ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ
satwiki
https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A2%E1%B1%A9%E1%B1%AC%E1%B1%A9%E1%B1%9B_%E1%B1%A5%E1%B1%9F%E1%B1%A6%E1%B1%B4%E1%B1%9F
MediaWiki 1.47.0-wmf.6
first-letter
ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ
ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ
ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ
ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ
ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱚᱲ
ᱨᱮᱫ
ᱨᱮᱫ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ
ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱪᱷᱟᱸᱪ
ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ
ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱛᱷᱚᱠ
ᱛᱷᱚᱠ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
TimedText
TimedText talk
ᱢᱳᱰᱩᱞ
ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
Event
Event talk
ᱱᱮᱴᱟᱞᱤ ᱯᱳᱨᱴᱢᱮᱱ
0
17894
192776
162155
2026-06-12T18:16:34Z
Dostojewskij
819
ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱘᱑ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ
192776
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱱᱮᱴᱟᱞᱤ ᱯᱳᱨᱴᱢᱮᱱ
| image = Natalie Portman (48470988352) (cropped).jpg
| caption = Portman at the 2019 [[San Diego Comic-Con]]
| birth_name = <!--See talk page discussion-->
| birth_date = {{Birth date and age|1981|6|9}}<ref name="cbsnews-Hershlag"/>
| birth_place = [[Jerusalem]]<!-- Please do not add a country next to her place of birth. This has been discussed and rejected at Talk:Natalie Portman/Jerusalem and Israel. Please read the talk page and archives. -->
| nationality = {{hlist|Israeli|American}}
| alma_mater = {{Plainlist|
* [[Harvard University]] ([[Bachelor of Arts|AB]])
* [[Hebrew University of Jerusalem]]<ref name="guardian05"/><ref name="nytsm"/>
}}
| occupation = {{hlist|Actress|}}
| years_active = 1993{{ndash}}present
| spouse = {{marriage|[[Benjamin Millepied]]|August 4, 2012}}
| children = 2
| works = [[Natalie Portman filmography|Full list]]
| awards = [[List of awards and nominations received by Natalie Portman|Full list]]
| signature = Natalie Portman signature.svg
}}
'''ᱱᱮᱴᱟᱞᱤ ᱯᱳᱨᱴᱢᱮᱱ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ: ᱙ ᱡᱩᱱ, ᱑᱙᱘᱑) ᱤᱥᱨᱟᱭᱞᱤᱼᱢᱟᱨᱠᱤᱱ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱠᱷᱮᱞᱚᱰᱟᱹᱱᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱟᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱡᱟᱸᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚ ᱠᱷᱮᱞᱚᱰᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱸᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱩᱱᱠᱩ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱠᱷᱮᱞᱚᱰᱟᱹᱱᱤ ᱛᱟᱸᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱥᱮᱡ ᱜᱮ ᱟᱡ ᱫᱚ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱛᱮ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱮᱭ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱙᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ 'ᱞᱤᱭᱚᱱ ᱫᱟ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ' ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱚᱵᱷᱤᱱᱚᱭ ᱡᱚᱜᱚᱛ ᱨᱮᱭ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱴᱟᱨ ᱚᱣᱟᱨᱥ ᱛᱨᱚᱭᱤ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱫᱢᱮ ᱟᱢᱤᱫᱟᱞᱟ ᱪᱚᱨᱤᱛ ᱨᱮ ᱚᱵᱷᱤᱱᱚᱭ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ 'ᱵᱞᱟᱠ ᱥᱳᱣᱟᱱ' ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱚᱵᱷᱤᱱᱚᱭ ᱠᱟᱠᱷᱟᱱᱟᱜ ᱛᱮ ᱜᱳᱞᱰᱮᱱ ᱜᱞᱳᱵᱽ ᱮᱣᱟᱨᱰ, ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱮᱣᱟᱨᱰᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾
== ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱚᱠᱛᱮ ==
ᱱᱮᱴᱟᱞᱤ ᱯᱳᱨᱴᱢᱮᱱ ᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱚᱭᱚᱥ ᱨᱮᱜᱮ ᱮᱱᱮᱡ ᱪᱮᱪᱮᱫᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱫᱚ ᱚᱵᱷᱤᱱᱚᱭ ᱪᱮᱴᱟᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱟᱜᱨᱚᱦᱚ ᱛᱟᱸᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱛᱟᱭᱟ᱾ ᱢᱤᱫ ᱫᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱩᱱᱤ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱥᱤᱞᱯᱤ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱚᱵᱷᱤᱱᱚᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱩ ᱢᱮᱛᱟ ᱞᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱚᱱᱟ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵ ᱵᱟᱭ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱡᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮ ᱨᱮᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱠᱷᱮᱞᱚᱰᱟᱹᱱᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱸᱥ ᱛᱟᱸᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱛᱟᱭᱟ᱾ ᱱᱮᱴᱟᱞᱤ ᱯᱳᱨᱴᱢᱮᱱ ᱟᱜ ᱚᱵᱷᱤᱱᱚᱭ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱙᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ 'ᱞᱤᱭᱚᱱ ᱫᱟ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ' ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱ ᱛᱟᱭᱟ᱾
== ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ==
=== ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ===
=== ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱥᱚᱱ ===
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱘᱑ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]]
nyx3x4rl1p1kpzdpj60o6322itgs333
ᱨᱚᱵᱤ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ
0
32411
192781
176987
2026-06-13T06:15:53Z
CommonsDelinker
91
Removing [[:c:File:Rabi_Lamichhane_RSP.jpg|Rabi_Lamichhane_RSP.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 5 June 2026.
192781
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = [[ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ]]
| name = ᱨᱟᱵᱤ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ
| honorific_suffix = [[ᱥᱚᱝᱥᱚᱫᱽ ᱨᱮᱱ ᱥᱚᱦᱮᱫ|MP]]
| native_name = रवि लामिछाने
| image =
| caption = ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱵᱨᱤᱯᱷᱤᱝ ᱚᱠᱛᱮ ᱨᱟᱵᱤ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ
| office1 = [[ᱱᱮᱯᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱰᱮᱯᱩᱴᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]]
| termstart1 = ᱖ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱒᱔
| termend1 = ᱑᱕ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱔
| alongside1 = [[ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱠᱟᱡᱤ ᱥᱨᱮᱥᱴᱷᱟ]] ᱟᱨ [[ᱨᱟᱜᱷᱩᱵᱤᱨ ᱢᱟᱦᱟᱥᱮᱴᱷ]]
| president1 = [[ᱨᱟᱢ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱯᱚᱣᱰᱮᱞ]]
| primeminister1 = [[ᱯᱩᱥᱯᱟ ᱠᱚᱢᱚᱞ ᱫᱟᱦᱟᱞ]]
| predecessor1 = [[ᱯᱩᱨᱱᱚ ᱵᱟᱦᱟᱫᱩᱨ ᱠᱷᱟᱰᱠᱟ]]
| successor1 = [[ᱯᱨᱚᱠᱟᱥ ᱢᱟᱱ ᱥᱤᱝ]]<br/>[[ᱵᱤᱥᱱᱩ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ ᱯᱚᱣᱰᱮᱞ]]
| termstart2 = ᱒᱖ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱒
| termend2 = ᱒᱗ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓
| alongside2 = [[ᱵᱤᱥᱱᱩ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ ᱯᱚᱣᱰᱮᱞ]], [[ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱠᱟᱡᱤ ᱥᱨᱮᱥᱴᱷᱟ]] ᱟᱨ [[ᱨᱟᱡᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ ᱞᱤᱝᱫᱮᱱ]]
| president2 = [[ᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱫᱮᱵᱤ ᱵᱷᱚᱱᱰᱟᱨᱤ]]
| primeminister2 = [[ᱯᱩᱥᱯᱟ ᱠᱚᱢᱚᱞ ᱫᱟᱦᱟᱞ]]
| predecessor2 = [[ᱨᱟᱜᱷᱩᱵᱤᱨ ᱢᱟᱦᱟᱥᱮᱴᱷ]]<br/>[[ᱨᱟᱡᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱢᱟᱦᱟᱛᱚ]]
| successor2 = [[ᱯᱩᱨᱱᱚ ᱵᱟᱦᱟᱫᱩᱨ ᱠᱷᱟᱰᱠᱟ]]
| office3 = [[ᱱᱮᱯᱟᱞ ᱨᱮᱱ ᱜᱚᱜᱚᱱ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ (ᱱᱮᱯᱟᱞ)|ᱜᱚᱜᱚᱱ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]]
| termstart3 = ᱖ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱒᱔
| termend3 = ᱑᱕ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱔
| president3 = [[ᱨᱟᱢ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱯᱚᱣᱰᱮᱞ]]
| primeminister3 = [[ᱯᱩᱥᱯᱟ ᱠᱚᱢᱚᱞ ᱫᱟᱦᱟᱞ]]
| predecessor3 = [[ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱠᱟᱡᱤ ᱥᱨᱮᱥᱴᱷᱟ]]
| successor3 = [[ᱨᱚᱢᱮᱥ ᱞᱮᱠᱷᱟᱠ]]
| termstart4 = ᱒᱖ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱒
| termend4 = ᱒᱗ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓
| president4 = [[ᱵᱤᱫᱽᱭᱟ ᱫᱮᱵᱤ ᱵᱷᱚᱱᱰᱟᱨᱤ]]
| primeminister4 = [[ᱯᱩᱥᱯᱟ ᱠᱚᱢᱚᱞ ᱫᱟᱦᱟᱞ]]
| predecessor4 = [[ᱵᱟᱞ ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱠᱷᱟᱱᱰ]]
| successor4 = [[ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱠᱟᱡᱤ ᱥᱨᱮᱥᱴᱷᱟ]]
| office5 = {{nowrap|[[ᱨᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱚ ᱥᱣᱚᱛᱚᱱᱛᱨᱚ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱮᱱ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ}}
| predecessor5 = ᱫᱚᱞ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ ᱟᱨᱭᱟᱞ {{small|(ᱠᱟᱹᱢᱤᱪᱟᱹᱞᱩ)}}
| successor5 =
| term_start5 = ᱒᱙ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓
| term_end5 =
| predecessor6 = ''ᱴᱷᱟᱶ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ''
| successor6 = ᱫᱚᱞ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ ᱟᱨᱭᱟᱞ {{small|(ᱠᱟᱹᱢᱤᱪᱟᱹᱞᱩ)}}
| termstart6 = ᱑ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱒᱒
| termend6 = ᱒᱗ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓
| office7 = ᱥᱚᱝᱥᱚᱫᱽ ᱨᱮᱱ ᱥᱚᱦᱮᱫ, [[:en:House of Representatives (Nepal)|ᱯᱨᱚᱛᱤᱱᱤᱫᱷᱤ ᱥᱚᱵᱷᱟ]]
| termstart7 = ᱒᱘ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱓
| constituency7 = [[ᱪᱤᱛᱣᱟᱱ ᱒ (ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ)|ᱪᱤᱛᱣᱟᱱ ᱒]]
| predecessor7 = [[ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱵᱷᱚᱠᱛᱚ ᱯᱚᱠᱷᱨᱮᱞ]]
| successor7 = ᱟᱡ ᱜᱮ
| term_start8 = ᱒᱒ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱒
| term_end8 = ᱒᱗ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱒᱓
| constituency8 = [[ᱪᱤᱛᱣᱟᱱ ᱒ (ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ)|ᱪᱤᱛᱣᱟᱱ ᱒]]
| party = [[ᱨᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱚ ᱥᱣᱚᱛᱚᱱᱛᱨᱚ ᱯᱟᱨᱴᱤ]]
| predecessor8 = ᱟᱡ ᱜᱮ
| birth_place = ᱱᱟᱜᱚᱨᱠᱚᱴ, [[ᱠᱟᱴᱷᱢᱟᱱᱰᱩ]], [[ᱱᱮᱯᱟᱞ]]
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1975|9|14}}
| father = ᱞᱟᱞ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ
| spouse = {{marriage|ᱤᱥᱟ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ|1995|2019|end=div}}{{marriage|ᱱᱤᱠᱤᱛᱟ ᱯᱚᱣᱰᱮᱞ|2019}}
| children = ᱓ (ᱤᱥᱟ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ ᱥᱟᱶ ᱒ ᱠᱩᱲᱤ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ,<ref>{{cite web
|title=अमेरिकाबाट पूर्वपतिले फर्किएपछि रविका श्रीमतीले भनिन्– म डिभोर्स गरिसकेको मान्छे
|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/08/792464
|website=OnlineKhabar
|language=ne
|date=2019-08-15
|access-date=2025-07-10
}}</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱑ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ <ref>{{cite web
|title=रवि लामिछाने र ईशा लामिछानेबीच २०७६ सालमा सम्बन्धविच्छेद
|url=https://www.onlinekhabar.com/2019/01/732125
|website=OnlineKhabar
|language=ne
|date=2019-01-16
|access-date=2025-07-10
}}</ref>
)
| profession = {{hlist|ᱠᱷᱚᱵᱚᱨᱤᱭᱟᱹ|ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ}}
| nationality = [[:en:Nepalis|ᱱᱮᱯᱟᱞᱤ]] {{small|(᱒᱐᱐᱗ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ; ᱒᱐᱒᱓–ᱱᱤᱛ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ)}} [[:en:Americans]]|ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟᱱ]] {{small|(᱒᱐᱐᱗–᱒᱐᱑᱗)}}
}}
'''ᱨᱟᱵᱤ ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ''' ([[ᱱᱮᱯᱟᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱱᱮᱯᱟᱞᱤ]]: रवि लामिछाने; ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[:en:Nepalis|ᱱᱮᱯᱟᱞᱤ]] ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ [[:en:Deputy Prime Minister of Nepal|ᱰᱮᱯᱩᱴᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] ᱟᱨ [[:en:Minister of Home Affairs (Nepal)|ᱚᱲᱟᱜ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱒ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ [[ᱨᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱚ ᱥᱣᱚᱛᱚᱱᱛᱨᱚ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱮᱱ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨᱤᱭᱟᱹ, ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ ᱫᱚ ᱒᱘ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ [[ᱪᱤᱛᱣᱟᱱ ᱒ (ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ)|ᱪᱤᱛᱣᱟᱱ ᱒]] ᱠᱷᱚᱱ [[:en:House of Representatives (Nepal)|ᱯᱨᱚᱛᱤᱱᱤᱫᱷᱤ ᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱩᱱᱤ ᱒᱐᱒᱒ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱒᱓ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱩᱯᱨᱤᱢ ᱠᱚᱨᱴ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱛᱤᱞ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web |title=Rabi Lamichhane elected from Chitwan-2 |url=https://kathmandupost.com/national/2023/04/25/rabi-lamichhane-elected-from-chitwan-2-1682406226 |access-date=2024-06-18 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref>
ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱵᱚᱞᱚᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ, ᱞᱟᱢᱮᱪᱷᱟᱱᱮ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱞᱤᱵᱤᱡᱚᱱ ᱦᱚᱲ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱠᱟᱢᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ==
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱷᱚᱵᱚᱨᱤᱭᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ]]
8t8xjteqsa2992uo0merxh3v2f2fpoh
ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ
14
36210
192777
2026-06-13T00:36:47Z
MT731
2184
"{{cat main}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ ᱨᱮ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]]" ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192777
wikitext
text/x-wiki
{{cat main}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ ᱨᱮ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]]
kyc544dsktkcocjhgwfy0k2kh4phkxr
ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ ᱨᱮ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ
14
36211
192778
2026-06-13T00:41:29Z
MT731
2184
"[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ|ᱟᱥᱟ]]" ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192778
wikitext
text/x-wiki
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ|ᱟᱥᱟ]]
ntojs6kfrquspymtdzk22vky3egwbc3
ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ
14
36212
192779
2026-06-13T00:48:01Z
MT731
2184
"{{Portal|India}} {{Commons category|ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ}} {{Cat main|ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱪᱮ ᱵᱚᱨᱫᱷᱚᱢᱟᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ]] ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱧ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192779
wikitext
text/x-wiki
{{Portal|India}}
{{Commons category|ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ}}
{{Cat main|ᱟᱥᱟᱱᱥᱳᱞ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱪᱮ ᱵᱚᱨᱫᱷᱚᱢᱟᱱ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱛᱷᱚᱠ ᱠᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ]]
fk7spn8rjei0oqkkcv274j1pnkleiyc
ᱵᱚᱠᱚᱨᱠᱩᱰᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
0
36213
192780
2026-06-13T06:02:25Z
MT731
2184
"{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ}} {{Infobox station | name = ᱵᱚᱠᱚᱨᱠᱩᱰᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ | image = | image_..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192780
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ}}
{{Infobox station
| name = ᱵᱚᱠᱚᱨᱠᱩᱰᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ
| image =
| image_size =
| image_caption =
| address = ᱠᱷᱳᱠᱨᱳ ᱵᱨᱤᱡᱽ, ᱠᱟᱨᱠᱤᱰᱤᱦ, [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]]
| country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| coordinates = {{coord|23.097493|85.963588|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| map_type =
| elevation = {{convert|197|m|ft}}
| line = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| other =
| structure =
| platform = ᱑
| tracks = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| entrances =
| parking =
| baggage_check =
| opened = ᱑᱙᱒᱗
| closed =
| rebuilt =
| electrified = ᱦᱳᱭ
| accessible =
| code = {{Indian railway code
| code = BKKI
| zone = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ]]
| division = {{rwd|ᱨᱟᱺᱪᱤ}}
}}
| owned =
| operator =
| status = ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ
| former =
| passengers =
| pass_year =
| pass_percent =
| pass_system =
| services = {{Adjacent stations|system=ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ|line=ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|left=ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ|right=ᱛᱤᱨᱩᱰᱤᱦ|type=[[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ]]}}
| map_locator =
}}
'''ᱵᱚᱠᱚᱨᱠᱩᱰᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ''' ᱫᱚ [[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱠᱟᱨᱠᱤᱰᱤᱦ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱳᱠᱨᱳ ᱵᱨᱤᱡᱽ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Bakarkudi Railway Station Map/Atlas SER/South Eastern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/bakarkudi-bkki/9883 |access-date=2025-12-05 |website=indiarailinfo.com}}</ref>
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ-ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ|ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱠᱚᱞ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱳᱨᱰ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ (CIC section) ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Indian Railways Questions - 118 - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/faq/117 |access-date=2025-12-05 |website=indiarailinfo.com}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite book |last=Lok Sabha Secretariat |url=http://archive.org/details/eparlib.nic.in.424710 |title=ELECTRIFICATION BETWEEN CHANDIL MURI BARKAKANA RAIL LINE (18-Apr-2002) |date=2002-04-18 |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=MINISTRY OF INDIAN RAILWAYS |title=Condonations to IRSOD - Other than Rolling Stock - 20 |url=https://nfr.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,304,366,526,626,1096 |access-date=5 December 2025}}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
o7qa15ii1xt32b1o1ra09oqweoep284
ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ
14
36214
192782
2026-06-13T07:31:09Z
MT731
2184
"{{cat main}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]]" ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192782
wikitext
text/x-wiki
{{cat main}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]]
t2qswfbzj2fh4lpgecapemg90373zx0
ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
0
36215
192783
2026-06-13T07:47:46Z
MT731
2184
"{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}} {{Infobox station | name = ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ | image = | image_size =..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192783
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}}
{{Infobox station
| name = ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ
| image =
| image_size =
| image_caption =
| address = ᱦᱟᱥᱟᱞᱟᱝ ᱫᱟᱭᱟᱯᱩᱨ ᱨᱳᱰ, ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ, [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]]
| country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| coordinates = {{coord|23.082344|86.029757|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| map_type =
| elevation = {{convert|205|m|ft}}
| line = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| other =
| structure =
| platform = ᱑
| tracks = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| entrances =
| parking =
| baggage_check =
| opened = ᱑᱙᱒᱗
| closed =
| rebuilt =
| electrified = ᱦᱳᱭ
| accessible =
| code = {{Indian railway code
| code = JHMR
| zone = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ]]
| division = {{rwd|ᱨᱟᱺᱪᱤ}}
}}
| owned =
| operator =
| status = ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ
| former =
| passengers =
| pass_year =
| pass_percent =
| pass_system =
| services = {{Adjacent stations|system=ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ|line=ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|left=ᱜᱩᱸᱰᱟ ᱵᱤᱦᱟᱨ|right=ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ|type=[[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ]]}}
| map_locator =
}}
'''ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ''' ᱫᱚ [[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ|ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ ᱵᱨᱟᱸᱪ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ ᱨᱮ ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ ᱫᱟᱭᱟᱯᱩᱨ ᱨᱳᱰ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |last=M |first=Yash |title=Jhimri Railway Station Map/Atlas SER/South Eastern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/jhimri-jhmr/1946 |access-date=2025-12-11 |website=indiarailinfo.com}}</ref>
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ-ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ|ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱠᱚᱞ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱳᱨᱰ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ (CIC section) ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Indian Railways Questions - 118 - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/faq/117 |access-date=2025-12-05 |website=indiarailinfo.com}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite book |last=Lok Sabha Secretariat |url=http://archive.org/details/eparlib.nic.in.424710 |title=ELECTRIFICATION BETWEEN CHANDIL MURI BARKAKANA RAIL LINE (18-Apr-2002) |date=2002-04-18 |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=MINISTRY OF INDIAN RAILWAYS |title=Condonations to IRSOD - Other than Rolling Stock - 20 |url=https://nfr.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,304,366,526,626,1096 |access-date=11 December 2025}}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
35xkezexgcqvqxvctkp7qfirdlmiiee
ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
0
36216
192784
2026-06-13T08:38:22Z
MT731
2184
"{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}} {{Infobox station | name = ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ | image = | image_size =..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192784
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}}
{{Infobox station
| name = ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ
| image =
| image_size =
| image_caption =
| address = ᱫᱩᱞᱢᱤ ᱨᱳᱰ, ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ, [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]]
| country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| coordinates = {{coord|23.091614|86.011923|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| map_type =
| elevation = {{convert|201|m|ft}}
| line = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| other =
| structure =
| platform = ᱑
| tracks = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| entrances =
| parking =
| baggage_check =
| opened = ᱑᱙᱒᱗
| closed =
| rebuilt =
| electrified = ᱦᱳᱭ
| accessible =
| code = {{Indian railway code
| code = HNSL
| zone = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ]]
| division = {{rwd|ᱨᱟᱺᱪᱤ}}
}}
| owned =
| operator =
| status = ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ
| former =
| passengers =
| pass_year =
| pass_percent =
| pass_system =
| services = {{Adjacent stations|system=ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ|line=ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|left=ᱡᱷᱤᱢᱨᱤ|right=ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ|type=[[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ]]}}
| map_locator =
}}
'''ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ''' ᱫᱚ [[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ|ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱞᱴ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ ᱨᱮ ᱫᱩᱞᱢᱤ ᱨᱳᱰ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |last=M |first=Yash |title=Haslang P.H. Railway Station Map/Atlas SER/South Eastern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/haslang-p-h-hnsl/5956 |access-date=2025-12-11 |website=indiarailinfo.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=TTI |title=MEMU trains at Haslang P.H. Railway Station (HNSL) {{!}} Train Arrival / Departure Timings at Haslang P.H. |url=https://www.totaltraininfo.com/station/hnsl/35 |access-date=2025-12-11 |website=www.totaltraininfo.com |language=en}}</ref>
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ-ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ|ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱠᱚᱞ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱳᱨᱰ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ (CIC section) ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Indian Railways Questions - 118 - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/faq/117 |access-date=2025-12-05 |website=indiarailinfo.com}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite book |last=Lok Sabha Secretariat |url=http://archive.org/details/eparlib.nic.in.424710 |title=ELECTRIFICATION BETWEEN CHANDIL MURI BARKAKANA RAIL LINE (18-Apr-2002) |date=2002-04-18 |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=MINISTRY OF INDIAN RAILWAYS |title=Condonations to IRSOD - Other than Rolling Stock - 20 |url=https://nfr.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,304,366,526,626,1096 |access-date=11 December 2025}}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
rk8z4xgvul4l5lw0hqqikln2000nzi1
ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
0
36217
192785
2026-06-13T08:58:08Z
MT731
2184
"{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}} {{Infobox station | name = ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ | image = | image_size..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192785
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}}
{{Infobox station
| name = ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| type = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ
| style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ
| image =
| image_size =
| image_caption =
| address = ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ, [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]]
| country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| coordinates = {{coord|23.098392|85.989117|type:railwaystation_region:IN|display=inline,title}}
| map_type =
| elevation = {{convert|209|m|ft}}
| line = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| other =
| structure =
| platform = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ
| tracks = ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱟᱭᱤᱱ
| entrances =
| parking =
| baggage_check =
| opened = ᱑᱙᱒᱗
| closed =
| rebuilt =
| electrified = ᱦᱳᱭ
| accessible =
| code = {{Indian railway code
| code = LTMD
| zone = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ]]
| division = {{rwd|ᱨᱟᱺᱪᱤ}}
}}
| owned =
| operator =
| status = ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ
| former =
| passengers =
| pass_year =
| pass_percent =
| pass_system =
| services = {{Adjacent stations|system=ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ|line=ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|left=ᱦᱟᱥᱞᱟᱝ|right=ᱵᱚᱠᱚᱨᱠᱩᱰᱤ|type=[[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ]]}}
| map_locator =
}}
'''ᱞᱟᱛᱮᱢᱫᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ''' ᱫᱚ [[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ-ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ ᱞᱟᱭᱤᱱ|ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱢᱩᱨᱤ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮ [[ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |last=M |first=Yash |title=Latemda Railway Station Map/Atlas SER/South Eastern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/latemda-ltmd/5955 |access-date=2025-12-09 |website=indiarailinfo.com}}</ref>
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
ᱪᱟᱱᱰᱤᱞ-ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱒᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ|ᱵᱮᱝᱜᱚᱞ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱠᱚᱞ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱳᱨᱰ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ (CIC section) ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Indian Railways Questions - 118 - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/faq/117 |access-date=2025-12-05 |website=indiarailinfo.com}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱑ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱤᱡᱽᱞᱤ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite book |last=Lok Sabha Secretariat |url=http://archive.org/details/eparlib.nic.in.424710 |title=ELECTRIFICATION BETWEEN CHANDIL MURI BARKAKANA RAIL LINE (18-Apr-2002) |date=2002-04-18 |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |last=MINISTRY OF INDIAN RAILWAYS |title=Condonations to IRSOD - Other than Rolling Stock - 20 |url=https://nfr.indianrailways.gov.in/railwayboard/view_section.jsp?lang=0&id=0,1,304,366,526,626,1096 |access-date=11 December 2025}}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱟᱹᱨᱟᱹᱭᱠᱮᱞᱟ ᱠᱷᱚᱨᱥᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
n4i20rmu6ivejzsevdhlkn2qldi4bxg
ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ
0
36218
192786
2026-06-13T09:04:01Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
ᱱᱟᱣᱟ ᱚᱵᱚᱞ
192786
wikitext
text/x-wiki
[[File:One-Health-Triad-en.png|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Ratnadass |first1=Alain |last2=Deguine |first2=Jean-Philippe |date=June 2021 |title=Crop protection practices and viral zoonotic risks within a One Health framework |journal=Science of the Total Environment |volume=774 |article-number=145172 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.145172 |pmid=33610983 |bibcode=2021ScTEn.77445172R |s2cid=231989807 |issn=0048-9697|doi-access=free }}</ref>]]
'''ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱦᱚᱲ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱞᱳᱠᱟᱞ, ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ" ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱦᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ ᱴᱟᱥᱠ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.avma.org/KB/Resources/Reports/Documents/onehealth_final.pdf|title=One Health: A New Professional Imperative|date=15 July 2008|publisher=American Veterinary Medical Association|page=9|access-date=2017-08-20}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱢᱟᱱ ᱟᱨ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤᱵᱟᱹᱫᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱨᱜᱟᱹᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾{{rp|205}}<ref name="Bird">{{cite journal |last1=Bird |first1=Brian H. |last2=Mazet |first2=Jonna A.K. |title=Detection of Emerging Zoonotic Pathogens: An Integrated One Health Approach |journal=Annual Review of Animal Biosciences |date=15 February 2018 |volume=6 |issue=1 |pages=121–139 |doi=10.1146/annurev-animal-030117-014628 |pmid=29144769 |issn=2165-8102|doi-access=free }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱮᱱᱮᱞ ᱨᱮ, ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name="Rabinowitz">{{cite journal |last1=Rabinowitz |first1=Peter |last2=Conti |first2=Lisa |title=Links Among Human Health, Animal Health, and Ecosystem Health |journal=Annual Review of Public Health |date=18 March 2013 |volume=34 |issue=1 |pages=189–204 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114426 |pmid=23330700 |bibcode=2013ARPH...34..189R |issn=0163-7525}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Health: By Protecting Animals We Preserve our Future |url=https://library.buffalo.edu/PDFs/onehealth.pdf}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱚᱥᱴᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱟᱱ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱨᱟᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ, ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱱ ᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱽᱥ ᱨᱮ ᱨᱟᱱ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱯᱨᱮᱠᱷᱤ ᱨᱮ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Kevin A. |last2=Qureshi |first2=M. Haziq |last3=Cox |first3=Philip B. |last4=Marshall |first4=Christopher M. |last5=Bellaire |first5=Bailey C. |last6=Wilcox |first6=Michael |last7=Stuart |first7=Bradey A. R. |last8=Njardarson |first8=Jon T. |date=2020-12-24 |title=A Structural Analysis of the FDA Green Book-Approved Veterinary Drugs and Roles in Human Medicine |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |journal=Journal of Medicinal Chemistry |language=en |volume=63 |issue=24 |pages=15449–15482 |doi=10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |pmid=33125236 |s2cid=226218045 |issn=0022-2623|url-access=subscription }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Pitt |first1=Sarah J. |last2=Gunn |first2=Alan |date=2024 |title=The One Health Concept |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=81 |article-number=12366 |doi=10.3389/bjbs.2024.12366 |doi-access=free|issn=2474-0896 |pmc=10902059 |pmid=38434675}}</ref>
ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ "ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱭ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱞᱟᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱥᱤᱰᱤᱥᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱚᱯᱷᱤᱥ, ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱥ ᱰᱤᱡᱤᱡᱽ ᱯᱷᱟᱨᱢᱟᱥᱤᱥᱴ, ᱟᱨ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
* ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ,
* ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ,<ref name=":2">{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026. Working together for the health of humans, animals, plants and the environment |publisher=FAO; UNEP; WHO; World Organisation for Animal Health (WOAH) (founded as OIE) |year=2022 |isbn=978-92-5-136957-9 |location=Rome|doi=10.4060/cc2289en |s2cid=252939111 }}</ref> ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ᱾
[[File:One Health.svg|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ, ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱜᱟᱢ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱟ᱾<ref>{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |website=FAO |date=2022 |language=en |doi=10.4060/cc2289en|isbn=978-92-5-136957-9 |s2cid=252939111 }}</ref>]]ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱟᱭ ᱞᱮᱵᱷᱮᱞ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱯᱮᱱᱮᱞ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name=":2" /> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ: <blockquote>"ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ, ᱢᱤᱫᱚᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱟᱹᱥᱩᱞ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ (ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱮᱴᱟᱜᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱠᱚᱣᱟ ᱡᱟᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱫᱟᱜ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱦᱚᱭ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱯᱩᱥᱴᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ, ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱟᱛᱟᱣ, ᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ ᱮᱢᱟ᱾"<ref name=":2" /></blockquote>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{reflist}}
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* {{cite book |last1=Deem |first1=Sharon L. |last2=Lane-deGraaf |first2=Kelly E. |last3=Rayhel |first3=Elizabeth A. |title=Introduction to One Health: An Interdisciplinary Approach to Planetary Health |date=2019 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-119-38286-7 |edition=1st |url=https://www.wiley.com/en-us/Introduction+to+One+Health%3A+An+Interdisciplinary+Approach+to+Planetary+Health-p-9781119382850}}
* {{cite journal | last1=Estebanez | first1=Jean | last2=Boireau | first2=Pascal | title=One Health: A social science discussion of a global agenda | journal=Parasite | volume=29 | year=2022 | issn=1776-1042 | doi=10.1051/parasite/2022014 | page=17| pmid=35315768 | pmc=8939297 }}
* Bhattacharjee, S., Ceri Davies, D., Holland, J. C., Holmes, J. M., Kilroy, D., McGonnell, I. M., & Reynolds, A. L. (2022). On the importance of integrating comparative anatomy and one health perspectives in anatomy education. Journal of Anatomy, 240(3), 429-446.
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱰᱟᱵᱽᱞᱤᱭᱩ.ᱮᱪ.ᱳ ᱯᱷᱮᱠᱴ ᱥᱤᱴ]
* [https://sidp.org/SIDPOneHealth ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱦᱮᱱᱰᱟᱣᱩᱴ ᱥᱟᱶ ᱮᱥ.ᱟᱭ.ᱰᱤ.ᱯᱤ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ]
ixtsy66dz60oiq16mvyeel5ckf3ocxt
192787
192786
2026-06-13T09:04:33Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
/* ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ */
192787
wikitext
text/x-wiki
[[File:One-Health-Triad-en.png|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Ratnadass |first1=Alain |last2=Deguine |first2=Jean-Philippe |date=June 2021 |title=Crop protection practices and viral zoonotic risks within a One Health framework |journal=Science of the Total Environment |volume=774 |article-number=145172 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.145172 |pmid=33610983 |bibcode=2021ScTEn.77445172R |s2cid=231989807 |issn=0048-9697|doi-access=free }}</ref>]]
'''ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱦᱚᱲ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱞᱳᱠᱟᱞ, ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ" ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱦᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ ᱴᱟᱥᱠ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.avma.org/KB/Resources/Reports/Documents/onehealth_final.pdf|title=One Health: A New Professional Imperative|date=15 July 2008|publisher=American Veterinary Medical Association|page=9|access-date=2017-08-20}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱢᱟᱱ ᱟᱨ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤᱵᱟᱹᱫᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱨᱜᱟᱹᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾{{rp|205}}<ref name="Bird">{{cite journal |last1=Bird |first1=Brian H. |last2=Mazet |first2=Jonna A.K. |title=Detection of Emerging Zoonotic Pathogens: An Integrated One Health Approach |journal=Annual Review of Animal Biosciences |date=15 February 2018 |volume=6 |issue=1 |pages=121–139 |doi=10.1146/annurev-animal-030117-014628 |pmid=29144769 |issn=2165-8102|doi-access=free }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱮᱱᱮᱞ ᱨᱮ, ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name="Rabinowitz">{{cite journal |last1=Rabinowitz |first1=Peter |last2=Conti |first2=Lisa |title=Links Among Human Health, Animal Health, and Ecosystem Health |journal=Annual Review of Public Health |date=18 March 2013 |volume=34 |issue=1 |pages=189–204 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114426 |pmid=23330700 |bibcode=2013ARPH...34..189R |issn=0163-7525}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Health: By Protecting Animals We Preserve our Future |url=https://library.buffalo.edu/PDFs/onehealth.pdf}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱚᱥᱴᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱟᱱ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱨᱟᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ, ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱱ ᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱽᱥ ᱨᱮ ᱨᱟᱱ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱯᱨᱮᱠᱷᱤ ᱨᱮ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Kevin A. |last2=Qureshi |first2=M. Haziq |last3=Cox |first3=Philip B. |last4=Marshall |first4=Christopher M. |last5=Bellaire |first5=Bailey C. |last6=Wilcox |first6=Michael |last7=Stuart |first7=Bradey A. R. |last8=Njardarson |first8=Jon T. |date=2020-12-24 |title=A Structural Analysis of the FDA Green Book-Approved Veterinary Drugs and Roles in Human Medicine |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |journal=Journal of Medicinal Chemistry |language=en |volume=63 |issue=24 |pages=15449–15482 |doi=10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |pmid=33125236 |s2cid=226218045 |issn=0022-2623|url-access=subscription }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Pitt |first1=Sarah J. |last2=Gunn |first2=Alan |date=2024 |title=The One Health Concept |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=81 |article-number=12366 |doi=10.3389/bjbs.2024.12366 |doi-access=free|issn=2474-0896 |pmc=10902059 |pmid=38434675}}</ref>
ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ "ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱭ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱞᱟᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱥᱤᱰᱤᱥᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱚᱯᱷᱤᱥ, ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱥ ᱰᱤᱡᱤᱡᱽ ᱯᱷᱟᱨᱢᱟᱥᱤᱥᱴ, ᱟᱨ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
* ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ,
* ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ,<ref name=":2">{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026. Working together for the health of humans, animals, plants and the environment |publisher=FAO; UNEP; WHO; World Organisation for Animal Health (WOAH) (founded as OIE) |year=2022 |isbn=978-92-5-136957-9 |location=Rome|doi=10.4060/cc2289en |s2cid=252939111 }}</ref> ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ᱾
[[File:One Health.svg|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ, ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱜᱟᱢ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱟ᱾<ref>{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |website=FAO |date=2022 |language=en |doi=10.4060/cc2289en|isbn=978-92-5-136957-9 |s2cid=252939111 }}</ref>]]ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱟᱭ ᱞᱮᱵᱷᱮᱞ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱯᱮᱱᱮᱞ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name=":2" /> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ: <blockquote>"ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ, ᱢᱤᱫᱚᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱟᱹᱥᱩᱞ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ (ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱮᱴᱟᱜᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱠᱚᱣᱟ ᱡᱟᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱫᱟᱜ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱦᱚᱭ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱯᱩᱥᱴᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ, ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱟᱛᱟᱣ, ᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ ᱮᱢᱟ᱾"<ref name=":2" /></blockquote>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{reflist|2}}
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* {{cite book |last1=Deem |first1=Sharon L. |last2=Lane-deGraaf |first2=Kelly E. |last3=Rayhel |first3=Elizabeth A. |title=Introduction to One Health: An Interdisciplinary Approach to Planetary Health |date=2019 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-119-38286-7 |edition=1st |url=https://www.wiley.com/en-us/Introduction+to+One+Health%3A+An+Interdisciplinary+Approach+to+Planetary+Health-p-9781119382850}}
* {{cite journal | last1=Estebanez | first1=Jean | last2=Boireau | first2=Pascal | title=One Health: A social science discussion of a global agenda | journal=Parasite | volume=29 | year=2022 | issn=1776-1042 | doi=10.1051/parasite/2022014 | page=17| pmid=35315768 | pmc=8939297 }}
* Bhattacharjee, S., Ceri Davies, D., Holland, J. C., Holmes, J. M., Kilroy, D., McGonnell, I. M., & Reynolds, A. L. (2022). On the importance of integrating comparative anatomy and one health perspectives in anatomy education. Journal of Anatomy, 240(3), 429-446.
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱰᱟᱵᱽᱞᱤᱭᱩ.ᱮᱪ.ᱳ ᱯᱷᱮᱠᱴ ᱥᱤᱴ]
* [https://sidp.org/SIDPOneHealth ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱦᱮᱱᱰᱟᱣᱩᱴ ᱥᱟᱶ ᱮᱥ.ᱟᱭ.ᱰᱤ.ᱯᱤ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ]
icxtozfp1kyb8x7g60txfdc0g1aq4k8
192788
192787
2026-06-13T09:06:20Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
ᱥᱮᱞᱮᱫ
192788
wikitext
text/x-wiki
[[File:One-Health-Triad-en.png|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Ratnadass |first1=Alain |last2=Deguine |first2=Jean-Philippe |date=June 2021 |title=Crop protection practices and viral zoonotic risks within a One Health framework |journal=Science of the Total Environment |volume=774 |article-number=145172 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.145172 |pmid=33610983 |bibcode=2021ScTEn.77445172R |s2cid=231989807 |issn=0048-9697|doi-access=free }}</ref>]]
'''ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱦᱚᱲ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱞᱳᱠᱟᱞ, ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ" ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱦᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ ᱴᱟᱥᱠ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.avma.org/KB/Resources/Reports/Documents/onehealth_final.pdf|title=One Health: A New Professional Imperative|date=15 July 2008|publisher=American Veterinary Medical Association|page=9|access-date=2017-08-20}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱢᱟᱱ ᱟᱨ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤᱵᱟᱹᱫᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱨᱜᱟᱹᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾{{rp|205}}<ref name="Bird">{{cite journal |last1=Bird |first1=Brian H. |last2=Mazet |first2=Jonna A.K. |title=Detection of Emerging Zoonotic Pathogens: An Integrated One Health Approach |journal=Annual Review of Animal Biosciences |date=15 February 2018 |volume=6 |issue=1 |pages=121–139 |doi=10.1146/annurev-animal-030117-014628 |pmid=29144769 |issn=2165-8102|doi-access=free }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱮᱱᱮᱞ ᱨᱮ, ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name="Rabinowitz">{{cite journal |last1=Rabinowitz |first1=Peter |last2=Conti |first2=Lisa |title=Links Among Human Health, Animal Health, and Ecosystem Health |journal=Annual Review of Public Health |date=18 March 2013 |volume=34 |issue=1 |pages=189–204 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114426 |pmid=23330700 |bibcode=2013ARPH...34..189R |issn=0163-7525}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Health: By Protecting Animals We Preserve our Future |url=https://library.buffalo.edu/PDFs/onehealth.pdf}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱚᱥᱴᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱟᱱ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱨᱟᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ, ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱱ ᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱽᱥ ᱨᱮ ᱨᱟᱱ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱯᱨᱮᱠᱷᱤ ᱨᱮ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Kevin A. |last2=Qureshi |first2=M. Haziq |last3=Cox |first3=Philip B. |last4=Marshall |first4=Christopher M. |last5=Bellaire |first5=Bailey C. |last6=Wilcox |first6=Michael |last7=Stuart |first7=Bradey A. R. |last8=Njardarson |first8=Jon T. |date=2020-12-24 |title=A Structural Analysis of the FDA Green Book-Approved Veterinary Drugs and Roles in Human Medicine |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |journal=Journal of Medicinal Chemistry |language=en |volume=63 |issue=24 |pages=15449–15482 |doi=10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |pmid=33125236 |s2cid=226218045 |issn=0022-2623|url-access=subscription }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Pitt |first1=Sarah J. |last2=Gunn |first2=Alan |date=2024 |title=The One Health Concept |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=81 |article-number=12366 |doi=10.3389/bjbs.2024.12366 |doi-access=free|issn=2474-0896 |pmc=10902059 |pmid=38434675}}</ref>
ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ "ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱭ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱞᱟᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱥᱤᱰᱤᱥᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱚᱯᱷᱤᱥ, ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱥ ᱰᱤᱡᱤᱡᱽ ᱯᱷᱟᱨᱢᱟᱥᱤᱥᱴ, ᱟᱨ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
* ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ,
* ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ,<ref name=":2">{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026. Working together for the health of humans, animals, plants and the environment |publisher=FAO; UNEP; WHO; World Organisation for Animal Health (WOAH) (founded as OIE) |year=2022 |isbn=978-92-5-136957-9 |location=Rome|doi=10.4060/cc2289en |s2cid=252939111 }}</ref> ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ᱾
[[File:One Health.svg|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ, ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱜᱟᱢ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱟ᱾<ref>{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |website=FAO |date=2022 |language=en |doi=10.4060/cc2289en|isbn=978-92-5-136957-9 |s2cid=252939111 }}</ref>]]ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱟᱭ ᱞᱮᱵᱷᱮᱞ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱯᱮᱱᱮᱞ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name=":2" /> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ: <blockquote>"ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ, ᱢᱤᱫᱚᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱟᱹᱥᱩᱞ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ (ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱮᱴᱟᱜᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱠᱚᱣᱟ ᱡᱟᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱫᱟᱜ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱦᱚᱭ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱯᱩᱥᱴᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ, ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱟᱛᱟᱣ, ᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ ᱮᱢᱟ᱾"<ref name=":2" /></blockquote>
== ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ==
ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ, ᱮᱱᱴᱤᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱤᱭᱟᱞ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱮᱱᱥ ᱧᱮᱞ ᱫᱚᱦᱚ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name="Zoonoses and One Health: A Review o">{{cite journal |last1=Bidaisee |first1=Satesh |last2=Macpherson |first2=Calum N. L. |title=Zoonoses and One Health: A Review of the Literature |journal=Journal of Parasitology Research |year=2014 |volume=2014 |pages=1–8 |doi=10.1155/2014/874345|doi-access=free |pmid=24634782 |pmc=3928857 }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱩᱱᱳᱥᱤᱥ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ, ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱚ ᱵᱟᱨᱵᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾<ref name="Zoonoses and One Health: A Review o"/> ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱷᱩᱛ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱮ ᱨᱮᱜᱮ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱷᱚᱨ, ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite book |title=The Control of Neglected Zoonotic Diseases: From Advocacy to Action |publisher=World Health Organization |year=2015}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{reflist|2}}
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* {{cite book |last1=Deem |first1=Sharon L. |last2=Lane-deGraaf |first2=Kelly E. |last3=Rayhel |first3=Elizabeth A. |title=Introduction to One Health: An Interdisciplinary Approach to Planetary Health |date=2019 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-119-38286-7 |edition=1st |url=https://www.wiley.com/en-us/Introduction+to+One+Health%3A+An+Interdisciplinary+Approach+to+Planetary+Health-p-9781119382850}}
* {{cite journal | last1=Estebanez | first1=Jean | last2=Boireau | first2=Pascal | title=One Health: A social science discussion of a global agenda | journal=Parasite | volume=29 | year=2022 | issn=1776-1042 | doi=10.1051/parasite/2022014 | page=17| pmid=35315768 | pmc=8939297 }}
* Bhattacharjee, S., Ceri Davies, D., Holland, J. C., Holmes, J. M., Kilroy, D., McGonnell, I. M., & Reynolds, A. L. (2022). On the importance of integrating comparative anatomy and one health perspectives in anatomy education. Journal of Anatomy, 240(3), 429-446.
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱰᱟᱵᱽᱞᱤᱭᱩ.ᱮᱪ.ᱳ ᱯᱷᱮᱠᱴ ᱥᱤᱴ]
* [https://sidp.org/SIDPOneHealth ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱦᱮᱱᱰᱟᱣᱩᱴ ᱥᱟᱶ ᱮᱥ.ᱟᱭ.ᱰᱤ.ᱯᱤ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ]
j8v6rlxzk9r3e7lb3fzmhripi1dvl4a
192789
192788
2026-06-13T09:06:37Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
added [[Category:ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
192789
wikitext
text/x-wiki
[[File:One-Health-Triad-en.png|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Ratnadass |first1=Alain |last2=Deguine |first2=Jean-Philippe |date=June 2021 |title=Crop protection practices and viral zoonotic risks within a One Health framework |journal=Science of the Total Environment |volume=774 |article-number=145172 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.145172 |pmid=33610983 |bibcode=2021ScTEn.77445172R |s2cid=231989807 |issn=0048-9697|doi-access=free }}</ref>]]
'''ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱦᱚᱲ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱞᱳᱠᱟᱞ, ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ" ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱦᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ ᱴᱟᱥᱠ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.avma.org/KB/Resources/Reports/Documents/onehealth_final.pdf|title=One Health: A New Professional Imperative|date=15 July 2008|publisher=American Veterinary Medical Association|page=9|access-date=2017-08-20}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱢᱟᱱ ᱟᱨ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤᱵᱟᱹᱫᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱨᱜᱟᱹᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾{{rp|205}}<ref name="Bird">{{cite journal |last1=Bird |first1=Brian H. |last2=Mazet |first2=Jonna A.K. |title=Detection of Emerging Zoonotic Pathogens: An Integrated One Health Approach |journal=Annual Review of Animal Biosciences |date=15 February 2018 |volume=6 |issue=1 |pages=121–139 |doi=10.1146/annurev-animal-030117-014628 |pmid=29144769 |issn=2165-8102|doi-access=free }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱮᱱᱮᱞ ᱨᱮ, ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name="Rabinowitz">{{cite journal |last1=Rabinowitz |first1=Peter |last2=Conti |first2=Lisa |title=Links Among Human Health, Animal Health, and Ecosystem Health |journal=Annual Review of Public Health |date=18 March 2013 |volume=34 |issue=1 |pages=189–204 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114426 |pmid=23330700 |bibcode=2013ARPH...34..189R |issn=0163-7525}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Health: By Protecting Animals We Preserve our Future |url=https://library.buffalo.edu/PDFs/onehealth.pdf}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱚᱥᱴᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱟᱱ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱨᱟᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ, ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱱ ᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱽᱥ ᱨᱮ ᱨᱟᱱ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱯᱨᱮᱠᱷᱤ ᱨᱮ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Kevin A. |last2=Qureshi |first2=M. Haziq |last3=Cox |first3=Philip B. |last4=Marshall |first4=Christopher M. |last5=Bellaire |first5=Bailey C. |last6=Wilcox |first6=Michael |last7=Stuart |first7=Bradey A. R. |last8=Njardarson |first8=Jon T. |date=2020-12-24 |title=A Structural Analysis of the FDA Green Book-Approved Veterinary Drugs and Roles in Human Medicine |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |journal=Journal of Medicinal Chemistry |language=en |volume=63 |issue=24 |pages=15449–15482 |doi=10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |pmid=33125236 |s2cid=226218045 |issn=0022-2623|url-access=subscription }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Pitt |first1=Sarah J. |last2=Gunn |first2=Alan |date=2024 |title=The One Health Concept |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=81 |article-number=12366 |doi=10.3389/bjbs.2024.12366 |doi-access=free|issn=2474-0896 |pmc=10902059 |pmid=38434675}}</ref>
ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ "ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱭ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱞᱟᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱥᱤᱰᱤᱥᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱚᱯᱷᱤᱥ, ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱥ ᱰᱤᱡᱤᱡᱽ ᱯᱷᱟᱨᱢᱟᱥᱤᱥᱴ, ᱟᱨ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
* ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ,
* ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ,<ref name=":2">{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026. Working together for the health of humans, animals, plants and the environment |publisher=FAO; UNEP; WHO; World Organisation for Animal Health (WOAH) (founded as OIE) |year=2022 |isbn=978-92-5-136957-9 |location=Rome|doi=10.4060/cc2289en |s2cid=252939111 }}</ref> ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ᱾
[[File:One Health.svg|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ, ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱜᱟᱢ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱟ᱾<ref>{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |website=FAO |date=2022 |language=en |doi=10.4060/cc2289en|isbn=978-92-5-136957-9 |s2cid=252939111 }}</ref>]]ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱟᱭ ᱞᱮᱵᱷᱮᱞ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱯᱮᱱᱮᱞ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name=":2" /> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ: <blockquote>"ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ, ᱢᱤᱫᱚᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱟᱹᱥᱩᱞ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ (ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱮᱴᱟᱜᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱠᱚᱣᱟ ᱡᱟᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱫᱟᱜ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱦᱚᱭ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱯᱩᱥᱴᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ, ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱟᱛᱟᱣ, ᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ ᱮᱢᱟ᱾"<ref name=":2" /></blockquote>
== ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ==
ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ, ᱮᱱᱴᱤᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱤᱭᱟᱞ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱮᱱᱥ ᱧᱮᱞ ᱫᱚᱦᱚ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name="Zoonoses and One Health: A Review o">{{cite journal |last1=Bidaisee |first1=Satesh |last2=Macpherson |first2=Calum N. L. |title=Zoonoses and One Health: A Review of the Literature |journal=Journal of Parasitology Research |year=2014 |volume=2014 |pages=1–8 |doi=10.1155/2014/874345|doi-access=free |pmid=24634782 |pmc=3928857 }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱩᱱᱳᱥᱤᱥ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ, ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱚ ᱵᱟᱨᱵᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾<ref name="Zoonoses and One Health: A Review o"/> ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱷᱩᱛ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱮ ᱨᱮᱜᱮ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱷᱚᱨ, ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite book |title=The Control of Neglected Zoonotic Diseases: From Advocacy to Action |publisher=World Health Organization |year=2015}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{reflist|2}}
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* {{cite book |last1=Deem |first1=Sharon L. |last2=Lane-deGraaf |first2=Kelly E. |last3=Rayhel |first3=Elizabeth A. |title=Introduction to One Health: An Interdisciplinary Approach to Planetary Health |date=2019 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-119-38286-7 |edition=1st |url=https://www.wiley.com/en-us/Introduction+to+One+Health%3A+An+Interdisciplinary+Approach+to+Planetary+Health-p-9781119382850}}
* {{cite journal | last1=Estebanez | first1=Jean | last2=Boireau | first2=Pascal | title=One Health: A social science discussion of a global agenda | journal=Parasite | volume=29 | year=2022 | issn=1776-1042 | doi=10.1051/parasite/2022014 | page=17| pmid=35315768 | pmc=8939297 }}
* Bhattacharjee, S., Ceri Davies, D., Holland, J. C., Holmes, J. M., Kilroy, D., McGonnell, I. M., & Reynolds, A. L. (2022). On the importance of integrating comparative anatomy and one health perspectives in anatomy education. Journal of Anatomy, 240(3), 429-446.
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱰᱟᱵᱽᱞᱤᱭᱩ.ᱮᱪ.ᱳ ᱯᱷᱮᱠᱴ ᱥᱤᱴ]
* [https://sidp.org/SIDPOneHealth ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱦᱮᱱᱰᱟᱣᱩᱴ ᱥᱟᱶ ᱮᱥ.ᱟᱭ.ᱰᱤ.ᱯᱤ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
hz527trsw8e7q9akdjmq64wlf5d05jz
192790
192789
2026-06-13T09:12:06Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
ᱱᱟᱜᱟᱢ
192790
wikitext
text/x-wiki
[[File:One-Health-Triad-en.png|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Ratnadass |first1=Alain |last2=Deguine |first2=Jean-Philippe |date=June 2021 |title=Crop protection practices and viral zoonotic risks within a One Health framework |journal=Science of the Total Environment |volume=774 |article-number=145172 |doi=10.1016/j.scitotenv.2021.145172 |pmid=33610983 |bibcode=2021ScTEn.77445172R |s2cid=231989807 |issn=0048-9697|doi-access=free }}</ref>]]
'''ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ "ᱦᱚᱲ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱞᱳᱠᱟᱞ, ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ" ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱦᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ ᱴᱟᱥᱠ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.avma.org/KB/Resources/Reports/Documents/onehealth_final.pdf|title=One Health: A New Professional Imperative|date=15 July 2008|publisher=American Veterinary Medical Association|page=9|access-date=2017-08-20}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱢᱟᱱ ᱟᱨ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤᱵᱟᱹᱫᱤ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱨᱜᱟᱹᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾{{rp|205}}<ref name="Bird">{{cite journal |last1=Bird |first1=Brian H. |last2=Mazet |first2=Jonna A.K. |title=Detection of Emerging Zoonotic Pathogens: An Integrated One Health Approach |journal=Annual Review of Animal Biosciences |date=15 February 2018 |volume=6 |issue=1 |pages=121–139 |doi=10.1146/annurev-animal-030117-014628 |pmid=29144769 |issn=2165-8102|doi-access=free }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱮᱱᱮᱞ ᱨᱮ, ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name="Rabinowitz">{{cite journal |last1=Rabinowitz |first1=Peter |last2=Conti |first2=Lisa |title=Links Among Human Health, Animal Health, and Ecosystem Health |journal=Annual Review of Public Health |date=18 March 2013 |volume=34 |issue=1 |pages=189–204 |doi=10.1146/annurev-publhealth-031912-114426 |pmid=23330700 |bibcode=2013ARPH...34..189R |issn=0163-7525}}</ref><ref>{{Cite web |title=One Health: By Protecting Animals We Preserve our Future |url=https://library.buffalo.edu/PDFs/onehealth.pdf}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱟᱠᱚ ᱠᱚᱥᱴᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱨᱟᱱ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱨᱟᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ, ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱱ ᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱽᱥ ᱨᱮ ᱨᱟᱱ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱯᱨᱮᱠᱷᱤ ᱨᱮ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Scott |first1=Kevin A. |last2=Qureshi |first2=M. Haziq |last3=Cox |first3=Philip B. |last4=Marshall |first4=Christopher M. |last5=Bellaire |first5=Bailey C. |last6=Wilcox |first6=Michael |last7=Stuart |first7=Bradey A. R. |last8=Njardarson |first8=Jon T. |date=2020-12-24 |title=A Structural Analysis of the FDA Green Book-Approved Veterinary Drugs and Roles in Human Medicine |url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |journal=Journal of Medicinal Chemistry |language=en |volume=63 |issue=24 |pages=15449–15482 |doi=10.1021/acs.jmedchem.0c01502 |pmid=33125236 |s2cid=226218045 |issn=0022-2623|url-access=subscription }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last1=Pitt |first1=Sarah J. |last2=Gunn |first2=Alan |date=2024 |title=The One Health Concept |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=81 |article-number=12366 |doi=10.3389/bjbs.2024.12366 |doi-access=free|issn=2474-0896 |pmc=10902059 |pmid=38434675}}</ref>
ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ "ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ" ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱟᱭ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱤᱥᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱽ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱞᱟᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱥᱤᱰᱤᱥᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱚᱯᱷᱤᱥ, ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱯᱷᱮᱠᱥᱟᱥ ᱰᱤᱡᱤᱡᱽ ᱯᱷᱟᱨᱢᱟᱥᱤᱥᱴ, ᱟᱨ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
* ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ,
* ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱜᱟᱶᱛᱟ,
* ᱟᱨ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ,<ref name=":2">{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026. Working together for the health of humans, animals, plants and the environment |publisher=FAO; UNEP; WHO; World Organisation for Animal Health (WOAH) (founded as OIE) |year=2022 |isbn=978-92-5-136957-9 |location=Rome|doi=10.4060/cc2289en |s2cid=252939111 }}</ref> ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ᱾
[[File:One Health.svg|thumb|ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ, ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱟᱨ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱜᱟᱢ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱟ᱾<ref>{{Cite book |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |website=FAO |date=2022 |language=en |doi=10.4060/cc2289en|isbn=978-92-5-136957-9 |s2cid=252939111 }}</ref>]]ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱟᱭ ᱞᱮᱵᱷᱮᱞ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱯᱮᱱᱮᱞ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱩᱣᱟᱰᱨᱤᱯᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱴ ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟ,<ref name=":2" /> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ: <blockquote>"ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ, ᱢᱤᱫᱚᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱟᱹᱥᱩᱞ ᱟᱨ ᱵᱤᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱫᱟᱨᱮ ᱱᱟᱹᱬᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ (ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱥᱟᱶᱛᱮ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱮᱴᱟᱜᱤᱡ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ, ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱡᱩᱢᱤᱫᱽ ᱠᱚᱣᱟ ᱡᱟᱛᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱯᱷᱟ ᱫᱟᱜ, ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱦᱚᱭ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱯᱩᱥᱴᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ, ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱟᱛᱟᱣ, ᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢ ᱮᱢᱟ᱾"<ref name=":2" /></blockquote>
== ᱱᱟᱜᱟᱢ ==
ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱫᱚ ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ:
* ᱑᱙ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ: ᱨᱩᱰᱚᱞᱯᱷ ᱵᱷᱤᱨᱪᱳ ᱟᱨ ᱣᱤᱞᱤᱭᱟᱢ ᱳᱥᱞᱟᱨ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱤᱱ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱟᱨ ᱳᱥᱞᱟᱨ ᱫᱚ ᱣᱟᱱ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name=":22">{{Cite web|date=2018-09-19|title=History {{!}} One Health {{!}} CDC|url=https://www.cdc.gov/one-health/about/one-health-history.html|access-date=2019-11-07|website=www.cdc.gov|language=en-us}}</ref>
* ᱑᱙᱖᱐ ᱟᱨ ᱑᱙᱗᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ: ᱠᱮᱞᱵᱷᱤᱱ ᱥᱳᱣᱟᱵᱮ ᱑᱙᱖᱔ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱣᱟᱱ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱚᱥᱩ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱡᱳᱨ ᱮ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name="Conrad">{{cite journal |last1=Conrad |first1=Patricia A. |last2=Mazet |first2=Jonna A. |last3=Clifford |first3=Deana |last4=Scott |first4=Cheryl |last5=Michael Wilkes |title=Evolution of a transdisciplinary "One Medicine–One Health" approach to global health education at the University of California, Davis |journal=Preventive Veterinary Medicine |date=December 1, 2009 |volume=92 |issue=4 |pages=268–274 |doi=10.1016/j.prevetmed.2009.09.002 |pmid=19819575 |pmc=7132481 }}</ref>
* ᱒᱐0᱔: ᱣᱟᱭᱤᱞᱰᱞᱟᱭᱤᱯᱷ ᱠᱚᱱᱡᱟᱨᱵᱷᱮᱥᱚᱱ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱣᱟᱱ ᱣᱟᱨᱞᱰ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱮᱢᱞᱮᱫ ᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱦᱟᱢᱟᱨᱤ ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮᱞ ᱵᱟᱨ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱮᱱᱦᱟᱴᱟᱱ ᱯᱨᱤᱱᱥᱤᱯᱟᱞᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref name=":32">{{Cite journal|last=Gibbs|first=E. Paul J.|date=2014-01-25|title=The evolution of One Health: a decade of progress and challenges for the future|journal=Veterinary Record|language=en|volume=174|issue=4|pages=85–91|doi=10.1136/vr.g143|issn=0042-4900|pmid=24464377|doi-access=free}}</ref>
* ᱒᱐0᱖-᱒᱐0᱘: ᱮᱭᱤᱪ᱕ᱮᱱ᱑ ᱤᱱᱯᱷᱞᱩᱭᱮᱱᱡᱟ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟᱱ ᱵᱷᱮᱴᱮᱨᱤᱱᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱮᱥᱳᱥᱤᱭᱮᱥᱚᱱ, ᱮᱯᱷ.ᱮ.ᱳ, ᱰᱟᱵᱽᱞᱤᱭᱩ.ᱮᱪ.ᱳ, ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱮᱸᱠ ᱮᱢᱟᱱ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name=":22"/>
* ᱒᱐᱑᱒-᱒᱐᱑᱖: ᱒᱐᱑᱒ ᱨᱮ ᱡᱩᱵᱤᱠᱩᱭᱤᱴᱤ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ,<ref name="Zimmer">{{cite news |last1=Zimmer |first1=Carl |title='Zoobiquity': What Animals Can Teach Us About Our Health |url=https://www.thedailybeast.com/zoobiquity-what-animals-can-teach-us-about-our-health |access-date=7 March 2022 |work=The Daily Beast |date=17 June 2012 |language=en}}</ref> ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱖ ᱨᱮ ᱓ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱑᱙-᱒᱐᱒᱑: ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱮᱱᱮᱴ ᱟᱨ ᱦᱟᱣᱩᱥ ᱚᱯᱷ ᱨᱤᱯᱨᱮᱡᱮᱱᱴᱮᱴᱤᱵᱽ ᱨᱮ ᱮᱰᱵᱷᱟᱱᱥᱤᱝ ᱮᱢᱟᱨᱡᱮᱱᱥᱤ ᱯᱨᱤᱯᱮᱭᱟᱨᱰᱱᱮᱥ ᱛᱷᱨᱩ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱠᱴ ᱟᱹᱜᱩ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref name="Riley">{{cite journal |last1=Riley |first1=Margaret Foster |title=One Health Pandemic Prevention and Mitigation: The Role of FDA (Open Access) |journal=Food and Drug Law Institute |date=15 October 2021 |volume=76 |issue=2 |pages=200–234 |url=https://www.fdli.org/wp-content/uploads/2021/10/6-Riley.pdf |access-date=7 March 2022}}</ref>
== ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ==
ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ, ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱡᱩᱱᱳᱴᱤᱠ ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ, ᱮᱱᱴᱤᱢᱟᱭᱠᱨᱳᱵᱤᱭᱟᱞ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱮᱱᱥ ᱧᱮᱞ ᱫᱚᱦᱚ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name="Zoonoses and One Health: A Review o">{{cite journal |last1=Bidaisee |first1=Satesh |last2=Macpherson |first2=Calum N. L. |title=Zoonoses and One Health: A Review of the Literature |journal=Journal of Parasitology Research |year=2014 |volume=2014 |pages=1–8 |doi=10.1155/2014/874345|doi-access=free |pmid=24634782 |pmc=3928857 }}</ref> ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱩᱱᱳᱥᱤᱥ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ, ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ, ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱚ ᱵᱟᱨᱵᱟᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾<ref name="Zoonoses and One Health: A Review o"/> ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱷᱩᱛ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱮ ᱨᱮᱜᱮ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱷᱚᱨ, ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱛᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite book |title=The Control of Neglected Zoonotic Diseases: From Advocacy to Action |publisher=World Health Organization |year=2015}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{reflist|2}}
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* {{cite book |last1=Deem |first1=Sharon L. |last2=Lane-deGraaf |first2=Kelly E. |last3=Rayhel |first3=Elizabeth A. |title=Introduction to One Health: An Interdisciplinary Approach to Planetary Health |date=2019 |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-1-119-38286-7 |edition=1st |url=https://www.wiley.com/en-us/Introduction+to+One+Health%3A+An+Interdisciplinary+Approach+to+Planetary+Health-p-9781119382850}}
* {{cite journal | last1=Estebanez | first1=Jean | last2=Boireau | first2=Pascal | title=One Health: A social science discussion of a global agenda | journal=Parasite | volume=29 | year=2022 | issn=1776-1042 | doi=10.1051/parasite/2022014 | page=17| pmid=35315768 | pmc=8939297 }}
* Bhattacharjee, S., Ceri Davies, D., Holland, J. C., Holmes, J. M., Kilroy, D., McGonnell, I. M., & Reynolds, A. L. (2022). On the importance of integrating comparative anatomy and one health perspectives in anatomy education. Journal of Anatomy, 240(3), 429-446.
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱰᱟᱵᱽᱞᱤᱭᱩ.ᱮᱪ.ᱳ ᱯᱷᱮᱠᱴ ᱥᱤᱴ]
* [https://sidp.org/SIDPOneHealth ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱦᱮᱱᱰᱟᱣᱩᱴ ᱥᱟᱶ ᱮᱥ.ᱟᱭ.ᱰᱤ.ᱯᱤ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
l63ji03x1osw6445orq3anhpaymph7a
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ
0
36219
192791
2026-06-13T09:27:22Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
"'''ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' (Planetary Health) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱᱟᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ, ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥ,<ref>Horton, Richard, and Selina Lo. "Planetary health: a new science for exceptional action." The Lancet 386..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ
192791
wikitext
text/x-wiki
'''ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' (Planetary Health) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱᱟᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ, ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥ,<ref>Horton, Richard, and Selina Lo. "Planetary health: a new science for exceptional action." The Lancet 386.10007 (2015): 1921-1922.</ref> ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last=Middleton |first=Jo |last2=Cassell |first2=Jackie A. |last3=Colthart |first3=Gavin |last4=Dem |first4=Francesca |last5=Fairhead |first5=James |last6=Head |first6=Michael G. |last7=Inacio |first7=Joao |last8=Jimbudo |first8=Mavis |last9=Laman |first9=Moses |last10=Novotny |first10=Vojtech |last11=Peck |first11=Mika |last12=Philip |first12=Jonah |last13=Pomat |first13=William |last14=Sui |first14=Shen |last15=West-Oram |first15=Peter |date=2020-11-01 |title=Rationale, experience and ethical considerations underpinning integrated actions to further global goals for health and land biodiversity in Papua New Guinea |url=https://doi.org/10.1007/s11625-020-00805-x |journal=Sustainability Science |language=en |volume=15 |issue=6 |pages=1653–1664 |doi=10.1007/s11625-020-00805-x |issn=1862-4057|hdl=10072/413428 |hdl-access=free }}</ref> ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ" ᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ-ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ,<ref name=Lancet2015>{{cite journal |title=Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health |journal=The Lancet |date=2015-11-14 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60901-1 |volume=386 |pages=1973–2028 | last1 = Whitmee | first1 = Sarah|issue=10007 |pmid=26188744 |s2cid=21925353 |doi-access=free }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱒᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Myers, S. and Frumkin, H., 2020. Planetary health: protecting nature to protect ourselves. Island Press.</ref>
== ᱯᱷᱚᱱᱰᱟᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱥᱮᱯᱴ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱩᱥᱟᱱ ᱯᱨᱮᱥᱠᱳᱴ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐-᱘᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱦᱳᱞᱤᱥᱴᱤᱠ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱯᱷᱨᱮᱱᱰᱥ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱟᱨᱛᱷ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ (WHO) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱢᱚᱱᱮ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱠᱮᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ - ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱱᱤᱡᱚᱨᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱚᱸ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾"<ref>Prescott, S.L. and Logan, A.C., 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.</ref> ᱑᱙᱘᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ '''"ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ"''' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, J. E. (1986). Geophysiology: A new look at earth science. Bulletin of the American Meteorological Society, 67(4), 392-397.</ref> ᱑᱙᱙᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱨᱣᱮᱭ ᱨᱮᱱ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱯᱮᱨ ᱯᱷᱩᱜᱮᱞᱤ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ: "ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱧᱮᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱫᱮᱥ ᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾"<ref name=lancet>{{Cite journal |doi = 10.1016/S0140-6736(17)32737-X|title = Per Fugelli|journal = The Lancet|volume = 390|issue = 10107|page = 2032|year = 2017|last1 = Casassus|first1 = Barbara|doi-access = free}}</ref> ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱮᱛᱷᱳᱞᱤᱠ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱴᱮᱨᱟ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ (ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ) ᱠᱚᱨᱤᱠᱩᱞᱚᱢ ᱠᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Stappen, R.: Terramedizin und Master for Sustainable Development – Zwei Konzepte für innovative. Modellstudiengänge. In: Stadt-Umland-Perspektiven – Zukunftsfähige Regionen in Europa. 2000, ISBN 3-00-007218-7, S. 284–285.</ref> ᱒᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱚᱛᱚᱵ ''ᱜᱟᱭᱟ: ᱫᱟ ᱯᱨᱟᱠᱴᱤᱠᱟᱞ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥ ᱚᱯᱷ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ'' ᱮ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, James, and James E. Lovelock. "Gaia: The practical science of planetary medicine." (2000).</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|2}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.planetaryhealthalliance.org/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ]
* [https://www.planetaryhealth.eu/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ - ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱵᱽ]
* [https://www.thelancet.com/journals/lanplh/issue/current ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ]
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (KNAW) (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* ᱣᱦᱤᱴᱢᱤ, ᱮᱥ., ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ., ᱟᱨ ᱵᱮᱭᱨᱟᱨ, ᱥᱤ., ᱮᱴ ᱟᱞ. ᱒᱐᱑᱕. ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ ᱮᱯᱳᱪ: ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ–ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ. ᱓᱘᱖:᱑᱐᱐᱐᱗, ᱯᱤ᱑᱙᱗᱓-᱒᱐᱒᱘. ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱥ. doi:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)60901-1
* ᱢᱟᱭᱟᱨᱥ, ᱮᱥ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱐. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴᱤᱝ ᱱᱮᱪᱟᱨ ᱴᱩ ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴ ᱟᱣᱟᱨᱥᱮᱞᱵᱷᱥ. ᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱑. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱫᱟ ᱮᱱᱵᱷᱟᱭᱨᱚᱱᱢᱮᱱᱴ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ. ᱠᱮᱢᱵᱨᱤᱡᱽ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱟᱨᱴᱥ ᱮᱱᱰ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
* ᱢᱟᱨᱴᱮᱱᱥ, ᱯᱤ. (᱒᱐᱒᱓). [https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/136713009/Inaugural%20Speech%20Pim%20Martens.pdf ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱫᱟ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱮ ᱥᱟᱥᱴᱮᱱᱮᱵᱚᱞ ᱯᱷᱤᱭᱩᱪᱟᱨ]. ᱢᱟᱥᱴᱨᱤᱪᱴ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ.
* ᱠᱳᱜᱞᱟᱱ ᱮᱴ ᱟᱞ.: [https://link.springer.com/epdf/10.1186/s42522-021-00053-8 ᱮ ᱵᱳᱞᱰᱟᱨ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱮᱠᱥᱯᱮᱱᱰᱤᱝ ᱫᱟ ᱢᱳᱨᱟᱞ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱴᱩ ᱚᱯᱴᱤᱢᱟᱭᱤᱡᱽ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱷᱚᱨ ᱚᱞ] ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱣᱩᱴᱞᱩᱠ, ᱒᱐᱒᱑.
* ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱳᱨᱴᱚᱱ [http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)32843-X/fulltext?elsca1=etoc ᱚᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱱ: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷᱥ ᱱᱮᱠᱥᱴ ᱯᱷᱨᱚᱱᱴᱤᱭᱟᱨ—ᱵᱟᱭᱳᱰᱟᱭᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ] ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ, ᱵᱷᱚᱞᱤᱭᱩᱢ ᱓᱙᱐, ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱑᱐᱑᱐᱘, ᱯᱤ᱒᱑᱓᱒, ᱑᱑ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗.
fmy6s5oz00bjj0yqi8126zxliup90my
192792
192791
2026-06-13T09:30:07Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
/* ᱯᱷᱚᱱᱰᱟᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ */
192792
wikitext
text/x-wiki
'''ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' (Planetary Health) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱᱟᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ, ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥ,<ref>Horton, Richard, and Selina Lo. "Planetary health: a new science for exceptional action." The Lancet 386.10007 (2015): 1921-1922.</ref> ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last=Middleton |first=Jo |last2=Cassell |first2=Jackie A. |last3=Colthart |first3=Gavin |last4=Dem |first4=Francesca |last5=Fairhead |first5=James |last6=Head |first6=Michael G. |last7=Inacio |first7=Joao |last8=Jimbudo |first8=Mavis |last9=Laman |first9=Moses |last10=Novotny |first10=Vojtech |last11=Peck |first11=Mika |last12=Philip |first12=Jonah |last13=Pomat |first13=William |last14=Sui |first14=Shen |last15=West-Oram |first15=Peter |date=2020-11-01 |title=Rationale, experience and ethical considerations underpinning integrated actions to further global goals for health and land biodiversity in Papua New Guinea |url=https://doi.org/10.1007/s11625-020-00805-x |journal=Sustainability Science |language=en |volume=15 |issue=6 |pages=1653–1664 |doi=10.1007/s11625-020-00805-x |issn=1862-4057|hdl=10072/413428 |hdl-access=free }}</ref> ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ" ᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ-ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ,<ref name=Lancet2015>{{cite journal |title=Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health |journal=The Lancet |date=2015-11-14 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60901-1 |volume=386 |pages=1973–2028 | last1 = Whitmee | first1 = Sarah|issue=10007 |pmid=26188744 |s2cid=21925353 |doi-access=free }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱒᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Myers, S. and Frumkin, H., 2020. Planetary health: protecting nature to protect ourselves. Island Press.</ref>
== ᱯᱷᱚᱱᱰᱟᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱥᱮᱯᱴ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱩᱥᱟᱱ ᱯᱨᱮᱥᱠᱳᱴ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐-᱘᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱦᱳᱞᱤᱥᱴᱤᱠ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱯᱷᱨᱮᱱᱰᱥ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱟᱨᱛᱷ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ (WHO) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱢᱚᱱᱮ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱠᱮᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ - ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱱᱤᱡᱚᱨᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱚᱸ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾"<ref>Prescott, S.L. and Logan, A.C., 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.</ref> ᱑᱙᱘᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ '''"ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ"''' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, J. E. (1986). Geophysiology: A new look at earth science. Bulletin of the American Meteorological Society, 67(4), 392-397.</ref> ᱑᱙᱙᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱨᱣᱮᱭ ᱨᱮᱱ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱯᱮᱨ ᱯᱷᱩᱜᱮᱞᱤ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ: "ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱧᱮᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱫᱮᱥ ᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾"<ref name=lancet>{{Cite journal |doi = 10.1016/S0140-6736(17)32737-X|title = Per Fugelli|journal = The Lancet|volume = 390|issue = 10107|page = 2032|year = 2017|last1 = Casassus|first1 = Barbara|doi-access = free}}</ref> ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱮᱛᱷᱳᱞᱤᱠ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱴᱮᱨᱟ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ (ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ) ᱠᱚᱨᱤᱠᱩᱞᱚᱢ ᱠᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Stappen, R.: Terramedizin und Master for Sustainable Development – Zwei Konzepte für innovative. Modellstudiengänge. In: Stadt-Umland-Perspektiven – Zukunftsfähige Regionen in Europa. 2000, ISBN 3-00-007218-7, S. 284–285.</ref> ᱒᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱚᱛᱚᱵ ''ᱜᱟᱭᱟ: ᱫᱟ ᱯᱨᱟᱠᱴᱤᱠᱟᱞ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥ ᱚᱯᱷ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ'' ᱮ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, James, and James E. Lovelock. "Gaia: The practical science of planetary medicine." (2000).</ref>
== ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ:
* ᱒᱐᱑᱔: ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ''ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ'' ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱱᱤᱯᱷᱮᱥᱴᱳ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱨᱮᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name="thelancet.com">{{cite journal |title=From public to planetary health: a manifesto |journal=The Lancet |date=2014-03-06 |last1=Horton |first1=Richard |last2=Beaglehole |first2=Robert |last3=Bonita |first3=Ruth |last4=Raeburn |first4=John |last5=McKee |first5=Martin |volume=383 |issue=9920 |page=847 |url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)60409-8/fulltext |access-date=2016-10-05 |doi=10.1016/s0140-6736(14)60409-8|pmid=24607088 |s2cid=29341866 |url-access=subscription }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱕-᱒᱐᱑᱗: ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ᱾ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱤᱥᱭᱩ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/planetary-health-alliance-launched-to-address-public-health-threats/|title=Harvard University, Wildlife Conservation Society launch new 'Planetary Health Alliance' with support from The Rockefeller Foundation|date=2015-12-11|language=en-US|access-date=2016-10-06}}</ref>
* ᱒᱐᱒᱑: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ 'ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱩᱠᱮᱥᱚᱱ ᱯᱷᱨᱮᱢᱣᱟᱨᱠ' ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱰᱳᱢᱮᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱥᱟᱣ ᱯᱟᱣᱞᱳ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱒-᱒᱐᱒᱓: ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ ᱥᱴᱚᱠᱦᱳᱞᱢ+᱕᱐ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱠᱮᱱᱟᱰᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱟᱠᱟᱰᱮᱢᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱤᱭᱩᱥᱚᱱᱥ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ,<ref>{{Cite web |title=Declaration on Planetary Health |url=https://www.afmc.ca/initiatives/planetaryhealthdeclaration/ |access-date=2024-11-14 |website=AFMC |language=en-CA}}</ref> ᱟᱨ ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱔: ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱳᱰᱢᱮᱯ ᱟᱨ ᱮᱠᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|2}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.planetaryhealthalliance.org/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ]
* [https://www.planetaryhealth.eu/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ - ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱵᱽ]
* [https://www.thelancet.com/journals/lanplh/issue/current ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ]
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (KNAW) (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* ᱣᱦᱤᱴᱢᱤ, ᱮᱥ., ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ., ᱟᱨ ᱵᱮᱭᱨᱟᱨ, ᱥᱤ., ᱮᱴ ᱟᱞ. ᱒᱐᱑᱕. ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ ᱮᱯᱳᱪ: ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ–ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ. ᱓᱘᱖:᱑᱐᱐᱐᱗, ᱯᱤ᱑᱙᱗᱓-᱒᱐᱒᱘. ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱥ. doi:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)60901-1
* ᱢᱟᱭᱟᱨᱥ, ᱮᱥ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱐. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴᱤᱝ ᱱᱮᱪᱟᱨ ᱴᱩ ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴ ᱟᱣᱟᱨᱥᱮᱞᱵᱷᱥ. ᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱑. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱫᱟ ᱮᱱᱵᱷᱟᱭᱨᱚᱱᱢᱮᱱᱴ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ. ᱠᱮᱢᱵᱨᱤᱡᱽ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱟᱨᱴᱥ ᱮᱱᱰ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
* ᱢᱟᱨᱴᱮᱱᱥ, ᱯᱤ. (᱒᱐᱒᱓). [https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/136713009/Inaugural%20Speech%20Pim%20Martens.pdf ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱫᱟ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱮ ᱥᱟᱥᱴᱮᱱᱮᱵᱚᱞ ᱯᱷᱤᱭᱩᱪᱟᱨ]. ᱢᱟᱥᱴᱨᱤᱪᱴ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ.
* ᱠᱳᱜᱞᱟᱱ ᱮᱴ ᱟᱞ.: [https://link.springer.com/epdf/10.1186/s42522-021-00053-8 ᱮ ᱵᱳᱞᱰᱟᱨ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱮᱠᱥᱯᱮᱱᱰᱤᱝ ᱫᱟ ᱢᱳᱨᱟᱞ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱴᱩ ᱚᱯᱴᱤᱢᱟᱭᱤᱡᱽ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱷᱚᱨ ᱚᱞ] ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱣᱩᱴᱞᱩᱠ, ᱒᱐᱒᱑.
* ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱳᱨᱴᱚᱱ [http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)32843-X/fulltext?elsca1=etoc ᱚᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱱ: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷᱥ ᱱᱮᱠᱥᱴ ᱯᱷᱨᱚᱱᱴᱤᱭᱟᱨ—ᱵᱟᱭᱳᱰᱟᱭᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ] ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ, ᱵᱷᱚᱞᱤᱭᱩᱢ ᱓᱙᱐, ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱑᱐᱑᱐᱘, ᱯᱤ᱒᱑᱓᱒, ᱑᱑ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗.
shbw019dppoemda6ph1ai9f615s0xdz
192793
192792
2026-06-13T09:30:32Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
192793
wikitext
text/x-wiki
'''ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' (Planetary Health) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱᱟᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ, ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥ,<ref>Horton, Richard, and Selina Lo. "Planetary health: a new science for exceptional action." The Lancet 386.10007 (2015): 1921-1922.</ref> ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last=Middleton |first=Jo |last2=Cassell |first2=Jackie A. |last3=Colthart |first3=Gavin |last4=Dem |first4=Francesca |last5=Fairhead |first5=James |last6=Head |first6=Michael G. |last7=Inacio |first7=Joao |last8=Jimbudo |first8=Mavis |last9=Laman |first9=Moses |last10=Novotny |first10=Vojtech |last11=Peck |first11=Mika |last12=Philip |first12=Jonah |last13=Pomat |first13=William |last14=Sui |first14=Shen |last15=West-Oram |first15=Peter |date=2020-11-01 |title=Rationale, experience and ethical considerations underpinning integrated actions to further global goals for health and land biodiversity in Papua New Guinea |url=https://doi.org/10.1007/s11625-020-00805-x |journal=Sustainability Science |language=en |volume=15 |issue=6 |pages=1653–1664 |doi=10.1007/s11625-020-00805-x |issn=1862-4057|hdl=10072/413428 |hdl-access=free }}</ref> ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ" ᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ-ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ,<ref name=Lancet2015>{{cite journal |title=Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health |journal=The Lancet |date=2015-11-14 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60901-1 |volume=386 |pages=1973–2028 | last1 = Whitmee | first1 = Sarah|issue=10007 |pmid=26188744 |s2cid=21925353 |doi-access=free }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱒᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Myers, S. and Frumkin, H., 2020. Planetary health: protecting nature to protect ourselves. Island Press.</ref>
== ᱯᱷᱚᱱᱰᱟᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱥᱮᱯᱴ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱩᱥᱟᱱ ᱯᱨᱮᱥᱠᱳᱴ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐-᱘᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱦᱳᱞᱤᱥᱴᱤᱠ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱯᱷᱨᱮᱱᱰᱥ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱟᱨᱛᱷ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ (WHO) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱢᱚᱱᱮ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱠᱮᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ - ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱱᱤᱡᱚᱨᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱚᱸ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾"<ref>Prescott, S.L. and Logan, A.C., 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.</ref> ᱑᱙᱘᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ '''"ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ"''' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, J. E. (1986). Geophysiology: A new look at earth science. Bulletin of the American Meteorological Society, 67(4), 392-397.</ref> ᱑᱙᱙᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱨᱣᱮᱭ ᱨᱮᱱ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱯᱮᱨ ᱯᱷᱩᱜᱮᱞᱤ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ: "ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱧᱮᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱫᱮᱥ ᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾"<ref name=lancet>{{Cite journal |doi = 10.1016/S0140-6736(17)32737-X|title = Per Fugelli|journal = The Lancet|volume = 390|issue = 10107|page = 2032|year = 2017|last1 = Casassus|first1 = Barbara|doi-access = free}}</ref> ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱮᱛᱷᱳᱞᱤᱠ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱴᱮᱨᱟ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ (ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ) ᱠᱚᱨᱤᱠᱩᱞᱚᱢ ᱠᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Stappen, R.: Terramedizin und Master for Sustainable Development – Zwei Konzepte für innovative. Modellstudiengänge. In: Stadt-Umland-Perspektiven – Zukunftsfähige Regionen in Europa. 2000, ISBN 3-00-007218-7, S. 284–285.</ref> ᱒᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱚᱛᱚᱵ ''ᱜᱟᱭᱟ: ᱫᱟ ᱯᱨᱟᱠᱴᱤᱠᱟᱞ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥ ᱚᱯᱷ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ'' ᱮ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, James, and James E. Lovelock. "Gaia: The practical science of planetary medicine." (2000).</ref>
=== ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ===
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ:
* ᱒᱐᱑᱔: ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ''ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ'' ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱱᱤᱯᱷᱮᱥᱴᱳ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱨᱮᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name="thelancet.com">{{cite journal |title=From public to planetary health: a manifesto |journal=The Lancet |date=2014-03-06 |last1=Horton |first1=Richard |last2=Beaglehole |first2=Robert |last3=Bonita |first3=Ruth |last4=Raeburn |first4=John |last5=McKee |first5=Martin |volume=383 |issue=9920 |page=847 |url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)60409-8/fulltext |access-date=2016-10-05 |doi=10.1016/s0140-6736(14)60409-8|pmid=24607088 |s2cid=29341866 |url-access=subscription }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱕-᱒᱐᱑᱗: ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ᱾ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱤᱥᱭᱩ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/planetary-health-alliance-launched-to-address-public-health-threats/|title=Harvard University, Wildlife Conservation Society launch new 'Planetary Health Alliance' with support from The Rockefeller Foundation|date=2015-12-11|language=en-US|access-date=2016-10-06}}</ref>
* ᱒᱐᱒᱑: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ 'ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱩᱠᱮᱥᱚᱱ ᱯᱷᱨᱮᱢᱣᱟᱨᱠ' ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱰᱳᱢᱮᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱥᱟᱣ ᱯᱟᱣᱞᱳ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱒-᱒᱐᱒᱓: ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ ᱥᱴᱚᱠᱦᱳᱞᱢ+᱕᱐ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱠᱮᱱᱟᱰᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱟᱠᱟᱰᱮᱢᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱤᱭᱩᱥᱚᱱᱥ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ,<ref>{{Cite web |title=Declaration on Planetary Health |url=https://www.afmc.ca/initiatives/planetaryhealthdeclaration/ |access-date=2024-11-14 |website=AFMC |language=en-CA}}</ref> ᱟᱨ ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱔: ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱳᱰᱢᱮᱯ ᱟᱨ ᱮᱠᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|2}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.planetaryhealthalliance.org/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ]
* [https://www.planetaryhealth.eu/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ - ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱵᱽ]
* [https://www.thelancet.com/journals/lanplh/issue/current ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ]
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (KNAW) (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* ᱣᱦᱤᱴᱢᱤ, ᱮᱥ., ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ., ᱟᱨ ᱵᱮᱭᱨᱟᱨ, ᱥᱤ., ᱮᱴ ᱟᱞ. ᱒᱐᱑᱕. ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ ᱮᱯᱳᱪ: ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ–ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ. ᱓᱘᱖:᱑᱐᱐᱐᱗, ᱯᱤ᱑᱙᱗᱓-᱒᱐᱒᱘. ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱥ. doi:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)60901-1
* ᱢᱟᱭᱟᱨᱥ, ᱮᱥ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱐. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴᱤᱝ ᱱᱮᱪᱟᱨ ᱴᱩ ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴ ᱟᱣᱟᱨᱥᱮᱞᱵᱷᱥ. ᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱑. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱫᱟ ᱮᱱᱵᱷᱟᱭᱨᱚᱱᱢᱮᱱᱴ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ. ᱠᱮᱢᱵᱨᱤᱡᱽ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱟᱨᱴᱥ ᱮᱱᱰ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
* ᱢᱟᱨᱴᱮᱱᱥ, ᱯᱤ. (᱒᱐᱒᱓). [https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/136713009/Inaugural%20Speech%20Pim%20Martens.pdf ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱫᱟ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱮ ᱥᱟᱥᱴᱮᱱᱮᱵᱚᱞ ᱯᱷᱤᱭᱩᱪᱟᱨ]. ᱢᱟᱥᱴᱨᱤᱪᱴ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ.
* ᱠᱳᱜᱞᱟᱱ ᱮᱴ ᱟᱞ.: [https://link.springer.com/epdf/10.1186/s42522-021-00053-8 ᱮ ᱵᱳᱞᱰᱟᱨ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱮᱠᱥᱯᱮᱱᱰᱤᱝ ᱫᱟ ᱢᱳᱨᱟᱞ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱴᱩ ᱚᱯᱴᱤᱢᱟᱭᱤᱡᱽ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱷᱚᱨ ᱚᱞ] ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱣᱩᱴᱞᱩᱠ, ᱒᱐᱒᱑.
* ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱳᱨᱴᱚᱱ [http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)32843-X/fulltext?elsca1=etoc ᱚᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱱ: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷᱥ ᱱᱮᱠᱥᱴ ᱯᱷᱨᱚᱱᱴᱤᱭᱟᱨ—ᱵᱟᱭᱳᱰᱟᱭᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ] ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ, ᱵᱷᱚᱞᱤᱭᱩᱢ ᱓᱙᱐, ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱑᱐᱑᱐᱘, ᱯᱤ᱒᱑᱓᱒, ᱑᱑ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗.
5kep0xvm49be0ywgfrw2g36el3du22w
192794
192793
2026-06-13T09:35:59Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
/* ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ */
192794
wikitext
text/x-wiki
'''ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' (Planetary Health) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱᱟᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ, ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥ,<ref>Horton, Richard, and Selina Lo. "Planetary health: a new science for exceptional action." The Lancet 386.10007 (2015): 1921-1922.</ref> ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last=Middleton |first=Jo |last2=Cassell |first2=Jackie A. |last3=Colthart |first3=Gavin |last4=Dem |first4=Francesca |last5=Fairhead |first5=James |last6=Head |first6=Michael G. |last7=Inacio |first7=Joao |last8=Jimbudo |first8=Mavis |last9=Laman |first9=Moses |last10=Novotny |first10=Vojtech |last11=Peck |first11=Mika |last12=Philip |first12=Jonah |last13=Pomat |first13=William |last14=Sui |first14=Shen |last15=West-Oram |first15=Peter |date=2020-11-01 |title=Rationale, experience and ethical considerations underpinning integrated actions to further global goals for health and land biodiversity in Papua New Guinea |url=https://doi.org/10.1007/s11625-020-00805-x |journal=Sustainability Science |language=en |volume=15 |issue=6 |pages=1653–1664 |doi=10.1007/s11625-020-00805-x |issn=1862-4057|hdl=10072/413428 |hdl-access=free }}</ref> ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ" ᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ-ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ,<ref name=Lancet2015>{{cite journal |title=Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health |journal=The Lancet |date=2015-11-14 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60901-1 |volume=386 |pages=1973–2028 | last1 = Whitmee | first1 = Sarah|issue=10007 |pmid=26188744 |s2cid=21925353 |doi-access=free }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱒᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Myers, S. and Frumkin, H., 2020. Planetary health: protecting nature to protect ourselves. Island Press.</ref>
== ᱯᱷᱚᱱᱰᱟᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱥᱮᱯᱴ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱩᱥᱟᱱ ᱯᱨᱮᱥᱠᱳᱴ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐-᱘᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱦᱳᱞᱤᱥᱴᱤᱠ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱯᱷᱨᱮᱱᱰᱥ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱟᱨᱛᱷ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ (WHO) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱢᱚᱱᱮ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱠᱮᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ - ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱱᱤᱡᱚᱨᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱚᱸ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾"<ref>Prescott, S.L. and Logan, A.C., 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.</ref> ᱑᱙᱘᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ '''"ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ"''' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, J. E. (1986). Geophysiology: A new look at earth science. Bulletin of the American Meteorological Society, 67(4), 392-397.</ref> ᱑᱙᱙᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱨᱣᱮᱭ ᱨᱮᱱ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱯᱮᱨ ᱯᱷᱩᱜᱮᱞᱤ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ: "ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱧᱮᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱫᱮᱥ ᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾"<ref name=lancet>{{Cite journal |doi = 10.1016/S0140-6736(17)32737-X|title = Per Fugelli|journal = The Lancet|volume = 390|issue = 10107|page = 2032|year = 2017|last1 = Casassus|first1 = Barbara|doi-access = free}}</ref> ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱮᱛᱷᱳᱞᱤᱠ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱴᱮᱨᱟ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ (ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ) ᱠᱚᱨᱤᱠᱩᱞᱚᱢ ᱠᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Stappen, R.: Terramedizin und Master for Sustainable Development – Zwei Konzepte für innovative. Modellstudiengänge. In: Stadt-Umland-Perspektiven – Zukunftsfähige Regionen in Europa. 2000, ISBN 3-00-007218-7, S. 284–285.</ref> ᱒᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱚᱛᱚᱵ ''ᱜᱟᱭᱟ: ᱫᱟ ᱯᱨᱟᱠᱴᱤᱠᱟᱞ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥ ᱚᱯᱷ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ'' ᱮ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, James, and James E. Lovelock. "Gaia: The practical science of planetary medicine." (2000).</ref>
=== ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ===
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ:
* ᱒᱐᱑᱔: ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ''ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ'' ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱱᱤᱯᱷᱮᱥᱴᱳ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱨᱮᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name="thelancet.com">{{cite journal |title=From public to planetary health: a manifesto |journal=The Lancet |date=2014-03-06 |last1=Horton |first1=Richard |last2=Beaglehole |first2=Robert |last3=Bonita |first3=Ruth |last4=Raeburn |first4=John |last5=McKee |first5=Martin |volume=383 |issue=9920 |page=847 |url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)60409-8/fulltext |access-date=2016-10-05 |doi=10.1016/s0140-6736(14)60409-8|pmid=24607088 |s2cid=29341866 |url-access=subscription }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱕-᱒᱐᱑᱗: ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ᱾ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱤᱥᱭᱩ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/planetary-health-alliance-launched-to-address-public-health-threats/|title=Harvard University, Wildlife Conservation Society launch new 'Planetary Health Alliance' with support from The Rockefeller Foundation|date=2015-12-11|language=en-US|access-date=2016-10-06}}</ref>
* ᱒᱐᱒᱑: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ 'ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱩᱠᱮᱥᱚᱱ ᱯᱷᱨᱮᱢᱣᱟᱨᱠ' ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱰᱳᱢᱮᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱥᱟᱣ ᱯᱟᱣᱞᱳ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱒-᱒᱐᱒᱓: ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ ᱥᱴᱚᱠᱦᱳᱞᱢ+᱕᱐ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱠᱮᱱᱟᱰᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱟᱠᱟᱰᱮᱢᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱤᱭᱩᱥᱚᱱᱥ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ,<ref>{{Cite web |title=Declaration on Planetary Health |url=https://www.afmc.ca/initiatives/planetaryhealthdeclaration/ |access-date=2024-11-14 |website=AFMC |language=en-CA}}</ref> ᱟᱨ ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱔: ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱳᱰᱢᱮᱯ ᱟᱨ ᱮᱠᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾
== ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱟᱶ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱯᱟᱨᱟᱰᱟᱭᱤᱢ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱤᱠᱳᱦᱮᱞᱛᱷ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ, ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ᱾
ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ,<ref>{{Cite journal|last1=Koplan|first1=Jeffrey P|last2=Bond|first2=T Christopher|last3=Merson|first3=Michael H|last4=Reddy|first4=K Srinath| last5=Rodriguez|first5=Mario Henry|last6=Sewankambo|first6=Nelson K|last7=Wasserheit|first7=Judith N|title=Towards a common definition of global health|journal=The Lancet| volume=373| issue=9679| pages=1993–1995| doi=10.1016/s0140-6736(09)60332-9|pmid=19493564| year=2009|pmc=9905260 |citeseerx=10.1.1.610.7968|s2cid=6919716}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱰᱨᱟᱭᱵᱷᱚᱨ ᱟᱨ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱛᱮᱞᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱟᱵᱟᱹᱨᱤ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱳᱨ ᱮ ᱮᱢᱟ᱾<ref>{{Cite journal|last1=Brown|first1=Theodore M. |last2=Cueto| first2=Marcos| last3=Fee|first3=Elizabeth|date=2006-01-01|title=The World Health Organization and the Transition From "International" to "Global" Public Health|journal=American Journal of Public Health| volume=96| issue=1| pages=62–72|doi=10.2105/AJPH.2004.050831|pmid=16322464 |issn=0090-0036|pmc=1470434}}</ref> ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱦᱚ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱛᱤ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite journal | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9566.13578 | doi=10.1111/1467-9566.13578 | title=Health beyond medicine. A planetary theory extension | date=2023 | last1=Roth | first1=Steffen | last2=Valentinov | first2=Vladislav | journal=Sociology of Health & Illness | volume=45 | issue=2 | pages=331–345 | url-access=subscription }}</ref>
ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱨᱮᱱ ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ ᱤᱱ ᱪᱤᱯᱷ, ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱚᱨᱴᱚᱱ, ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ ᱫᱟ ᱤᱠᱳᱱᱚᱢᱤᱥᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞ ᱤᱥᱭᱩ ᱨᱮᱭ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱹᱵᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮᱭᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱭ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ "ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱵᱟᱭ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ – ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱜᱮ᱾ ᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱫᱩᱨᱵᱚᱞᱛᱟ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱭ ᱞᱮᱠᱷᱟᱭᱟ᱾"<ref>{{Cite news |date=25 June 2014 |title=Planetary Health - Economist Intelligence Unit |url=https://assets.rockefellerfoundation.org/app/uploads/20150625163005/Planetary-Health-Special-Report_06.25.14.pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903123031/https://assets.rockefellerfoundation.org/app/uploads/20150625163005/Planetary-Health-Special-Report_06.25.14.pdf |archive-date=3 September 2019 |newspaper=The Economist |page=28 |access-date=2016-10-06 }}</ref>
᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱴ ᱡᱩᱰᱤᱛᱷ ᱨᱳᱰᱤᱱ, ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>{{Cite web|last=Rodin|first=Judith|title=Planetary Health: A New Discipline in Global Health|url=https://www.rockefellerfoundation.org/blog/planetary-health-a-new-discipline-in-global-health/|access-date=2016-10-06 |date=2015-07-16}}</ref>
᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ, ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟᱱ ᱵᱭᱩᱨᱳ ᱚᱯᱷ ᱞᱮᱵᱚᱨ ᱥᱴᱟᱴᱤᱥᱴᱤᱠᱥ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱟᱯᱰᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ"᱾<ref>{{Cite journal|last1=Oerther|first1=Daniel B. |last2=Oerther| first2=Sarah| last3=Peters|first3=Catherine A.| date=2024-01-18|title=Environmental Engineers Solve Problems of Planetary Health| journal=Environmental Engineering Science| volume=41| issue=1| pages=3-6|doi=10.1089/ees.2023.0301}}</ref>
ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮ, ᱠᱚᱱᱥᱳᱨᱴᱤᱭᱟᱢ ᱚᱯᱷ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱦᱮᱞᱛᱷ (CUGH) ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱮᱬᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ "ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱟᱬᱮᱥ, ᱤᱱᱴᱟᱨᱵᱷᱮᱱᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱺᱫᱟᱝ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ"᱾<ref>{{Cite web |last=Admin |first=CUGH |date=2024-09-05 |title=Planetary Health Learning Objectives (September 2024 Issue) |url=https://www.cugh.org/blog/planetary-health-learning-objectives-september-2024-issue/ |access-date=2024-11-18 |website=Consortium of Universities for Global Health |language=en-US}}</ref> CUGH ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱯᱤᱴᱮᱱᱥᱤ ᱴᱩᱞᱠᱤᱴ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫᱟ᱾
᱒᱐᱒᱖ ᱨᱮ, ᱰᱟᱱᱤᱭᱮᱞ ᱳᱨᱛᱷᱟᱨ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱ ᱚᱯᱷ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱢᱟᱣᱱᱴᱥᱤ ᱠᱞᱚᱡᱽ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵᱽ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱛᱮ," ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱡᱤᱣᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ᱾<ref>{{Cite journal|last1=Oerther|first1=Daniel B. |date=2026-01-01|title=Hold Paramount the Health, Safety, and Welfare of the Public and the Planet| journal=Journal of Environmental Engineering| volume=152| issue=2|doi=10.1061/JOEEDU.EEENG-8532}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|2}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.planetaryhealthalliance.org/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ]
* [https://www.planetaryhealth.eu/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ - ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱵᱽ]
* [https://www.thelancet.com/journals/lanplh/issue/current ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ]
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (KNAW) (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* ᱣᱦᱤᱴᱢᱤ, ᱮᱥ., ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ., ᱟᱨ ᱵᱮᱭᱨᱟᱨ, ᱥᱤ., ᱮᱴ ᱟᱞ. ᱒᱐᱑᱕. ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ ᱮᱯᱳᱪ: ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ–ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ. ᱓᱘᱖:᱑᱐᱐᱐᱗, ᱯᱤ᱑᱙᱗᱓-᱒᱐᱒᱘. ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱥ. doi:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)60901-1
* ᱢᱟᱭᱟᱨᱥ, ᱮᱥ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱐. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴᱤᱝ ᱱᱮᱪᱟᱨ ᱴᱩ ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴ ᱟᱣᱟᱨᱥᱮᱞᱵᱷᱥ. ᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱑. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱫᱟ ᱮᱱᱵᱷᱟᱭᱨᱚᱱᱢᱮᱱᱴ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ. ᱠᱮᱢᱵᱨᱤᱡᱽ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱟᱨᱴᱥ ᱮᱱᱰ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
* ᱢᱟᱨᱴᱮᱱᱥ, ᱯᱤ. (᱒᱐᱒᱓). [https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/136713009/Inaugural%20Speech%20Pim%20Martens.pdf ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱫᱟ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱮ ᱥᱟᱥᱴᱮᱱᱮᱵᱚᱞ ᱯᱷᱤᱭᱩᱪᱟᱨ]. ᱢᱟᱥᱴᱨᱤᱪᱴ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ.
* ᱠᱳᱜᱞᱟᱱ ᱮᱴ ᱟᱞ.: [https://link.springer.com/epdf/10.1186/s42522-021-00053-8 ᱮ ᱵᱳᱞᱰᱟᱨ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱮᱠᱥᱯᱮᱱᱰᱤᱝ ᱫᱟ ᱢᱳᱨᱟᱞ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱴᱩ ᱚᱯᱴᱤᱢᱟᱭᱤᱡᱽ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱷᱚᱨ ᱚᱞ] ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱣᱩᱴᱞᱩᱠ, ᱒᱐᱒᱑.
* ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱳᱨᱴᱚᱱ [http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)32843-X/fulltext?elsca1=etoc ᱚᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱱ: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷᱥ ᱱᱮᱠᱥᱴ ᱯᱷᱨᱚᱱᱴᱤᱭᱟᱨ—ᱵᱟᱭᱳᱰᱟᱭᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ] ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ, ᱵᱷᱚᱞᱤᱭᱩᱢ ᱓᱙᱐, ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱑᱐᱑᱐᱘, ᱯᱤ᱒᱑᱓᱒, ᱑᱑ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗.
n5pfkpnwkd1klp3isegueke186emkz5
192795
192794
2026-06-13T09:36:40Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
added [[Category:ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
192795
wikitext
text/x-wiki
'''ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ''' (Planetary Health) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱱᱥᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱᱟᱨᱤ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱸᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ, ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥ,<ref>Horton, Richard, and Selina Lo. "Planetary health: a new science for exceptional action." The Lancet 386.10007 (2015): 1921-1922.</ref> ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Cite journal |last=Middleton |first=Jo |last2=Cassell |first2=Jackie A. |last3=Colthart |first3=Gavin |last4=Dem |first4=Francesca |last5=Fairhead |first5=James |last6=Head |first6=Michael G. |last7=Inacio |first7=Joao |last8=Jimbudo |first8=Mavis |last9=Laman |first9=Moses |last10=Novotny |first10=Vojtech |last11=Peck |first11=Mika |last12=Philip |first12=Jonah |last13=Pomat |first13=William |last14=Sui |first14=Shen |last15=West-Oram |first15=Peter |date=2020-11-01 |title=Rationale, experience and ethical considerations underpinning integrated actions to further global goals for health and land biodiversity in Papua New Guinea |url=https://doi.org/10.1007/s11625-020-00805-x |journal=Sustainability Science |language=en |volume=15 |issue=6 |pages=1653–1664 |doi=10.1007/s11625-020-00805-x |issn=1862-4057|hdl=10072/413428 |hdl-access=free }}</ref> ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ "ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ" ᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱟ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ-ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ,<ref name=Lancet2015>{{cite journal |title=Safeguarding human health in the Anthropocene epoch: report of The Rockefeller Foundation–Lancet Commission on planetary health |journal=The Lancet |date=2015-11-14 |doi=10.1016/S0140-6736(15)60901-1 |volume=386 |pages=1973–2028 | last1 = Whitmee | first1 = Sarah|issue=10007 |pmid=26188744 |s2cid=21925353 |doi-access=free }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱒᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱬᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Myers, S. and Frumkin, H., 2020. Planetary health: protecting nature to protect ourselves. Island Press.</ref>
== ᱯᱷᱚᱱᱰᱟᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱥᱮᱯᱴ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱥᱩᱥᱟᱱ ᱯᱨᱮᱥᱠᱳᱴ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐-᱘᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱦᱳᱞᱤᱥᱴᱤᱠ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱯᱷᱨᱮᱱᱰᱥ ᱚᱯᱷ ᱫᱤ ᱟᱨᱛᱷ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ (WHO) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ, ᱢᱚᱱᱮ, ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱚᱵᱚᱥᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱠᱮᱱ ᱟᱡᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ - ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱱᱤᱡᱚᱨᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱦᱚᱸ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾"<ref>Prescott, S.L. and Logan, A.C., 2019. Planetary health: from the wellspring of holistic medicine to personal and public health imperative. Explore, 15(2), pp.98-106.</ref> ᱑᱙᱘᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ '''"ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ"''' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, J. E. (1986). Geophysiology: A new look at earth science. Bulletin of the American Meteorological Society, 67(4), 392-397.</ref> ᱑᱙᱙᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱨᱣᱮᱭ ᱨᱮᱱ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱯᱮᱨ ᱯᱷᱩᱜᱮᱞᱤ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ: "ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱮ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱰᱟᱠᱛᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱧᱮᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱫᱮᱥ ᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾"<ref name=lancet>{{Cite journal |doi = 10.1016/S0140-6736(17)32737-X|title = Per Fugelli|journal = The Lancet|volume = 390|issue = 10107|page = 2032|year = 2017|last1 = Casassus|first1 = Barbara|doi-access = free}}</ref> ᱑᱙᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱮᱛᱷᱳᱞᱤᱠ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱴᱮᱨᱟ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ (ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ) ᱠᱚᱨᱤᱠᱩᱞᱚᱢ ᱠᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Stappen, R.: Terramedizin und Master for Sustainable Development – Zwei Konzepte für innovative. Modellstudiengänge. In: Stadt-Umland-Perspektiven – Zukunftsfähige Regionen in Europa. 2000, ISBN 3-00-007218-7, S. 284–285.</ref> ᱒᱐᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱡᱮᱢᱥ ᱞᱳᱵᱷᱮᱞᱚᱠ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱚᱛᱚᱵ ''ᱜᱟᱭᱟ: ᱫᱟ ᱯᱨᱟᱠᱴᱤᱠᱟᱞ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥ ᱚᱯᱷ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ'' ᱮ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>Lovelock, James, and James E. Lovelock. "Gaia: The practical science of planetary medicine." (2000).</ref>
=== ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱᱥ ===
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ:
* ᱒᱐᱑᱔: ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ''ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ'' ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱱᱤᱯᱷᱮᱥᱴᱳ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱵᱽᱞᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱨᱮᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱟᱱᱫᱳᱞᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref name="thelancet.com">{{cite journal |title=From public to planetary health: a manifesto |journal=The Lancet |date=2014-03-06 |last1=Horton |first1=Richard |last2=Beaglehole |first2=Robert |last3=Bonita |first3=Ruth |last4=Raeburn |first4=John |last5=McKee |first5=Martin |volume=383 |issue=9920 |page=847 |url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)60409-8/fulltext |access-date=2016-10-05 |doi=10.1016/s0140-6736(14)60409-8|pmid=24607088 |s2cid=29341866 |url-access=subscription }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱕-᱒᱐᱑᱗: ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ᱾ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱤᱥᱭᱩ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.hsph.harvard.edu/news/press-releases/planetary-health-alliance-launched-to-address-public-health-threats/|title=Harvard University, Wildlife Conservation Society launch new 'Planetary Health Alliance' with support from The Rockefeller Foundation|date=2015-12-11|language=en-US|access-date=2016-10-06}}</ref>
* ᱒᱐᱒᱑: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ 'ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱩᱠᱮᱥᱚᱱ ᱯᱷᱨᱮᱢᱣᱟᱨᱠ' ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱰᱳᱢᱮᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱥᱟᱣ ᱯᱟᱣᱞᱳ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱒-᱒᱐᱒᱓: ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ ᱥᱴᱚᱠᱦᱳᱞᱢ+᱕᱐ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱮᱱᱟ᱾ ᱒᱐᱒᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱠᱮᱱᱟᱰᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱟᱠᱟᱰᱮᱢᱤᱠ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱤᱭᱩᱥᱚᱱᱥ ᱰᱮᱠᱞᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ,<ref>{{Cite web |title=Declaration on Planetary Health |url=https://www.afmc.ca/initiatives/planetaryhealthdeclaration/ |access-date=2024-11-14 |website=AFMC |language=en-CA}}</ref> ᱟᱨ ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟ᱾
* ᱒᱐᱒᱔: ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱳᱰᱢᱮᱯ ᱟᱨ ᱮᱠᱥᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾
== ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱟᱶ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ==
ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱯᱟᱨᱟᱰᱟᱭᱤᱢ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱤᱠᱳᱦᱮᱞᱛᱷ, ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ, ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱛᱮᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ᱾
ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ,<ref>{{Cite journal|last1=Koplan|first1=Jeffrey P|last2=Bond|first2=T Christopher|last3=Merson|first3=Michael H|last4=Reddy|first4=K Srinath| last5=Rodriguez|first5=Mario Henry|last6=Sewankambo|first6=Nelson K|last7=Wasserheit|first7=Judith N|title=Towards a common definition of global health|journal=The Lancet| volume=373| issue=9679| pages=1993–1995| doi=10.1016/s0140-6736(09)60332-9|pmid=19493564| year=2009|pmc=9905260 |citeseerx=10.1.1.610.7968|s2cid=6919716}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱰᱨᱟᱭᱵᱷᱚᱨ ᱟᱨ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱛᱮᱞᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱟᱵᱟᱹᱨᱤ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱳᱨ ᱮ ᱮᱢᱟ᱾<ref>{{Cite journal|last1=Brown|first1=Theodore M. |last2=Cueto| first2=Marcos| last3=Fee|first3=Elizabeth|date=2006-01-01|title=The World Health Organization and the Transition From "International" to "Global" Public Health|journal=American Journal of Public Health| volume=96| issue=1| pages=62–72|doi=10.2105/AJPH.2004.050831|pmid=16322464 |issn=0090-0036|pmc=1470434}}</ref> ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱦᱚ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱛᱤ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{cite journal | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-9566.13578 | doi=10.1111/1467-9566.13578 | title=Health beyond medicine. A planetary theory extension | date=2023 | last1=Roth | first1=Steffen | last2=Valentinov | first2=Vladislav | journal=Sociology of Health & Illness | volume=45 | issue=2 | pages=331–345 | url-access=subscription }}</ref>
ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱨᱮᱱ ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ ᱤᱱ ᱪᱤᱯᱷ, ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱚᱨᱴᱚᱱ, ᱒᱐᱑᱔ ᱨᱮ ᱫᱟ ᱤᱠᱳᱱᱚᱢᱤᱥᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞ ᱤᱥᱭᱩ ᱨᱮᱭ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱹᱵᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮᱭᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱪᱮᱞᱮᱸᱡᱽ ᱠᱚ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱭ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾ "ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱴᱮᱦᱟᱸᱰ ᱵᱟᱭ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ – ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱜᱮ᱾ ᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱚᱵᱷᱭᱚᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱟᱨ ᱫᱩᱨᱵᱚᱞᱛᱟ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱭ ᱞᱮᱠᱷᱟᱭᱟ᱾"<ref>{{Cite news |date=25 June 2014 |title=Planetary Health - Economist Intelligence Unit |url=https://assets.rockefellerfoundation.org/app/uploads/20150625163005/Planetary-Health-Special-Report_06.25.14.pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903123031/https://assets.rockefellerfoundation.org/app/uploads/20150625163005/Planetary-Health-Special-Report_06.25.14.pdf |archive-date=3 September 2019 |newspaper=The Economist |page=28 |access-date=2016-10-06 }}</ref>
᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ, ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱴ ᱡᱩᱰᱤᱛᱷ ᱨᱳᱰᱤᱱ, ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ᱾<ref>{{Cite web|last=Rodin|first=Judith|title=Planetary Health: A New Discipline in Global Health|url=https://www.rockefellerfoundation.org/blog/planetary-health-a-new-discipline-in-global-health/|access-date=2016-10-06 |date=2015-07-16}}</ref>
᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ, ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟᱱ ᱵᱭᱩᱨᱳ ᱚᱯᱷ ᱞᱮᱵᱚᱨ ᱥᱴᱟᱴᱤᱥᱴᱤᱠᱥ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮ ᱟᱯᱰᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱰᱤᱥᱤᱯᱞᱤᱱ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ"᱾<ref>{{Cite journal|last1=Oerther|first1=Daniel B. |last2=Oerther| first2=Sarah| last3=Peters|first3=Catherine A.| date=2024-01-18|title=Environmental Engineers Solve Problems of Planetary Health| journal=Environmental Engineering Science| volume=41| issue=1| pages=3-6|doi=10.1089/ees.2023.0301}}</ref>
ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱔ ᱨᱮ, ᱠᱚᱱᱥᱳᱨᱴᱤᱭᱟᱢ ᱚᱯᱷ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱦᱮᱞᱛᱷ (CUGH) ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱮᱬᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ "ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱥᱟᱬᱮᱥ, ᱤᱱᱴᱟᱨᱵᱷᱮᱱᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱡᱚᱜᱟᱡᱚᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱺᱫᱟᱝ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ"᱾<ref>{{Cite web |last=Admin |first=CUGH |date=2024-09-05 |title=Planetary Health Learning Objectives (September 2024 Issue) |url=https://www.cugh.org/blog/planetary-health-learning-objectives-september-2024-issue/ |access-date=2024-11-18 |website=Consortium of Universities for Global Health |language=en-US}}</ref> CUGH ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱞᱳᱵᱟᱞ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱠᱚᱢᱯᱤᱴᱮᱱᱥᱤ ᱴᱩᱞᱠᱤᱴ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫᱟ᱾
᱒᱐᱒᱖ ᱨᱮ, ᱰᱟᱱᱤᱭᱮᱞ ᱳᱨᱛᱷᱟᱨ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱ ᱚᱯᱷ ᱤᱧᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱢᱟᱣᱱᱴᱥᱤ ᱠᱞᱚᱡᱽ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵᱽ ᱞᱮᱫᱟ, "ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ, ᱱᱤᱨᱟᱹᱯᱚᱫᱽ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ ᱫᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱛᱮ," ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱡᱤᱣᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ᱾<ref>{{Cite journal|last1=Oerther|first1=Daniel B. |date=2026-01-01|title=Hold Paramount the Health, Safety, and Welfare of the Public and the Planet| journal=Journal of Environmental Engineering| volume=152| issue=2|doi=10.1061/JOEEDU.EEENG-8532}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|2}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [https://www.planetaryhealthalliance.org/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ]
* [https://www.planetaryhealth.eu/ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱞᱟᱭᱟᱱᱥ - ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱵᱽ]
* [https://www.thelancet.com/journals/lanplh/issue/current ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ]
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (KNAW) (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* ᱣᱦᱤᱴᱢᱤ, ᱮᱥ., ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ., ᱟᱨ ᱵᱮᱭᱨᱟᱨ, ᱥᱤ., ᱮᱴ ᱟᱞ. ᱒᱐᱑᱕. ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ ᱮᱯᱳᱪ: ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱚᱯᱷ ᱫᱟ ᱨᱚᱠᱯᱷᱮᱞᱟᱨ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ–ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱚᱱ ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ. ᱓᱘᱖:᱑᱐᱐᱐᱗, ᱯᱤ᱑᱙᱗᱓-᱒᱐᱒᱘. ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱥ. doi:https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)60901-1
* ᱢᱟᱭᱟᱨᱥ, ᱮᱥ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱐. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴᱤᱝ ᱱᱮᱪᱟᱨ ᱴᱩ ᱯᱨᱚᱴᱮᱠᱴ ᱟᱣᱟᱨᱥᱮᱞᱵᱷᱥ. ᱟᱭᱞᱮᱱᱰ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱦᱮᱱᱥ, ᱮ. ᱟᱨ ᱯᱷᱨᱩᱢᱠᱤᱱ, ᱮᱪ., ᱒᱐᱒᱑. ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱥᱮᱯᱷᱜᱟᱨᱰᱤᱝ ᱦᱤᱭᱩᱢᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱱᱰ ᱫᱟ ᱮᱱᱵᱷᱟᱭᱨᱚᱱᱢᱮᱱᱴ ᱤᱱ ᱫᱟ ᱮᱱᱛᱷᱨᱳᱯᱳᱥᱤᱱ. ᱠᱮᱢᱵᱨᱤᱡᱽ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱯᱨᱮᱥ.
* ᱨᱳᱭᱟᱞ ᱱᱮᱫᱟᱨᱞᱮᱱᱰᱥ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱟᱨᱴᱥ ᱮᱱᱰ ᱥᱟᱭᱮᱱᱥᱮᱥ (᱒᱐᱒᱓). [https://www.knaw.nl/en/publications/planetary-health-emerging-field-be-developed ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱮᱰᱵᱷᱟᱭᱡᱟᱨᱤ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]
* ᱢᱟᱨᱴᱮᱱᱥ, ᱯᱤ. (᱒᱐᱒᱓). [https://cris.maastrichtuniversity.nl/ws/portalfiles/portal/136713009/Inaugural%20Speech%20Pim%20Martens.pdf ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱫᱟ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱯᱷᱚᱨ ᱮ ᱥᱟᱥᱴᱮᱱᱮᱵᱚᱞ ᱯᱷᱤᱭᱩᱪᱟᱨ]. ᱢᱟᱥᱴᱨᱤᱪᱴ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ.
* ᱠᱳᱜᱞᱟᱱ ᱮᱴ ᱟᱞ.: [https://link.springer.com/epdf/10.1186/s42522-021-00053-8 ᱮ ᱵᱳᱞᱰᱟᱨ ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ: ᱮᱠᱥᱯᱮᱱᱰᱤᱝ ᱫᱟ ᱢᱳᱨᱟᱞ ᱥᱟᱨᱠᱮᱞ ᱴᱩ ᱚᱯᱴᱤᱢᱟᱭᱤᱡᱽ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱯᱷᱚᱨ ᱚᱞ] ᱣᱟᱱ ᱦᱮᱞᱛᱷ ᱟᱣᱩᱴᱞᱩᱠ, ᱒᱐᱒᱑.
* ᱨᱤᱪᱟᱨᱰ ᱦᱳᱨᱴᱚᱱ [http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(17)32843-X/fulltext?elsca1=etoc ᱚᱯᱷᱞᱟᱭᱤᱱ: ᱯᱞᱟᱱᱮᱴᱟᱨᱤ ᱦᱮᱞᱛᱷᱥ ᱱᱮᱠᱥᱴ ᱯᱷᱨᱚᱱᱴᱤᱭᱟᱨ—ᱵᱟᱭᱳᱰᱟᱭᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ] ᱫᱟ ᱞᱟᱱᱥᱮᱴ, ᱵᱷᱚᱞᱤᱭᱩᱢ ᱓᱙᱐, ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱑᱐᱑᱐᱘, ᱯᱤ᱒᱑᱓᱒, ᱑᱑ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱗.
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]]
no0h1wvgxkhvl9jtf84nteryamuc5mz
ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ
0
36220
192796
2026-06-13T09:44:29Z
ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ
5347
ᱱᱟᱣᱟ ᱚᱱᱚᱞ
192796
wikitext
text/x-wiki
[[File:Conceptual-map-illustrating-the-connections-among-nonhuman-nature-ecosystem-services-environmental-ethics-environmental.jpg|thumb|350px|ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱝ-ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱠᱨᱤᱛᱤ, ᱤᱠᱳᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱥᱟᱹᱵᱤᱥ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱮᱛᱷᱤᱠᱥ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱩᱫᱩᱜᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱯ᱾]]
'''ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ''' ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱹᱜᱩᱭᱮᱫ ᱯᱨᱟᱠᱨᱤᱛᱤᱠ ᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱥᱟᱶᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ ᱛᱚᱞᱟᱥᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱹᱜᱩᱭᱮᱫ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱠᱚ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Citation |last1=Dovjak |first1=Mateja |title=Health Outcomes Related to Built Environments |year=2019 |work=Creating Healthy and Sustainable Buildings |pages=43–82 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-030-19412-3_2 |isbn=978-3-030-19411-6 |s2cid=190160283 |last2=Kukec |first2=Andreja |doi-access=free}}</ref> ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱬᱮᱥ, ᱴᱚᱠᱥᱤᱠᱳᱞᱳᱡᱤ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱮᱯᱤᱰᱮᱢᱤᱭᱳᱞᱳᱡᱤ, ᱟᱨ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ᱾<ref>{{Cite journal |last=Kelley |first=Timothy |date=2008-07-21 |title=The ecology of environmental health |journal=Environmental Health Insights |volume=2 |issue=1 |pages=25–26 |doi=10.1177/117863020800200001 |issn=1178-6302 |pmc=3091335 |pmid=21572828|bibcode=2008EnvHI...200200K }}</ref>
== ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱠᱚ ==
===ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱯᱨᱩᱢ===
[[File:2016 EPI Environmental Health Objective (26170609558).jpg|thumb|350px|ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱠᱮᱴᱚᱨ (᱒᱐᱑᱖)᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ: ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱚᱨᱥᱚᱝ, ᱦᱚᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱱ, ᱟᱨ ᱫᱟᱜ ᱟᱨ ᱯᱷᱩᱨᱪᱟᱹ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ᱾]]
ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱑᱙᱘᱙ ᱨᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ (WHO) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ:
ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱱᱟ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Cite web |title=What is environmental health? |url=https://www.ehinz.ac.nz/indicators/overview/what-is-environmental-health/#:~:text=Environmental%20health%20refers%20to%20aspects,psychosocial%20factors%20in%20the%20environment |access-date=2023-10-19 |website=ehinz.ac.nz |language=en-US}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱱᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱮᱞ ᱫᱚᱦᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱷᱤᱭᱚᱨᱤ ᱟᱨ ᱯᱨᱮᱠᱴᱤᱥ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱹᱜᱩ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{Cite book |last=von Schirnding |first=Yasmin E.R. |url=https://academic.oup.com/book/35585 |title=Oxford Textbook of Global Public Health |date=February 2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-966175-6 |editor-last=Detels |editor-first=Roger |edition=6 |pages=1523–1541 |chapter=11.5 Environmental health practice |doi=10.1093/med/9780199661756.003.0240 |access-date=2024-08-12 |editor-last2=Gulliford |editor-first2=Martin |editor-last3=Karim |editor-first3=Quarraisha Abdool |editor-last4=Tan |editor-first4=Chorh Chuan |chapter-url=https://academic.oup.com/book/35585/chapter-abstract/306374236}}</ref>
᱒᱐᱑᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ, "ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱯᱷᱤᱡᱤᱠᱟᱞ, ᱠᱮᱢᱤᱠᱟᱞ, ᱟᱨ ᱵᱟᱭᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱠᱟᱨᱚᱱ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱜᱚᱲᱚ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ᱾"<ref>{{Cite web|title=Health topics: Environmental health |url=https://www.who.int/topics/environmental_health/en/ |access-date=10 January 2015}}</ref>
ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱨᱚᱫᱩᱥᱚᱱ, ᱫᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱷᱟᱨᱟᱯ, ᱟᱨ ᱠᱮᱢᱤᱠᱟᱞ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱪᱮᱫ ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱹᱜᱩᱭᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱦᱚᱸ ᱮ ᱧᱮᱞᱟ᱾<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2025-05-09 |title=Environmental Hazards and Risks |url=https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/index.html |access-date=2026-02-10 |website=Yellow Book |language=en-us}}</ref>
===ᱮᱴᱟᱜ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱠᱚ===
ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱢᱮᱰᱤᱥᱤᱱ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞᱴᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱧᱮᱞᱟ, ᱥᱮ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ᱾<ref>{{Cite web |title=Experts See Growing Importance of Adding Environmental Health Content to Medical School Curricula |url=https://www.aamc.org/news-insights/experts-see-growing-importance-adding-environmental-health-content-medical-school-curricula |access-date=2021-08-02 |website=AAMC |language=en}}</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱫᱤᱥᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>{{Citation |last=Jennings |first=Bruce |title=Environmental and Occupational Public Health |year=2016 |work=Public Health Ethics: Cases Spanning the Globe |volume=3 |pages=177–202 |editor-last2=H. Barrett |editor-first2=Drue |editor-last=W. Ortmann |editor-first=Leonard |editor-last3=Dawson |editor-first3=Angus |editor-last4=Saenz |editor-first4=Carla |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK435781/ |access-date=2023-06-13 |series=Public Health Ethics Analysis |place=Cham (CH) |publisher=Springer |doi=10.1007/978-3-319-23847-0_6 |isbn=978-3-319-23846-3 |pmid=28590693 |s2cid=168480156|doi-access=free}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|2}}
== ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ==
* {{Cite book |last1=Andrew M. Pope |url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=4795 |title=Environmental Medicine – Integrating a Missing Element into Medical Education |last2=David P. Rall |publisher=National Academies Press |year=1995 |isbn=0-309-05140-1 |editor-last=Committee on Curriculum Development in Environmental Medicine at the Institute of Medicine |ref=none}}
* {{Cite book |last=Kate Davies |url=https://archive.org/details/riseofusenvironm0000davi |title=The Rise of the U.S. Environmental Health Movement |publisher=Rowman & Littlefield |year=2013 |isbn=978-1-4422-2137-6 |ref=none |url-access=registration}}
* {{Cite book |last1=White |first1=Franklin |url=https://books.google.com/books?id=iE8SXPGGbeMC |title=Global Public Health: Ecological Foundations |last2=Stallones |first2=Lorann |last3=Last |first3=John M. |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-975190-7 |ref=none}}
* {{Cite web |last=Jouko Tuomisto |year=2005 |title=Arsenic to zoonoses – One hundred questions about the environment and health |url=http://en.opasnet.org/w/Arsenic_to_zoonoses/Contents |archive-url=https://archive.today/20150115125321/http://en.opasnet.org/w/Arsenic_to_zoonoses/Contents |archive-date=2015-01-15 |access-date=10 January 2015 |publisher=Terveyden ja hyvinvoinnin laitos (National Institute for Health and Welfare, Finland) |ref=none}}
* {{Cite web |year=2023 |title=Environment and Health A to Z |url=http://www.niehs.nih.gov/health/materials/environment_and_health_a_to_z_508.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190409053325/https://www.niehs.nih.gov/health/materials/environment_and_health_a_to_z_508.pdf |archive-date=April 9, 2019 |publisher=NIEHS |ref=none}}
* ᱯᱮᱴᱨᱤᱠ ᱥᱳᱜᱽᱱᱳ, ᱠᱞᱟᱩᱰᱤᱭᱟ ᱴᱨᱟᱭᱰᱞ-ᱦᱚᱯᱷᱢᱮᱱ, ᱠᱞᱟᱩᱰᱤᱭᱟ ᱠᱩᱣᱮᱱᱡᱟᱨ: ''Earth Observation Data Supporting Non-Communicable Disease Research: A Review.'' Remote Sensing (12), 2020, P. 1-34. doi: 10.3390/rs12162541. ISSN 2072-4292.
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* [http://www.niehs.nih.gov NIEHS]
0ksnywek4woh2onmibk7nbycn3mjrvk