮᱬᱮ ||[[Rose-ringed parakeet|ᱨᱳᱡ ᱨᱤᱸᱜ ᱯᱟᱨᱟᱠᱤᱴ (Rose ring parakeet)]] (''Psittacula krameri'')<ref name=bnhsenvis>{{cite web | url=http://bnhsenvis.nic.in/Database/birds_17080.aspx | title=List of Indian state/union territory birds zeitgeist fjaccessdate=25 June 2016}}</ref>|| style="text-align:center;" |[[File:Rose-ringed Parakeet Psittacula krameri male by Dr. Raju Kasambe DSCN8937 (2).jpg|100x100px]]|| |- |ᱦᱟᱹᱠᱩ || |ᱢᱩᱨᱮᱞ (''Channa striata'') || style="text-align:center;"| ||https://www.google.com/search?q=murrel&tbm=isch&source=iu&ictx=1&fir=TBDTxlupUIyV8M%253A%252C-2lifppbDZ0P0M%252C%252Fm%252F08sdvm&vet=1&usg=AI4_-kR5QFm8m8CavFKf7-e1XOZ0ki-ejA&sa=X&ved=2ahUKEwjjw8KA_NrlAhWWiXAKHSxSCrgQ_B0wG3oECAYQAw#imgrc=TBDTxlupUIyV8M: |- |ᱵᱟᱦᱟ || |ᱡᱚᱥᱢᱤᱱ (''Jasminum officinale)''<ref name="Andhra Pradesh"/> || style="text-align:center;"|[[File:Jasminum officinale.JPG|100px]]|| |- |ᱫᱟᱨᱮ || [[Azadirachta indica|ᱱᱤᱢ]] (''Azadirachta indica'')<ref>{{cite web | url=http://bsienvis.nic.in/State_trees/Andhra%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%209.12.2013.pdf | title=Andhra Pradesh | work=bsienvis.nic.in | accessdate=25 June 2016}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Neem tree leaves.JPG|100px]] || |- |ᱡᱚ || [[Mangifera indica|(Mango)]] [[ᱩᱞ]] (''Mangifera indica''){{Citation needed|date = January 2016}} || style="text-align:center;" | [[File:Mangifera indica (Manguier 4).jpg|100px]] || |} ===[[ᱚᱨᱩᱬᱟᱪᱚᱞ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ (emblem) ||[[ᱚᱨᱩᱬᱟᱪᱚᱞ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"| || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Bos frontalis|ᱢᱤᱛᱷᱩᱱ]] (''Bos frontalis'')<ref name="ap2">{{cite web | url=http://arunachalpradesh.nic.in/pdf/Basic_Statistical_Report_AP.pdf#page=2 | title=Basic Statistical Figure of Arunachal Pradesh | accessdate=27 January 2016 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160202101141/http://arunachalpradesh.nic.in/pdf/Basic_Statistical_Report_AP.pdf#page=2 | archivedate=2 February 2016 | df=dmy-all }}</ref><ref name="kiap">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ap | title=Symbols of Arunachal Pradesh | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ap | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="ap">{{cite web | url=http://arunachalipr.gov.in/StateBStatistics.htm | title=Symbols of Arunachal Pradesh | accessdate=15 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150311201209/http://arunachalipr.gov.in/StateBStatistics.htm | archive-date=11 March 2015}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:B4 darjeling para-5 (cropped).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Buceros bicornis|ᱦᱚᱨᱱ ᱵᱤᱞ]] (''Buceros bicornis'')<ref name="ap2" /><ref name="kiap" /><ref name="ap" /> || style="text-align:center;"|[[File:Great-Hornbill.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Rhynchostylis retusa|ᱯᱷᱚᱠᱥᱴᱮᱞ ᱳᱨᱪᱤᱰ]] (''Rhynchostylis retusa'')<ref name="ap2" /><ref name="kiap" /><ref name="ap" /> || style="text-align:center;"|[[File:Rhynchostylis retusa, West Java.jpg|100px]] || |- |ᱫᱟᱨᱮ || [[Dipterocarpus macrocarpus|ᱦᱚᱞᱚᱸᱜ]] (''Dipterocarpus macrocarpus'')<ref name=flowers>{{cite web|title = State Trees and Flowers of India|url = http://flowersofindia.net/misc/state_flora.html|website = flowersofindia.net|access-date = 2016-01-27}}</ref><ref>{{cite web | url=http://bsienvis.nic.in/State_trees/Arunachal%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%204.3.2014.pdf | title=State Tree of Arunachal Pradesh | accessdate=27 January 2016}}</ref> ||[[File:Bhutan pine foliage.JPG|100px]] || |} ===[[ᱟᱥᱟᱢ]]=== {{main|List of Assam state symbols}} {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ (emblem) || Uses the [[ᱵᱷᱚᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱷ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;" |[[File:Seal of Assam.png|100px]] || |- |ᱥᱮᱨᱮᱧ | [[ᱳ ᱢᱩᱨ ᱟᱯᱩᱱᱟᱨ ᱫᱮᱥ]] <br> (''O My Endearing Country!'') | | |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱤᱳᱱᱳᱥᱚᱨ]] (''Rhinoceros unicornis'')<ref name="kias">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#as | title=Symbols of Assam | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#as | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="as">{{cite web |url = http://asbb.gov.in/ataglance.asp|title = Symbols of Assam|accessdate = 15 October 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130810000136/http://asbb.gov.in/ataglance.asp|archive-date = 10 August 2013}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Rhinoceros unicornis, Kaziranga (2006).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱦᱣᱟᱭᱤᱴ ᱰᱚᱠ]] (''Asarcornis scutulata'')<ref name="kias" /><ref name="as" /> || style="text-align:center;"|[[File:White-winged.wood.duck.arp.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Rhynchostylis retusa|ᱯᱷᱚᱠᱥᱴᱮᱞ ᱳᱨᱪᱤᱰ]] (''Rhynchostylis retusa'')<ref name=flowers /><ref name="kias" /><ref name="as" /> || style="text-align:center;"|[[File:Rhynchostylis retusa, West Java.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱦᱚᱞᱚᱸᱜ]] (''Dipterocarpus macrocarpus'')<ref name=flowers /><ref name="kias" /><ref name="as" /><ref name="envis">{{cite web |url = http://bsienvis.nic.in/State_trees/Assam%20State%20Tree_2_12.pdf|title = Assam|publisher = ENVIS Centre on Floral Diversity|accessdate = 27 January 2016}}</ref> || style="text-align:center;"| || |} ===[[ᱵᱤᱦᱟᱨ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ(emblem) || [[ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Bihar.svg|100px]] || |- |ᱡᱩᱱᱛᱩ |[[ᱜᱚᱩᱨ]] (''Mithun'')<ref>{{cite web|url=http://natureconservation.in/state-animal-of-bihar-gaur-complete-detail-updated/|title=State animal of Bihar (Gaur) – complete detail – updated|author=|date=|website=natureconservation.in|access-date=2019-11-27|archive-date=2017-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803172708/http://natureconservation.in/state-animal-of-bihar-gaur-complete-detail-updated/|url-status=dead}}</ref> || [[File:Indian Bison (Gaur) 1 by N. A. Naseer.jpg|100px]] || |- |ᱪᱮᱬᱮ |[[House sparrow|ᱦᱟᱩᱥ ᱥᱯᱭᱟᱨᱳ]] (''Passer domesticus'')<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-sparrow-to-become-the-state-bird-of-bihar-1787037|title=Sparrow to become the state bird of Bihar {{!}} Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=2013-01-08|newspaper=dna|language=en-US|access-date=2016-10-15}}</ref> || [[File:House Sparrow (Passer domesticus)- Female in Kolkata I IMG 3787 (cropped).jpg|100px]] || |- |ᱵᱟᱦᱟ |[[Bauhinia variegata|ᱠᱚᱪᱱᱟᱨ]] (''Phanera variegata'')<ref>{{cite web|url = http://bsienvis.nic.in/State_flower/Bihar%20State%20Flower%20-%20Final%20-%2010.12.2013.pdf|title = State flower of Bihar|date = |access-date = 16 February 2016|website = |publisher = ENVIS Centre on Floral Diversity|last = |first = }}</ref> | style="text-align:center;"|[[File:Bauhinia variegata flower.jpg|100px]] | |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Ficus religiosa|ᱯᱤᱯᱚᱞ ᱴᱨᱤ]] (Ficus religiosa)<ref>{{Cite web|url=http://www.onlinesaraswati.com/en/Bihar-Symbols.php|title=Bihar State Symbols|website=www.onlinesaraswati.com|access-date=2019-07-17|archive-date=2018-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813030546/http://www.onlinesaraswati.com/en/Bihar-Symbols.php|url-status=dead}}</ref>|| style="text-align:center;" |[[File:Ficus religiosa Bo.jpg|alt=|100x100px]]|| |} ===[[ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱰ|ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱲ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ(emblem) ||Ashoka lions, ears of rice, lightning, 36 fortresses || style="text-align:center;"|[[File:Chhattisgarh Flag(INDIA).png|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Bubalus bubalis|ᱵᱤᱨ ᱠᱟᱰᱟ]] (''Bubalus bubalis'')<ref name="kicht">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#cg | title=Symbols of Chhattisgarh | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#cg | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="cht">{{cite web | url=http://cgssdgstage.cgswan.gov.in:8080/about-chhattisgarh | archive-url=https://archive.is/20131015110814/http://cgssdgstage.cgswan.gov.in:8080/about-chhattisgarh | url-status=dead | archive-date=15 October 2013 | title=Symbols of Chhattisgarh | accessdate=15 October 2013}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:BUFFALO159.JPG|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Common hill myna|ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱤᱥᱱᱤ]] (''Gracula religiosa'')<ref name="kicht" /><ref name="cht" /> || style="text-align:center;"|[[File:Beo-2.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Rhynchostylis gigantea]] <ref name="envis-flower">{{cite web|url=http://www.bsienvis.nic.in/KidsCentre/BSI_3938.aspx|title=State Flowers of India|website=www.bsienvis.nic.in|access-date=2016-02-16}}</ref> ||[[File:Rhynchostylis gigantea.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Shorea robusta|ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ]] (''Shorea robusta'')<ref name="kicht" /><ref name="cht" /> || style="text-align:center;"|[[File:Shorea robusta - Simurali 2011-10-05 050368.JPG|100px]] || |} ===[[ᱜᱳᱣᱟ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ(emblem) ||[[ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"| || |- | ᱠᱟᱛᱷᱟ(motto) ||सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखमाप्नुयात् <br> (''May everyone see goodness, may none suffer any pain'') || || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Bos gaurus|ᱜᱚᱩᱨ]] (''Bos gaurus'')<ref name="kigoa">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#goa | title=Symbols of Goa | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#goa | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="goa">{{cite web | url=http://www.goatourism.gov.in/destinations/sanctuaries/160-bondla-wildlife-sanctuary | title=Symbols of Goa | accessdate=15 October 2013}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Indian Bison (Gaur) 1 by N. A. Naseer.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Flame-throated bulbul|ᱥᱟᱥᱟᱝ ᱵᱩᱞᱵᱩᱞ]] (''Pycnonotus gularis'')<ref name="kigoa"/><ref name="goa"/><ref>{{Cite news|url=http://englishnews.thegoan.net/story.php?id=7105|title=Ruby-throated yellow bulbul|newspaper=The Goan|access-date=2016-10-15}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Flame-throated_bulbul.jpg | 100px]] || |- | ᱦᱟᱹᱠᱩ || [[ᱜᱨᱮ ᱢᱭᱩᱞᱮᱴ]]/Shevtto in [[Konkani]] (''Mugil cephalus'')<ref>{{cite web|url=http://www.navhindtimes.in/shevtto-declared-state-fish-as-it-is-extensively-found-throughout-year/|title= Shevtto declared state fish as it is extensively found throughout year |author=|date=|website=www.navhindtimes.in}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://fisheries.goa.gov.in/wp-content/uploads/2016/03/newmullet.pdf |title=Archive copy |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190303214620/http://fisheries.goa.gov.in/wp-content/uploads/2016/03/newmullet.pdf |url-status=dead }}</ref> || || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱟᱨᱟᱜ ᱡᱚᱥᱢᱤᱱ]] (''Plumeria rubra'') || [[File:Fleurs de Frangipanier (Île de la Réunion) (4125134278).jpg|172x172px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Terminalia elliptica|ᱢᱟᱴᱤ]] ''Terminalia crenulata'' || style="text-align:center;"|[[File:Terminalia_elliptica_NP.JPG | 100px]] || |- | State heritage tree || [[Cocos nucifera|ᱱᱤᱲᱭᱟ. ᱫᱟᱨᱮ]] ''Cocos nucifera'' || style="text-align:center;"|[[File:Cocos nucifera.jpg | 100px]] || |} ===[[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ(emblem) || Uses the [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Government Of Gujarat Seal In All Languages.svg|100px]] || |- | ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[ᱡᱚᱭ ᱡᱚᱭ ᱜᱚᱨᱚᱵᱷᱤ ᱜᱩᱡᱨᱟᱛ]] <br> (''Victory to Proud Gujarat!'')|| ||"Jai Jai Garavi Gujarat" is a poem written by [[Gujarati language|Gujarati]] poet [[Narmadashankar Dave]], better known as Narmad in 1873. |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ | [[ᱚᱥᱴᱨᱤᱠ ᱞᱟᱭᱚᱱ]] (''Panthera leo persica'')<ref name=":0">{{Cite news|url=http://generalknowledge.xyz/state-symbols-of-india/|title=State Symbols of India (State Animals, Birds, Flowers and Trees of India) – General Knowledge 2016/2017|date=2016-10-15|newspaper=General Knowledge 2016/2017|language=en-GB|access-date=2016-10-15|archive-date=2017-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152517/http://generalknowledge.xyz/state-symbols-of-india/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms|title=Gujarat forgets state bird, tree and flower – Times of India|newspaper=The Times of India|access-date=2016-10-15}}</ref> || [[File:Adult Asiatic Lion.jpg|100px]] ||The Asiatic lion's range is restricted to the [[Gir National Park]] and environs in the Indian state of [[Gujarat]]. |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Greater flamingo|ᱜᱨᱮᱴᱚᱨ ᱯᱷᱚᱢᱤᱸᱜᱳ]] (''Phoenicopterus roseus'')<ref name="envisave">{{cite web | url=http://bnhsenvis.nic.in/Database/birds_17080.aspx | title=List of Indian state/union territory birds | work=ENVIS Centre On Avian Ecology | accessdate=17 August 2016}}</ref> || style="text-align:center"|[[File:Greater flamingo galapagos.JPG|100x100px]] ||In [[Gujarat]], a state of India, flamingos can be observed at the [[Nal Sarovar Bird Sanctuary]], [[Khijadiya Bird Sanctuary]], [[Kutch Desert Wildlife Sanctuary#Flamingo City|Flamingo City]], and in the [[Thol Bird Sanctuary]]. They remain there during the entire winter season. |- | ᱵᱟᱦᱟ | [[Tagetes|ᱢᱮᱨᱤᱜᱳᱞᱰ]] (''Tagetes'')<ref>{{cite web|url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3646/1/|title=Which is State Flower of Gujarat|author=|date=|website=www.nrigujarati.co.in|access-date=2019-11-27|archive-date=2017-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230230339/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3646/1/|url-status=dead}}</ref> || [[File:African Marigold.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ | style="text-align:center;" align=center colspan=3|Disputed<br/>Various official websites disagree on state tree.<ref name=":1"/><ref name=envis-tree/><ref>{{Cite web |url=http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx |title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.wiienvis.nic.in/KidsCentre/state_symbols_india_8411.aspx |title=State Symbols of India}}</ref> |} ===[[ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ(emblem) || Ashoka lions, lotus, sun rising over water and ears of wheat || style="text-align:center;"|[[File:..Haryana Flag(INDIA).png|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱵᱞᱟᱠ ᱵᱚᱠ]] (ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱥᱮᱞᱮᱵᱽ) (''Antilope cervicapra'')<ref name="kihar">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#har | title=Symbols of Haryana | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#har | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="ha">{{cite web | url=http://haryanaforest.gov.in/aboutus/State_Emblems.aspx | title=Symbols of Haryana | accessdate=15 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131010075823/http://haryanaforest.gov.in/aboutus/State_Emblems.aspx | archive-date=10 October 2013}}</ref> || style="text-align:center;" |[[File:Antilope cervicapra from velavadar.JPG|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Francolinus francolinus|ᱵᱞᱟᱠ ᱯᱷᱨᱟᱱᱠᱳᱞᱤᱱ]] (''Francolinus francolinus'')<ref name="kihar"/><ref name="ha"/> || style="text-align:center;"|[[File:Black Francolin.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Nelumbo nucifera|ᱞᱳᱴᱚᱥ]] (''Nelumbo nucifera'')<ref name="kihar"/><ref name="ha"/> || style="text-align:center;"|[[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Ficus religiosa|Peepal]] [[ᱦᱮᱸᱥᱟᱜ ᱫᱟᱨᱮ]] (''Ficus religiosa'')<ref name="kihar"/><ref name="ha"/> || style="text-align:center;"|[[File:Ficus religiosa Bo.jpg|100px]] || |} ===[[ᱦᱤᱢᱟᱪᱚᱞ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ(emblem) || ᱚᱥᱳᱠ ᱞᱟᱭᱚᱱ ᱟᱨ [[Himalayas|ᱦᱤᱢᱟᱞᱚᱭ ᱵᱩᱨᱩ]] || style="text-align:center;"| || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Uncia uncia|ᱥᱱᱳ ᱞᱤᱭᱳᱯᱟᱰ]] (''Uncia uncia'')<ref name="kihp">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#hp | title=Symbols of Himachal Pradesh | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#hp | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="hp">{{cite web | url=http://himachal.nic.in/tour/glance.htm | title=Symbols of Himachal Pradesh | accessdate=15 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130626221807/http://himachal.nic.in/tour/glance.htm | archive-date=26 June 2013}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Uncia uncia.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱣᱮᱥᱴᱮᱨᱱ ᱴᱨᱟᱜᱳᱯᱟᱱ]] (''Tragopan melanocephalus'')<ref name="kihp"/><ref name="hp"/> || style="text-align:center;"|[[File:WesternTragopan.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || ᱯᱤᱸᱠ [[ᱨᱳᱰᱳᱰᱮᱱᱰᱨᱚᱱ]] (''Rhododendron campanulatum'')<ref name="kihp"/><ref name="hp"/> || style="text-align:center;"|[[File:Rhododendron campanulatum AJTJ.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱰᱤᱭᱳᱰᱟᱨ ᱪᱮᱰᱟᱨ]] (''Cedrus deodara'')<ref name="kihp"/><ref name="hp"/> || style="text-align:center;"|[[File:Cedrus deodara Manali 2.jpg|100px]] || |} ===[[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ || [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ]] || style="text-align:center;"|[[File:Jharkhand Rajakiya Chihna.svg|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱦᱟᱹᱛᱤ|ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱹᱛᱤ]] (''Elephas maximus'')<ref name="kijh">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#jh | title=Symbols of Jharkhand | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#jh | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="jh">{{cite web | url=http://www.jhpolice.gov.in/about-jharkhand | title=Symbols of Jharkhand | accessdate=15 October 2013 | archive-date=27 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130927233112/http://www.jhpolice.gov.in/about-jharkhand | url-status=dead }}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Elephas maximus (Bandipur).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱩᱭᱞᱤ (''Eudynamys scolopaceus'')<ref name="kijh"/><ref name="jh"/> || style="text-align:center;"|[[File:Eudynamys scolopacea - 20080801.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱢᱩᱨᱩᱫ ᱵᱟᱦᱟ]] (''Butea monosperma'')<ref name="kijh"/><ref name="jh"/> || style="text-align:center;"|[[File:STS 001 Butea monosperma.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱥᱟᱨᱡᱚᱢ ᱫᱟᱨᱮ]] (''Shorea robusta'')<ref name="kijh"/><ref name="jh"/> || style="text-align:center;"|[[File:Shorea robusta in Chhattisgarh.jpg|100px]] || |} ===[[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱨᱮᱭᱟᱠ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || align=center|[[File:Karnataka emblem.svg|100px]] || |- | ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[ᱡᱚᱭᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱡᱚᱱᱚᱱᱤᱭᱚ ᱛᱚᱱᱩᱡᱟᱛᱮ]]<ref>{{cite web|title = Poem declared 'State song'|url = http://www.thehindu.com/2004/01/11/stories/2004011103410400.htm|website = |access-date = 27 January 2016|date = 11 January 2004|work=The Hindu}}</ref> <br> (''Victory to you Mother Karnataka, The Daughter of Mother India!'') || || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || ᱮᱟᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱹᱛᱤ<ref name="karn">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ka | title=States and Union Territories Symbols | work=knowindia.gov.in | accessdate=16 February 2016 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ka | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="kar">{{cite web | url=http://www.karnataka.gov.in/gazetteer/HandbookKarnataka2010/Chapter%20I%20Introduction.pdf | title=A handbook of Karnataka 2010: Chapter 1 Introduction | work=karnataka.gov.in | date=2010 | accessdate=16 February 2016 | page=35 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150106105518/http://www.karnataka.gov.in/gazetteer/HandbookKarnataka2010/Chapter%20I%20Introduction.pdf | archive-date=6 January 2015}}</ref> (''Elephas maximus'') || style="text-align:center;"|[[File:Elephas maximus (Bandipur).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Coracias indica|ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱳᱞᱚᱨ]]<ref name="karn"/><ref name="kar"/> (''Coracias indica'') || style="text-align:center;"| [[File:IndianRoller1.jpg|100px]]|| |- | ᱯᱚᱨᱡᱟᱯᱚᱛᱤ || [[ᱥᱟᱳᱛᱷᱮᱨᱱ ᱵᱟᱰ ᱣᱤᱸᱜ]]<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-gets-its-own-butterfly/article18470618.ece|title=State gets its own butterfly|last=The|first=Hindu|date=May 17, 2017|work=|access-date=3 March 2018|via=}}</ref> (''Troides minos'') || style="text-align:center;"|[[File:Troides minos 06680.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Nelumbo nucifera|ᱞᱳᱴᱚᱥ]]<ref name="karn"/><ref name="kar"/> (''Nelumbo nucifera'') || style="text-align:center;"|[[File:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Santalum album|ᱥᱟᱱᱰᱟᱞ-ᱳᱰ]]<ref name="karn"/><ref name="kar"/> (''Santalum album'') || style="text-align:center;"|[[File:Sandal leaf.jpg|100px]] | |} ===[[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]]=== {{main|List of Kerala state symbols}} {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||[[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]]<ref>{{cite web|title = KERALA|url = http://www.hubert-herald.nl/BhaKerala.htm|website = www.hubert-herald.nl|access-date = 2016-01-27}}</ref> || align=center|[[File:Emblem of Kerala state Vector.svg|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱦᱟ.ᱛᱤ]] (''Elephas maximus indicus'')<ref name="kike">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ke | title=Symbols of Kerala | work=knowindia.gov.in | accessdate=17 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ke | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="ke">{{cite web | url=http://www.prd.kerala.gov.in/symbols.htm | title=Kerala Symbols | work=Public Relations Department, Kerala | accessdate=8 March 2016 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221810/http://www.prd.kerala.gov.in/symbols.htm | archivedate=4 March 2016 | df=dmy-all }}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Elephas maximus (Bandipur).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Buceros bicornis|ᱜᱨᱮᱴ ᱦᱚᱨᱱᱵᱤᱞ]] (''Buceros bicornis'')<ref name="kike"/><ref name="ke"/> || align=center|[[File:Great-Hornbill.jpg|100px]] || |- | ᱦᱟ.ᱠᱩ || [[ᱜᱨᱤᱱ ᱠᱨᱳᱢᱟᱭᱤᱰ]] (''Etroplus suratensis'')<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/karimeen-leaps-from-frying-pan-to-state-fish/article506189.ece | title=Karimeen leaps from frying pan to State fish | work=The Hindu | date=9 July 2010 | accessdate=1 March 2016 | author=Basheer, K.}}</ref> || align=center|[[File:Etroplus suratensis.jpg|100px]] || Green chromide was designated state fish by Government of Kerala in 2010. |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Cassia fistula|ᱠᱟᱱᱤᱠᱳᱱᱟ]] (''Cassia fistula'')<ref name="kike"/><ref name="ke"/> || align=center|[[File:Konnamaram.JPG|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Cocos nucifera|ᱱᱩᱲᱭᱟ. ᱫᱟᱨᱮ]] (''Cocos nucifera'')<ref name="kike"/><ref name="ke"/> || align=center|[[File:Coconut green.JPG|100px]] || |- | ᱡᱚ |[[ᱜᱷᱟᱱᱴᱟᱲ|ᱠᱷᱟᱱᱴᱷᱟᱲ]] | align=center|[[File:Jackfruit hanging.JPG|100px]] |Jackfruit was Declared as Official State Fruit of Kerala on 21 March 2018.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/jackfruit-is-keralas-official-fruit/article23317894.ece|title=Jackfruit is Kerala's official fruit|date=2018-03-22|work=The Hindu|access-date=2018-08-30|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> |} ===[[ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||Ashoka lions, banyan tree, ears of wheat and ears of rice || style="text-align:center;"|[[File:..Madhya Pradesh Flag(INDIA).png|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Rucervus duvaucelii|ᱵᱟᱨᱟᱥᱤᱸᱜᱷᱟ.]]<ref name="kimp">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mp | title=Symbols of Madya Pradesh | work=knowindia.gov.in | accessdate=18 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mp | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="mp">{{cite web|url=http://www.balaghat.nic.in/images/GOVT/tourist.htm |title=Symbols of Madya Pradesh |accessdate=18 October 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131019091527/http://www.balaghat.nic.in/images/GOVT/tourist.htm |archivedate=19 October 2013 }}</ref> (''Rucervus duvaucelii'') || style="text-align:center;"|[[File:The barasingha.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ|| [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱨᱟᱰᱟᱭᱤᱥ ᱯᱷᱟᱭᱪᱟᱪᱮᱨ]] (''Terpsiphone paradisi'')<ref name=mpsbb>{{cite web | url=http://www.mpsbb.nic.in/symbol.html | title=State Symbols of MP | publisher=Madhya Pradesh State Biodivesity Board | work=mpsbb.nic.in | accessdate=25 June 2016 | archive-date=25 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160725091913/http://www.mpsbb.nic.in/symbol.html | url-status=dead }}</ref> || align=center|[[File:Terpsiphone paradisi -near Amaya Lake, Dambulla, Sri Lanka-8.jpg|100px]] || |- | ᱦᱟ.ᱠᱩ || [[Tor tor|ᱢᱟᱦᱟᱥᱤᱨ]] (''Tor tor'')<ref name=mpsbb/> || align=center|[[File:Tor tor Bhavani.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Lilium candidum|ᱢᱟᱫᱤᱱᱟ ᱞᱤᱞᱤ]] (''Lilium candidum'')<ref>{{cite web |url = http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx|title = State Animals, Birds, Trees and Flowers of India|publisher = ENVIS Centre on Forestry | work=frienvis.nic.in | accessdate = 10 January 2017}}</ref> || [[File:Lilium-candidum-001-Zachi-Evenor.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱵᱟᱲᱮ ᱫᱟᱨᱮ]] <ref>{{cite web |url = http://bsienvis.nic.in/State_trees/Madhya%20Pradesh%20State%20Tree%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf|title = Madhya Pradesh|publisher = ENVIS Centre on Floral Diversity|accessdate = 16 February 2016}}</ref> || align=center|[[File:Acharya Jagadish Chandra Bose Indian Botanic Garden - Howrah 2011-01-08 9797.JPG|100px]] || |} ===[[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[Diya (lamp)|''ᱥᱟᱢᱟᱭ'']] || align=center|[[File:Seal of Maharashtra.svg|100px]]|| |- | ᱠᱟᱛᱷᱟ(motto) ||प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्व वंदिता महाराष्ट्रस्य राज्यस्य मुद्रा भद्राय राजते <br> (''The glory of this Seal of Maharashtra will grow like the first day moon. It will be worshiped by the world and will shine only for the well being of people'') || || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱛᱩᱲ]]<ref name="kimh">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mha | title=Symbols of Maharashtra | work=knowindia.gov.in | accessdate=18 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#mha | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref> (''Ratufa indica'') || style="text-align:center;"|[[File:Ratufa indica (Bhadra, 2006).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Treron phoenicoptera|ᱥᱟ.ᱜᱣᱟ. ᱯᱟᱨᱣᱟ]]<ref name="kimh"/> (''Treron phoenicoptera'') || align=center|[[File:Yellow-footed Green-Pigeon (Treron phoenicopterus) male-8.jpg|100px]] || |- | ᱯᱚᱨᱡᱟᱯᱚᱛᱤ(butterfly) || [[Papilio polymnestor|ᱵᱞᱩ ᱢᱩᱨᱢᱩᱱ]] (''Papilio polymnestor'')<ref name="maha-thehindu">{{Cite news|title = Maharashtra gets ‘State butterfly’ |url = http://www.thehindu.com/news/national/other-states/maharashtra-gets-state-butterfly/article7342955.ece|newspaper = The Hindu|date = 2015-06-22|access-date = 2016-01-27|issn = 0971-751X|language = en-IN}}</ref> || align=center|[[File:Papilio polymnestor by Kadavoor.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Lagerstroemia speciosa|ᱯᱨᱟᱭᱤᱰ ᱳᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱡᱟᱨᱩᱞ]] (''Lagerstroemia speciosa'')<ref>{{cite web | url=http://www.bsienvis.nic.in/State_flower/Maharashtra%20State%20Flower%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf | title=State Flower of Maharashtra | publisher=ENVIS Centre on Floral Diversity | accessdate=16 February 2016}}</ref> || align=center|[[File:Jarul.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || ᱩᱞ ᱫᱟᱨᱮ (''Mangifera indica'')<ref>{{cite web | url= http://bsienvis.nic.in/State_trees/Maharashtra%20State%20Tree%20-%20Final%20-%2030.1.2014.pdf | title= State Tree of Maharashtra | publisher=ENVIS Centre on Floral Diversity | accessdate=16 February 2016}}</ref> || align=center|[[File:Mango blossoms.jpg|100px]] || |} ===[[ᱢᱟᱱᱤᱯᱩᱨ]]=== <!--- please expand from http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 ---> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||[[ᱢᱚᱬᱤᱯᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]]|| style="text-align:center;"| || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱥᱟᱱᱜᱟᱭ]] (''Rucervus eldii eldii'')<ref name="kimn">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#man | title=States and Union Territories Symbols | work=knowindia.gov.in | accessdate=20 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#man | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="mn">{{cite web | url=http://manipurforest.gov.in/ | title=Official website of Forest Department, Government of Manipur, India: | work=manipurforest.gov.in | accessdate=20 January 2014 | archive-date=5 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140105082025/http://manipurforest.gov.in/ | url-status=dead }}</ref> || align=center|[[File:Cervus eldii4.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Mrs. Hume's pheasant|ᱱᱚᱱᱜᱭᱤᱱ]] (''Syrmaticus humiae'')<ref>{{cite web | url=http://www.manenvis.nic.in/Database/Nongin_3355.aspx | title=State Bird: Nongin | work=manenvis.nic.in | accessdate=11 June 2016}}</ref> || align=center|[[File:Syrmaticus humiae.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱥᱤᱨᱳᱭ ᱞᱤᱞᱤ]] (''Lilium mackliniae'')<ref name="kimn" /><ref name="mn" /> || align=center|[[File:Lilium mackliniae.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || ᱭᱩᱱᱤᱝᱫᱳ (''[[Phoebe hainesiana]]'')<ref>{{cite web | url=http://bsienvis.nic.in/State_trees/Manipur%20State%20Tree%20-%20Final%20-%209.12.2013.pdf | title=State Tree of Manipur | work=bsienvis.nic.in | accessdate=11 June 2016}}</ref> || || |} ===[[ᱢᱮᱜᱷᱟᱞᱚᱭ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Meghalaya.svg|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱠᱞᱟᱩᱰᱮᱰ ᱞᱤᱭᱳᱯᱟᱰ]] (''Neofelis nebulosa'')<ref>{{Cite web|url=http://megbiodiversity.nic.in/faunal-biodiversity.html|title=Meghalaya Biodiversity Board {{!}} Faunal Diversity in Meghalaya|website=megbiodiversity.nic.in|access-date=2016-10-15}}</ref> || align=center|[[File:Clouded leopard.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱤᱥᱱᱤ]] (''Gracula religiosa'')<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1061117/asp/northeast/story_7011106.asp|title=The Telegraph – Calcutta : Northeast|website=www.telegraphindia.com|access-date=2016-10-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx|title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India|website=www.frienvis.nic.in|access-date=2016-10-15}}</ref> || align=center|[[File:Gracula religiosa robusta-01.JPG|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱞᱮᱰᱤᱡᱽ ᱥᱞᱤᱯᱚᱨ ᱳᱨᱪᱤᱰ]] (''Paphiopedilum insigne'')<ref name="envis-flower" /> || align=center|[[File:Paphiopedilum insigne Orchi 01.jpg|100px]]|| |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱜᱚᱢᱦᱟᱨ]] (''Gmelina arborea'')<ref>{{cite web | url=http://bsienvis.nic.in/State_trees/Meghalaya%20State%20Tree_2_12.pdf | title=State Tree of Meghalaya | accessdate=27 January 2016}}</ref> || align=center|[[File:Gmelina arborea 2.jpg|100px]]|| |} ===[[ᱢᱤᱡᱚᱨᱟᱢ]]=== <!--- please expand from http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 ---> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol<ref name="kimiz">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#miz | title=Symbols of Mizoram | work=knowindia.gov.in | accessdate=22 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#miz | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="miz">{{cite web | url=http://mizoram.nic.in/about/glance.htm | title=Symbols of Mizoram | accessdate=22 January 2014}}</ref> ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Mizoram.svg|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱦᱤᱢᱟᱞᱚᱭ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱮᱨᱤ]] (''Capricornis thar'') || align=center|[[File:Himalayan Serow Pangolakha Wildlife Sanctuary East Sikkim Sikkim India 13.02.2016.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Mrs. Hume's pheasant]] (''Syrmaticus humiae'') || align=center|[[File:Syrmaticus humiae.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || ᱨᱮᱰ ᱵᱷᱟᱱᱰᱟ (''[[Renanthera imschootiana]]'')<ref name="envis-flower" /> || align=center|[[File:Renanthera imschootiana 01.jpg|100x100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱳᱡᱽ ᱪᱮᱥᱴᱱᱚᱴ (''[[Mesua ferrea]]'') || align=center|[[File:MesuaFerrea IronWood.jpg|100px]] || |} ===[[ᱱᱟᱜᱟᱞᱮᱱᱰ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol<ref name="kinag">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#naga | title=Symbols of Nagaland | work=knowindia.gov.in | accessdate=20 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#naga | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="nag">{{cite web | url=http://nagaforest.nic.in/tragopan.htm | title=Symbols of Nagaland | accessdate=20 January 2014 | archive-date=23 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023015817/http://nagaforest.nic.in/tragopan.htm | url-status=dead }}</ref> ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱱᱟᱜᱟᱞᱟᱸᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"| || |- | ᱠᱟᱛᱷᱟ(motto) || ''Unity'' || || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱢᱤᱛᱷᱩᱱ]] || [[File:Mithun.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱵᱞᱟᱭᱤᱛᱷᱼᱥ ᱴᱨᱟᱜᱳᱯᱟᱱ]] (''Tragopan blythii'') || align=center|[[File:Tragopan blythii01.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ | ᱨᱳᱰᱳᱰᱮᱱᱰᱨᱳᱱ (''[[Rhododendron arboreum]]'')<ref name="envis-flower" /><ref name=":0" /> || [[File:Manaslu-Circuit Rhododendron.jpg|100px]] || |- |ᱫᱟᱨᱮ | ᱟᱞᱰᱮᱨ (''[[Alnus nepalensis]]'')<ref name=":0" /><ref name="envis-tree" />|| [[File:Alnus nepalensis.JPG|100px]] || |} ===[[ᱳᱰᱤᱥᱟ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Warrior and the Horse sculpture from the [[ᱠᱳᱬᱟᱨᱠ ᱢᱩᱫᱽᱨᱤ]]|| [[File:Seal of Odisha.png|100px]]|| |- | ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[ᱵᱚᱱᱫᱮ ᱩᱛᱠᱚᱞ ᱡᱚᱱᱚᱱᱤ]] <br> (''I Adore Thee, O Mother Utkala!'') || || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Cervus unicolor|ᱥᱮᱞᱮᱰ]] (''Cervus unicolor'')<ref name="kiod">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#od | title=States and Union Territories Symbols | work=knowindia.gov.in | accessdate=8 November 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#od | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="odisha">{{cite web | url=http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/sambar_the_state_animal_of_orissa.pdf | title=Sambar : The State Animal of Orissa | publisher=Orissa Review | work=odisha.gov.in | date=December 2005 | accessdate=8 November 2013 | pages=62 | first=Prafulla Kumar | last=Mohanty}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Sambhar Deer by N A Nazeer.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱳᱞᱚᱨ]]<ref>{{cite web | url=http://odisha.gov.in/e-magazine/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf | title=Blue Jay : The State Bird of Orissa | publisher=Orissa Review | work=odisha.gov.in | date=April 2005 | accessdate=7 November 2013 | first=Prafulla Kumar | last=Mohanty}}</ref> (''Coracias benghalensis'')<ref name="kiod"/><ref name="odisha"/> || style="text-align:center;"|[[File:Indian Roller Bandhavgarh.jpg|100px]] || |- | ᱨᱮᱯᱴᱟᱭᱤᱞ || [[ᱛᱟᱭᱟᱱ]] (''Crocodylus porosus'') || [[File:Saltwater crocodile.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Saraca asoca|ᱚᱥᱳᱠ ᱵᱟᱦᱟ]] (''Saraca asoca'')<ref name="kiod"/><ref name="odisha"/> || style="text-align:center;"|[[File:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Ficus racemosa|ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱷᱤᱜ ᱴᱨᱤ]] (''Ficus racemosa'')<ref name="kiod"/><ref name="odisha"/> || style="text-align:center;"|[[File:Ficus racemosa foliage.jpg|100px]] || |} ===[[ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol<ref name="kipun">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#pun | title=Symbols of Punjab | work=knowindia.gov.in | accessdate=23 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#pun | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="pun">{{cite web | url=http://www.pbforests.gov.in/Pdfs/Wildlife%20introduction%20%20State%20animal%20bird%20tree%20notifications.pdf | title=Symbols of Punjab | accessdate=23 January 2014}}</ref> ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||Ashoka lions, swords and ears of wheat || style="text-align:center;"|[[File:Emblem-Punjab-Protocol-Manual-page98-appendix12.svg|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱵᱞᱟᱠᱵᱚᱠ]] (''Antilope cervicapra'') || style="text-align:center;"|[[File:Antilope cervicapra from velavadar.JPG|100px]] || |- | ᱫᱟᱜ ᱡᱩᱱᱛᱩ |ᱰᱚᱞᱯᱷᱤᱱ (ᱵᱷᱩᱞᱟᱱ)<ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/indus-river-dolphin-declared-punjab---s-state-aquatic-animal.html|title=Indus River Dolphin declared Punjab’s State aquatic animal|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|language=en|access-date=2019-03-30|archive-date=2019-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330143514/https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/indus-river-dolphin-declared-punjab---s-state-aquatic-animal.html|url-status=dead}}</ref> | | |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Eastern goshawk|ᱵᱟᱡ]] (''Accipiter gentilis'') || style="text-align:center;"|[[File:Northern Goshawk ad M2.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱜᱞᱟᱰᱤᱭᱳᱞᱚᱥ]] (''Gladiolus grandiflorus'') || style="text-align:center;"| [[File:Acidanthera.jpg|100px]]<ref name=envis-flower/> || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Dalbergia sissoo|ᱥᱤᱥᱟᱢ]] (''Dalbergia sissoo'') || style="text-align:center;"|[[File:Dalbergia sissoo.jpg|100px]] || |} ===[[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol<ref name="raj">{{cite web |url=http://www.rajforest.nic.in/?q=image/tid/13 |title=Symbols of Rajasthan |accessdate=21 October 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141030120000/http://www.rajforest.nic.in/?q=image%2Ftid%2F13 |archivedate=30 October 2014 |df=dmy-all }}</ref><ref name="kiraj">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#raj | title=Symbols of Rajasthan | work=knowindia.gov.in | accessdate=21 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#raj | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref> ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || [[File:Emblem Rajasthan.png|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱪᱷᱩᱱᱠᱟᱨᱟ]] (''Gazella bennettii'') || style="text-align:center;"|[[File:Chinkara.jpg|100px]] || |- | ᱦᱮᱨᱤᱴᱮᱡ ᱮᱱᱤᱢᱟᱞ || [[ᱰᱨᱳᱢᱮᱰᱟᱨᱤ ᱠᱟᱢᱮᱞ]] (''Camelus dromedarius'') || style="text-align:center;"|[[File:Camelus dromedarius 1.JPG|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Ardeotis nigriceps|ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱵᱚᱥᱴᱟᱨᱰ]] (''Ardeotis nigriceps'') || style="text-align:center;"|[[File:Sonchiriya.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Tecomella undulata|ᱨᱳᱦᱤᱰᱟ]] (''Tecomella undulata'') || style="text-align:center;"|[[File:Rohida (Tecomella Undulata).jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Prosopis cineraria|ᱠᱷᱤᱡᱩᱨ]] (''Prosopis cineraria'') || style="text-align:center;" |[[File:Khejari (Prosopis cineraria).JPG|100px]] || |- |ᱠᱟᱨᱠᱷᱟᱱᱟ || [[cactaceae|ᱠᱟᱠᱽᱴᱚᱥ]] (cactaceae) || || |} ===[[ᱥᱤᱠᱠᱤᱢ]]=== <!--- please expand from http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 ---> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱟᱛᱤᱠ || [[ᱥᱤᱠᱠᱤᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Sikkim.svg|100px]] || |- | ᱠᱟᱛᱷᱟ(motto) || ༄༅།ཁམས་གསུམ་དབང་འདུས <br> (''Conqueror of the three worlds'') || || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱨᱮᱰ ᱯᱚᱱᱰᱟ]] (''Ailurus fulgens'')<ref name="kisik">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#sik | title=States and Union Territories Symbols | work=knowindia.gov.in | accessdate=13 June 2016 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#sik | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="sik">{{cite web | url=http://sikkimtourism.gov.in/Webforms/General/SikkimAtAGlance/FloraFauna.aspx | title=Flora and Fauna | work=sikkimtourism.gov.in | accessdate=13 June 2016}}</ref> || align=center|[[File:RedPandaFullBody.JPG|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱵᱞᱚᱰ ᱯᱷᱮᱡᱟᱸᱴ]] (''Ithaginis cruentus'')<ref name="kisik"/><ref name="sik"/> || align=center|[[File:Blood Pheasant.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || ᱱᱳᱵᱮᱞ ᱰᱮᱱᱰᱨᱳᱵᱤᱭᱚᱢ (''[[Dendrobium nobile]]'')<ref name="kisik"/><ref name="sik"/> || align=center|[[File:Dendrobium nobile - flower view 01.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || ᱨᱳᱰᱳᱰᱮᱱᱰᱨᱳᱱ (''[[Rhododendron niveum]]'')<ref name="kisik"/><ref name="sik"/> || align=center|[[File:Rhododendron niveum AJT Johnsingh P1020212.JPG|100px]] || |} ===[[ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ]]=== {{main|List of Tamil Nadu state symbols}} {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbols<ref name="kitn">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#tn | title=Symbols of Tamil Nadu | work=knowindia.gov.in | accessdate=12 December 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#tn | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="tn">{{cite web| url=http://www.forests.tn.nic.in/| title=Symbols of Tamil Nadu| accessdate=12 December 2013| url-status=dead| archiveurl=https://web.archive.org/web/20131020195613/http://www.forests.tn.nic.in/| archivedate=20 October 2013| df=dmy-all}}</ref> ! width=100 | Image ! Notes |- |ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || align=center|[[File:TamilNadu Logo.svg|100px]] || |- |ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[Tamil Thai Valthu (Tamil Nadu)|ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱛᱷᱟᱭᱤ ᱵᱷᱟᱞᱛᱷᱩ]] <br> (''Invocation to Tamil Mother'') || align=center|[[File:Tamil Mother.jpg|100px]] || |- |ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱛᱟᱨ]] (''Nilgiritragus hylocrius'') || align=center|[[File:Niltahr.jpg|100px]] || |- |ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱮᱢᱮᱨᱞᱟᱰ ᱰᱳᱵᱷ]] (''Chalcophaps indica'') || align=center|[[File:Emerald dove444.jpg|100px]] || |- |ᱯᱚᱨᱡᱟᱯᱚᱛᱤ(butterfly) |[[ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱭᱮᱢᱳᱱ]] (''Cirrochroa thais'') |align=center|[[File:Tamil Yeoman (Cirrochroa thais) (22851276940).jpg|alt=Tamil yeoman|thumb|100px]] || |- |ᱵᱟᱦᱟ || [[Gloriosa superba|ᱜᱞᱳᱨᱤᱳᱥᱟ ᱞᱤᱞᱤ]] (''Gloriosa superba'') || align=center|[[File:Gloriosa Superba.jpg|100px]] || |- |ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱛᱟᱞᱮ|ᱛᱟᱞᱮ ᱫᱟᱨᱮ]] (''Borassus flabellifer'') || align=center|[[File:Palm Tamil Nadu.jpg|100px]] || |- |ᱡᱚ || [[ᱜᱷᱟᱱᱴᱟᱲ|ᱠᱷᱟᱱᱴᱟᱲ]] ("Artocarpus heterophyllus") || align=center|[[File:Jackfruit hanging.JPG|100px]] || |} ===[[ᱛᱮᱞᱮᱝᱜᱟᱱᱟ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |+ |- ! width="90" | Title ! style="width:300px;" | Symbol ! width="100" | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||[[ᱛᱮᱞᱮᱝᱜᱟᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"| || |- | ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[ᱡᱚᱭᱚ ᱡᱚᱭᱚ ᱦᱮ ᱛᱮᱞᱮᱸᱜᱟᱱᱟ]] <br> (''Victory to Mother Telangana!'')|| style="text-align:center|[[File:Telangana Talli Statue in Pedda Korpole.png|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Chital|(Spotted deer) ᱡᱤᱱᱠᱟ]] (''Axis axis'')<ref name="Telangana Symbols">{{Cite web |url=http://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php |title=Know India.gov.in – Telangana Symbols |website=Know India .gov.in |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212202436/https://knowindia.gov.in/national-identity-elements/states-ut-symbol-s-z.php |url-status=dead }}</ref>|| style="text-align:center;" |[[File:Chital or Spotted Deer.JPG|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Coracias indica|(Indian roller) ᱯᱟᱞᱟ ᱯᱟᱛᱟ]] (''Coracias indica'')<ref name="Telangana Symbols" /> || style="text-align:center;" | [[File:IndianRoller1.jpg|100px]]|| |- | ᱦᱟ.ᱠᱤ || ᱠᱚᱨᱟᱢᱤᱱᱳ (''Channa striatus'')<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-telangana/murrel-is-state-fish/article8878381.ece | title=Murrel is State fish | work=[[The Hindu]] | date=21 July 2016 | accessdate=17 August 2016}}</ref> || || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Senna auriculata|ᱛᱟᱸᱜᱤᱰᱤ]] (''Senna auriculata'')<ref name="Telangana Symbols" /> || style="text-align:center;" |[[File:A Cassia auriculata shrub.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Prosopis cineraria|ᱡᱟᱢᱤ ᱪᱷᱮᱛᱳ]] (''Prosopis cineraria'')<ref name="Telangana Symbols" /> || style="text-align:center;" |[[File:Prosopis cineraria - Khejri.jpg|100px]] || |- | ᱡᱚ|| ᱩᱞ (''Mangifera indica''){{Citation needed|date = January 2016}} || style="text-align:center;" | [[File:Mangifera indica (Manguier 4).jpg|100px]] || |} ===[[ᱛᱨᱤᱯᱩᱨᱟ]]=== <!--- please expand from http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 ---> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! width=300 | Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Tripura.svg|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱯᱷᱟᱭᱨᱮᱥ ᱞᱤᱯᱷ ᱦᱟ.ᱬᱩ]] (''Trachypithecus phayrei'')<ref name="kitri">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#tri | title=Symbols of Triputa | work=knowindia.gov.in | accessdate=22 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#tri | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="tri">{{cite web | url=http://tcm.bsf.gov.in/introduction.htm | title=Symbols of Tripura | accessdate=22 January 2014 | archive-date=23 October 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131023014445/http://tcm.bsf.gov.in/introduction.htm | url-status=dead }}</ref><ref name=frienvis/> || align=center|[[File:Phayre's Langur, Trachypithecus phayrei in Phu Khieo Wildlife Sanctuary (21134240148).jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱯᱟᱨᱣᱟ]] (''Ducula aenea'')<ref name="kitri"/><ref name="tri"/><ref name=frienvis/> || align=center|[[File:DuculaAenea.JPG|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱨᱳᱡᱽ ᱪᱷᱮᱥᱴᱱᱚᱴ (''[[Mesua ferrea]]'')<ref name="kitri"/><ref name="tri"/><ref name=frienvis/> || align=center|[[File:Flowers of Mesua ferrea Kaziranga TR AJTJ P1010329.JPG|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱟᱜᱟᱨ-ᱳᱰ]]<ref name="kitri"/><ref name="tri"/><ref name=frienvis/> || align=center|[[File:Gardenology.org-IMG 8103 qsbg11mar.jpg|100px]] || |- | ᱡᱚ || ᱠᱭᱩᱭᱤᱱ ᱯᱟᱭᱱᱟᱯᱳᱞ (''[[Ananas comosus]]'')<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/president-declares-queen-pineapple-as-tripuras-state-fruit/articleshow/64512923.cms|title=President declares queen pineapple as Tripura's 'State Fruit' - Times of India|publisher=}}</ref> || [[File:Pineapple and cross section.jpg|100px]] || |} ===[[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]=== <!--- please expand from http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 ---> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title !! style="width:300px;"| Symbol !! width=100 | Image !! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Uttar Pradesh.png|100px]] || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱵᱟᱨᱟᱥᱤᱸᱜᱷᱟ]] (''Rucervus duvaucelii'')<ref name="kiup">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#up | title=Symbols of Uttar Pradesh | work=knowindia.gov.in | accessdate=22 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#up | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="up">{{cite web | url=http://www.pbb.gov.in/publications/COP-11%20EXHIBITION%20REPORT.pdf#page=8 | title=Symbols of Uttar Pradesh | accessdate=22 January 2014 | archive-date=14 August 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130814162731/http://pbb.gov.in/publications/COP-11%20EXHIBITION%20REPORT.pdf#page=8 | url-status=dead }}</ref> || align=center|[[File:The barasingha.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱥᱟᱨᱥᱚᱥ ᱠᱨᱮᱱ]] (''Grus antigone'')<ref name="kiup"/><ref name="up"/> || align=center|[[File:Grus antigone Luc viatour.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱢᱩᱨᱩᱫ ᱫᱟᱨᱮ|ᱢᱩᱨᱩᱫ]] (''Butea monosperma'')<ref name="kiup"/><ref name="up"/> || align=center|[[File:STS 001 Butea monosperma.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Saraca asoca|ᱚᱥᱳᱠ]] (''Saraca asoca'')<ref name="kiup"/><ref name="up"/> || align=center|[[File:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|100px]] || |} ===[[ᱩᱛᱛᱚᱨᱟᱠᱷᱚᱸᱰ]]=== {{main|List of Uttarakhand state symbols}} {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||[[ᱩᱛᱚᱨᱟ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]]|| style="text-align:center;"| || |- | ᱥᱮᱨᱮᱧ ||[[ᱤᱛᱚᱨᱟ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱫᱮᱵ&ᱵᱷᱩᱢᱤ ᱢᱟᱛᱨᱤ-ᱵᱷᱩᱢᱤ]] <br> (''Uttarakhand, Land of the Gods, O Motherland!'')|| style="text-align:center;"| || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱟᱞᱯᱟᱭᱤᱱ ᱢᱟᱥᱠ ᱰᱤᱭᱚᱨ]] (''Moschus chrysogaster'')<ref name="kiuk">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#uk | title=Symbols of Uttrakhand | work=knowindia.gov.in | accessdate=22 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#uk | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="uk">{{cite web | url=http://www.gmvnl.com/newgmvn/facts/ | title=Symbols of Uttarakhand | accessdate=22 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130715112114/http://www.gmvnl.com/newgmvn/facts/ | archivedate=15 July 2013 | df=dmy-all }}</ref> || align=center| [[File:Moschus chrysogaster.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱦᱤᱢᱟᱞᱚᱭᱚ ᱨᱮᱱ ᱢᱳᱱᱟᱞ]] (''Lophophorus impejanus'')<ref name="kiuk"/><ref name="uk"/> || align=center| [[File:Himalayan Monal, Male (28466143101).jpg|100px]] || |- | ᱯᱚᱨᱡᱟᱯᱚᱛᱤ(butterfly) || [[ᱣᱮᱥᱴ ᱦᱤᱢᱟᱞᱚᱭᱟᱱ ᱠᱚᱢᱚᱱ ᱯᱤᱠᱚᱠ]]<ref>{{cite web |url=http://www.devalsari.org/images/Photo-Gallery/Common-Peacock-Male-Papilio-Bianor-Polyctor.jpg |title=Archived copy |accessdate=2017-01-07 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170108094143/http://www.devalsari.org/images/Photo-Gallery/Common-Peacock-Male-Papilio-Bianor-Polyctor.jpg |archivedate=8 January 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/dehradun/uttarakhand-to-declare-common-peacock-as-state-butterfly/story-FxHJdVUk9fcVsmPqTvXq1M.html |title=Archived copy |accessdate=2017-01-09 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170102220838/http://www.hindustantimes.com/dehradun/uttarakhand-to-declare-common-peacock-as-state-butterfly/story-FxHJdVUk9fcVsmPqTvXq1M.html |archivedate=2 January 2017 |df=dmy-all }}</ref> (''Papilio bianor polyctor'') || align="center" |[[File:Davidraju Common peacock-shillong.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱵᱨᱚᱢᱦᱚ ᱠᱚᱢᱚᱞ]] (''Saussurea obvallata'')<ref name="kiuk"/><ref name="uk"/> || align=center|[[File:Brahmakamal Kaluvinayak Chamoli Uttarakhand 2014-08-23.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱵᱩᱨᱟᱱᱥ]] (''Rhododendron arboreum'')<ref name="kiuk"/><ref name="uk"/> || align=center|[[File:Rhododendron in full bloom! (8620051426).jpg|100px]] || |} ===[[ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱸᱜᱽᱞᱟ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbols ! width=100 | Image ! Notes |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱸᱜᱽᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"| || |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ | [[ᱯᱷᱤᱥᱤᱸᱜ ᱠᱮᱴ]]<ref name="kiwb">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#wb | title=Symbols of West Bengal | work=knowindia.gov.in | accessdate=12 December 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#wb | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="wb">{{cite web | url=http://www.pbb.gov.in/publications/COP-11%20EXHIBITION%20REPORT.pdf#page=10 | title=Symbols of West Bengal | accessdate=12 December 2013 | archive-date=14 August 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130814162731/http://pbb.gov.in/publications/COP-11%20EXHIBITION%20REPORT.pdf#page=10 | url-status=dead }}</ref> (''Prionailurus viverrinus'')<ref name="wiisymbols">{{cite web|url=http://www.wii.gov.in/nwdc/state_animals_tree_flowers.pdf|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20070615001645/http://www.wii.gov.in/nwdc/state_animals_tree_flowers.pdf|url-status=dead|archive-date=15 June 2007|format=PDF|title=State animals, birds, trees and flowers|publisher=Wildlife Institute of India|accessdate=5 March 2012|df=dmy-all}}</ref> || align=center|[[File:Fishing Cat Pessac zoo.jpg|100px]] || |- | ᱪᱮᱬᱮ | [[ᱯᱩᱸᱰ ᱦᱚᱴᱚᱜ ᱠᱤᱸᱜ ᱯᱷᱤᱥᱚᱨ]]<ref name="kiwb"/><ref name="wb"/> (''Halcyon smyrnensis'') || align=center|[[File:White-throated kingfisher BNC.jpg|100px]] || |- | ᱵᱟᱦᱟ | [[ᱧᱤᱫᱟ. ᱵᱟᱦᱟᱜ ᱡᱚᱥᱢᱤᱱ]] (''Nyctanthes arbor-tristis'')<ref name="wiisymbols"/> || align=center|[[File:Flower & flower buds I IMG 2257.jpg|100px]] || |- | ᱫᱟᱨᱮ | [[Alstonia scholaris|ᱪᱷᱟᱛᱤᱢ ᱴᱨᱤ]] (''Alstonia scholaris'')<ref name="wiisymbols"/><ref>{{cite web | url=http://bsienvis.nic.in/writereaddata/State%20Tree%20of%20West%20Bengal%20-%2011_8_13.pdf | title=West Bengal | publisher=bsienvis.nic.in | accessdate=13 June 2016}}</ref>|| align=center|[[File:Alstonia scholaris.jpg|100px]] || |} ==ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ== ===[[ᱟᱱᱰᱟᱢᱟᱱ ᱟᱨ ᱱᱤᱠᱚᱵᱚᱨ ᱯᱩᱧᱡᱤᱰᱷᱤᱯ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ ||ᱚᱥᱳᱠ ᱞᱟᱭᱚᱱ,ᱢᱳᱸᱰᱩ ᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ || style="text-align:center;"|[[:File:Seal of Andaman and Nicobar Islands.png|Link to image]] |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱰᱩᱜᱳᱸᱜ]] sea cow <ref name="kia&n">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#an | title=Symbols of Andaman & Nicobar | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#an | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="a&n">{{cite web|url=http://www.and.nic.in/andaman/birds.php |title=Symbols of Andaman & Nicobar |accessdate=15 October 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150106082436/http://www.and.nic.in/andaman/birds.php |archivedate=6 January 2015 }}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Manatee.jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱟᱱᱰᱟᱢᱟᱱ ᱳᱰ ᱯᱟᱨᱣᱟ]] (''Columba palumboides'')<ref name="kia&n"/><ref name="a&n"/> || style="text-align:center;"|[[File:ColumbaPalumboides.jpg|100px]] |- |ᱵᱟᱦᱟ |ᱟᱱᱰᱟᱢᱟᱱ ᱯᱟᱭᱢᱟ (''Lagerstroemia hypoleuca'')<ref name="envis-flower" /> || style="text-align:center;"|[[File:Phalaenopsis speciosa 1.jpg|100px]] |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱟᱱᱰᱟᱢᱟᱱ ᱨᱮᱰ ᱳᱰ]] (''Pterocarpus dalbergioides'')<ref name="kia&n"/><ref name="a&n"/> || style="text-align:center;"|[[File:Andaman padauk 02.JPG|100px]] |} ===[[ᱪᱚᱱᱰᱤᱜᱚᱰ|ᱪᱚᱱᱰᱤᱜᱚᱲ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱳᱯᱮᱱ ᱦᱮᱸᱰ ᱢᱳᱱᱳᱢᱮᱸᱴ]] || align=center| |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱜᱨᱮ ᱢᱚᱱᱜᱳᱡ]]<ref name="kichd">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#cng | title=Symbols of Chandigarh | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#cng | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="chd">{{cite web | url=http://chandigarh.nic.in/pdf%5Cforest-state-abft.pdf | title=Symbols of Chandigarh | accessdate=15 October 2013 | archive-date=16 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130916193208/http://chandigarh.nic.in/pdf/forest-state-abft.pdf | url-status=dead }}</ref> (''Herpestes edwardsii'') || style="text-align:center;"|[[File:Herpestes edwardsii at Hyderaba.jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱜᱨᱮ ᱦᱚᱨᱱᱵᱤᱞ]]<ref name="kichd"/><ref name="chd"/> (''Ocyceros birostris'')|| style="text-align:center;"|[[File:Indian Grey Hornbill I IMG 4051.jpg|100px]] |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Butea monosperma|ᱰᱷᱟᱠ ᱵᱟᱦᱟ]]<ref name="kichd"/><ref name="chd"/> (''Butea monosperma'') || style="text-align:center;"|[[File:STS 001 Butea monosperma.jpg|100px]] |- | ᱫᱟᱨᱮ || ᱩᱞ ᱫᱟᱨᱮ<ref name="kichd"/><ref name="chd"/> (''mangifera indica'') || style="text-align:center;"|[[File:Jacaranda mimosifolia 3707.jpg|100px]] |} ===[[ᱫᱟᱫᱨᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱟᱵᱮᱞᱳ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- | '''Title''' | '''Symbol''' | '''Image''' |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Dadra and Nagar Haveli.svg|100px]] |- |ᱡᱩᱱᱛᱩ || colspan="2" || style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-animal/> |- |ᱪᱮᱬᱮ || colspan="2" colspan="3" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-bird/> |- | ᱵᱟᱦᱟ || colspan="2" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-flower/> |- | ᱫᱟᱨᱮ || colspan="2" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-tree/> |} ===[[ᱰᱟᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱰᱤᱭᱳ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- | '''Title''' | '''Symbol''' | '''Image''' |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱵᱷᱚᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Daman and Diu.svg|100px]] |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || colspan="2" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-animal/> |- |ᱪᱮᱬᱮ || colspan="2" colspan="3" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-bird/> |- | ᱵᱟᱦᱟ || colspan="2" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-flower/> |- | ᱫᱟᱨᱮ || colspan="2" style="text-align:center;"| Not designated<ref name=envis-tree/> |} ===[[ᱫᱤᱞᱞᱤ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || align=center|[[File:Seal of the National Capital Territory of Delhi.svg|100px]] |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱱᱤᱞᱜᱟᱹᱭ]]<ref name=frienvis>{{cite web | url=http://www.frienvis.nic.in/KidsCentre/State-Animals-Birds-Trees-Flowers-of-India_1500.aspx | title=State Animals, Birds, Trees and Flowers of India | work=ENVIS Centre on Forestry | date=2 July 2015 | accessdate=8 March 2016}}</ref> (''Boselaphus tragocamelus'') || style="text-align:center;"|[[File:Boselaphus tragocamelus1.jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱜᱷᱟᱲᱣᱟ]] (''Passer domesticus'')<ref name="kidel">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#del | title=Symbols of Delhi | work=knowindia.gov.in | accessdate=15 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#del | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="del">{{Cite web |url=http://www.delhi.gov.in/wps/wcm/connect/4aa5da804bef731ead75efa074822b2a/Notification+on+Sparrows.PDF?MOD=AJPERES&lmod=-2143418103 |title=Symbols of Delhi |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015220751/http://www.delhi.gov.in/wps/wcm/connect/4aa5da804bef731ead75efa074822b2a/Notification+on+Sparrows.PDF?MOD=AJPERES&lmod=-2143418103 |website=delhi.gov.in |archive-date=15 October 2013 |url-status=dead |access-date=15 October 2013}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:House Sparrow (Passer domesticus)- Male in Kolkata I IMG 5904.jpg|100px]] |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱟᱞᱯᱷᱟᱞᱯᱷᱟ]] <ref name=envis-flower/> || align=center|[[File:Luzerne-600.jpg|100px]] |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Delonix regia|ᱯᱷᱟᱢᱵᱳᱭᱟᱸᱴ]] (''Delonix regia'') <ref name=envis-tree>{{cite web|title = State Trees of India|url = http://www.bsienvis.nic.in/KidsCentre/BSI_3937.aspx|access-date = 16 February 2016|date = 26 April 2017|work = ENVIS Centre on Floral Diversity}}</ref> || align=center|[[File:Royal Ponciana.jpg|100px]] |} ===[[ᱡᱟᱹᱢᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱥᱢᱤᱨ (ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱡᱟᱢᱩ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ]]=== The symbols of the union territory of Jammu and Kashmir are to be determined after the territory officially comes into existence on 31 October 2019.<ref name="thedispatch.in">{{Cite web |url=https://www.thedispatch.in/post-article-370-jammu-and-kashmir-ladakh-to-get-new-state-bird-animal-after-oct-31/ |title=Archive copy |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007162255/https://www.thedispatch.in/post-article-370-jammu-and-kashmir-ladakh-to-get-new-state-bird-animal-after-oct-31/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱡᱚᱢᱩ ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || align=center|[[File:Seal of Jammu and Kashmir color.png|100px]] <ref>{{Cite web |url=https://jammukashmir.nic.in/ |title=Archive copy |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110144359/https://jammukashmir.nic.in/ |url-status=dead }}</ref> |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱥᱴᱟᱜ]] (''Cervus elaphus hanglu'') || align=center|[[File:Cervus cashmeerianus Smit.jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || ''To be determined'' || |- | ᱵᱟᱦᱟ || ''To be determined'' || |- | ᱫᱟᱨᱮ || ''To be determined'' || |} ===[[ᱞᱟᱫᱟᱠᱷ]]=== The symbols of the union territory of Ladakh are to be determined after the territory officially comes into existence on 31 October 2019.<ref name="thedispatch.in"/> {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱞᱚᱫᱟᱠᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File: Seal of Ladakh.png|100px]] |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱭᱟᱠ]] (''Bos grunniens'') || style="text-align:center;"|[[File:Bos grunniens at Yundrok Yumtso Lake.jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱦᱚᱴᱚᱜ ᱠᱚᱸᱜ]] (''Grus nigricollis'') <ref>https://hillpost.in/2019/10/jammu-kashmir-ladakh-and-the-crane/112723/</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Stavenn Grus nigricollis 00.jpg|100px]] |- | ᱵᱟᱦᱟ || ''To be determined'' || |- | ᱫᱟᱨᱮ || ''To be determined'' || |} ===[[ᱞᱟᱠᱷᱭᱟᱫᱤᱯ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- | ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || [[ᱞᱟᱠᱷᱭᱟᱫᱤᱯ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || align=center| |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[Chaetodon falcula|ᱵᱚᱴᱚᱨᱯᱷᱞᱟᱭ ᱯᱷᱳᱥ]] (''Chaetodon falcula'')<ref name="kilak">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ld | title=Symbols of Lakshadweep | work=knowindia.gov.in | accessdate=17 October 2013 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#ld | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="lk">{{cite web | url=http://lakshadweep.nic.in/lakkeyindicators07.pdf#page=3 | page=1 | title=Symbols of Laksdweep | accessdate=17 October 2013}}</ref> || style="text-align:center;"|[[File:Bep chaetodon falcula.jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[Anous stolidus|ᱱᱳᱰᱤ ᱴᱮᱨᱱ]] (''Anous stolidus'')<ref name="kilak" /><ref name="lk" /> || align=center|[[File:Anous stolidus by Gregg Yan 01.jpg|100px]] |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[ᱥᱴᱨᱳᱵᱤᱞᱟᱱᱛᱷᱮᱥ ᱠᱩᱱᱴᱷᱤᱭᱟᱱᱟ]] || align=center|[[File:Strobilanthes kunthianus Kurinji Flowers.jpg|100px]] |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[Artocarpus incisa|ᱵᱨᱮᱰ ᱯᱨᱩᱴ]] (''Artocarpus incisa'')<ref name="kilak" /><ref name="lk" /> || align=center|[[File:Breadfruit Tree.jpg|100px]] |} ===[[ᱯᱩᱰᱩᱪᱮᱨᱤ]]=== {| class="wikitable" style="width: 100%;" |- ! width=90 | Title ! style="width:300px;"| Symbol ! width=100 | Image |- || ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ || Uses the [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱤᱠ]] || style="text-align:center;"|[[File:Seal of Puducherry.svg|100px]] |- | ᱥᱮᱨᱮᱧ || [[Tamil Thai Valthu (Puducherry)|ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱛᱷᱟᱭᱤ ᱵᱷᱟᱞᱛᱷᱩ]] <br> (''Invocation to Tamil Mother'') || style="text-align:center;"|[[File:Tamil Mother.jpg|100px]] |- | ᱡᱩᱱᱛᱩ || [[ᱛᱩᱲ]]<ref name="kipond">{{cite web | url=http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#pudu | title=Symbols of Pondicherry | work=knowindia.gov.in | accessdate=23 January 2014 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16#pudu | archivedate=12 November 2013 | df=dmy-all }}</ref><ref name="pond">{{cite web | url=http://forest.puducherry.gov.in/ | title=Symbols of Pondicherry | accessdate=23 January 2014 | archive-date=20 February 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180220121615/http://forest.puducherry.gov.in/ | url-status=dead }}</ref> (''Funambulus palmarum'') || align=center|[[File:Funambulus palmarum (Bengaluru).jpg|100px]] |- | ᱪᱮᱬᱮ || [[ᱠᱩᱭᱞᱤ]]<ref name="kipond" /><ref name="pond" /> (''Eudynamys scolopaceus'') || align=center|[[File:Asian koel.jpg|100px]] |- | ᱵᱟᱦᱟ || [[Couroupita guianensis|ᱠᱟᱱᱳᱱᱵᱚᱞ]]<ref name="kipond" /><ref name="pond" /> (''Couroupita guianensis'') || align=center|[[File:Lingam Flower.jpg|100px]] |- | ᱫᱟᱨᱮ || [[ᱥᱤᱡᱟᱹ]]<ref name="kipond" /><ref name="pond" /> (''Aegle marmelos'') || align=center|[[File:Bael (Aegle marmelos) tree at Narendrapur W IMG 4116.jpg|100px]] |} ==ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ== * [[National symbols of India]] * [[List of Indian state flags]] * [[List of Indian state emblems]] * [[List of Indian state songs]] * [[List of Indian state animals]] * [[List of Indian state birds]] * [[List of Indian state flowers]] * [[List of Indian state trees]] ==ᱵᱟᱦᱚᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== * [https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 Knowindia.gov.in: States and Union Territories Symbols] ==ᱠᱷᱚᱡ ᱠᱟᱱᱟ== {{Reflist|30em}} *102-Journal de Kanpur Vol-3/ year 2018 *GSV Journalism Research Center.India.Kanpur ====ᱵᱟ.ᱲᱛᱤ ᱥᱟ.ᱜᱟ.ᱭ==== * [https://web.archive.org/web/20131112080035/http://knowindia.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=16 Knowindia.gov.in: States and Union Territories Symbols] {{Symbols of Indian states}} {{DEFAULTSORT:Symbols of Indian states and territories}} [[ᱛᱷᱚᱠ:Lists of Indian state symbols|India national symbols]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱫᱟᱨᱮ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱨᱮ]] 569wi1a42r7oc19ebgbask1wz89r8wj ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 3 20254 190279 189255 2026-04-11T11:57:33Z MediaWiki message delivery 395 /* Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers */ new section 190279 wikitext text/x-wiki == ᱯᱚᱨᱚᱢ ᱵᱤᱻᱨ ᱪᱚᱠᱨᱚ ᱥᱟᱸᱜᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱮᱦᱚᱸᱨ == {{Invitation to join PVC edit-a-thon}} [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:R Ashwani Banjan Murmu|R Ashwani Banjan Murmu]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:R Ashwani Banjan Murmu|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱐᱑:᱒᱗, ᱑᱖ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓ (UTC) :[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:R Ashwani Banjan Murmu|@R Ashwani Banjan Murmu]] *ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱢᱮ* ᱨᱮ ᱞᱤᱧ ᱚᱛᱟᱭᱮᱫ ᱠᱷᱟᱱ ᱢᱩᱬ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱞᱤᱧ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱢᱟ ᱵᱟᱝ-ᱤᱧ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟ. ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱦᱚᱸ ᱞᱤᱧ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱠᱣᱫᱟ #([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱑:᱕᱒, ᱑᱖ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓ (UTC)) ᱮᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱵᱟᱝ ᱜᱟᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱮᱸᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱥᱤᱨᱡᱟ.ᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ | @ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ ]] ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱜᱟᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱨᱮ [https://sat.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%B1%B5%E1%B1%AE%E1%B1%B5%E1%B1%B7%E1%B1%9F%E1%B1%A8%E1%B1%A4%E1%B1%AD%E1%B1%9F%E1%B1%B9_%E1%B1%9C%E1%B1%9F%E1%B1%9E%E1%B1%A2%E1%B1%9F%E1%B1%A8%E1%B1%9F%E1%B1%A3:%E1%B1%A4%E1%B1%A7_%E1%B1%A2%E1%B1%9F%E1%B1%9B% '''ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱱᱚᱲ '''] ᱵᱤᱰᱟᱹᱣ ᱢᱮ ᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮ ᱾ [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:R Ashwani Banjan Murmu|R Ashwani Banjan Murmu]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:R Ashwani Banjan Murmu|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱐᱙:᱐᱕, ᱑᱗ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓ (UTC) == Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! == Dear Winner, We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions. As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project. Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future. Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative! Warm regards, '''The Feminism and Folklore Team''' <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=26890688 --> == Feminism and Folklore 2024 - International prize winners == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] Congratulations! We are thrilled to announce that you have emerged as the victorious champion in the '''Feminism and Folklore 2024''' writing competition, securing an International prize. Your achievement is truly exceptional and worthy of celebration! We would like to express our utmost gratitude for your invaluable contribution to the documentation of your local folk culture and women on Wikipedia. The dedication and hard work you exhibited throughout the competition were truly remarkable. To ensure that you receive your well-deserved prize, we kindly request you to take a moment and complete the preferences form before the 15th of August 2024. By doing so, you will help us tailor the prize according to your preferences and guarantee a delightful experience for you. You can access the form by [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfBUbyRAPdKjoQje8I0zN4qQwMGmKtw8Zj38PTYTUkSthEyiw/viewform?usp=sf_link clicking here]. Should you have any queries or require any further assistance, please do not hesitate to reach out to us. You can easily contact us via the talkpage or by email. We are more than delighted to provide any support you may need. Once again, congratulations on this outstanding achievement! We are proud to have you as our winner and eagerly look forward to hearing from you. Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2024|FNF 2024 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:MediaWiki message delivery|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱒:᱓᱙, ᱒᱑ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱔ (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&oldid=27147899 --> == Invitation to Participate in the Wikimedia SAARC Conference Community Engagement Survey == Dear Community Members, I hope this message finds you well. Please excuse the use of English; we encourage translations into your local languages to ensure inclusivity. We are conducting a Community Engagement Survey to assess the sentiments, needs, and interests of South Asian Wikimedia communities in organizing the inaugural Wikimedia SAARC Regional Conference, proposed to be held in Kathmandu, Nepal. This initiative aims to bring together participants from eight nations to collaborate towards shared goals. Your insights will play a vital role in shaping the event's focus, identifying priorities, and guiding the strategic planning for this landmark conference. Survey Link: https://forms.gle/en8qSuCvaSxQVD7K6 We kindly request you to dedicate a few moments to complete the survey. Your feedback will significantly contribute to ensuring this conference addresses the community's needs and aspirations. Deadline to Submit the Survey: 20 January 2025 Your participation is crucial in shaping the future of the Wikimedia SAARC community and fostering regional collaboration. Thank you for your time and valuable input. Warm regards,<br> [[:m:User:Biplab Anand|Biplab Anand]] <!-- Message sent by User:Biplab Anand@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Biplab_Anand/lists&oldid=28078122 --> == Follow-up on Incomplete Information for Wiki Loves Ramadan 2025 == Hi ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ, Thank you for signing up your community for For Wiki Loves Ramadan 2025. Please provide the following missing information on the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participants|participants' page of Wiki Loves Ramadan 2025]]. * Tracking category * Local Organizer * Jury Tools * Jury Members ''For the Team'', [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ZI Jony|ZI Jony]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ZI Jony|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱐᱕:᱒᱒, ᱑ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) @[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ZI Jony|ZI Jony]] I am unable to create a Fountain tool. Previously, I had created a Fountain on feminism and folklore, but it was not approved and is now showing as a draft. Since then, I have been unable to create a new one. I have already informed the admin through a personal message, but the issue has not been resolved yet. Could you please assist me in resolving this? Also, if you have the ability to do so, kindly create a Fountain tool for us. Regards, [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱐᱖:᱐᱑, ᱑ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) Done [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱔:᱔᱘, ᱑ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) : [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]], thanks for the update. Unfortunately, your tracking category link didn’t work, kindly check and arrange to fix it. [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ZI Jony|ZI Jony]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ZI Jony|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱕:᱐᱙, ᱑ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) == Wikipedia Asian Month 2024 Barnstar == <div lang="en" dir="ltr"> <div style="border: 2px solid gold; background: #FAFAD2; padding: 1em; text-align: left;"> <div style="text-align: center;"> </div> '''Dear {{ROOTPAGENAME}}''', Thank you for joining us in celebrating the 10th year of Wikipedia Asian Month!<br> We truly appreciate your contributions, and we look forward to seeing more articles about Asia written in different languages. We also hope you continue to participate each year! '''Sincerely,<br>''' '''Wikipedia Asian Month User Group''' [[File:2024 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|center|300px]] </div> </div> <!-- Message sent by User:Betty2407@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Betty2407/WAMMassMessagelist&oldid=28737105 --> == Share Your Feedback – Wiki Loves Ramadan 2025 == Dear ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ Thank you for being a part of '''[[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]]''' — whether as a contributor, jury member, or local organizer. Your efforts helped make this campaign a meaningful celebration of culture, heritage, and community on Wikimedia platforms. To help us improve and grow this initiative in future years, we kindly ask you to complete a short '''feedback form'''. Your responses are valuable in shaping how we support contributors like you. * '''Feedback Form:''' [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdXEtaqszxcwmTJa8pGT60E7GDtpbssNadR9vZFVFbLicGFBg/viewform Submit your feedback here] * '''Deadline to submit:''' 31 May 2025 It will only take a few minutes to complete, and your input will directly impact how we plan, communicate, and collaborate in the future. Thank you again for your support. We look forward to having you with us in future campaigns! Warm regards,<br/> ''Wiki Loves Ramadan International Team'' ᱐᱘:᱕᱑, ᱑᱙ ᱢᱮ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/Participants&oldid=28751574 --> == Wiki Loves Ramadan 2025 – Global Top 10 Winner: Congratulations! == '''Dear ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ,''' Congratulations! You have been selected as one of the '''Top 10 Global Winners''' (ranks 4 to 10) of the '''[[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]]''' campaign. Your contributions and participation have greatly enriched the project, and we sincerely appreciate your efforts. To send you your prize and the official campaign T-shirt, we kindly request the following details: * Full name: * Wikimedia username: * Country of residency: * Email address: * Preferred T-shirt size (M, L, XL): * Preferred T-shirt color (Black, White, Navy): '''Please send the above information within 24 hours to:''' '''support@wikilovesramadan.org''' Your prize will be delivered through the [https://www.tremendous.com/catalog/ Tremendous] platform. Also, we kindly request you to fill the '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdXEtaqszxcwmTJa8pGT60E7GDtpbssNadR9vZFVFbLicGFBg/viewform Participant Feedback Form]''' at your earliest convenience. Once again, thank you for your amazing contribution. Best regards,<br/> ''Wiki Loves Ramadan International Team'', [[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ZI Jony|ZI Jony]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:ZI Jony|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱐᱓:᱔᱔, ᱒᱗ ᱢᱮ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) == Feminism and Folklore 2025 - Local prize winners == [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, Congratulations on your outstanding achievement in winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition! We truly appreciate your dedication and the valuable contribution you’ve made in documenting local folk culture and highlighting women’s representation on your local Wikipedia. To claim your prize, please complete the [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdONlpmv1iTrvXnXbHPlfFzUcuF71obJKtPGkycgjGObQ4ShA/viewform?usp=dialog prize form] by July 5th, 2025. Kindly note that after this date, the form will be closed and submissions will no longer be accepted. Please also note that all prizes will be awarded in the form of [https://www.tremendous.com/ Tremendous Vouchers] only. If you have any questions or need assistance, feel free to contact us via your talk page or email. We're happy to help. Warm regards, [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> --[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:MediaWiki message delivery|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱐:᱒᱐, ᱒᱑ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱒᱕ (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28891702 --> == Feminism and Folklore 2025 - International prize winners == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] 🎉 Congratulations! 🎉 We’re absolutely thrilled to announce that you are one amongst the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Results|grand champion]] of the '''Feminism and Folklore 2025''' writing competition, winning the coveted International prize! Your outstanding achievement deserves a standing ovation and endless celebration! 🌟 Your passion, dedication, and incredible effort in bringing local folk culture and the voices of women to life on Wikipedia have truly blown us away. You’ve made a remarkable impact, and we couldn’t be more grateful for your contribution. Now, to make sure you receive your well-deserved prize (and make it extra special for you!), please fill out the preferences form before July 10, 2025. This will help us customize your prize and ensure it’s a perfect fit. 👉 [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfCYwsIY3kTLyDRcIKxSfxJbz2eunqJUrukvc0uuwX6LU-WKA/viewform?usp=dialog Click here to fill out the form!] If you have any questions or need help with anything at all, don’t hesitate to reach out! You can contact us via the talkpage or email — we’re always here for you and happy to help. Once again, a huge congratulations on this incredible victory! We’re so proud to celebrate you and can’t wait to hear from you soon. ✨ Best wishes and endless cheers! ✨ [[:m:Feminism and Folklore 2025|FNF 2025 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div> <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=28920195 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear {{BASEPAGENAME}}, We are pleased to invite you to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and women. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support *For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. * Join the office hours on 23 January 2026 and connect with the international Team. ([[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|sign up now]]) If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp;[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:MediaWiki message delivery|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱖:᱓᱑, ᱑᱘ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱖ (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf25&oldid=29949330 --> == Feminism and Folklore 2026 – Community Organisers & Jury == Hello {{PAGENAME}}!, Thank you for taking the lead in organising '''Feminism and Folklore 2026''' in your community. We truly appreciate your efforts! To ensure a smooth and successful campaign, please make sure you have: * Fully completed all details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Feminism and Folklore 2026 Project Page]]: * Started promoting the campaign within your community. * Requested a local administrator to place a '''sitenotice''' about the campaign so users are notified. * Used the '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/fnf/ Article List Generator Tool]''' and shared the generated article lists with your community. === Internet & Childcare Support === Community organisers and jury members who require '''internet and childcare support''' (non-mandatory, opt-in, request-only support) should fill the support request form '''by 22 February 2026'''. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeutXEF1yTnJfExWUYPIf6SkhcnTgul07BeI-biqT4RE_vsrA/viewform Link to the form]''' Requests submitted after this date will not be entertained. === Important Participation Guidelines === * Minimum article size: '''3000 bytes and 300 words''' (final decision may be set by local organisers). * If your country is not listed on the Article list generator tool, please contact us. === Community Engagement === * Keep your community active and motivated throughout the campaign. * Share your achievements and notable articles with us so we can highlight them globally. * In the support form, please indicate if you would like a '''quick coordination call after the campaign'''. Let’s make '''Feminism and Folklore''', under the banner of '''#WeTogether''', help bridge the '''gender gap''' and '''folklore gap''' on Wikipedia worldwide. 🌍✊ Thank you for your collaboration! ''If someone from your community organisers or jury has missed this message feel free to share this message with them.'' Feminism and Folklore International Team. –[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:MediaWiki message delivery|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱐᱕:᱑᱗, ᱑᱖ ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱖ (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30083330 --> == Join the LDH General Assembly | April 18, 2026 == We are delighted to invite you to the General Assembly of the [[m:Wikimedia Language Diversity Hub|'''Language Diversity Hub''']] (LDH) on Saturday, '''April 18th, 2026''', at '''[https://zonestamp.toolforge.org/1776517200 13:00 UTC]'''. === About the General Assembly === The General Assembly (GA) is a community-wide consultation and engagement space. It is the primary forum through which LDH connects with the broader language and Wikimedia communities. The GA is designed to: * Keep community members informed about LDH activities, decisions, and ongoing work. * Gather feedback and perspectives from across the language and Wikimedia ecosystem. * Create open pathways for participation, collaboration, and community-driven input. === How to participate === Everyone is welcome! If you work on language access, language diversity, or Wikimedia projects in any language community, this is a space for you. * '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFCqPF3H-Yax0t-AbgRasoDdXLom23n2SsZR5fw74bxMuPCQ/viewform Register here to attend]''' [[File:LDH General Assembly E-flyer.jpg|frameless|center|280px|link=https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFCqPF3H-Yax0t-AbgRasoDdXLom23n2SsZR5fw74bxMuPCQ/viewform]] Looking forward to your participation, Language Diversity Hub Team, ᱑᱘:᱒᱑, ᱒᱐ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱒᱖ (UTC) ''<small>You can opt out of our distribution list by removing your username from [[m:MassMessage/Lists/LDH|this list]]</small>'' (This message was sent to [[:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Oscar .@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/LDH&oldid=30182212 --> == Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers == <div style="border:8px maroon ridge; padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> Dear Organizer, I hope this message finds you well. First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause. As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]]. Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed. Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful. Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon. Warm regards, [[User:Tiven2240|Tiven2240]] on behalf of Feminism and Folklore International Team <nowiki>#WeTogether</nowiki> </div></div> --[[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ:MediaWiki message delivery|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]]) ᱑᱑:᱕᱗, ᱑᱑ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱖ (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&oldid=30391231 --> beugok3fusjblhgjvhe6v4uxgs4re21 ᱦᱤᱛᱟᱹᱞ 0 32932 190267 180429 2026-04-11T04:24:18Z ᱥᱟᱜᱮᱱ ᱦᱮᱢᱵᱽᱨᱚᱢ 9813 /* ᱦᱤᱛᱟ.ᱞ */ 190267 wikitext text/x-wiki == ᱦᱤᱛᱟ.ᱞ == ᱦᱤᱛᱟᱹᱞ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱦᱚᱯᱚᱱᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱩᱛᱷᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱜᱩᱨᱩ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱯᱩᱸᱰᱤᱛ ᱨᱟᱹᱜᱷᱩᱱᱟᱛᱷ ᱢᱩᱨᱢᱩᱭ(ᱯᱟ.ᱨᱥᱤ ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱸᱫᱚ) ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟᱼᱟ ᱾ ᱦᱤᱛᱟ.ᱞ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱫᱚ ᱤᱨᱟ.ᱞᱟᱱᱟᱜ ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱑-᱑᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱟᱵᱟ ᱟᱜ ᱞᱟ.ᱭ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮᱺ- ᱯᱟᱥᱮ ᱚᱠᱟ ᱦᱟᱨᱟ ᱠᱚᱨᱮ "ᱟᱢᱟᱜ ᱢᱟᱭᱟ ᱢᱟᱦᱬᱟ ᱫᱷᱚᱨᱢᱚ" ᱴᱷᱮᱱ "ᱢᱟᱦᱟᱬᱟ" ᱵᱟᱨ ᱵᱟᱨ ᱢᱮᱱ ᱛᱤᱭᱩᱜᱚᱜ ᱠᱷᱟᱱ ᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱢᱮᱱ ᱦᱚᱸ ᱡᱩᱛᱚᱜ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ '''ᱚᱞ ᱪᱮᱫᱚᱜ ᱱᱮᱦᱚᱨ''' ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱜᱩᱱ ᱵᱤᱨᱫᱟ. ᱪᱟᱪᱟᱞᱠᱤᱱ ᱚᱞ ᱵᱤᱨᱫᱟ. ᱜᱮᱭᱟᱱ ᱪᱟᱪᱟᱞᱠᱤᱱ ᱾ ᱵᱩᱫᱷᱤ ᱜᱮᱭᱟᱱ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱜᱮᱛᱤᱧ ᱫᱷᱤᱻ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱟᱞᱮ ᱜᱮᱛᱤᱧ ᱫᱮᱥᱮ ᱤᱧᱦᱚᱸ ᱫᱤᱥᱟ. ᱤᱢᱟ.ᱧ ᱵᱤᱱ ᱾ ᱟ.ᱵᱤᱱᱟᱜ ᱫᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟᱛᱮ ᱪᱷᱤᱻᱟᱱᱠᱚ ᱱᱟᱭᱟᱱᱚᱜᱠᱟᱱ ᱫᱮᱥᱮ ᱤᱧᱦᱚᱸ ᱟ.ᱠᱤᱞ ᱤᱢᱟ.ᱧ ᱵᱤᱱ ᱾ ᱢᱚᱱᱮ ᱟᱞᱚ ᱮᱴᱟᱜᱚᱻᱜ ᱢᱟ ᱢᱚᱱᱮ ᱢᱮᱫ ᱛᱤᱧ ᱵᱩᱥᱟ.ᱲᱚᱜ ᱢᱟ ᱵᱩᱜᱤ ᱵᱟ.ᱲᱤᱡ ᱡᱚᱛᱚᱧ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱢᱟ ᱾ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱜᱮ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱜᱩᱱ ᱵᱤᱨᱫᱟ.ᱪᱟᱪᱟᱞᱠᱤᱱ ᱡᱚᱲ ᱛᱤᱛᱮ ᱱᱮᱦᱚᱸᱨ ᱟᱛᱟᱝ ᱵᱤᱱ ᱾ --ᱡᱚᱲ-- ᱡᱟᱦᱟᱨ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱡᱟᱦᱟᱨ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱵᱟᱸᱜᱟ ᱱᱮᱦᱟᱨ ᱛᱤᱧ ᱫᱮ ᱟᱛᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱯᱮ ᱾ "᱑" ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱡ‌ ᱡᱚᱝ ᱠᱤᱱ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱛᱤᱠᱤᱱ ᱟᱪᱠᱟ ᱜᱮ ᱟᱦᱞᱟ ᱠᱤᱱ ᱜᱤᱰᱤᱭᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱤᱱᱟᱜ ᱟᱦᱞᱟ ᱟᱹᱭᱠᱟᱹᱣᱛᱮ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱟᱰᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱥᱮᱫ ᱤᱧ ᱠᱚᱭᱚᱜ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ "᱒" ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱟᱥᱟᱬ ᱦᱮᱫ ᱠᱤᱱ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱛᱤᱠᱤᱱ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱜᱮᱠᱤᱱ ᱟᱬᱜᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟ ᱾ ᱜᱚᱰ ᱛᱤᱧ ᱠᱤᱱ ᱟᱛᱟᱝ ᱠᱟᱜ ᱢᱟ ᱫᱷᱤ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱤᱱ ᱪᱟᱞᱟᱹᱧ ᱢᱟ ᱡᱤᱣᱤ ᱤᱧᱟᱜ ᱞᱟᱥᱟᱬ ᱦᱮᱫᱚᱜ ᱢᱟ ᱾ ᱱ o1rbzmgigd2x7chx6h08ayi3tua2sb4 190268 190267 2026-04-11T04:24:46Z ᱥᱟᱜᱮᱱ ᱦᱮᱢᱵᱽᱨᱚᱢ 9813 /* ᱦᱤᱛᱟ.ᱞ */ 190268 wikitext text/x-wiki == ᱦᱤᱛᱟ.ᱞ == ᱦᱤᱛᱟᱹᱞ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱦᱚᱯᱚᱱᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱩᱛᱷᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱜᱩᱨᱩ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱯᱩᱸᱰᱤᱛ ᱨᱟᱹᱜᱷᱩᱱᱟᱛᱷ ᱢᱩᱨᱢᱩᱭ(ᱯᱟ.ᱨᱥᱤ ᱥᱤᱧ ᱪᱟᱸᱫᱚ) ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟᱼᱟ ᱾ ᱦᱤᱛᱟ.ᱞ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱫᱚ ᱤᱨᱟ.ᱞᱟᱱᱟᱜ ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱑-᱑᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱟᱵᱟ ᱟᱜ ᱞᱟ.ᱭ ᱞᱮᱠᱟ ᱛᱮᱺ- ᱯᱟᱥᱮ ᱚᱠᱟ ᱦᱟᱨᱟ ᱠᱚᱨᱮ "ᱟᱢᱟᱜ ᱢᱟᱭᱟ ᱢᱟᱦᱬᱟ ᱫᱷᱚᱨᱢᱚ" ᱴᱷᱮᱱ "ᱢᱟᱦᱟᱬᱟ" ᱵᱟᱨ ᱵᱟᱨ ᱢᱮᱱ ᱛᱤᱭᱩᱜᱚᱜ ᱠᱷᱟᱱ ᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱢᱮᱱ ᱦᱚᱸ ᱡᱩᱛᱚᱜ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ '''ᱚᱞ ᱪᱮᱫᱚᱜ ᱱᱮᱦᱚᱨ''' ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱜᱩᱱ ᱵᱤᱨᱫᱟ. ᱪᱟᱪᱟᱞᱠᱤᱱ ᱚᱞ ᱵᱤᱨᱫᱟ. ᱜᱮᱭᱟᱱ ᱪᱟᱪᱟᱞᱠᱤᱱ ᱾ ᱵᱩᱫᱷᱤ ᱜᱮᱭᱟᱱ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱜᱮᱛᱤᱧ ᱫᱷᱤᱻ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱟᱞᱮ ᱜᱮᱛᱤᱧ ᱫᱮᱥᱮ ᱤᱧᱦᱚᱸ ᱫᱤᱥᱟ. ᱤᱢᱟ.ᱧ ᱵᱤᱱ ᱾ ᱟ.ᱵᱤᱱᱟᱜ ᱫᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟᱛᱮ ᱪᱷᱤᱻᱟᱱᱠᱚ ᱱᱟᱭᱟᱱᱚᱜᱠᱟᱱ ᱫᱮᱥᱮ ᱤᱧᱦᱚᱸ ᱟ.ᱠᱤᱞ ᱤᱢᱟ.ᱧ ᱵᱤᱱ ᱾ ᱢᱚᱱᱮ ᱟᱞᱚ ᱮᱴᱟᱜᱚᱻᱜ ᱢᱟ ᱢᱚᱱᱮ ᱢᱮᱫ ᱛᱤᱧ ᱵᱩᱥᱟ.ᱲᱚᱜ ᱢᱟ ᱵᱩᱜᱤ ᱵᱟ.ᱲᱤᱡ ᱡᱚᱛᱚᱧ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱢᱟ ᱾ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱜᱮ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱜᱩᱱ ᱵᱤᱨᱫᱟ.ᱪᱟᱪᱟᱞᱠᱤᱱ ᱡᱚᱲ ᱛᱤᱛᱮ ᱱᱮᱦᱚᱸᱨ ᱟᱛᱟᱝ ᱵᱤᱱ ᱾ --ᱡᱚᱲ-- ᱡᱟᱦᱟᱨ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱡᱟᱦᱟᱨ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱡᱟᱦᱮᱨ ᱵᱟᱸᱜᱟ ᱱᱮᱦᱟᱨ ᱛᱤᱧ ᱫᱮ ᱟᱛᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱯᱮ ᱾ "᱑" ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱡ‌ ᱡᱚᱝ ᱠᱤᱱ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱛᱤᱠᱤᱱ ᱟᱪᱠᱟ ᱜᱮ ᱟᱦᱞᱟ ᱠᱤᱱ ᱜᱤᱰᱤᱭᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱤᱱᱟᱜ ᱟᱦᱞᱟ ᱟᱹᱭᱠᱟᱹᱣᱛᱮ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱟᱰᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱥᱮᱫ ᱤᱧ ᱠᱚᱭᱚᱜ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ "᱒" ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱟᱥᱟᱬ ᱦᱮᱫ ᱠᱤᱱ ᱡᱚᱦᱟᱨ ᱵᱤᱫᱩ ᱪᱟᱸᱫᱟᱱ ᱛᱤᱠᱤᱱ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱜᱮᱠᱤᱱ ᱟᱬᱜᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟ ᱾ ᱜᱚᱰ ᱛᱤᱧ ᱠᱤᱱ ᱟᱛᱟᱝ ᱠᱟᱜ ᱢᱟ ᱫᱷᱤ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱤᱱ ᱪᱟᱞᱟᱹᱧ ᱢᱟ ᱡᱤᱣᱤ ᱤᱧᱟᱜ ᱞᱟᱥᱟᱬ ᱦᱮᱫᱚᱜ ᱢᱟ ᱾ fbxjkam8l5u296yebwlaauxi504r1wg ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱤᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ 0 35205 190265 189503 2026-04-10T15:56:25Z CommonsDelinker 91 Removing [[:c:File:Lieutenant_General_(Retd)_Syed_Ata_Hasnain.jpg|Lieutenant_General_(Retd)_Syed_Ata_Hasnain.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Polarlys|Polarlys]] because: Copyright violation, see [[:c:Commons:Licensing|]]. 190265 wikitext text/x-wiki {{Infobox official post | post = ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ | insignia = Seal of Bihar.svg | insigniasize = 120 | insigniacaption = [[ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱢᱵᱽᱞᱮᱢ]] | incumbent = [[Syed Ata Hasnain]] | image = | imagesize = 180 | incumbentsince = 14 March 2026 | style = [[Excellency|His Excellency]] | residence = [[Lok Bhavan, Patna|ᱞᱳᱠ ᱵᱷᱚᱵᱚᱱ, ᱯᱟᱴᱱᱟ, ᱵᱤᱦᱟᱨ]] | termlength = [[At His Majesty's pleasure#Derivatives|At the pleasure of the president]] | appointer = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ]] | formation = {{start date and age|df=yes|1947|08|15}} | inaugural = [[ᱡᱚᱭᱨᱟᱢᱫᱟᱥ ᱫᱚᱣᱞᱚᱛᱨᱟᱢ]] | website = {{URL|http://governor.bih.nic.in}} | body = }} <!-- this list can be expanded in a similar fashion to [[List of Chief Ministers of Kerala]] --> [[File:IN-BR.svg|right|180px|thumb|Location of [[ᱵᱤᱦᱟᱨ]] in India.]] '''ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱜᱮ ᱢᱩᱲᱩᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱟᱜ ᱵᱟᱦᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱟᱜ ᱛᱤ ᱛᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ-ᱟ ᱾ ᱥᱟᱭᱮᱫᱽ ᱚᱛᱟ ᱦᱚᱥᱱᱮᱱ ᱫᱚ [[ᱵᱤᱦᱟᱨ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱱᱤᱛᱚᱜᱤᱡ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref name="gov26">{{cite news|title=बिहार को मिलने जा रहा नया राजभवन प्रमुख, 13 मार्च को लेफ्टिनेंट जनरल सैयद अता हसनैन लेंगे राज्यपाल पद की शपथ!r|url=https://news4nation.com/bihar/patna/lt-gen-syed-ata-hasnain-to-take-oath-as-bihar-governor-mar-13-970191|access-date=7 March 2026|work=News4Nation}}</ref> ᱟᱭᱟᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ [[ᱡᱟᱠᱤᱨ ᱦᱩᱥᱮᱱ]] ᱟᱨ [[ᱨᱟᱢ ᱱᱟᱛᱷ ᱠᱚᱵᱤᱱᱫᱽ]] ᱫᱚ [[ᱵᱤᱦᱟᱨ]] ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱫᱤᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱤᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ [[ᱡᱟᱠᱤᱨ ᱦᱩᱥᱮᱱ]] ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱟᱦᱟ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱫᱤᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱡᱚᱜᱚ ᱫᱤᱥᱚᱱ ᱜᱚᱢᱠᱮᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱮ ᱔᱕ ᱡᱚᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱔ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱒᱓ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ, ᱠᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚᱜᱮ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱮᱛ [[ᱠᱮᱥᱟᱨᱤ ᱱᱟᱛᱷ ᱛᱨᱤᱯᱟᱴᱷᱤ]] (᱒᱐᱑᱔-᱒᱐᱑᱕), [[ᱨᱟᱢ ᱱᱟᱛᱷ ᱠᱚᱵᱤᱱᱫᱽ]], (ᱡᱩᱱ-ᱚᱠᱴᱳᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗), [[ᱥᱚᱛᱭᱚᱯᱟᱞ ᱢᱚᱞᱤᱠ]] (᱒᱐᱑᱗-᱒᱐᱑᱘), ᱞᱟᱞᱡᱤ ᱴᱚᱱᱰᱚᱱ (᱒᱐᱑᱘-᱒᱐᱑᱙) ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱹᱜᱩ ᱪᱚᱣᱦᱟᱱ (᱒᱐᱑᱙-᱒᱐᱒᱓) ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱨᱟᱡᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱚᱨᱞᱮᱠᱚᱨ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮᱭ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱕ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱤᱠᱷᱟᱹᱱ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱜᱳᱣᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ== ;Legend *{{note label|†|†|†}} ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮ ᱜᱩᱨ *{{note label|§|§|§}} ᱵᱩᱫᱽᱞᱤ *{{note label|‡|‡|‡}} ᱠᱟᱹᱢᱤᱵᱟᱹᱜᱤ/ᱚᱪᱚᱜ ;Color key *{{legend2|wheat}} indicates acting/additional charge {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; border:1px #aaf solid;" ! rowspan="2"| # ! rowspan="2" class="unsortable"| ᱯᱷᱳᱴᱳ ! rowspan="2" style="width:14em" | ᱧᱩᱛᱩᱢ<br><small>(ᱡᱟᱱᱟᱢ{{spaced ndash}}ᱜᱩᱨ)</small> ! rowspan="2" style="width:7em" | ᱚᱲᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ! colspan="3"| Tenure in office ! rowspan="2" style="width:7em" | ᱵᱟᱦᱟᱞᱤᱭᱟᱹ<br/>(ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ) |- ! style="width:7em"| ᱠᱷᱚᱱ ! style="width:7em"| ᱴᱷᱮᱱ ! style="width:5em"| ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮ ᱚᱠᱛᱚ |- ! 1 | [[File:Jairamdas Daulatram 1985 stamp of India (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱡᱚᱭᱨᱟᱢᱫᱟᱥ ᱫᱚᱣᱞᱚᱛᱨᱟᱢ]]'''<br/>{{small|(1891{{ndash}}1979}} | rowspan="2"| [[Maharashtra]] | {{small|15 August}}<br/>1947 | {{small|11 January}}<br/>1948 | '''{{ayd|15 Aug 1947|11 Jan 1948}}''' | rowspan="2"| [[Lord Mountbatten]]<br/>{{small|(Governor-General)}} |- ! 2 | [[File:Madhav Shrihari Aney 2011 stamp of India.jpg|70px]] | '''[[ᱢᱟᱫᱷᱚᱵᱽ ᱥᱨᱤᱦᱚᱨᱤ ᱟᱱᱮᱭ]]'''<br/>{{small|(1880{{ndash}}1968)}} | {{small|12 January}}<br/>1948 | {{small|14 June}}<br/>1952 | '''{{ayd|12 Jan 1948|14 Jun 1952}}''' |- ! 3 | [[File:R.R DIVAKAR.jpg|70px]] | '''[[Ranganath Ramachandra Diwakar|ᱟᱨ. ᱟᱨ. ᱫᱤᱵᱟᱠᱚᱨ]]'''<br/>{{small|(1894{{ndash}}1990)}} | [[Karnataka]] | {{small|15 June}}<br/>1952 | {{small|5 July}}<br/>1957 | '''{{ayd|15 Jun 1952|5 Jul 1957}}''' | rowspan="3"| [[Rajendra Prasad]] |- ! 4 | [[File:President Zakir Husain 1998 stamp of India (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱡᱟᱠᱤᱨ ᱦᱩᱥᱮᱸᱱ (ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ)]]'''<br/>{{small|(1897{{ndash}}1969)}} | rowspan="2"| [[Andhra Pradesh]] | {{small|6 July}}<br/>1957 | {{small|11 May}}<br/>1962{{ref label|‡|‡|‡}}{{efn-lg|Resigned to become the [[Vice President of India]]}} | '''{{ayd|6 Jul 1957|11 May 1962}}''' |- ! 5 | [[File:M.A. Ayyangar.jpg|70px]] | '''[[ᱮᱢ. ᱮ. ᱟᱭᱚᱝᱜᱟᱨ]]'''<br/>{{small|(1891{{ndash}}1978)}} | {{small|12 May}}<br/>1962 | {{small|6 December}}<br/>1967 | '''{{ayd|12 May 1962|6 Dec 1967}}''' |- ! 6 | [[File:Nityanand Kanungo.jpg|70px]] | '''[[ᱱᱤᱛᱭᱟᱱᱚᱫᱽ ᱠᱟᱱᱩᱱᱜᱳ]]'''<br/>{{small|(1900{{ndash}}1988)}} | [[Orissa]] | {{small|7 December}}<br/>1967 | {{small|20 January}}<br/>1971 | '''{{ayd|7 Dec 1967|20 Jan 1971}}''' | [[Zakir Husain]] |- ! 7 | bgcolor="wheat"| [[File:Blank.svg|70px]] | bgcolor="wheat"| {{small|Justice}}<br/>'''[[ᱩᱡᱽᱡᱚᱞ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱬ ᱥᱤᱱᱦᱟ]]'''<br/>{{small|(Acting)}} | bgcolor="wheat"| [[Bihar]] | bgcolor="wheat"| {{small|21 January}}<br/>1971 | bgcolor="wheat"| {{small|31 January}}<br/>1971 | bgcolor="wheat"| '''{{ayd|21 Jan 1971|31 Jan 1971}}''' | rowspan="3"| [[V. V. Giri]] |- ! 8 | [[File:Dev Kant Baruah.jpg|70px]] | '''[[D. K. Barooah|ᱫᱮᱵᱽ ᱠᱟᱸᱛ ᱵᱚᱨᱩᱣᱟᱦ]]'''<br/>{{small|(1914{{ndash}}1996)}} | [[Assam]] | {{small|1 February}}<br/>1971 | {{small|4 February}}<br/>1973 | '''{{ayd|1 Feb 1971|4 Feb 1973}}''' |- ! 9 | [[File:R. D. Bhandare Lok Sabha photo.jpg|70px]] | '''[[ᱨᱟᱢᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱫᱷᱳᱫᱤᱵᱟ ᱵᱷᱚᱱᱰᱟᱨ]]'''<br/>{{small|(1916{{ndash}}1988)}} | [[Maharashtra]] | {{small|4 February}}<br/>1973 | {{small|15 June}}<br/>1976{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Andhra Pradesh]]}} | '''{{ayd|4 Feb 1973|15 Jun 1976}}''' |- ! 10 | [[File:Jagannath Kaushal Lok Sabha photo.jpg|70px]] | '''[[ᱡᱚᱜᱚᱱᱱᱟᱛᱷ ᱠᱚᱣᱥᱚᱞ]]'''<br/>{{small|(1915{{ndash}}2001)}} | [[Chandigarh]] | {{small|16 June}}<br/>1976 | {{small|31 January}}<br/>1979 | '''{{ayd|16 Jun 1976|31 Jan 1979}}''' | [[Fakhruddin Ali Ahmed]] |- ! 11 | bgcolor="wheat"| [[File:Blank.svg|70px]] | bgcolor="wheat"| {{small|Justice}}<br/>'''[[K.B.N. Singh|ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱵᱚᱞᱞᱚᱵᱷ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱥᱤᱝ]]'''<br/>{{small|(1922{{ndash}}1999)<br />(Acting)}} | bgcolor="wheat"| [[Bihar]] | bgcolor="wheat"| {{small|31 January}}<br/>1979 | bgcolor="wheat"| {{small|19 September}}<br/>1979 | bgcolor="wheat"| '''{{ayd|31 Jan 1979|19 Sep 1979}}''' | rowspan="2"| [[Neelam Sanjiva Reddy]] |- ! 12 | [[File:A. R. Kidwai in 2009 (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱟᱠᱞᱟᱠᱩᱨ ᱨᱮᱦᱢᱟᱱ ᱠᱤᱫᱽᱣᱟᱭᱤ]]'''<br/>{{small|(1921{{ndash}}2016)}} | [[National Capital Territory of Delhi]] | {{small|20 September}}<br/>1979 | {{small|15 March}}<br/>1985 | '''{{ayd|20 Sep 1979|15 Mar 1985}}''' |- ! 13 | [[File:Pendekanti Venkatasubbaiah Lok Sabha photo.jpg|70px]] | '''[[ᱯᱮᱱᱰᱮᱠᱟᱱᱛᱤ ᱵᱷᱮᱸᱠᱚᱴᱚᱥᱩᱵᱟᱭᱤᱭᱟᱦ]]'''<br/>{{small|(1921{{ndash}}1983)}} | [[Andhra Pradesh]] | {{small|15 March}}<br/>1985 | {{small|25 February}}<br/>1988{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Karnataka]]}} | '''{{ayd|15 Mar 1985|25 Feb 1988}}''' | [[Zail Singh]] |- ! 14 | [[File:Govind Narayan Singh portrait.jpg|70px]] | '''[[ᱜᱚᱵᱤᱱᱫᱽ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱬ ᱥᱤᱝ]]'''<br/>{{small|(1920{{ndash}}2005)}} | [[Madhya Pradesh]] | {{small|26 February}}<br/>1988 | {{small|24 January}}<br/>1989{{ref label|‡|‡|‡}} | '''{{ayd|26 Feb 1988|24 Jan 1989}}''' | rowspan="10"| [[Ramaswamy Venkataraman]] |- bgcolor="wheat" ! 15 | [[File:Blank.svg|70px]] | {{small|Justice}}<br/>'''[[ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱥᱮᱱ]]'''<br/>{{small|(born 1927)<br />(Acting)}} | [[West Bengal]] | {{small|24 January}}<br/>1989 | {{small|28 January}}<br/>1989 | '''{{ayd|24 Jan 1989|28 Jan 1989}}''' |- bgcolor="wheat" ! 16 | [[File:R. D. Pradhan.jpg|70px]] | '''[[ᱟᱨ. ᱰᱤ. ᱯᱨᱚᱫᱷᱟᱱ]]'''<br/>{{small|[[Indian Administrative Service|IAS]] (Retd)<br/>(1928{{ndash}}2020) (Additional charge)}} | [[Maharashtra]] | {{small|29 January}}<br/>1989 | {{small|2 March}}<br/>1989 | '''{{ayd|29 Jan 1989|2 Mar 1989}}''' |- ! 17 | [[File:Jagannath Pahadia.jpg|70px]] | '''[[ᱡᱚᱜᱚᱱᱱᱟᱛᱷ ᱯᱟᱦᱟᱰᱤᱭᱟ]]'''<br/>{{small|(1932{{ndash}}2021)}} | [[Rajasthan]] | {{small|3 March}}<br/>1989 | {{small|2 February}}<br/>1990{{ref label|‡|‡|‡}} | '''{{ayd|3 Mar 1989|2 Feb 1990}}''' |- bgcolor="wheat" ! 18 | [[File:Blank.svg|70px]] | {{small|Justice}}<br/>'''[[ᱜᱚᱝᱜᱟᱫᱷᱚᱨ ᱜᱚᱱᱮᱥ ᱥᱳᱦᱟᱱᱤ]]'''<br/>{{small|(Acting)}} | [[Madhya Pradesh]] | {{small|2 February}}<br/>1990 | {{small|16 February}}<br/>1990 | '''{{ayd|2 Feb 1990|16 Feb 1990}}''' |- ! 19 | [[File:Mohammad Yunus Saleem Lok Sabha photo.jpg|70px]] | '''[[ᱢᱳᱦᱚᱢᱚᱫᱽ ᱭᱩᱱᱩᱥ ᱥᱟᱞᱤᱢ]]'''<br/>{{small|(1912{{ndash}}2004)}} | [[Uttar Pradesh]] | {{small|16 February}}<br/>1990 | {{small|30 December}}<br/>1990 | '''{{ayd|16 Feb 1990|30 Dec 1990}}''' |- bgcolor="wheat" ! 20 | [[File:B. Satya Narayan Reddy portrait.jpg|70px]] | '''[[ᱵᱤ. ᱥᱚᱛᱭᱚ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱬ ᱨᱮᱰᱰᱤ]]'''<br/>{{small|(1927{{ndash}}2012) (Acting)}} | [[Andhra Pradesh]] | {{small|30 December}}<br/>1990 | {{small|8 January}}<br/>1991 | '''{{ayd|30 Dec 1990|8 Jan 1991}}''' |- ! 21 | [[File:Mohammad Yunus Saleem Lok Sabha photo.jpg|70px]] | '''[[ᱢᱳᱦᱚᱢᱚᱫᱽ ᱭᱩᱱᱩᱥ ᱥᱟᱞᱤᱢ]]'''<br/>{{small|(1912{{ndash}}2004)}} | [[Uttar Pradesh]] | {{small|9 January}}<br/>1991 | {{small|13 February}}<br/>1991{{ref label|‡|‡|‡}} | '''{{ayd|9 Jan 1991|13 Feb 1991}}''' |- bgcolor="wheat" ! 22 | [[File:B. Satya Narayan Reddy portrait.jpg|70px]] | '''[[ᱵᱤ. ᱥᱚᱛᱭᱚ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱬ ᱨᱮᱰᱰᱤ]]'''<br/>{{small|(1927{{ndash}}2012) (Additional charge)}} | [[Andhra Pradesh]] | {{small|14 February}}<br/>1991 | {{small|18 March}}<br/>1991 | '''{{ayd|14 Feb 1991|18 Mar 1991}}''' |- ! 23 | [[File:Mohammad Shafi Qureshi, Governor of Madhya Pradesh (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱢᱳᱦᱚᱢᱚᱫᱽ ᱥᱚᱯᱷᱤ ᱠᱩᱨᱮᱥᱤ]]'''<br/>{{small|(1928{{ndash}}2016)}} | [[Jammu and Kashmir (state)|Jammu and Kashmir]] | {{small|19 March}}<br/>1991 | {{small|13 August}}<br/>1993{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|name=Madhya Pradesh|Transferred as the [[Governor of Madhya Pradesh]]}} | '''{{ayd|19 Mar 1991|13 Aug 1993}}''' |- ! 24 | [[File:A. R. Kidwai in 2009 (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱟᱠᱷᱞᱟᱠᱩᱨ ᱨᱮᱦᱢᱟᱱ ᱠᱤᱫᱽᱣᱟᱭᱤ]]'''<br/>{{small|(1921{{ndash}}2016)}} | [[National Capital Territory of Delhi]] | {{small|14 August}}<br/>1993 | {{small|26 April}}<br/>1998 | '''{{ayd|14 Aug 1993|26 Apr 1998}}''' | [[Shankar Dayal Sharma]] |- ! 25 | [[File:Sunder Singh Bhandari Rajya Sabha photo.jpg|70px]] | '''[[ᱥᱩᱱᱫᱚᱨ ᱥᱤᱝ ᱵᱷᱚᱱᱰᱟᱨᱤ]]'''<br/>{{small|(1921{{ndash}}2005)}} | [[Rajasthan]] | {{small|27 April}}<br/>1998 | {{small|15 March}}<br/>1999{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Gujarat]]}} | '''{{ayd|27 Apr 1998|15 Mar 1999}}''' | rowspan="4"| [[K. R. Narayanan]] |- bgcolor="wheat" ! 26 | [[File:Blank.svg|70px]] | {{small|Justice}}<br/>'''[[B.M. Lal|ᱵᱨᱤᱡᱽ ᱢᱳᱦᱚᱱ ᱞᱟᱞ]]'''<br/>{{small|(1937{{ndash}}2001) (Acting)}} | [[National Capital Territory of Delhi]] | {{small|15 March}}<br/>1999 | {{small|5 October}}<br/>1999 | '''{{ayd|15 Mar 1999|5 Oct 1999}}''' |- bgcolor="wheat" ! 27 | [[File:Suraj Bhan in 2004.jpg|70px]] | '''[[ᱥᱩᱨᱚᱡᱽ ᱵᱷᱟᱱ]]'''<br/>{{small|(1928{{ndash}}2006) (Additional charge)}} | [[Haryana]] | {{small|6 October}}<br/>1999 | {{small|22 November}}<br/>1999 | '''{{ayd|6 Oct 1999|22 Nov 1999}}''' |- ! 28 | [[File:Vinod Chandra Pande.jpg|70px]] | '''[[V. C. Pande|ᱵᱤᱱᱚᱫᱽ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱯᱟᱱᱰᱮ]]'''<br/>{{small|[[Indian Administrative Service|IAS]] (Retd)<br/>(1938{{ndash}}2005)}} | [[Uttar Pradesh]] | {{small|23 November}}<br/>1999 | {{small|12 June}}<br/>2003{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Arunachal Pradesh]]}} | '''{{ayd|23 Nov 1999|12 Jun 2003}}''' |- ! 29 | [[File:Rama Jois.jpg|70px]] | {{small|Justice (Retd)}}<br/>'''[[Rama Jois|ᱨᱟᱢᱟ ᱡᱚᱭᱮᱥ]]'''<br/>{{small|(1931{{ndash}}2021)}} | [[Karnataka]] | {{small|12 June}}<br/>2003 | {{small|31 October}}<br/>2004{{ref label|‡|‡|‡}} | '''{{ayd|12 Jun 2003|31 Oct 2004}}''' | rowspan="5"| [[A. P. J. Abdul Kalam]] |- bgcolor="wheat" ! 30 | [[File:Ved Marwah (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱵᱮᱫᱽ ᱢᱟᱨᱣᱟᱦ]]'''<br/>{{small|[[Indian Police Service|IPS]] (Retd)<br/>(1934{{ndash}}2020) (Additional charge)}} | [[National Capital Territory of Delhi]] | {{small|1 November}}<br/>2004 | {{small|4 November}}<br/>2004 | '''{{ayd|1 Nov 2004|4 Nov 2004}}''' |- ! 31 | [[File:Buta Singh at DJ Sheizwoods house (11) (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱵᱩᱴᱟ ᱥᱤᱝ]]'''<br/>{{small|(1934{{ndash}}2021)}} | [[Punjab, India|Punjab]] | {{small|5 November}}<br/>2004 | {{small|29 January}}<br/>2006{{ref label|‡|‡|‡}} | '''{{ayd|5 Nov 2004|29 Jan 2006}}''' |- bgcolor="wheat" ! 32 | [[File:Gopalkrishna Gandhi - Chatham House 2010 (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱜᱳᱯᱟᱞᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ]]'''<br/>{{small|[[Indian Administrative Service|IAS]] (Retd)<br/>(born 1945) (Additional charge)}} | [[National Capital Territory of Delhi]] | {{small|31 January}}<br/>2006 | {{small|21 June}}<br/>2006 | '''{{ayd|31 Jan 2006|21 Jun 2006}}''' |- ! 33 | [[File:R. S. Gavai.jpg|70px]] | '''[[ᱟᱨ. ᱮᱥ. ᱜᱚᱵᱚᱭᱤ]]'''<br/>{{small|(1929{{ndash}}2015)}} | [[Maharashtra]] | {{small|22 June}}<br/>2006 | {{small|9 July}}<br/>2008{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|name=Kerala|Transferred as the [[Governor of Kerala]]}} | '''{{ayd|22 Jun 2006|9 Jul 2008}}''' |- ! 34 | [[File:R. L. Bhatia.jpg|70px]] | '''[[ᱟᱨ. ᱮᱞ. ᱵᱷᱟᱴᱤᱭᱟ]]'''<br/>{{small|(1920{{ndash}}2021)}} | [[Punjab, India|Punjab]] | {{small|10 July}}<br/>2008 | {{small|28 June}}<br/>2009 | '''{{ayd|10 Jul 2008|28 Jun 2009}}''' | rowspan="2"| [[Pratibha Patil]] |- ! 35 | [[File:Pranab Mukherjee attending the Launching Ceremony of Agriculture Road Map of Bihar (2012-2017), at Patna, in Bihar. The Governor of Bihar, Shri Devanand Konwar and the Chief Minister of Bihar, Shri Nitish Kumar are also seen (cropped).jpg|70px]] | '''[[ᱫᱮᱵᱟᱱᱚᱱᱫᱽ ᱠᱳᱱᱣᱟᱨ]]'''<br/>{{small|(1934{{ndash}}2020)}} | [[Assam]] | {{small|29 June}}<br/>2009 | {{small|21 March}}<br/>2013{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Tripura]]}} | '''{{ayd|29 Jun 2009|21 Mar 2013}}''' |- ! 36 | [[File:Shri D.Y. Patil (cropped, 3x4).jpg|70px]] | '''[[ᱰᱤ. ᱣᱟᱭ. ᱯᱟᱴᱤᱞ]]'''<br/>{{small|(born 1935)}} | [[Maharashtra]] | {{small|22 March}}<br/>2013 | {{small|26 November}}<br/>2014 | '''{{ayd|22 Mar 2013|26 Nov 2014}}''' | rowspan="4"| [[Pranab Mukherjee]] |- ! 37 | bgcolor="wheat"|[[File:Keshari Nath Tripathi - Kolkata 2016-07-01 5591.JPG|105x105px]] | bgcolor="wheat"| '''[[ᱠᱮᱥᱟᱨᱤ ᱱᱟᱛᱷ ᱛᱨᱤᱯᱟᱴᱷᱤ]]'''<br/>{{small|(1934{{ndash}}2023) (Additional charge)}} | rowspan="6"|[[Uttar Pradesh]] | bgcolor="wheat"| {{small|27 November}}<br/>2014 | bgcolor="wheat"| {{small|15 August}}<br/>2015 | bgcolor="wheat"| '''{{ayd|27 Nov 2014|15 Aug 2015}}''' |- ! 38 | [[File:Ram Nath Kovind official portrait.jpg|87x87px]] | '''[[ᱨᱟᱢ ᱱᱟᱛᱷ ᱠᱚᱵᱤᱱᱫᱽ]]'''<br/>{{small|(born 1945)}} | {{small|16 August}}<br/>2015 | {{small|20 June}}<br/>2017{{ref label|‡|‡|‡}}{{efn-lg|Resigned to become the [[President of India]]}} | '''{{ayd|16 Aug 2015|20 Jun 2017}}''' |- bgcolor="wheat" ! 39 | [[File:Keshari Nath Tripathi - Kolkata 2016-07-01 5591.JPG|105x105px]] | '''[[ᱠᱮᱥᱟᱨᱤ ᱱᱟᱛᱷ ᱛᱨᱤᱯᱟᱴᱷᱤ]]'''<br/>{{small|(1934{{ndash}}2023) (Additional charge)}} | {{small|20 June}}<br/>2017 | {{small|29 September}}<br/>2017 | '''{{ayd|20 Jun 2017|29 Sep 2017}}''' |- ! 40 | [[File:The Governor of Jammu and Kashmir, Shri Satya Pal Malik calling on the Union Home Minister, Shri Rajnath Singh, in New Delhi on October 10, 2018 (cropped).JPG|96x96px]] | '''[[ᱥᱚᱛᱭᱚᱯᱟᱞ ᱢᱚᱞᱤᱠ]]'''<br/>{{small|(1946{{ndash}}2025)}} | {{small|30 September}}<br/>2017 | {{small|22 August}}<br/>2018{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Jammu and Kashmir]]}} | '''{{ayd|30 Sep 2017|22 Aug 2018}}''' | rowspan="3"| [[Ram Nath Kovind]] |- ! 41 | [[File:Lalji Tandon (cropped).jpg|98x98px]] | '''[[ᱞᱟᱞᱡᱤ ᱴᱚᱱᱰᱚᱱ]]'''<br/>{{small|(1935{{ndash}}2020)}} | {{small|23 August}}<br/>2018 | {{small|28 July}}<br/>2019{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|name=Madhya Pradesh}} | '''{{ayd|23 Aug 2018|28 Jul 2019}}''' |- ! 42 | [[File:Phagu Chauhan.jpg|93x93px]] | '''[[ᱯᱷᱟᱹᱜᱩ ᱪᱚᱣᱦᱟᱱ]]'''<br/>{{small|(born 1948)}} | {{small|29 July}}<br/>2019 | {{small|16 February}}<br/>2023{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|Transferred as the [[Governor of Meghalaya]]}} | '''{{ayd|29 Jul 2019|16 Feb 2023}}''' |- ! 43 | [[File:Rajendra Arlekar, Governor of Kerala.jpg|86x86px]] | '''[[ᱨᱟᱡᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱚᱨᱞᱮᱠᱚᱨ]]'''<br/>{{small|(born 1954)}} | [[Goa]] | {{small|17 February}}<br/>2023 | {{small|1 January}}<br/>2025{{ref label|§|§|§}}{{efn-lg|name=Kerala}} | '''{{ayd|17 Feb 2023|1 Jan 2025}}''' | rowspan="3" | [[Droupadi Murmu]] |- ! 44 | [[File:Arif Mohammad Khan in Bihar with PM Narendra Modi.jpg|101x101px]] | '''[[ᱟᱨᱤᱯᱷ ᱢᱳᱦᱚᱢᱚᱫᱽ ᱠᱷᱟᱱ]]'''<br/>{{small|(born 1951)}} | [[Uttar Pradesh]] | {{small|2 January}}<br/>2025 | {{small|13 March}}<br/>2026 | '''{{ayd|2 Jan 2025|12 March 2026}}''' |- ! 45 | | {{small|Lieutenant General}}<br/>'''[[ᱥᱟᱭᱮᱜᱽ ᱟᱛᱟ ᱦᱟᱥᱱᱮᱱ]]''' {{small|(Retd)}}<br/>{{post-nominals|country=IND|PVSM|AVSM|UYSM|SM|VSM**}}<br/>{{small|(born 1953)}} | [[Uttarakhand]] | {{small|14 March}}<br/>2026 | ''Incumbent'' | '''{{ayd|14 Mar 2026}}''' |- |} {{div col|colwidth=35em}} {{reflist|group=lower-greek}} {{div col end}} == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} onu7gg6a9qng43kgjuubvlpx241yj21 ᱛᱷᱚᱢᱟᱥ ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ 0 35437 190269 2026-04-11T10:25:14Z MT731 2184 "{{short description|ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱟᱨ (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱐᱐᱔)}} {{Infobox cricketer | name = ᱛᱷᱚᱢᱟᱥ ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ | full_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2004|01|08}} | birth_place = | nickname = | batting = ᱡᱚᱡᱚᱢ ᱛᱤᱛᱮ | bowling = ᱡᱚᱡᱚᱢ-ᱛᱤ ᱛᱟ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190269 wikitext text/x-wiki {{short description|ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱟᱨ (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱐᱐᱔)}} {{Infobox cricketer | name = ᱛᱷᱚᱢᱟᱥ ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ | full_name = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2004|01|08}} | birth_place = | nickname = | batting = ᱡᱚᱡᱚᱢ ᱛᱤᱛᱮ | bowling = ᱡᱚᱡᱚᱢ-ᱛᱤ ᱛᱟᱞᱟ-ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ | role = [[ᱵᱚᱣᱞᱚᱨ (ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ)|ᱵᱚᱣᱞᱚᱨ]] | club1 = [[ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱫᱚᱞ|ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ]] | year1 = ᱒᱐᱒᱕– | clubnumber1 = ᱘ | club2 = [[ᱵᱨᱤᱥᱵᱮᱱ ᱦᱤᱴ]] | year2 = {{nowrap|᱒᱐᱒᱕/᱒᱖–}} | clubnumber2 = ᱙᱕ | columns = ᱓ | column1 = [[ᱯᱩᱭᱞᱩ-ᱠᱞᱟᱥ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ|ᱮᱯᱷ.ᱥᱤ]] | matches1 = ᱑ | runs1 = – | bat avg1 = – | 100s/50s1 = ᱐/᱐ | top score1 = – | deliveries1 = ᱔᱘ | wickets1 = ᱑ | bowl avg1 = ᱔᱑.᱐᱐ | fivefor1 = ᱐ | tenfor1 = ᱐ | best bowling1 = ᱑/᱔᱑ | catches/stumpings1 = ᱐/– | column2 = [[:en:List A cricket|ᱞᱟ]] | matches2 = ᱒ | runs2 = ᱙ | bat avg2 = – | 100s/50s2 = ᱐/᱐ | top score2 = ᱙[[not out|*]] | deliveries2 = ᱗᱘ | wickets2 = ᱒ | bowl avg2 = ᱒᱘.᱐᱐ | fivefor2 = ᱐ | tenfor2 = ᱐ | best bowling2 = ᱑/᱒᱒ | catches/stumpings2 = ᱐/– | column3 = [[:en:Twenty20|ᱴᱤ᱒᱐]] | matches3 = ᱕ | runs3 = ᱑᱐ | bat avg3 = ᱑᱐.᱐᱐ | 100s/50s3 = ᱐/᱐ | top score3 = ᱙[[not out|*]] | deliveries3 = ᱘᱓ | wickets3 = ᱖ | bowl avg3 = ᱑᱙.᱘᱓ | fivefor3 = ᱐ | tenfor3 = ᱐ | best bowling3 = ᱒/᱓᱐ | catches/stumpings3 = ᱔/– | source = https://www.espncricinfo.com/cricketers/thomas-balkin-1356604 CricInfo | date = ᱑᱗ ᱢᱟᱨᱪ | year = ᱒᱐᱒᱖ }} '''ᱛᱷᱚᱢᱟᱥ ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱘ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱐᱔) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱚᱠᱚᱭ ᱫᱚ ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱟᱨ ᱵᱨᱤᱥᱵᱮᱱ ᱦᱤᱴ ᱨᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱛᱷᱤᱥ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾ ==ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ== ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱱᱩᱰᱡᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱸᱴ ᱡᱚᱥᱮᱯᱷ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱟᱥᱲᱟ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Schoolboy stars in KFC Premier Cricket Team of the Week |url=https://www.couriermail.com.au/subscribe/news/1/?sourceCode=CMWEB_WRE170_a&dest=https%3A%2F%2Fwww.couriermail.com.au%2Fquestnews%2Fsport%2Fschoolboy-stars-in-kfc-premier-cricket-team-of-the-week%2Fnews-story%2F19132a91528ee36adabd4740b79961ea&memtype=anonymous&mode=premium&v21=LOW-Segment-2-SCORE |website=The Courier-Mail |access-date=3 February 2026}}</ref> ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱠᱟᱛᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱴᱩᱢᱵᱩᱞ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱠᱞᱚᱵᱽ|ᱴᱩᱢᱵᱩᱞ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱠᱞᱚᱵᱽ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱮ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name="Cricketcomau">{{cite web |last1=Mason |first1=Luke |title=Tom who? The youngster who lit up the Gabba |url=https://www.cricket.com.au/news/4425274/tom-who-the-youngster-who-lit-up-the-gabba-tom-balkin-bbl-15-bbl15-kfc-brisbane-heat-adelaide-strikers-xavier-bartlett-toombul-district-cricket-club |website=cricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱟᱨ ᱨᱟᱭᱟᱱ ᱦᱮᱨᱤᱥ ᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱨᱤᱥ ᱫᱚ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱤᱞᱮᱵᱷᱮᱱ ᱨᱮ ᱠᱳᱪᱤᱝ ᱮ ᱮᱢ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱗ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱟᱱᱥᱤᱯ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web |last1=Alexander |first1=Riley |title=Young gun Balkin ready to battle England in own backyard |url=https://www.cricket.com.au/news/3555490/young-gun-tom-balkin-ready-to-battle-england-in-own-backyard-australia-under-19-england-series-queensland-fast-bowler |website=cricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱨᱮᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |last1=Vellacott |first1=Cam |title=T20 Max Preview - Toombul |url=https://www.qldcricket.com.au/news/4078101/t20-max-preview-toombul |website=qldcricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱕ ᱨᱮ, ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱯᱨᱤᱢᱤᱭᱟᱨ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱮᱱᱮᱡ ᱞᱮᱫ ᱒᱑ ᱵᱚᱪᱷᱚᱨ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱚᱵᱽ ᱥᱯᱮᱱᱥ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Premier Medal Winners Celebrated |url=https://www.qldcricket.com.au/news/4248538/premier-medal-winners-celebrated |website=qldcricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ==ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ== ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱟᱱᱰᱟᱨ-᱑᱗ ᱟᱨ ᱟᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱞᱮᱵᱮᱞ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱛᱷᱤᱥ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref name="Cricketcomau">{{cite web |last1=Mason |first1=Luke |title=Tom who? The youngster who lit up the Gabba |url=https://www.cricket.com.au/news/4425274/tom-who-the-youngster-who-lit-up-the-gabba-tom-balkin-bbl-15-bbl15-kfc-brisbane-heat-adelaide-strikers-xavier-bartlett-toombul-district-cricket-club |website=cricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱕ ᱨᱮ ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱨᱩᱠᱤ ᱠᱚᱱᱴᱨᱚᱠᱴ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Bulls Squad Set For Summer |url=https://www.qldcricket.com.au/news/4267849/bulls-squad-set-for-summer |website=qldcricket.com.au |access-date=28 December 2025}}</ref> ᱒᱐᱒᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱨᱤᱥᱵᱮᱱ ᱦᱤᱴ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱮᱥ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web |title=KUHNEMANN BACK FOR HEAT - Joins Squad For Scorchers |url=https://www.brisbaneheat.com.au/news/4421774/kuhnemann-back-for-heat-joins-squad-for-scorchers |website=brisbaneheat.com.au |access-date=28 December 2025}}</ref> ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱦᱤᱱ ᱥᱟᱦ ᱟᱯᱷᱨᱤᱰᱤ ᱜᱚᱡ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱮᱰᱤᱞᱮᱰ ᱥᱴᱨᱟᱭᱠᱚᱨᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱪ ᱨᱮ, ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱢᱮᱪ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱳᱵᱚᱨ ᱠᱚ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱥᱴᱨᱟᱭᱠᱚᱨᱥ ᱫᱚ ᱡᱤᱛᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱑᱐ ᱨᱟᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{cite web |title=WATCH - Heat debutant steps up and does the business |url=https://sportnation.nz/article/bbl-news-heat-debutant-thomas-balkin-heat-beat-strikers |website=sportnation.nz |access-date=28 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=O'Loughlin |first1=Liam |title='Absolute thriller': Brisbane Heat debutant seals BBL victory with double-wicket over |url=https://www.nine.com.au/sport/cricket/big-bash-news-2025-brisbane-heat-tom-balkin-debutant-wickets-adelaide-strikers-result-video-20251228-p5nqbb.html |website=nine.com.au |access-date=28 December 2025}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱣᱤᱠᱮᱴ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱤᱴ ᱢᱮᱪ ᱡᱤᱛᱟᱹᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |last1=Wenzel |first1=Murray |title=Brisbane Heat debutant Tom Balkin delivers in final over of BBL thriller against Adelaide |url=https://7news.com.au/sport/cricket/brisbane-heat-debutant-tom-balkin-delivers-in-final-over-of-bbl-thriller-against-adelaide-c-21136973 |website=7news.com.au |access-date=28 December 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Brisbane Heat beats Adelaide Strikers by seven runs, thanks to debutant Tom Balkin |url=https://www.abc.net.au/news/2025-12-28/heat-call-on-lightning-fast-debutant-in-rollicking-bbl-win/106182342 |website=abc.net.au |access-date=28 December 2025}}</ref> ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱕-᱒᱖ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱠᱟᱯ ᱚᱠᱛᱚ ᱣᱤᱠᱴᱳᱨᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱠᱩᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱡᱟᱜ ᱞᱤᱥᱴ ᱮ ᱰᱮᱵᱩᱴ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱮᱪ ᱨᱮᱜᱮ ᱴᱚᱢ ᱨᱳᱡᱟᱨᱥ ᱟᱜ ᱣᱤᱠᱮᱴ ᱠᱚᱭ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite web |last1=Cameron |first1=Louis |title=Rogers catch stuns as Vics put dent in Bulls ODC tilt |url=https://www.cricket.com.au/news/4443361/victoria-queensland-match-report-one-day-cup-mcg-video-highlights-murphy-rogers-labuschagne-neser |website=cricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ᱒᱐᱒᱖ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱪ ᱨᱮ, ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱛᱟᱥᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱥᱮᱯᱷᱤᱞᱰ ᱥᱤᱞᱰ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱮᱱᱮᱡ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web |title=Tasmania vs Queensland 30th Match Sheffield Shield 2025-26 |url=https://www.espn.com/cricket/series/8043/scorecard/1495308/tasmania-vs-queensland-30th-match-sheffield-shield-2025-26 |website=espn.com |access-date=17 March 2026}}</ref> ==ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ== ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱒ ᱟᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱣᱟᱞᱰ ᱠᱟᱯ ᱨᱮ [[ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱫᱚᱞ|ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱭ ᱠᱷᱮᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ [[ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱟᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱫᱚᱞ|ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱬᱟ ᱨᱮ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱟᱱᱰᱟᱨ-᱑᱙ ᱫᱚᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱛᱷᱤᱥᱛᱷᱤ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref name="Cricketcomau">{{cite web |last1=Mason |first1=Luke |title=Tom who? The youngster who lit up the Gabba |url=https://www.cricket.com.au/news/4425274/tom-who-the-youngster-who-lit-up-the-gabba-tom-balkin-bbl-15-bbl15-kfc-brisbane-heat-adelaide-strikers-xavier-bartlett-toombul-district-cricket-club |website=cricket.com.au |access-date=3 February 2026}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== * {{cricinfo}} {{DEFAULTSORT:ᱵᱟᱞᱠᱤᱱ, ᱛᱷᱚᱢᱟᱥ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐᱐᱔ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴ ᱠᱷᱮᱞᱚᱱᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱣᱤᱱᱥᱞᱮᱱᱰ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱟᱨ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱨᱤᱥᱵᱮᱱ ᱦᱤᱴ ᱠᱨᱤᱠᱮᱴᱟᱨ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱑ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟᱱ ᱠᱷᱮᱞᱚᱱᱰᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱮᱱᱴ ᱡᱚᱥᱮᱯᱷ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱱᱩᱰᱡᱤ ᱨᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]] j455eqp44ymvrtz9fvo0cjbz9vbi5g5 ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ 0 35438 190270 2026-04-11T11:28:10Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "{{Infobox performing art | name = ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ | image = Chadar Badar Puppetry.jpg | caption = ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ | medium = ᱠᱟᱴ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ | types = ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ | ancestor = | descendant = | culture = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ]] | era = }} '''ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190270 wikitext text/x-wiki {{Infobox performing art | name = ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ | image = Chadar Badar Puppetry.jpg | caption = ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ | medium = ᱠᱟᱴ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ | types = ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ | ancestor = | descendant = | culture = [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ]] | era = }} '''ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ''', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ '''ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ''' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ]] ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name="Daricha">{{cite web | url=http://www.daricha.org/genre.aspx?ID=20&Name=Puppetry | title=Daricha | publisher=Daricha | date=2015 | accessdate=March 24, 2015}}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]], [[ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ]], [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]], [[ᱵᱤᱦᱟᱨ]] ᱟᱨ [[ᱟᱥᱟᱢ]] ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Telegraph India">{{cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1110107/jsp/jharkhand/story_13400270.jsp | archive-url=https://web.archive.org/web/20110506151043/http://www.telegraphindia.com/1110107/jsp/jharkhand/story_13400270.jsp | url-status=dead | archive-date=May 6, 2011 | title=Telegraph India | publisher=Telegraph India | date=7 January 2011 | accessdate=March 24, 2015}}</ref><ref name="Indian Puppets">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=iy6_TtXCZjMC&q=chadar+badar+puppetry&pg=PA28 | title=Indian Puppets | publisher=Abhinav Publications | author=Sampa Ghosh, Utpal Kumar Banerjee | year=2006 | pages=494 | isbn=9788170174356}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ ᱟᱫᱚᱜ ᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱥᱩᱥᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱨᱚᱵᱤ ᱫᱤᱵᱮᱫᱤ ᱟᱨ ᱥᱩᱠᱚᱱ ᱢᱟᱹᱨᱰᱤ<ref name="Telegraph India" /> ᱟᱨ ᱫᱟᱢᱚᱱ ᱢᱩᱨᱢᱩ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Daman Murmu">{{cite web | url=http://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/a-dying-art-form-that-tells-the-santhal-story/article7017248.ece | title=Daman Murmu | publisher=The Hindu | date=21 March 2015 | accessdate=March 24, 2015}}</ref> ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ [[ᱠᱟᱸᱠᱩᱲᱜᱟᱹᱪᱷᱤ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="National Puppet Museum">{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/national-puppet-museum-to-come-up-in-kolkata/article5606810.ece | title=National Puppet Museum | publisher=The Hindu | date=23 January 2014 | accessdate=March 24, 2015}}</ref> ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱠᱥᱟ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱟᱠᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱛᱮᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱥᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱷᱤᱡ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱫᱟ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱡ ᱫᱚ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱨᱩ~ᱚᱨᱚᱝ ᱥᱟᱯᱟᱵ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾<ref name="Daman Murmu" /> ᱨᱚᱝ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱙ ᱤᱸᱪ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱞᱟᱲᱟᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱡ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱛᱮ ᱛᱚᱞ ᱠᱟᱛᱮᱭ ᱞᱟᱲᱟᱣᱟ ᱾<ref name="Indian Puppets" /><ref name="Claygun">{{cite web | url=http://claygun.blogspot.ae/2011/02/chadar-badar-puppets-and-its-revival-by.html#!/2011/02/chadar-badar-puppets-and-its-revival-by.html | title=Claygun | publisher=Claygun Blog | date=2015 | accessdate=March 24, 2015}}</ref> == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == {{Div col|colwidth=30em}} * [[ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ|ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ]] * [[ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ)|ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]], ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ * [[ᱛᱷᱳᱞᱯᱟᱵᱟᱠᱩᱛᱷᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱷᱳᱞᱩ ᱵᱳᱢᱢᱟᱞᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱳᱜᱟᱞᱩ ᱜᱳᱢᱵᱮᱭᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱣᱟᱭᱟᱝ]], ᱤᱱᱰᱚᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ {{div col end}} {{portal|India|Arts}} == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{reflist|colwidth=30em}} == ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮ == * {{cite book | title=Indian Puppets | publisher=Abhinav Publications | author=Sampa Ghosh, Utpal Kumar Banerjee | year=2006 | pages=494 | isbn=9788170174356}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱟᱨᱴ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ftsix9uyni68gstp2e63wb45woofkds ᱪᱷᱟᱸᱪ:Infobox performing art 10 35439 190271 2026-04-11T11:31:49Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "{{ infobox | abovestyle = background:antiquewhite; color:inherit; | above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = ᱢᱟᱫᱷᱭᱚᱢ | data1 = {{{medium|}}} | label2 = ᱞᱮᱠᱟᱱ | data2 = {{{types|}}} | label3..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190271 wikitext text/x-wiki {{ infobox | abovestyle = background:antiquewhite; color:inherit; | above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}}} | caption = {{{caption|}}} | label1 = ᱢᱟᱫᱷᱭᱚᱢ | data1 = {{{medium|}}} | label2 = ᱞᱮᱠᱟᱱ | data2 = {{{types|}}} | label3 = ᱥᱮᱫᱟᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱤ | data3 = {{{ancestor|}}} | label4 = ᱛᱟᱭᱚᱢᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱤ | data4 = {{{descendant|}}} | label5 = ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ | data5 = {{{culture|}}} | label6 = ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱩᱜᱽ | data6 = {{{era|}}} }}<noinclude> </noinclude> 1hm04uoiwi8dgzc9g3tdrh97xcojpwu ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ 14 35440 190272 2026-04-11T11:32:31Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "[[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]" ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190272 wikitext text/x-wiki [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] 2j9hr22wycinko84sphoxwofm1vetvp ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ 0 35441 190273 2026-04-11T11:36:53Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "'''ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ''' (ଗୋପଲୀଳା) ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ '''ᱠᱨᱤᱥᱱᱚᱞᱤᱞᱟ''' ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱜᱞᱚᱵᱽ - ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="BrandonBanham1997">{{cite book|author1=James R. Brandon|author2=Mar..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190273 wikitext text/x-wiki '''ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ''' (ଗୋପଲୀଳା) ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ '''ᱠᱨᱤᱥᱱᱚᱞᱤᱞᱟ''' ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱜᱞᱚᱵᱽ - ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="BrandonBanham1997">{{cite book|author1=James R. Brandon|author2=Martin Banham|title=The Cambridge Guide to Asian Theatre|url=https://books.google.com/books?id=ttnH5W9qoBAC&pg=PA89|date=28 January 1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-58822-5|pages=101–}}</ref> ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, [[ᱠᱚᱴᱚᱠ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱚᱴᱚᱠ]], ᱯᱩᱨᱤ, [[ᱠᱮᱱᱫᱽᱨᱟᱯᱚᱲᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱮᱱᱫᱽᱨᱟᱯᱚᱲᱟ]], ᱜᱚᱧᱡᱟᱢ ᱟᱨ [[ᱰᱷᱮᱝᱠᱟᱱᱟᱲ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱰᱷᱮᱝᱠᱟᱱᱟᱲ]] ᱾ ''ᱜᱳᱯᱟ'' ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ "ᱜᱩᱯᱤ ᱠᱚᱲᱟ" ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ]] ᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ''ᱞᱤᱞᱟ'' ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ "ᱮᱱᱮᱡ" ᱾<ref name="Gopalila">{{cite web| title=Gopalila| website=india9| url=https://www.india9.com/i9show/Gopalila-51324.htm| access-date=2021-04-28| archive-date=2021-04-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20210428155025/https://www.india9.com/i9show/Gopalila-51324.htm| url-status=dead}}</ref> ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱜᱳᱯᱟᱞ (ᱡᱟᱹᱛ)|ᱜᱳᱯᱟᱞ]] ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱜᱩᱯᱤ ᱡᱟᱹᱛ ᱨᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref name="GhoshBanerjee2006">{{cite book|author1=Sampa Ghosh|author2=Utpal Kumar Banerjee|title=Indian Puppets|url=https://books.google.com/books?id=KTfvjSgxFj8C&pg=PA60-IA43|year=2006|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-435-6|pages=60–}}</ref> ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ [[ᱡᱚᱱᱢᱟᱥᱴᱚᱢᱤ]] ᱟᱨ [[ᱜᱳᱵᱚᱨᱫᱷᱚᱱ ᱯᱩᱡᱟ]] ᱨᱮ, ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱚᱪᱚ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱴ ᱟᱨ ᱠᱟᱜᱚᱡᱽ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱫᱚ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ ᱠᱚ ᱯᱮᱨᱮᱡ ᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱥᱠᱟᱨᱴ ᱛᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱫᱚ, ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱨᱮ ᱡᱚᱴᱮᱫᱚᱜᱼᱟ; ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱠᱚᱧᱮ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱫᱚ, ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref name="Gopalila Kundhei">{{cite web | title=World Encyclopedia of Puppetry Arts | website=Gopalila Kundhei | url=https://wepa.unima.org/en/gopalila-kundhei/ | access-date=2021-04-28}}</ref> ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱫᱟᱬᱟᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱥᱟᱶ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱷᱟᱧᱪᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱵᱟᱠᱥᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱴᱮᱡᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱮᱱᱮᱡ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮ ᱞᱟᱲᱟᱣ ᱡᱚᱠᱷᱮᱡ ᱟᱡ ᱮ ᱩᱠᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟ ᱥᱮᱬᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱫᱚᱞ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱜᱮᱭ ᱫᱩᱲᱩᱵᱟ, ᱯᱟᱠᱷᱟᱣᱟᱡᱽ ᱟᱨ ᱰᱷᱚᱞ ᱮ ᱨᱩᱭᱟ, ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱨᱢᱳᱱᱤᱭᱚᱢ ᱨᱩᱨᱩᱭᱤᱡ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢᱟ, ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ [[ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ]] ᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱟᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱮ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱠᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Gopaleela Kandhei">{{cite web | title=Rich Puppetry tradition in india-types and key aspects | website=auchitya | url=https://www.auchitya.com/indian-puppetry-a-rich-ancient-art-that-is-slowly-fading/#Gopalila_Kundheinbsp| access-date=2021-04-28}}</ref> == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == * [[ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ)|ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]], ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ * [[ᱛᱷᱳᱞᱯᱟᱵᱟᱠᱩᱛᱷᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱷᱳᱞᱩ ᱵᱳᱢᱢᱟᱞᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱳᱜᱟᱞᱩ ᱜᱳᱢᱵᱮᱭᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱣᱟᱭᱟᱝ]], ᱤᱱᱰᱚᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{reflist}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱤᱱᱴᱮᱱᱡᱤᱵᱚᱞ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱦᱮᱨᱤᱴᱮᱡᱽ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱦᱮᱨᱤᱴᱮᱡᱽ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱮᱱᱮᱡ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱠᱚ]] kooo6y4fju41xeuyo5eqv4x5wsj4k0w ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ) 0 35442 190274 2026-04-11T11:40:26Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "[[File:India Mandawa marionetas 01 ni.JPG|thumb|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]], [[ᱢᱟᱱᱰᱟᱣᱟ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ]] '''ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱤᱧ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190274 wikitext text/x-wiki [[File:India Mandawa marionetas 01 ni.JPG|thumb|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]], [[ᱢᱟᱱᱰᱟᱣᱟ]] ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ]] '''ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱨᱩᱯ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=br>[[#Br|Brandon, p. 93]]</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱟᱱ ᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱛᱮ ᱞᱟᱲᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ <ref>"Indian Puppetry" https://www.auchitya.com/indian-puppetry-a-rich-ancient-art-that-is-slowly-fading/</ref> ''ᱯᱩᱛᱞᱤ'' ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱩᱸᱰᱷᱟᱹᱭ ᱾ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱚᱱᱠᱟᱱ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱯᱩᱨᱤ ᱠᱟᱴ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱱᱨᱮᱦᱚᱸ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱟᱴ, ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ ᱟᱨ ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ ᱛᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱟᱫᱚᱢ ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱮ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱢᱟᱨᱮ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref name=gh>[[#Gh|Ghosh, p. 75]]</ref> ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ, ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱚᱠᱛᱚ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱜᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱨᱚᱰ-ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱟᱱᱟ, ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱜᱮ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱟᱠᱟᱫ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱹᱜᱩᱭᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱᱤ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]] ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱡᱟᱭᱡᱩᱜᱽ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱦᱟᱸᱱ ᱟᱹᱛᱩ ᱯᱟᱛᱟ, ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ, ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱡᱟᱣᱨᱟ ᱜᱮ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱵᱟᱝ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱮ ᱑᱕᱐᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ, ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱵᱷᱟᱴ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱜᱮ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱱᱤᱱᱟᱹᱜ ᱫᱤᱱ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱᱤ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱦᱚᱨᱟᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱱᱟᱜᱳᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>''Rajasthan'', by Anymique Choy, Tarangi Singh, p. 35.</ref> ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱤᱞᱯᱚ ᱨᱤᱱ ᱥᱚᱦᱚᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱠᱟᱴ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱵᱚᱞ ᱜᱮᱫ, ᱛᱮᱧ, ᱪᱩᱠᱟᱹᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ, ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱜᱚᱦᱬᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱠᱚ ᱮᱢᱟᱫ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱯᱟᱨᱚᱢᱮᱱ ᱕᱐᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱫᱚ ᱨᱟᱡᱟ ᱟᱨ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱚᱦᱚᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱥᱟᱢᱴᱟᱣ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱚᱱᱟ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱨᱤᱱ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱵᱷᱟᱴ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱫᱟᱹᱵᱤᱭᱟ ᱡᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱨᱤᱱ ᱦᱟᱯᱲᱟᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ, ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://kathputli.com/history.html|title=History of Kathputli|access-date=12 August 2010|archive-date=18 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230418064126/http://kathputli.com/history.html|url-status=dead}}</ref> ᱛᱮᱦᱮᱧ ''ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ'' ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ [[ᱜᱷᱩᱢᱚᱨ]] ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱖᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ [[ᱵᱤᱡᱚᱭᱫᱟᱱ ᱫᱮᱛᱷᱟ]] ᱟᱨ [[ᱠᱳᱢᱚᱞ ᱠᱳᱴᱷᱟᱨᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱡᱳᱫᱷᱯᱩᱨ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ''ᱨᱩᱯᱟᱭᱚᱱ ᱥᱚᱝᱥᱛᱷᱟᱱ'' ᱟᱨ ᱑᱙᱕᱒ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ [[ᱫᱮᱵᱤᱞᱟᱞ ᱥᱟᱢᱚᱨ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱞᱳᱠ ᱠᱚᱞᱟ ᱢᱚᱱᱰᱚᱞ]], [[ᱩᱫᱚᱭᱯᱩᱨ]], ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮᱠᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱟᱭᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/12/01/stories/2007120158690700.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071204061919/http://www.hindu.com/2007/12/01/stories/2007120158690700.htm|url-status=dead|archive-date=4 December 2007|work=[[The Hindu]]|title=Folk artistes from Rajasthan are mesmerising Italian audience|date=1 Dec 2007}}</ref> ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱥᱟᱫᱤᱯᱩᱨ ᱰᱤᱯᱳ]] ᱨᱮ ''[[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱠᱳᱞᱳᱱᱤ]]'' ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ, ᱡᱟᱹᱫᱩᱜᱚᱨ, ᱮᱠᱨᱳᱵᱮᱴ, ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱨᱩ~ᱚᱨᱚᱝ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱫᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱟᱥᱟ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/world/magic-slum-may-vanish-in-puff-of-development-smoke-20100326-r33a.html|title=Magic slum may vanish in puff of development smoke|date=27 March 2010|work=The Sydney Morning Herald}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.expressindia.com/latest-news/show-begins-at-kathputli-colony/423940/ |title=Show begins at Kathputli Colony |date=16 Feb 2009 |work=Indian Express |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121009231214/http://www.expressindia.com/latest-news/show-begins-at-kathputli-colony/423940/ |archivedate=9 October 2012 }}</ref><ref name="ti">{{cite news|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1816792,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626091421/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1816792,00.html|url-status=dead|archive-date=26 June 2008|title=Postcard from Kathputli: Magic Abounds in a Delhi Slum|date=20 Jun 2008|publisher=[[TIME]] magazine | first=Heidi J. | last=Shrager}}</ref> == ᱧᱮᱞ ᱵᱟᱲᱟ == ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱩᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱜᱩᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱩᱰᱩᱠᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱨᱟᱜ ᱟᱲᱟᱝ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[ᱢᱟᱫ]] [[ᱨᱤᱰ (ᱥᱟᱯᱟᱵ)|ᱨᱤᱰ]] ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱨᱚᱲᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱᱤ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ [[ᱵᱷᱟᱴ ᱜᱟᱶᱛᱟ]] ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱫ ᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱜᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == * [[ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]], ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ * [[ᱛᱷᱳᱞᱯᱟᱵᱟᱠᱩᱛᱷᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱷᱳᱞᱩ ᱵᱳᱢᱢᱟᱞᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱳᱜᱟᱞᱩ ᱜᱳᱢᱵᱮᱭᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱣᱟᱭᱟᱝ]], ᱤᱱᱰᱚᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{reflist}} * {{cite book|last=Brandon|first=James R. |author2=Martin Banham |title=The Cambridge guide to Asian theatre|url=https://books.google.com/books?id=ttnH5W9qoBAC&dq=kathputli&pg=PA93|year=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-58822-7|ref=Br}} * {{cite book|last= Ghosh|first=Sampa|author2=Utpal Kumar Banerjee|title=Indian puppets|url=https://books.google.com/books?id=iy6_TtXCZjMC&dq=kathputli&pg=RA4-PA473|year=2006|publisher=Abhinav Publications|isbn=81-7017-435-X|ref=Gh}} * [https://web.archive.org/web/20070807055310/http://anandfoundation.com/directory_list.asp?Cat1ID=26&Cat2ID=59 Noted Kathputli artists] == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ == * [https://www.flickr.com/groups/puppetsofrajasthan/pool/with/415449953/ Images of Puppets in Rajasthan] *[https://www.sergebouvet.com/kathputli-colony A photo documentary of residents of Kathputli Colony, a colony of street performers and puppets masters in Shadipur ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180127051432/http://www.sergebouvet.com/kathputli-colony |date=27 January 2018 }} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] e1h76m16g3f1uekelpifduhlzq8v228 ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ 0 35443 190275 2026-04-11T11:45:12Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "{{Infobox performing art |name=ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ |image=File:Nokuvidyapavakali.jpg |alt= |caption= ᱨᱚᱧᱡᱤᱱᱤ, [[ᱢᱩᱡᱷᱤᱠᱠᱚᱞ ᱯᱚᱝᱠᱚᱡᱟᱠᱥᱤ]] ᱭᱤᱡ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱠᱩᱲᱤ, ᱠᱟᱥᱚᱨᱜᱳᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱦᱟᱱᱜᱟᱰ ᱨᱮ UTSAVAM2017 ᱥᱴᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190275 wikitext text/x-wiki {{Infobox performing art |name=ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ |image=File:Nokuvidyapavakali.jpg |alt= |caption= ᱨᱚᱧᱡᱤᱱᱤ, [[ᱢᱩᱡᱷᱤᱠᱠᱚᱞ ᱯᱚᱝᱠᱚᱡᱟᱠᱥᱤ]] ᱭᱤᱡ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱠᱩᱲᱤ, ᱠᱟᱥᱚᱨᱜᱳᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱦᱟᱱᱜᱟᱰ ᱨᱮ UTSAVAM2017 ᱥᱴᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱮᱫᱟᱭ ᱾ |native_name= ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ (ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱚᱢ) |etymology= |genre= [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] |signature= |instruments=[[ᱜᱚᱧᱡᱤᱨᱟ]], [[ᱠᱟᱭᱢᱟᱬᱤ]] |inventor= |year= |origin= [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ }} {{Performing arts}} '''ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ''' ᱥᱮ ᱠᱷᱟᱹᱞᱤ '''ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱩ ᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱞᱩᱴᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱨ ᱯᱷᱩᱴ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱱᱟᱱᱦᱟ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱲᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱞᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱨᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ ᱟᱨ ᱢᱟᱦᱟᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ == ᱧᱮᱞ ᱵᱟᱲᱟ == ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱩ ᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱞᱩᱴᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱱᱦᱟ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱲᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱞᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱨᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Vanitha">{{Cite web |title=‘11 വയസ്സ് മുതൽ നോക്കുവിദ്യ പാവകളി പഠിച്ചുതുടങ്ങി; മച്ചിങ്ങ വീണ് മുഖത്ത് ചതവും ഈർക്കിലി കുത്തിക്കയറലും അന്ന് പതിവാണ്’; പത്മശ്രീയേക്കാൾ തിളക്കത്തോടെ പങ്കജാക്ഷിയമ്മ! {{!}} Padmasree award winner |url=https://www.vanitha.in/specials/womens-day-2020/padmasree-nokkuvidhya-pavakali-pankajakshiyamma-story.html |access-date=2023-04-10 |language=ml |website=vanitha.in |publisher=[[Vanitha]] |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410054046/https://www.vanitha.in/specials/womens-day-2020/padmasree-nokkuvidhya-pavakali-pankajakshiyamma-story.html |url-status=live }}</ref> ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱤᱱ ᱵᱷᱮᱞᱟᱯᱟᱱᱤᱠᱠᱚᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Mathrubhumi">{{Cite web |date=2021-04-10 |title=അന്യം നിന്ന നോക്കുവിദ്യ പാവകളിയുമായി ഒരു മുത്തശ്ശിയും കൊച്ചുമകളും, അവരെ ലോകത്തിന് മുന്നിലെത്തിച്ച് മറ്റൊരു പെൺകുട്ടി |url=https://www.mathrubhumi.com/lifestyle/features/nokkuvidya-pavakali-preserve-grandmother-and-niece-the-life-of-padma-padma-shri-moozhikkal-pankajakshi-1.5583233 |access-date=2023-04-10 |website=[[Mathrubhumi]] |language=ml |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410054046/https://www.mathrubhumi.com/lifestyle/features/nokkuvidya-pavakali-preserve-grandmother-and-niece-the-life-of-padma-padma-shri-moozhikkal-pankajakshi-1.5583233 |url-status=live }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱳᱱᱟᱢᱛᱷᱩᱞᱞᱟᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱳᱱᱟᱢ]] ᱫᱤᱱ ᱨᱮᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="Mathrubhumi"/> ᱢᱤᱫ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ [[ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱨᱟᱢ]] ᱟᱨ [[ᱨᱟᱵᱚᱬ]] ᱟᱜ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱟᱨ ᱥᱤᱛᱟ ᱦᱟᱜ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱾<ref name="Vanitha"/> [[ᱢᱟᱦᱟᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref name="Mathrubhumi"/> == ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ == ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱨᱮ, ᱥᱤᱵᱽ ᱟᱨ ᱯᱟᱨᱵᱚᱛᱤ ᱫᱚ ᱠᱩᱨᱚᱵᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱩᱨᱚᱛᱷᱤ (ᱵᱷᱮᱞᱟᱱ ᱟᱨ ᱵᱷᱮᱞᱟᱛᱷᱤ) ᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱠᱤᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱤᱵᱽ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱟᱨᱵᱚᱛᱤ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱚᱪᱚᱭᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱹᱨᱤᱭ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/><ref name=":0">{{Cite web |title=Meet KS Renjini: The 22-year-old Keralite striving to popularise rare 'nokkuvidya pavakali' art |url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2022/jan/23/meet-ks-renjini-the-22-year-old-keralite-striving-to-popularise-rare-nokkuvidya-pavakaliart-2410225.html |access-date=2023-04-10 |website=[[The New Indian Express]] |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410070955/https://www.newindianexpress.com/good-news/2022/jan/23/meet-ks-renjini-the-22-year-old-keralite-striving-to-popularise-rare-nokkuvidya-pavakaliart-2410225.html |url-status=live }}</ref> ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱤᱵᱽ ᱜᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱵᱤᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱡᱷᱤᱞᱟᱢᱯᱟᱞᱟ ᱫᱟᱨᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱴ ᱛᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱢᱩᱠ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟᱭ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/><ref name=":0" /> ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱵᱷᱮᱞᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱨᱤᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱛᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ]] ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱟ ᱠᱚ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱠᱚᱢ ᱮᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="Madhyamam">{{Cite web |last=C. H |first=VVija |date=2022-04-17 |title=രഞ്ജിനിയും നോക്കുവിദ്യ പാവകളിയും |url=https://www.madhyamam.com/lifestyle/woman/renjini-the-nokkuvidya-string-puppeteer-982006 |access-date=2023-04-10 |website=www.madhyamam.com |publisher=[[Madhyamam]] |language=ml |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410054047/https://www.madhyamam.com/lifestyle/woman/renjini-the-nokkuvidya-string-puppeteer-982006 |url-status=live }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱳᱱᱟᱢ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Madhyamam"/> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱫᱚ, ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱫ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Madhyamam"/> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ, [[ᱢᱩᱡᱷᱤᱠᱠᱚᱞ ᱯᱚᱝᱠᱚᱡᱟᱠᱥᱤ]] ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱮᱫ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱮᱭ ᱟᱹᱜᱩ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Anand |first=Shilpa Nair |date=2021-04-28 |title=Nokkuvidya Pavakali’s lone practitioner |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/a-documentary-film-that-puts-the-spotlight-on-a-form-of-puppet-theatre-in-kerala-that-has-only-one-practitioner-left/article34428756.ece |access-date=2023-04-10 |issn=0971-751X |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410054046/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/a-documentary-film-that-puts-the-spotlight-on-a-form-of-puppet-theatre-in-kerala-that-has-only-one-practitioner-left/article34428756.ece |url-status=live }}</ref> ᱢᱩᱡᱷᱤᱠᱠᱚᱞ ᱯᱚᱝᱠᱚᱡᱟᱠᱥᱤ ᱭᱤᱡ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱠᱩᱲᱤ ᱨᱚᱧᱡᱤᱱᱤ ᱦᱚᱸ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref name="Madhyamam"/> == ᱵᱮᱱᱟᱣ == ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱮᱡᱷᱤᱞᱟᱢᱯᱟᱞᱟ ([[Alstonia scholaris|ᱟᱞᱥᱴᱳᱱᱤᱭᱟ ᱥᱠᱳᱞᱟᱨᱤᱥ]]) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱴ ᱜᱮᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱵᱟᱨ ᱯᱷᱩᱴ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱟᱢᱩᱠ ([[Areca catechu|ᱟᱨᱮᱠᱟ ᱠᱮᱴᱮᱪᱩ]]) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱴ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱨᱚᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱭᱞᱟᱹ, ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱥᱟ ᱟᱨ ᱡᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱥᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱨᱚᱝ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> == ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ == ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱴᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱜᱟᱥ ᱯᱟᱹᱴᱤ ᱨᱮ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[ᱱᱤᱞᱟᱵᱷᱤᱞᱟᱠᱠᱩ]] ᱡᱩᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨ [[ᱜᱚᱬᱮᱥ]], [[ᱥᱚᱨᱚᱥᱣᱚᱛᱤ]] ᱟᱨ [[ᱞᱚᱠᱷᱢᱤ]] ᱭᱟᱜ ᱛᱷᱩᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱮᱦᱚᱸᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱢᱩ ᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱞᱩᱴᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱨ ᱯᱷᱩᱴ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱠᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱮᱭᱟ ᱵᱟᱹᱛᱤ ([[ᱥᱤᱵᱽ]] ᱟᱜ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ) ᱠᱚ ᱡᱩᱞᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱱᱮᱦᱚᱸᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱨ ᱯᱷᱩᱴ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱨᱮ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱩ ᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱞᱩᱴᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱵ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱤ ᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱭ ᱵᱟᱹᱭ ᱛᱮ ᱞᱟᱲᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vanitha"/> ᱵᱮᱠᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱥᱟᱯᱟᱵ ᱠᱚᱫᱚ ᱜᱚᱧᱪᱤᱨᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱭᱢᱟᱬᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Madhyamam"/> == ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ == ᱨᱮᱥᱢᱤ ᱨᱟᱫᱷᱟᱠᱨᱤᱥᱱᱚᱱ ᱟᱜ ᱰᱚᱠᱭᱩᱢᱮᱱᱴᱟᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ''ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ, ᱫᱟ ᱞᱟᱭᱤᱯᱷ ᱚᱯᱷ ᱮ ᱞᱳᱱ ᱥᱴᱨᱤᱝ ᱯᱚᱯᱮᱴᱤᱭᱚᱨ (Nokkuvidya, The life of a lone string puppeteer)'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱰᱚᱠᱭᱩᱢᱮᱱᱴᱟᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱚᱨᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱤᱱ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱝᱠᱚᱡᱟᱠᱥᱤ ᱟᱨ ᱨᱚᱧᱡᱤᱱᱤ ᱤᱫᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2021-12-17 |title=This Malayalam documentary is about a little-known puppetry form performed by women |url=https://www.thenewsminute.com/article/malayalam-documentary-about-little-known-puppetry-form-performed-women-158851 |access-date=2023-04-10 |website=The News Minute |language=en |archive-date=2023-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410071741/https://www.thenewsminute.com/article/malayalam-documentary-about-little-known-puppetry-form-performed-women-158851 |url-status=live }}</ref> == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == * [[ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ)|ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]], ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ * [[ᱛᱷᱳᱞᱯᱟᱵᱟᱠᱩᱛᱷᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱷᱳᱞᱩ ᱵᱳᱢᱢᱟᱞᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱳᱜᱟᱞᱩ ᱜᱳᱢᱵᱮᱭᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱣᱟᱭᱟᱝ]], ᱤᱱᱰᱚᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{reflist}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱛᱷᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] pimsuk1s50wxohgx7q04v9go3j45j75 ᱪᱷᱟᱸᱪ:Performing arts 10 35444 190276 2026-04-11T11:47:05Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "{{Sidebar | name = Performing arts | image = [[File:Noun-theatre-2089429.svg|class=skin-invert|90px]] | basestyle = background:antiquewhite; | pretitle = [[:ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ|ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | titlestyle = display:block;margin-bottom:0.4em; | title = [[ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ]] | contentclass = hlist | content1 = * ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190276 wikitext text/x-wiki {{Sidebar | name = Performing arts | image = [[File:Noun-theatre-2089429.svg|class=skin-invert|90px]] | basestyle = background:antiquewhite; | pretitle = [[:ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ|ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | titlestyle = display:block;margin-bottom:0.4em; | title = [[ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ]] | contentclass = hlist | content1 = * [[ᱮᱠᱨᱳᱵᱮᱴᱤᱠᱥ]] * [[ᱵᱮᱞᱮᱴ]] * [[ᱥᱟᱨᱠᱚᱥ ᱦᱩᱱᱟᱹᱨ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ|ᱥᱟᱨᱠᱚᱥ ᱦᱩᱱᱟᱹᱨ]] * [[ᱠᱞᱟᱣᱩᱱ]] * [[ᱮᱱᱮᱡ]] * [[ᱡᱤᱢᱱᱟᱥᱴᱤᱠᱥ]] * [[ᱡᱟᱹᱫᱩ (ᱤᱞᱩᱡᱚᱱ)|ᱡᱟᱹᱫᱩ]] * [[ᱢᱟᱭᱤᱢ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ|ᱢᱟᱭᱤᱢ]] * [[ᱥᱮᱨᱮᱧ]] * [[ᱳᱯᱮᱨᱟ]] * [[ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱨᱮᱥᱞᱤᱝ]] * [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] * [[ᱫᱤᱥᱣᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ|ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ]] * [[ᱥᱴᱮᱱᱰ-ᱟᱯ ᱠᱚᱢᱮᱰᱤ]] * [[ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ]] * [[ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ]] * [[ᱵᱷᱮᱱᱴᱨᱤᱞᱳᱠᱩᱭᱤᱡᱚᱢ]] }} bjif45a5a4n5euxeji6iwtmvon8ggjt ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ 0 35445 190277 2026-04-11T11:50:54Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "[[File:Rabana Chhaya, Odisha (Ravana Chhaya) 01.jpg|thumb|386x386px|ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱥᱤᱛᱟ ᱤᱫᱤᱭᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩᱭᱮᱫᱟ]] '''ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190277 wikitext text/x-wiki [[File:Rabana Chhaya, Odisha (Ravana Chhaya) 01.jpg|thumb|386x386px|ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱥᱤᱛᱟ ᱤᱫᱤᱭᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩᱭᱮᱫᱟ]] '''ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ''' ᱫᱚ [[ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ [[ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ''ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ'' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ '[[ᱨᱟᱵᱚᱬ]] ᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ' ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ]] ᱢᱟᱦᱟᱠᱟᱵᱽᱭᱚ [[ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱨᱟᱡᱟ ᱦᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱳᱰᱤᱭᱟ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ|ᱳᱰᱤᱭᱟ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ]] '''ᱵᱤᱥᱣᱚᱱᱟᱛᱷ ᱠᱷᱩᱱᱴᱤᱭᱟ''' ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱤᱪᱤᱛᱨᱚ ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="books.google_b">{{cite book|last=Williams|first=Joanna Gottfried|title=The Two-headed Deer: Illustrations of the Rāmāyaṇa in Orissa|year=1996|publisher=University of California Press|location=Berkeley|pages=39–40|url=https://books.google.com/books?id=22wCxbKAdmkC&pg=PA39|isbn=9780520080652}}</ref><ref name="sangeetnatak">{{cite web|title=Ravana Chhaya|url=http://sangeetnatak.gov.in/publication/ravan%20chhaya.htm|publisher=Sangeet Natak Akademi|accessdate=16 January 2014}}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱵᱷᱤᱞᱮᱱ ᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱸ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱨᱟᱢ ᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ [[ᱵᱤᱥᱱᱩ]] ᱤᱡ ᱚᱵᱚᱛᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱩᱢᱩᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱜᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name="books.google">{{cite book|last=Law|first=Jonathan|title=The Methuen Drama Dictionary of the Theatre|year=2011|publisher=Bloomsbury Methuen|location=London|page=415|url=https://books.google.com/books?id=Tb-OAQAAQBAJ&pg=PA415|isbn=9781408131480}}</ref> == ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ == [[File:Sita, wife of Rama, Ravana Chhaya, Orissa, India - Museu do Oriente - Lisbon, Portugal - DSC06719.JPG|thumb|right|ᱥᱤᱛᱟ, ᱨᱟᱢ ᱤᱡ ᱵᱟᱦᱩ, ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ]]ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ [[ᱯᱩᱛᱩᱞ]] ᱠᱚᱫᱚ [[ᱡᱤᱞ ᱦᱟᱨᱛᱟ]] ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱖ ᱤᱸᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱒ ᱯᱷᱩᱴ ᱩᱥᱩᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱫ]] ᱨᱮᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮ ᱗᱐᱐ ᱜᱟᱱ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱢᱩᱰ ᱩᱫᱩᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱵᱮᱜᱚᱨ, ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱮᱠᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱟᱨ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱵᱟᱹᱨᱤᱠ ᱟᱨ ᱟᱡᱤᱡ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱟᱜ ᱪᱩᱨᱤᱛ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱟ ᱾<ref name="sangeetnatak" /> ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ ᱨᱚᱝ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱦᱚᱨᱚᱜ ᱵᱟᱸᱫᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱮ ᱮᱢᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱲᱟᱜ ᱢᱟᱫ ᱴᱷᱮᱸᱜᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮ ᱞᱟᱲᱟᱣᱟ ᱾ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱯᱚᱨᱫᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱥᱟᱵ ᱠᱟᱛᱮ ᱩᱢᱩᱞ ᱠᱚ ᱥᱮᱬᱟᱭᱟ ᱾<ref name="books.google_a">{{cite book|last=Ghosh|first=Sampa|title=Indian Puppets|year=2006|publisher=Abhinav Publications|location=New Delhi|pages=72–72|url=https://books.google.com/books?id=iy6_TtXCZjMC&pg=PA473|isbn=9788170174356}}</ref><ref name="angul">{{cite web|title=RAVAN CHHAYA|url=http://angul.nic.in/ravanchhaya.htm|accessdate=16 January 2014}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ, ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱛᱷᱩᱢ ᱠᱚ ᱮᱢᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱢᱟᱨᱮᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱩᱱᱡᱚᱠᱷᱮᱡ ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱨᱟᱯᱟᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱚᱨᱚᱡ ᱫᱚ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱵᱚᱦᱮᱞᱟ ᱾<ref name="books.google" /> ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱜᱩᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱨᱟᱢ ᱟᱜ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱰᱨᱟᱢᱟᱴᱤᱠ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮ ᱮᱢᱟ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱫᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱩᱢᱩᱞ ᱮ ᱧᱩᱨᱟ ᱾<ref>{{cite book|last=Kapoorv|first=Subodh|title=Indian Encyclopaedia, Volume 1|year=2002|publisher=Cosmo Publications|location=Delhi|page=5860|url=https://books.google.com/books?id=SDh2WjvLo7gC&pg=PA5860|isbn=9788177552577}}</ref> == ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱚ == ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱫᱚ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱵᱟᱹᱛᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱥᱟᱞ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱸᱰ ᱯᱚᱨᱫᱟ ᱨᱮ ᱧᱩᱨᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱱᱟᱹᱲᱠᱚᱲ]] ᱯᱚᱥᱟᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱵᱚᱸᱜᱟ]] [[ᱨᱟᱢ]] ᱟᱨ [[ᱜᱚᱬᱮᱥ]] ᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱞᱟᱹᱭᱤᱡ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱜᱟᱭᱚᱠ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱭᱟ, ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱥᱟᱶ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ''ᱵᱷᱟᱴᱚ'' ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱨᱩ~ᱚᱨᱚᱝ ᱥᱟᱯᱟᱵ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ {{Transliteration|or|ᱨᱟᱢᱛᱟᱞᱤ}} ([[ᱠᱟᱥᱴᱟᱱᱮᱴᱥ]]), {{Transliteration|or|ᱠᱟᱵᱩᱡᱤ}} ([[ᱠᱚᱨᱛᱟᱞ]]) ᱟᱨ {{Transliteration|or|[[ᱠᱷᱚᱧᱡᱚᱬᱤ]]}}, ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱟᱯᱷᱞᱤ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="books.google_a" /><ref name="angul" /> ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮ ᱨᱚᱯᱚᱲ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱡᱤᱣᱤᱫ, ᱛᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱩ~ᱚᱨᱚᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱛᱨᱤᱭᱚ [[ᱳᱰᱤᱥᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱤᱸᱥ ᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite book|last=Stanton|first=Sarah|title=The Cambridge Paperback Guide to Theatre|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=305|url=https://books.google.com/books?id=Ubr35UeE-UQC&pg=PA305|isbn=9780521446549}}</ref> ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ, ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱠᱟᱛᱮ ᱰᱨᱟᱢᱟᱴᱤᱠ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱜᱼᱟ ᱾<ref name="angul" /><ref>{{cite book|last=Brandon|first=James R.|title=The Cambridge Guide to Asian Theatre|year=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|page=107|url=https://books.google.com/books?id=ttnH5W9qoBAC&pg=PA107|isbn=9780521588225}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱯᱛᱟ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱭᱟᱭ ''ᱠᱟᱱᱰᱚ'' ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱴᱟᱲᱟᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="books.google_b" /> == ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱚ == [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱥᱤᱭᱟ]] ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ [[ᱣᱟᱭᱟᱝ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ|ᱣᱟᱭᱟᱝ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱵᱷᱟᱱᱤᱡᱽ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱚ ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book|last=Varadpande|first=Manohar Laxman|title=History of Indian Theatre, Volume 1|year=1987|publisher=Abhinav Publications|location=New Delhi|page=75|url=https://books.google.com/books?id=SyxOHOCVcVkC&pg=PA74|isbn=9788170172215}}</ref> ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱨᱮᱜᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="newindianexpress">{{cite news|title=From flicker to glow|url=http://www.newindianexpress.com/lifestyle/article473130.ece?service=print|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116181836/http://www.newindianexpress.com/lifestyle/article473130.ece?service=print|url-status=dead|archive-date=January 16, 2014|accessdate=16 January 2014|newspaper=The New Indian Express|date=22 May 2011}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱯ ᱠᱟᱱ ᱛᱮ, [[ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱛᱟᱞᱢᱟ]], [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="newindianexpress" /> == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == {{Commons category}} * [[ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ)|ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]], ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ * [[ᱛᱷᱳᱞᱯᱟᱵᱟᱠᱩᱛᱷᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱷᱳᱞᱩ ᱵᱳᱢᱢᱟᱞᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱳᱜᱟᱞᱩ ᱜᱳᱢᱵᱮᱭᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱣᱟᱭᱟᱝ]], ᱤᱱᱰᱚᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{Reflist}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱢᱟᱭᱚᱬ]] 1v6inz0klclawcvxumjjt1rd8re4002 ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ 0 35446 190278 2026-04-11T11:53:05Z ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ 5347 "[[File:Sakhi Kandhei (String puppets of Odisha) at Raja Dinkar Kelkar Museum, Pune.JPG|thumb|[[ᱯᱩᱱᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱟ ᱫᱤᱱᱠᱚᱨ ᱠᱮᱞᱠᱚᱨ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]] '''ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ''' ('''ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱩᱱᱫᱷᱮᱭ''', '''..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 190278 wikitext text/x-wiki [[File:Sakhi Kandhei (String puppets of Odisha) at Raja Dinkar Kelkar Museum, Pune.JPG|thumb|[[ᱯᱩᱱᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱟ ᱫᱤᱱᱠᱚᱨ ᱠᱮᱞᱠᱚᱨ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ]] '''ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ''' ('''ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱩᱱᱫᱷᱮᱭ''', '''ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱱᱟᱴᱚ''' ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ) ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] ᱠᱟᱱᱟ,<ref>{{cite book|title=Communication and the Traditional Media: Papers and Proceedings of Seminar|url=https://books.google.com/books?id=X0AtAAAAMAAJ|year=1981|publisher=Indian Institute of Mass Communication}}</ref><ref>{{Cite news|last=Mukherjee|first=Anusua|date=2017-11-25|title=Puppetry in Odisha: who is pulling the strings?|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/art/puppetry-in-odisha-who-is-pulling-the-strings/article20781988.ece|access-date=2021-01-13|issn=0971-751X}}</ref> ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱮᱱᱫᱽᱨᱟᱯᱚᱲᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱠᱮᱱᱫᱽᱨᱟᱯᱚᱲᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱟᱹᱛᱩ ᱯᱟᱞᱚᱠᱚᱬᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱨᱤᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱮᱫ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱟᱨ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱫᱟᱬᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱛᱮᱠᱚ ᱛᱚᱞᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱚᱨ ᱟᱨ ᱟᱲᱟᱜ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱲᱟᱣᱟ ᱾ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱚᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱨᱩᱯ ᱛᱮ [[ᱯᱩᱨᱟᱬ]] ᱟᱨ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾<ref>{{cite book|title=Cultural Heritage of Orissa: Justice Sri Harihar Mahapatra Felicitation Volume|url=https://books.google.com/books?id=W2ZuAAAAMAAJ|year=1993|publisher=Institute of Oriental and Orissan Studies}}</ref> ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱫᱚᱞ ᱫᱚ ᱨᱩ~ᱚᱨᱚᱝ ᱠᱚ ᱨᱩᱭᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱲᱟᱝ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱾<ref name=TIE>{{cite news|title=String puppetry – A dying art form|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/string-puppetry-a-dying-art-form/|accessdate=27 February 2014|newspaper=The Indian Express|date=26 February 2014}}</ref><ref name=Hindu>{{cite news|title=A dying art form|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/a-dying-art-form/article5728223.ece|accessdate=27 February 2014|date=26 February 2014}}</ref><ref name=OTV>{{cite news|title=String puppetry – A dying art form|url=http://www.odishatv.in/string-puppetry-a-dying-art-form/|accessdate=27 February 2014|newspaper=OTV|date=25 February 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140303012846/http://www.odishatv.in/string-puppetry-a-dying-art-form/|archivedate=3 March 2014}}</ref><ref name=Jagran>{{cite news|title=String puppetry: A dying art form|url=http://post.jagran.com/string-puppetry-a-dying-art-form-1393323835|archive-url=https://web.archive.org/web/20140401053723/http://post.jagran.com/string-puppetry-a-dying-art-form-1393323835|url-status=dead|archive-date=1 April 2014|accessdate=27 February 2014|newspaper=The Jagran|date=25 February 2014}}</ref> ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ, [[ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱥᱚᱝᱜᱤᱛ ᱱᱟᱴᱚᱠ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ]] ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟᱭ ᱥᱟᱵ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref name=TOI>{{cite news|last=Singha|first=Minati|title=Dying art forms find a stage in city|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/Dying-art-forms-find-a-stage-in-city/articleshow/7789006.cms?referral=PM|accessdate=27 February 2014|newspaper=The Times of India|date=25 March 2011}}</ref> ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱱ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱠᱚ ᱮᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref name=PTI>{{cite news|title=String puppetry – A dying art form|url=http://www.ptinews.com/news/4439135_String-puppetry---A-dying-art-form.html|accessdate=27 February 2014|newspaper=Press Trust of India|date=25 February 2014}}</ref> {{Rquote|2=ᱤᱧ ᱫᱚ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱰᱚᱨ ᱧᱟᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱤᱧ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱤᱧᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱩᱭᱥᱟᱹᱧ ᱧᱟᱢᱟ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸᱧ ᱟᱨᱡᱟᱣᱟ ᱾|3=ᱯᱷᱚᱠᱤᱨ ᱥᱤᱝ, ᱯᱟᱞᱚᱠᱚᱬᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡᱤᱭᱟᱹ}} == ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ == ᱥᱚᱠᱷᱤ ᱠᱟᱱᱫᱷᱮᱭ ᱨᱮ ᱠᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ; ᱵᱚᱦᱚᱜ ᱟᱨ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱛᱤ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱴᱠᱚᱢ ᱨᱮ ᱵᱷᱩᱜᱟᱹᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱠᱟᱹᱴᱩᱵ ᱥᱚᱨᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱾ ᱯᱮᱭᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱨᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱫᱟᱯᱟᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱛᱤ ᱟᱱᱟᱜ ᱞᱩᱜᱽᱲᱤ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ ᱮᱲᱮ ᱠᱟᱹᱴᱩᱵ, ᱛᱤ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱩᱛᱟᱹᱢ ᱛᱚᱞ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱞ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱚᱨᱟ ᱟᱨ ᱠᱚ ᱟᱲᱟᱜᱟ ᱾<ref name="Cuttack1985">{{cite book|author=Kala Vikash Kendra, Cuttack|title=Journal|url=https://books.google.com/books?id=vfxkAAAAMAAJ|year=1985}}</ref><ref name="KothariKarlekar1989">{{cite book|author1=Sunil Kothari|author2=Ranjita Karlekar|title=Damaru, Essays on the Theatre & Theatre Crafts of Eastern India|url=https://books.google.com/books?id=U_9kAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Council and the Centre}}</ref> {{Rquote|2=ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱫᱚᱦᱚ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱟᱸᱴ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱫᱤᱱ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱨᱚᱢᱚᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱢᱚᱸᱡᱽ ᱩᱯᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ, ᱠᱩᱠᱞᱤ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱱ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱫᱤᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱦᱟᱯᱮᱱ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱚ ᱤᱫᱤ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾|3=ᱵᱟᱥᱩᱫᱮᱵᱽ ᱫᱟᱥ, ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱤᱭᱟᱹ<ref name=TIE /><ref name=Hindu /><ref name=OTV /><ref name=Jagran />}} == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == * [[ᱪᱟᱫᱚᱨ ᱵᱟᱫᱚᱨ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱱᱛᱟᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱜᱳᱯᱟᱞᱤᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ)|ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱱᱳᱠᱠᱩᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱯᱟᱵᱟᱠᱚᱞᱤ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱨᱟᱵᱚᱬ ᱪᱷᱟᱭᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱩᱢᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]], ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱤ.ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ * [[ᱛᱷᱳᱞᱯᱟᱵᱟᱠᱩᱛᱷᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱷᱳᱞᱩ ᱵᱳᱢᱢᱟᱞᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱛᱳᱜᱟᱞᱩ ᱜᱳᱢᱵᱮᱭᱟᱛᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱢᱩᱞ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ * [[ᱣᱟᱭᱟᱝ]], ᱤᱱᱰᱚᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{Reflist}} == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ == * [[ᱠᱟᱴᱷᱯᱩᱛᱞᱤ (ᱯᱩᱛᱩᱞ)]] * [[ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱤᱝ ᱟᱨᱴᱥ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱛᱩᱞ ᱮᱱᱮᱡ]] do06esp4pbm9ffsqewflugyrg2rahpn