ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ satwiki https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A2%E1%B1%A9%E1%B1%AC%E1%B1%A9%E1%B1%9B_%E1%B1%A5%E1%B1%9F%E1%B1%A6%E1%B1%B4%E1%B1%9F MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱚᱲ ᱨᱮᱫ ᱨᱮᱫ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱛᱷᱚᱠ ᱛᱷᱚᱠ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ TimedText TimedText talk ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ Event Event talk ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ 0 2041 192885 160231 2026-06-17T00:56:14Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192885 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Republic of Armenia | common_name = Armenia | native_name = {{small|Հայաստանի Հանրապետություն<br />{{native name|hy|Hayastani Hanrapetut’yun}}}} | image_flag = Flag of Armenia.svg | image_coat = Coat of arms of Armenia.svg | national_motto = | national_anthem = <br />[[Mer Hayrenik|Մեր Հայրենիք]]<br />''Mer Hayrenik''<br />{{smaller|"Our Fatherland"}}<br />[[File:Mer Hayrenik instrumental.ogg|center]] | image_map = Armenia (orthographic projection).svg | image_map2 = Armenia - Location Map (2013) - ARM - UNOCHA.svg | capital = [[Yerevan]] | coordinates = {{Coord|40|11|N|44|31|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Armenian language|Armenian]]<ref>{{cite web|title=Constitution of Armenia, Article 20|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/|publisher=president.am|access-date=2018-11-01|archive-date=2017-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/|url-status=dead}}</ref> | national_languages = | languages_type = | languages_sub = | languages = | languages2_type = | languages2_sub = | languages2 = | ethnic_groups = {{Unbulleted list |98.1% [[Armenians]] |&nbsp;&nbsp;1.2% [[Yazidis in Armenia|Yazidis]] |&nbsp;&nbsp;0.4% [[Russians in Armenia|Russians]] |&nbsp;&nbsp;0.3% other<ref>Asatryan, Garnik; Arakelova, Victoria (Yerevan 2002). [https://web.archive.org/web/20080813025239/http://www.hra.am/file/minorities_en.pdf The Ethnic Minorities in Armenia]. Part of the [[Organization for Security and Co-operation in Europe|OSCE]]. at [[WebCite]] (16 April 2010).</ref><ref>Ministry of Culture of Armenia [http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc "The ethnic minorities in Armenia. Brief information"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=2017-10-10 }}. As per the most recent census in 2011. [http://mincult.am/national_minority.html "National minority"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=2017-02-16 }}.</ref>}} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = [[Armenian Apostolic Church]]<ref>{{cite web|url=http://www.parliament.am/parliament.php?id=constitution&lang=eng|title=National Assembly of the Republic of Armenia - Official Web Site - parliament.am|website=www.parliament.am}}</ref> | religion_year = | demonym = [[Armenians|Armenian]] | government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]}} [[republic]] | leader_title1 = [[President of Armenia|President]] | leader_name1 = [[Armen Sarkissian]] | leader_title2 = [[Prime Minister of Armenia|Prime Minister]] | leader_name2 = [[Nikol Pashinyan]] {{small|(acting)}} | leader_title3 = [[President of the National Assembly of Armenia|President of the National Assembly]] | leader_name3 = [[Ara Babloyan]] | legislature = [[National Assembly (Armenia)|National Assembly]] | sovereignty_type = Establishment history | established_event1 = [[Orontid dynasty]] | established_date1 = 6th century BC | established_event2 = {{nowrap|[[Kingdom of Armenia (antiquity)|Kingdom of Greater<br />Armenia]] united under<br />the [[Artaxiad Dynasty]]<ref>{{cite book |editor1-last=de Laet |editor1-first=Sigfried J. |editor2-last=Herrmann |editor2-first=Joachim |title=History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D. |date=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-92-3-102812-0 |page=[https://books.google.com/books?id=WGUz01yBumEC&pg=PA128 128] |edition=1st |quote=The ruler of the part known as Greater Armenia, Artaxias (Artashes), the founder of a new dynasty, managed to unite the country...}}</ref><!--end nowrap:-->}} | established_date2 = 190 BC<ref>{{cite book |title=Encyclopedia Americana: Ankara to Azusa |date=2005 |publisher=[[Scholastic Library Publishing]] |page=393 |quote=It was named for Artaxias, a general of Antiochus the Great, who founded the kingdom of Armenia about 190 B.C.}}</ref> | established_event3 = [[Arsacid dynasty of Armenia|Arsacid dynasty]] | established_date3 = 52–428 | established_event4 = [[Bagratid Armenia]] | established_date4 = 885–1045 | established_event5 = [[Armenian Kingdom of Cilicia|Kingdom of Cilicia]] | established_date5 = 1198–1375 | established_event6 = [[First Republic of Armenia]] [[Declaration of Independence of Armenia (1918)|declared]] | established_date6 = <br />28 May 1918 | established_event7 = [[Independence Day (Armenia)|Independence]] from the [[Soviet Union]] | established_date7 = 21 September 1991 | area_km2 = 29,743 | area_rank = 138th | area_sq_mi = 11,484 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 4.71<ref name="cia-fact">{{cite web|title=The World Fact Book – Armenia |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=17 July 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100719074837/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html |archivedate=19 July 2010 |deadurl=no |df=dmy}}</ref> | population_estimate = {{UN_Population|Armenia}}{{UN_Population|ref}} | population_census = {{nowrap|{{decrease}} 3,018,854<ref name="Armenia information">{{cite web |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |title=Statistical Service of Armenia|publisher=Armstat |accessdate=20 February 2014}}</ref><ref name="News.am">{{cite news |title=Armenia Population |url=http://countrymeters.info/en/Armenia |agency=countrymeters.info}}</ref><!--end nowrap:-->}} | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_census_year = 2011 | population_census_rank = 134th | population_density_km2 = 101.5 | population_density_sq_mi = 262.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 99th | GDP_PPP = {{nowrap|$30 billion<ref name="IMF GDP">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=43&pr1.y=12&c=911&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|work=[[World Economic Outlook]] Database, April 2018|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=17 January 2018|location=Washington, D.C.|date=4 October 2017}}</ref><!--end nowrap:-->}} | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_per_capita = $9,999<ref name="IMF GDP"/> | GDP_nominal = {{nowrap|$12 billion<ref name="IMF GDP"/>}} | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $4,022<ref name="IMF GDP"/> | Gini = 31.5 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=WB1>{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title= Gini index |publisher=[[World Bank]] |accessdate= 12 May 2016}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.755 <!--number only--> | HDI_year = 2017 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = | HDI_rank = 83rd | currency = [[Armenian dram|Dram]]&nbsp;([[Armenian dram sign|֏]]) | currency_code = AMD | time_zone = [[Armenia Time|AMT]] | utc_offset = +4 | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Armenia|+374]] | patron_saint = [[Gregory the Illuminator|St. Gregory]] | cctld = {{unbulleted list |[[.am]] |[[.հայ]]}} }} '''ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ''' ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱾ ᱡᱚᱨᱡᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱡᱟᱨᱵᱟᱭᱤᱡᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱚᱠᱮᱥᱟᱥ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱯᱤᱭᱟᱱ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱡᱚᱝᱲᱟᱣ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱤᱭᱮᱨᱮᱵᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱡ ᱞᱟᱹᱴᱩ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱟᱠᱚ ᱛᱮ ᱫᱚ ''ᱦᱟᱭ'' (Հայ) ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱑᱙᱒᱒ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱤᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱙᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱑᱙᱙᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ constitution ᱥᱚᱝᱥᱚᱫᱽ ᱨᱮ ᱯᱟᱥ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱱᱟᱜᱟᱢ == ᱡᱤᱥᱩᱣᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱘᱐᱐ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱦᱟᱨᱮ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱩᱨᱟᱨᱛᱩ ᱥᱮ ᱵᱷᱟᱱ ᱨᱟᱡᱽᱭᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱤᱸᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱟᱡᱽᱭᱚ ᱫᱚ ᱠᱚᱠᱮᱥᱟᱥ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱢᱟᱭᱱᱚᱨ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱨᱮ ᱡᱤᱥᱩᱣᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱖᱐᱐ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱦᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱵᱮᱨᱮᱫ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱞᱮᱣᱥᱤᱫᱽ ᱥᱟᱢᱨᱟᱡᱽᱭᱚ ᱨᱟᱹᱯᱩᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱤᱥᱩ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱙᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱦᱟᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱡᱤᱥᱩ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱙᱕ ᱠᱷᱚᱱ ᱖᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱦᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱟᱹᱰᱤᱛᱮᱫ ᱜᱮ ᱞᱟᱦᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱡ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱠᱚᱠᱮᱥᱟᱥ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱥᱟᱶ ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱱᱮᱛᱟᱨᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱩᱨᱚᱥᱠᱚ, [[ᱥᱤᱨᱤᱭᱟ]] ᱟᱨ ᱞᱮᱵᱟᱱᱚᱱ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱥᱤᱢᱱᱟ ᱫᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱨᱳᱢᱟᱱ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ Philosophy ᱯᱟᱸᱡᱟᱭ ᱫᱷᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱡᱤᱥᱩᱣᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱓᱐᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵ ᱛᱮ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱚ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱠᱮᱛᱷᱚᱞᱤᱠ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱔ ᱥᱟᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱴᱩ ᱞᱟᱹᱴᱩ ᱫᱟᱲᱮᱣᱟᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱑᱘ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙᱒᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱟᱹᱰᱤ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱤᱱᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱚᱱᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱤᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱙᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱑ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ == ᱚᱛᱱᱚ == ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱟᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱠᱨᱤᱥᱱᱚ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱯᱤᱭᱟᱱ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱛᱟᱞᱟᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱡ ᱨᱮ ᱠᱚᱠᱮᱥᱟᱥ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱟᱞᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱮᱵᱷᱟᱱ ᱦᱨᱟᱫᱽ ᱟᱨ [[ᱟᱡᱟᱨᱵᱟᱭᱡᱟᱱ]] ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ [[ᱤᱨᱟᱱ]] ᱥᱤᱢᱟᱹᱱᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱟᱨᱚᱱᱛᱮ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱡ ᱫᱟᱬᱟ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱟᱹᱰᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱢᱚᱡᱼᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱫᱷᱟ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱜᱮ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱐᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱓ ᱵᱷᱟᱜᱽ ᱖᱕᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱚᱠᱮᱥᱟᱥ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱟᱞᱟ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱚᱛ ᱦᱟᱥᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱥᱮᱡ ᱟᱨᱟᱥ ᱜᱟᱰᱟ ᱥᱮᱡ ᱯᱷᱮᱰ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱟᱜᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱜᱚᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱮᱸᱜᱮᱞᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱔᱔᱓᱐ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱟᱨᱟᱜᱟᱛᱥᱚ ᱵᱩᱨᱩ ᱜᱮ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱟᱞᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱟᱨᱟᱥ ᱜᱟᱰᱟ ᱜᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ == ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱙᱘ ᱵᱷᱟᱜᱽ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ [[ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱛᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱜᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱤᱨᱡᱟᱹ ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱚᱨᱮ [[ᱜᱨᱟᱵᱟᱨ]] ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱚᱱᱟᱠᱚ ᱵᱟᱫᱽ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱨᱩᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ, ᱠᱩᱨᱢᱟᱱᱡᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱠᱩᱨᱫᱤ sub ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ, ᱱᱟᱣᱟ ᱟᱥᱤᱨᱤᱭᱳ, ᱜᱨᱤᱠ ᱟᱨ ᱤᱣᱠᱨᱮᱱᱤᱭᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱨᱩᱥ ᱟᱨ ᱤᱝᱨᱮᱡᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ ᱠᱷᱚᱡ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱪᱮᱫ ᱚᱪᱚ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱮᱛᱟᱨ ᱱᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱤᱝᱨᱮᱡᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱫᱚᱨ ᱦᱚᱸ ᱰᱷᱮᱻᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ == ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ == ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱜᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱡᱟ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱚᱰᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱦᱚᱸ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱜᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱫᱚ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱵᱟᱫᱽ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱤᱦᱩᱫᱤ, ᱤᱭᱟᱡᱟᱫᱤ ᱟᱨ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱤᱥᱞᱟᱢ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱱᱚᱰᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ == ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ == ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱳ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱴᱷᱤᱠ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ ᱾ ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱟᱹᱴᱩ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱹᱛᱳ ᱴᱚᱞᱟᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱬᱟ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱢᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱛᱮ ᱜᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱤᱫᱤᱭᱟ ᱾ == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞᱢᱮ == * [[:en:Outline_of_Armenia|Outline of Armenia]] * [[:en:Index_of_Armenia-related_articles|Index of Armenia-related articles]] * ''[[:en:Book:Armenia|Armenia]]'' – [[:en:Wikipedia:Books|Wikipedia book]] == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{Sister project links|Armenia|voy=Armenia}} * [https://www.e-gov.am/en/ Electronic Government of Armenia] * [https://armenia.travel/ The official tourism website of Armenia] * [https://www.armenianchurch.org/index.jsp?&lng=en The Armenian Church] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181120050350/https://www.armenianchurch.org/index.jsp?&lng=en |date=2018-11-20 }} * [http://himnadram.org/ Hayastan All Armenian Fund] * {{Twitter}} * {{CIA World Factbook link|am|Armenia}} * {{dmoz|Regional/Asia/Armenia}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17398605 Armenia profile] from the [[BBC News]] * {{Wikiatlas|Armenia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=AM Key Development Forecasts for Armenia] from [[International Futures]] * [http://www.armeniapedia.org/wiki/Main_Page Armeniapedia.org] == ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[Category:ᱫᱤᱥᱟᱹᱢ]] [[Category:ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱥᱤᱭᱳ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱥᱟᱯᱟᱲᱟᱣ ᱒᱐᱑᱘]] 0uzta4rnd2raligjm9j0rzy6c10mw98 ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ 0 2734 192883 171989 2026-06-17T00:00:11Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192883 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | type = ᱯᱚᱱᱚᱛ | image_seal = Government Of Gujarat Seal In Gujarati.png | image_caption = | image_skyline = Gujarat Montage.jpg | seal_size = 60px | seal_alt = Gujarat | image_map = IN-GJ.svg | map_alt = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ | map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ | image_map1 = | map_caption1 = | coordinates = {{coord|23|13|N|72|41|E|region:IN-GJ|format=dms|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ᱜᱟᱱᱫᱷᱤᱱᱚᱜᱚᱨ | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | established_title = ᱵᱮᱱᱟᱣ | established_date = ᱑ ᱢᱮ ᱑᱙᱖᱐{{ref|cap|†}} | seat_type = ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ | seat = [[ᱜᱟᱱᱫᱷᱤᱱᱚᱜᱚᱨ]] | seat1_type = ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱱᱟᱜᱟᱨ | seat1 = [[ᱚᱦᱢᱚᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] | parts_type = ᱦᱚᱱᱚᱛ | parts_style = para | p1 = ᱓᱓ | government_footnotes = | leader_title = ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱜᱚᱢᱠᱮ | leader_name = ᱚᱢ ᱯᱨᱚᱟᱥ ᱚᱦᱞᱤ | leader_title1 = ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ | leader_name1 = [[ᱵᱷᱩᱯᱮᱱᱫᱨᱚᱵᱷᱟᱭ ᱯᱟᱴᱮᱞ]] | leader_title2 = ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚᱨᱵᱟᱨ | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = [[ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱫᱚᱨᱵᱟᱨ]] ᱑᱑<br /> [[ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚᱨᱵᱟᱨ]] ᱒᱖ | leader_title4 = [[ᱩᱥᱩᱞ ᱱᱟᱭᱜᱟᱲ]] | leader_name4 = [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱦᱟᱭᱠᱚᱨᱴ]] | unit_pref = ᱢᱮᱭᱴᱨᱤᱠ<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 196,024 | area_rank = ᱕ | population_total = 60,383,628 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_rank = ᱙ | population_density_km2 = ᱓᱐᱘ | population_demonym = ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ | registration_plate = GJ | demographics_type1 = ᱡᱤᱰᱤᱯᱤ {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="Budget Analysis">{{cite web|title=Gujarat Budget Analysis 2018–19|url=http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Gujarat%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|website=PRS Legislative Research|accessdate=19 November 2017|archive-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301164639/http://www.prsindia.org/uploads/media/State%20Budget%202018-19/Gujarat%20Budget%20Analysis%202018-19.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="esopb">{{cite web|title=STATE WISE DATA |url=http://www.esopb.gov.in/Static/PDF/GSDP/Statewise-Data/StateWiseData.pdf |website=esopb.gov.in|publisher=Economic and Statistical Organization, Government of Punjab |accessdate=17 February 2017 |format=PDF}}</ref> | demographics_type2 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | demographics2_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics2_info1 = ᱵᱚᱢᱵᱮ ᱜᱚᱲᱦᱚᱱ ᱨᱤᱛ ᱑᱙᱖᱐<ref name="langoff">{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |page=118 |title=50th Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India |date=16 July 2014 |access-date=6 November 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |archivedate=8 July 2016 |df=dmy-all }}</ref> | demographics2_title2 = ᱮᱴᱟᱜᱟᱜ&nbsp;ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics2_info2 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]]<ref name="Benedikter2009">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vpZv2GHM7VQC&pg=PA89|title=Language Policy and Linguistic Minorities in India: An Appraisal of the Linguistic Rights of Minorities in India|last=Benedikter|first=Thomas|publisher=LIT Verlag Münster|year=2009|isbn=978-3-643-10231-7|page=89}}</ref> <!-- blank fields (section 1) -->| blank_name_sec1 | region = Gujarat<ref name="ToI2016">{{cite web | title=Gujarat forgets state bird, tree and flower | website=The Times of India | date=14 January 2016 | url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/Gujarat-forgets-state-bird-tree-and-flower/articleshow/29893945.cms | access-date=14 July 2017}}</ref> <small>(''[[de facto]]'')</small> | country = ᱥᱤᱧᱚᱛ | language = ᱵᱚᱢᱵᱮ <ref name="langoff"/> | animal = [[ᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ]]<ref name="ToI2016"/> | bird = [[ᱦᱟᱸᱥ ᱦᱟᱹᱥᱞᱤ]]<ref name="ToI2016"/> | flower = [[ᱠᱩᱥᱢᱤ ᱵᱟᱦᱟ]]<ref name="ToI2016"/> | tree = [[ᱵᱟᱲᱮ ᱫᱟᱨᱮ]]<ref name="ToI2016"/> <!---| sport = [[Kabaddi]]/[[cricket]]---> | calendar = IST | fruit = [[ᱩᱞ]]<ref name="Nri Gujarati News">{{cite web| title=Which is State Fruit of Gujarat India – Mango (Keri)| website=Nri Gujarati News| url=http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html| access-date=14 July 2017| archive-date=1 December 2017| archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031530/http://www.nrigujarati.co.in/Topic/3631/1/which-is-state-fruit-of-gujarat-india-mango-keri-verities-photos-types-of-mango-images.html| url-status=dead}}</ref> }} '''ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ''' ᱥᱮ '''ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱦᱮᱫ<ref>Other sources: *{{cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT, Ministry of Home Affairs|accessdate=13 February 2018}} *{{cite web|title=West Zone Cultural Centre|url=http://www.wzccindia.com/index.php?q=Page&slug=about-wczz/|website=wzccindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=13 February 2018|archive-date=27 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127234857/http://www.wzccindia.com/index.php?q=Page&slug=about-wczz/|url-status=dead}} *{{Cite web|url=https://www.gsi.gov.in/webcenter/portal/OCBIS/page13/page1734?_adf.ctrl-state=185uiqiyky_34&_afrLoop=2969808392873635#!|title=Geological Survey of India|accessdate=13 February 2018}}</ref> ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ<ref>{{cite web|url=http://gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm|title=History of Gujarat|publisher=Official Portal of the [[Government of Gujarat|Gujarat Government]]|access-date=2019-02-02|archive-date=2018-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924172803/http://gujaratindia.com/about-gujarat/history-1.htm|url-status=dead}}</ref><ref>Other sources: *{{citation |author1=Vijay P. Singh |author2=Il Won Seo |author3=Jung H. Sonu| title = Water Resources Planning and Management| url = https://books.google.com/books?id=UTqnFRGbkG0C&lpg=PA19| year = 2006| publisher = Water Resources Publication| isbn = 9781887201247| page = 19}} *{{citation |author1=Alison Arnold |author2=Bruno Nettl|title = The Garland Encyclopedia of World Music: South Asia : the Indian subcontinent| url = https://books.google.com/books?id=ZOlNv8MAXIEC&lpg=PA623| year = 2000| publisher = [[Taylor & Francis]]| isbn = 9780824049461| page = 623}} *{{citation |author1=V. V. Sugunan |title = Reservoir Fisheries of India| url = https://books.google.com/books?id=gWxskWs5WywC&lpg=PA287| year = 1995| publisher = [[Food and Agriculture Organization]]| isbn = 9789251036730| page = 287}}</ref> ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱢᱩᱸᱫᱽ ᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱖᱐᱐ ᱠᱤᱢᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱴᱷᱟᱣ ᱫᱚ ᱠᱟᱴᱷᱤᱣᱟᱰ ᱰᱷᱤᱯ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮ ᱞᱮᱠᱷᱟᱜᱩᱴ ᱖᱐ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱥᱟᱹᱢᱩᱸᱫᱽ, ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱱᱫᱷ]] ([[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]]), ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]], ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱢᱟᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ]] ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱜᱟᱱᱫᱷᱤᱱᱚᱜᱚᱨ]] ᱾ [[ᱚᱦᱢᱚᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱫᱚ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/|title=Gujarat Population 2018|website=worldpopulationreview.com|access-date=2018-01-24|archive-date=2018-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125015346/http://worldpopulationreview.com/territories/gujarat-population/|url-status=dead}}</ref> ==ᱩᱯᱨᱩᱢ== ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ "ᱜᱩᱡᱽᱡᱚᱨ" ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ]] ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱷᱟᱡᱽᱱᱟ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ ᱡᱟᱭ ᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱯᱤᱪᱷᱤ ᱡᱤᱰᱤᱯᱤ ᱨᱮ ᱾<ref name="Budget Analysis"/><ref name="esopb"/> ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ ᱩᱯᱚᱛᱭᱟᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱤᱢᱤᱱ ᱜᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱞᱚᱛᱷᱟᱞ, ᱫᱷᱚᱞᱵᱤᱨ ᱟᱨ ᱜᱚᱞᱟ ᱫᱷᱚᱨᱟ ᱾ ᱞᱚᱛᱷᱟᱞ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱞᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱜᱷᱟᱴ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣᱟ ᱾ <gallery> File:Mount Kiro.jpg|Kiro Hill File:White Rann of Kutch.jpg|White Rann of Kutch File:Cracked earth in the Rann of Kutch.jpg|Cracked earth in the Rann of Kutch File:Kutch White Rann Tents (8335851293).jpg|The colorful Rann Utsav Festival is held annually in the Rann of Kutch File:Salt worker in Rann of Kutch.jpg|Salt worker File:Rann of Kutch - White Desert 2.jpg|White Desert view from Mount Karo File:Nilgai group at Little Rann of kutch.JPG|Nilgai group at Little Rann of Kutch </gallery> == ᱦᱚᱲ ᱮᱞ == ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱖᱐,᱓᱘᱓,᱖᱒᱘ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱜᱤᱨᱟᱹ ᱵᱟᱥ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ (᱓᱑,᱔᱙᱑,᱒᱖᱐ ᱫᱚ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱟᱨ ᱒᱘,᱙᱔᱘,᱔᱓᱒ ᱫᱚ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ) ᱾ ᱰᱮᱱᱥᱤᱴᱤ ᱢᱮᱱᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱤᱥᱠᱚᱭᱟᱨ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱙᱑᱘ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲ ᱚᱛᱱᱚ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱟᱱᱟᱝ ᱨᱮᱥᱤᱳ, ᱑᱐᱐᱐ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱞᱮᱞ ᱫᱚ ᱙᱑᱘ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱕᱖.᱖ % ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱮᱫ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ '''ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ''' ᱒᱐᱑᱑ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱤᱥᱟᱹᱭ]] ᱠᱚᱫᱚ ᱐.᱕%, ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱙.᱗%, [[ᱦᱤᱱᱫᱩ]] ᱠᱚᱫᱚ ᱘᱘.᱖%, ᱵᱚᱣᱫᱷᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱐.᱐᱕%, ᱥᱤᱠᱷ ᱠᱚ ᱐.᱑%,ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚᱫᱚ ᱐.᱐᱓% ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱵᱟᱫᱽ ᱵᱟᱹᱠᱤᱭᱟᱱ ᱐.᱑% ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱵᱟᱝ ᱠᱚ ᱪᱷᱟᱹᱴᱭᱟᱹᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱵᱤᱥᱛᱤᱭᱟᱠᱚ, ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ == ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ == ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱫᱚ ᱱᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱨᱟᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱘᱖% ᱦᱚᱲᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ (᱒᱐᱑᱑ ᱥᱩᱫᱷᱟᱹ) ᱾ ᱒᱐᱐᱑ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱷᱤᱞᱤ - ᱔.᱘%, ᱦᱤᱱᱫᱤ - ᱔.᱗ %, ᱥᱤᱱᱫᱷᱤ - ᱑.᱙%, ᱢᱚᱨᱟᱴᱷᱤ - ᱑.᱕%, ᱩᱨᱫᱷᱩ - ᱑.᱑% ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱟᱲᱟᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱠᱚ ᱨᱚᱲ ᱮᱫᱟ ᱾ ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱛᱨᱤ-ᱵᱷᱟᱹᱥᱤ ᱯᱷᱚᱨᱢᱩᱞᱟ ᱛᱮ ᱯᱚᱲᱦᱚᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ - [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛᱤ]]/[[ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱚᱨᱟᱴᱷᱤ]]/[[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]]/[[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱸᱜᱽᱞᱤᱥ]]/[[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ - ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ/ᱤᱸᱜᱽᱞᱤᱥ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ - ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱾ == ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ == ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ [[ᱢᱚᱦᱟᱛᱢᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ]] ᱭᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱵᱤᱨᱚᱫᱷ ᱨᱮ ᱚᱥᱤᱝᱥᱟᱹ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱥᱚᱨᱫᱟᱨ ᱵᱚᱞᱞᱚᱵᱷᱟᱭ ᱯᱚᱴᱮᱞ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮᱜᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ, ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱠᱷᱟᱢ ᱠᱷᱩᱱᱴᱩᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{Sister project links|voy=ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ}} ===ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ=== * [http://www.gujaratindia.com/ Official Site of Gujarat, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181002114706/http://www.gujaratindia.com/ |date=2018-10-02 }} * [http://www.gujarattourism.com/ Official Tourism Site of Gujarat, India] ===General information=== * {{Britannica|249059}} * {{curlie|Regional/Asia/India/Gujarat|Gujarat}} * {{osmrelation-inline|1949080}} {{Geographic location | Centre = ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ | North = [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] | Northeast = [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] | East = [[ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] | Southeast = [[ᱫᱟᱢᱟᱱ ᱟᱨ ᱫᱤᱭᱩ]]<br />[[ᱫᱟᱫᱽᱨᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱵᱮᱞᱤ]]<br />[[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] | South = ''[[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚᱨᱭᱟ]]''<br />[[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] | Southwest = ''[[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚᱨᱭᱟ]]'' | West = ''[[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚᱨᱭᱟ]]'' | Northwest = [[ᱥᱤᱸᱫᱷ]], {{flagu|ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ}} }} {{ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ}} {{Authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ| ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:States and territories established in 1960]] [[ᱛᱷᱚᱠ:1960 establishments in India]] tbyyb94eapnkk024gkaq6rcg0teym86 ᱠᱩᱡᱟᱨᱟᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ 0 2837 192887 192801 2026-06-17T02:13:43Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192887 wikitext text/x-wiki '''ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ''' ᱯᱩᱨᱟ. ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ '''ᱱᱚᱢᱚᱭᱨᱚᱠᱯᱚᱢ ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ : ᱑ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱙᱖᱘) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱟ. ᱛᱤᱨᱞᱟ. ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟ. ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ==ᱦᱟᱨᱟᱵᱳᱨᱳ== ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱟᱨᱪ ᱜᱮᱞ ᱟᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱮᱞ ᱤᱨᱟ.ᱞ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ(1st March 1968) ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱢᱚᱬᱤᱯᱩᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱤᱢᱯᱷᱟᱞ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱠᱟ.ᱭᱨᱟᱝ ᱢᱟᱭᱟᱭᱤ ᱞᱮᱭᱠᱟᱭᱤ ᱟ.ᱛᱩᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱚᱲᱦᱚᱱ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱤᱢᱯᱷᱟᱞ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱥᱤᱱᱰᱟᱢ ᱥᱤᱱᱥᱟᱝ ᱛᱟᱱᱟᱞᱟ ᱤᱛᱩᱱ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱵᱷᱩᱨᱛᱤ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱜᱮᱞ ᱟᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱮᱭᱟᱭᱜᱮᱞ ᱤᱨᱟ.ᱞ (1978) ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱤᱛᱩᱱ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱺᱭ ᱠᱚ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱛᱮᱫᱚ ᱵᱟᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱠᱩᱸᱡᱚᱨᱟ.ᱱᱤ ᱫᱮᱵᱤ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫᱚᱜ ᱾ ᱛᱟᱱᱟᱞᱟ ᱥᱮᱪᱮᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱩᱞᱩᱡ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱷᱤᱞᱚᱸᱰ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱠᱚᱨᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱨᱟ.ᱥᱠᱟ. ᱥᱟᱛᱞᱟᱜᱼᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱾ ᱤᱢᱯᱷᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱟ ᱵᱩᱫᱷᱚ ᱪᱚᱱᱫᱽᱨᱚ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱵᱤᱨᱫᱟ. ᱜᱟᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱚᱱᱮᱨ ᱮ ᱥᱟ.ᱛ ᱛᱮᱫᱚ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱠᱷᱤᱞᱚᱸᱰ ᱜᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱫᱼᱟᱭ ᱾ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱥᱟ.ᱛ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱷᱳᱨᱥ (CRPF) ᱨᱮ ᱪᱟ.ᱠᱨᱤ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫᱚᱜ ᱾ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱠᱷᱤᱞᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱟ.ᱰᱤ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣᱱᱟᱣ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱟᱠᱚᱛ ᱟᱨ ᱨᱟ.ᱥᱠᱟ. ᱧᱮᱞᱛᱮ ᱑᱙᱙᱖ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙᱙᱘ (1996-98) ᱫᱷᱟ.ᱵᱤᱡ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱯᱷᱳᱨᱥ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱴᱤᱢ ᱟ.ᱜᱩᱣᱟ.ᱱ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ ==ᱠᱷᱮᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱑᱙᱘᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱡᱟ.ᱛᱤᱭᱟ.ᱨᱤ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.ᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱴᱷᱟᱶ (Gold Medal) ᱜᱮ ᱵᱤᱥᱛᱤ ᱫᱚ ᱔᱔kg,᱔᱖kg ᱟᱨ ᱔᱘ kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱔᱘kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱫᱚ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱮᱨᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟ.ᱫ ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱘᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱴᱨᱤᱵᱮᱱᱫᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱡᱟ.ᱛᱤᱭᱟ.ᱨᱤ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱔᱔kg ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱔᱖kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱑᱙᱙᱔ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱮ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Gold Medal) ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱯᱩᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱢᱚᱬᱤᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱞᱮᱱ ᱔᱘ kg ᱦᱟ.ᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱮᱱ ᱠᱷᱟ.ᱛᱤᱨ ᱯᱩᱱᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱫᱚᱠᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Silver Medal) ᱠᱮᱫᱼᱛᱟᱭᱟ ᱾ ᱑᱙᱘᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱤᱸᱜᱞᱚᱸᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱱᱪᱮᱥᱴᱮᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮᱜᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.ᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱠᱩ ᱛᱮ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱧᱟᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱟ.ᱰᱤ ᱠᱩᱥᱤ ᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱡᱤᱣᱤ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱠᱮᱜᱼᱟ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱧᱟᱢ ᱞᱟ.ᱜᱤᱫ ᱾ ᱚᱲᱟᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱱ ᱯᱟᱱᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱮᱭᱟᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟ.ᱨᱤ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱫᱷᱟᱣ ᱜᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.ᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱠᱟ ᱫᱷᱟᱣ ᱦᱚᱸ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. (Gold medal ) ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱤᱥᱛᱤ ᱫᱚ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Silver Medal) ᱜᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱑᱙᱙᱐ ᱨᱮ ᱵᱮᱤᱡᱤᱸ ᱟᱨ ᱑᱙᱙᱔ ᱨᱮ ᱦᱤᱨᱳᱥᱤᱢᱟ ᱮᱥᱤᱟᱱ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ.(Bronze Medal) ᱜᱮ ᱧᱟᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱑᱙᱙᱘ ᱥᱟᱞ ᱵᱮᱸᱠᱚᱠ ᱮᱥᱤᱟᱱ ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱩᱞ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮᱫᱚ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟ. ᱵᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱮᱬᱟ ᱚᱨᱡᱚ== {|class = "wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan=2 width=40|ᱥᱮᱨᱢᱟ ! rowspan=2 width=250|ᱡᱟᱭᱜᱟ ! rowspan=2 width=60|ᱦᱟᱢᱟᱞ !colspan=4| Snatch (kg) !colspan=4| Clean & Jerk (kg) !rowspan=2 width=40| Total !rowspan=2 width=40| Rank |- ! width=40|1!! width=40|2!! width=40|3!! width=40|Rank!! width=40|1!! width=40|2!! width=40|3!! width=40|Rank |- ! colspan=13|[[World Weightlifting Championships|World Championships]] |- |[[2005 World Weightlifting Championships|᱒᱐᱐᱕]] || align=left|{{flagicon|ᱠᱟᱛ}} [[ᱫᱳᱦᱟ]], [[ᱠᱟᱛᱟᱨ]]|| [[2005 World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|᱔᱘ ᱠᱤᱞᱳ]] ||᱗᱕||'''᱗᱘'''||<s> 79||᱗||95||98||'''100'''||᱗||'''178.0'''||7 |- |[[2003 World Weightlifting Championships|᱒᱐᱐᱓]] || align=left|{{flagicon|ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ}} [[ᱵᱟᱸᱠᱚᱣᱵᱚᱨ]], [[ᱠᱟᱱᱟᱰᱟ]] || [[2003 World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|᱔᱘ ᱠᱤᱞᱳ]] ||᱗᱕||᱗᱗.᱕||'''᱘᱐'''||᱖||97.5||'''102.5'''||<s>105||4||'''182.5'''||5 |- |[[1999 World Weightlifting Championships|᱑᱙᱙᱙]] || align=left|{{flagicon|ᱜᱨᱤᱥ}} [[ᱱᱯᱤᱨᱟᱣᱚᱥ]], [[ᱜᱨᱤᱥ]] || [[᱑᱙᱙᱙ World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|᱔᱘ ᱠᱤᱞᱳ]] ||'''᱗᱕'''||<s>80||<s>80||᱑᱐||95||100||'''105'''||{{sica}}||'''180'''||5 |} ==ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231171650/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-12-31 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151231171650/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-12-31 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-10-19 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117004138/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-11-17 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117004138/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-11-17 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117004138/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2017-11-17 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=2015-10-15 }} http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== http://www.athens2004.com/en/ParticipantsAthletes/newParticipants?pid=9003801{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://web.archive.org/web/20071028023001/http://sportal.nic.in/legenddetails.asp?sno=722&moduleid=&maincatid=48&subid=0&comid=55 http://www.mapsofindia.com/who-is-who/sports/n-kunjarani-devi.html [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱣᱤᱠᱤ ᱞᱚᱵᱽᱥ ᱳᱢᱮᱱ ᱒᱐᱑᱙]] 5zufqrhn3b64fo0fqumjzfhrkfagv1a ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ 0 8700 192894 181467 2026-06-17T07:45:25Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192894 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for fields and descriptions --> | name = ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ | native_name_lang = <!-- ISO 639-3 {{lang|ori}} instead --> <!-- ISO 639-2 {{lang|bn}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | motto = | image_map = Western India.png | map_alt = | coordinates = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ | subdivision_name = ᱥᱤᱧᱚᱛ | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ]] | subdivision_name1 = {{plainlist| * [[ᱫᱟᱫᱽᱨᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱟᱵᱮᱞᱤ ᱟᱨ ᱰᱟᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱰᱤᱣ]] * [[ᱜᱳᱣᱟ]] * [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ]] * [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] * [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] * [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] '' }} | subdivision_type2 = ᱚᱠᱟ ᱚᱠᱟ ᱡᱷᱚᱜ ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ | subdivision_name2 = {{plainlist| * [[ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ]] * [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] * [[ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] * [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] (ᱮᱛᱚᱢ) * [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] (ᱯᱟᱪᱮ) '' }} | subdivision_type3 = ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ | subdivision_name3 = [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] | subdivision_type4 = ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱸᱜᱮ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ <span style="font-weight:normal">(᱒᱐᱑᱑)</span> | subdivision_name4 = {{Flatlist|ᱫᱟᱫᱽᱨᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱟᱵᱮᱞᱤ ᱟᱨ ᱰᱟᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱰᱤᱣ: * [[ᱥᱤᱞᱣᱟᱥᱟ]] * [[ᱰᱟᱢᱚᱱ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱰᱟᱢᱚᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ]] * [[ᱟᱢᱞᱤ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱟᱢᱞᱤ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] * [[ᱰᱤᱣ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱰᱤᱣ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] ᱜᱳᱣᱟ: * [[ᱢᱩᱨᱜᱟᱶ]] * [[ᱢᱟᱨᱜᱟᱶ]] * [[ᱢᱟᱯᱩᱥᱟ]] * [[ᱯᱟᱱᱟᱡᱤ]] * [[ᱠᱩᱨᱪᱚᱨᱮᱢ]] ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ: * [[ᱚᱦᱢᱚᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] * [[ᱥᱩᱨᱚᱛ]] * [[ᱵᱚᱰᱳᱫᱚᱨᱟ]] * [[ᱨᱟᱡᱽᱠᱚᱴ]] * [[ᱵᱷᱟᱣᱱᱚᱜᱚᱨ]] ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ: * [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] * [[ᱯᱩᱱᱮ]] * [[ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ]] * [[ᱱᱟᱥᱤᱠ]] * [[ᱵᱚᱥᱚᱭ-ᱵᱤᱨᱟᱨ]] }} | blank_name_sec1 = ᱟᱹᱢᱟᱹᱞᱮᱛ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ | blank_info_sec1 = {{Flatlist| * [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ]] * [[ᱠᱚᱱᱱᱚᱲ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱠᱚᱱᱱᱚᱲ]] * [[ᱠᱚᱝᱠᱚᱬᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱠᱚᱸᱠᱚᱬᱤ]] * [[ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ]] * [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] * [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]] }} | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_total_km2 = 508,032 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_total = 173,343,821 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] ([[ᱭᱩᱴᱤᱥᱤ+᱐᱕:᱓᱐]]) | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = }} '''ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱪᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱪᱮ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱵᱟᱹᱭᱥᱤ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱚᱲᱟᱜ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱨᱮ [[ᱜᱳᱣᱟ]], [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ]] ᱟᱨ [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱮ [[ᱫᱟᱫᱽᱨᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱟᱵᱮᱞᱤ ᱟᱨ ᱰᱟᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱰᱤᱣ]] ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ,<ref name="Zonal Council">{{cite web|url=http://interstatecouncil.nic.in/iscs/genesis/|title=INTER-STATE COUNCIL SECRETARIAT, Ministry of Home Affairs, Government of India|accessdate=13 February 2018}}</ref> ᱟᱫᱚ ᱠᱟᱞᱪᱟᱨ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱟᱨ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=WZCC>{{cite web|title=West Zone Cultural Centre|url=http://www.wzccindia.com/index.php?q=Page&slug=about-wczz/|website=wzccindia.com|publisher=Ministry of Culture, [[Government of India]]|accessdate=13 February 2018|archive-date=27 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127234857/http://www.wzccindia.com/index.php?q=Page&slug=about-wczz/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|author1=Lalita Prasad Vidyarthi|author2=Binay Kumar Rai|title=The Tribal Culture of India|url=https://books.google.com/books?id=scgz0Uzn64YC&lpg=PA66&dq=rajasthan%20goa%20maharashtra%20gujarat%20western%20india&pg=PA66#v=onepage&q=rajasthan%20goa%20maharashtra%20gujarat%20western%20india&f=false|publisher=Concept Publishing Company|year=1977}}</ref> ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱯᱟᱱᱛᱮ ᱨᱮ [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ,<ref name="GSI">{{Cite web|url=https://www.gsi.gov.in/webcenter/portal/OCBIS/page13/page1734?_adf.ctrl-state=185uiqiyky_34&_afrLoop=2969808392873635#!|title=Geological Survey of India|accessdate=13 February 2018}}</ref> ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱪᱮ ᱢᱟᱭᱱᱚᱨᱤᱛᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱨᱮ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ]] ᱫᱚ ᱵᱟᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="NCLM">{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title= Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, [[Government of India]]}}</ref> [[ᱢᱚᱫᱷᱭᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱦᱚᱸ ᱞᱮᱛᱟᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HhAvy9B4q7IC&pg=PA85|title=New Development Paradigms and Challenges for Western and Central India|last1=Parthasamy|first1=R.|last2=Iyengar|first2=Sudarshan|publisher=[[Concept Publishing Company]]|year=2006|isbn=9788180692802|page=85|quote=The four States in western India, viz. Gujarat, Maharashtra, Madhya Pradesh and Rajasthan}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.asia-planet.net/india/madhya.htm|title=West India - Madhya Pradesh|publisher=Asia-Planet|access-date=2020-03-18|archive-date=2012-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120122003802/http://www.asia-planet.net/india/madhya.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=Dispossession and Resistance in India: The River and the Rage|first=Alf Gunvald|last=Nilsen|isbn=9781136994326|page=205|publisher=Routledge|year=2010}}</ref> ᱟᱨ [[ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ]], ᱯᱟᱪᱮ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ, ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱽ]] ᱚᱠᱚ ᱚᱠᱟ ᱡᱷᱚᱜ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite book|title=Ecology of Cenchrus grass complex|first1=S.C.|last1=Pandeya|first2=Helmut|last2=Lieth|page=219|url=https://books.google.com/books?id=BqnsCAAAQBAJ&pg=PA219|publisher=[[Springer Science & Business Media]]|date=6 December 2012|isbn=9789401129268}}</ref> ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱛᱟᱨᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱸ ᱚᱞ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ, ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱟᱨ [[ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ, ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟ [[ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ]], [[ᱠᱮᱨᱚᱲ]] ᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PZF0CrtE2pQC&pg=PA192|title=An Economic History of India: From Pre-colonial Times to 1991|page=190–193|last=Rothermund|first=Dietmar|isbn=9780415088718|publisher=[[Psychology Press]]|year=1993}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱠᱟᱹᱨᱜᱟᱲ (Industrial) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱦᱚᱲᱮᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱾<ref>{{cite web| url = http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm| title = Census GIS data| accessdate = 12 March 2008| archive-date = 25 April 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm| url-status = dead}}</ref> ᱢᱚᱴᱟ ᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱᱟᱜ, ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮᱜᱤᱥᱛᱟᱱ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ ᱵᱤᱸᱫᱭᱟ ᱨᱮᱸᱜᱽ ᱟᱨ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱛᱮ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱟᱨ [[ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮᱜᱤᱥᱛᱟᱱ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱫᱟᱠᱠᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱩᱨᱩ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱮ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮ, ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱚ ᱦᱣᱮᱱ ᱛᱷᱮᱥᱟᱝᱜ (Hwen Thsang) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱚᱠᱚᱭ ᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱥᱤᱸᱫᱷ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱰᱮᱞᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱪᱪᱷ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱯ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱜᱷᱟᱹᱴᱤ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ), ᱜᱩᱨᱡᱟᱨ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱟᱪᱷᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ) ᱨᱟᱡᱽᱯᱩᱛᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱜᱤᱥᱛᱟᱱ), ᱟᱨ ᱵᱟᱞᱟᱵᱷᱤ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱟᱭᱟᱫᱤᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱠᱮᱡ ᱴᱷᱟᱶ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ) ᱾<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JhXV4A0mjogC&pg=PA248|page=248|last=Cunningham|first=Sir Alexandar|title=The Ancient Geography of India. I.|volume=1|year=1871|publisher=[[Trübner & Company]]}}</ref>ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱦᱟᱴᱤᱧ ᱢᱟᱬᱟᱝ, ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱥᱤᱱᱫᱷ ᱟᱨ [[ᱵᱮᱞᱚᱪᱤᱥᱛᱟᱱ (ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ)|ᱵᱮᱞᱚᱪᱤᱥᱛᱟᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱠᱤᱥᱛᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱨᱚᱝ (art) ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱫᱟᱯᱟᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱰᱷᱚᱝ ᱠᱟᱢᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>Blurton, T. Richard, ''Hindu Art'', p. 187, 1994, British Museum Press, {{ISBN|0 7141 1442 1}}; Michell, George (1990), ''The Penguin Guide to the Monuments of India, p.262, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu'', 1990, Penguin Books, {{ISBN|0140081445}} </ref> [[File:Zonal Councils-sat.svg|thumb|300px|right|States under Western India Zonal Council in ''mauve'']] ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== [[File:India1760 1905.jpg|thumb|left|150px|Maratha Empire in the 18th century.]] ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== [[File:Megwhal woman.jpg|thumb|right|150px|A [[Meghwal]] woman in the [[Hodka]] village, north of [[Bhuj]].]] ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱸᱜᱮ [[ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱮᱫᱟ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱮᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱚᱠᱚᱭ [[ᱤᱥᱞᱟᱢ]] ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱢ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱤᱥᱟᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱮᱫᱟ ᱾ ᱠᱮᱡ ᱤᱧᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱦᱚᱵᱽᱨᱚ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱚᱠᱚᱭ [[ᱵᱮᱱᱮ ᱤᱡᱽᱨᱟᱭᱤᱞ]] ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟ ᱚᱠᱚᱭ ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ ᱾ [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ]] ᱨᱮ ᱵᱟᱥᱟ ᱤᱡ ᱯᱟᱨᱟᱥᱤ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱟᱨ [[ᱥᱩᱨᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱫᱚ ᱤᱧᱟ ᱚᱲᱟᱜ ᱤᱧ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱡᱮᱭᱱ ᱟᱨ ᱵᱚᱣᱫᱷᱫᱚ ᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱟᱭᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱨᱮᱭᱟ ᱟ ᱾ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱸᱜᱮ ᱤᱥᱟᱭ [[ᱜᱳᱣᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ, ᱘᱓.᱖᱖% ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱑᱐.᱑᱒% ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ, ᱔% ᱵᱳᱫᱷᱫᱚ [[ᱜᱳᱣᱟ]] ᱟᱨ [[ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ]] ᱨᱮ ᱤᱥᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱨᱟ ᱰᱮᱦᱮᱫ ᱛᱮᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱸᱜᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱗᱓ ᱞᱟᱠᱷ ᱨᱚᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱚᱨᱟᱴᱷᱤ, ᱟᱹᱰᱤ ᱚᱥᱟᱨ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱚᱨᱚᱲ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ]] ᱔᱖ ᱞᱟᱠᱷ ᱨᱚᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱠᱚᱸᱠᱬᱤ ᱒.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱨᱚᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱤᱱᱰᱚᱼᱟᱨᱭᱚᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="2001_census_lang">{{cite web |url = http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement4.htm| title=2001 Census language data|accessdate=11 March 2008}}</ref>ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱢᱟᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱞᱮᱠᱟ, [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱜᱽᱞᱤᱥ]] ᱟᱨ [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱚᱨᱚᱲ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ ᱾<ref name="Tropf_India_lang_report">{{cite web|url = http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf|title = Indian and its languages|accessdate = 11 March 2008|archive-date = 8 March 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080308101143/http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf|url-status = dead}}</ref> [[File:mahalasatemple.jpg|thumb|Mahalasa Temple|200px|left|ᱢᱚᱦᱟᱞᱟᱥᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱜᱳᱣᱟ]] ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚᱨ ᱗᱖% ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚ ᱗᱐.᱕% ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚ ᱰᱮᱦᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref name="nfhs_key_facts">{{cite web|url=http://www.nfhsindia.org/pdf/IN.pdf |title=NFHS fact sheet |accessdate=11 March 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080911040900/http://www.nfhsindia.org/pdf/IN.pdf |archivedate=11 September 2008 }}</ref>ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱰᱮᱱᱥᱤᱴᱤ ᱒᱙᱐ ᱫᱚᱦᱨᱟ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱫᱚᱨ ᱒.᱒ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱦᱚᱲ ᱟᱜ ᱱᱟᱯ ᱫᱚ ᱔.᱗ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="nfhs_key_facts"/> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{commons category}} {{wikivoyage|ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ}} {{Geographic location|Centre=ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ|North=[[ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|Northeast=[[ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|East=[[ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|Southeast=[[ᱠᱳᱨᱳᱢᱟᱱᱰᱟᱞ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱫᱷᱟᱨᱮ|ᱮᱛᱚᱢᱼᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|South=[[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱫᱷᱟᱨᱮ|ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]|Southwest=[[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱢᱟᱦᱟᱫᱚᱨᱭᱟ]]|West=[[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚᱨᱭᱟ]]|Northwest=[[ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱮᱥᱤᱭᱟ]]}} {{coord|19.0000|N|74.1500|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:IN|display=title}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ]] hz8ds8amf5ei8mcn1ug3vkr6n6j1ec9 ᱠᱳᱨᱤᱭᱟᱱ ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ 0 10431 192888 192425 2026-06-17T02:20:49Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192888 wikitext text/x-wiki [[Image:Korean war 1950-1953.gif|thumb|upright|ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱵᱟᱨᱮ ᱛᱩᱞᱩᱡ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ। ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱺ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱥᱤᱢᱟᱹᱱᱟ ᱛᱷᱤᱨ ᱞᱮᱱᱟ᱾ <br /><span style="background:#d45444;">ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱ ᱟᱨᱢᱤ</span><br /><span style="background:#4cd444;">ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ, ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮᱱ ᱟᱨᱢᱤ</span>]] '''ᱠᱳᱨᱤᱭᱟᱱ ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ''' (᱑᱙᱕᱐-᱕᱓) ᱒᱕ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱕᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ [[ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ]] ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱟᱠᱨᱚᱢᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱶ ᱛᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ''ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ'' ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ ᱞᱮᱱ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱦᱟᱴᱟ ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤᱥᱟᱶ ᱜᱚᱲᱚ ᱨᱮ ᱠᱚᱢᱤᱭᱩᱱᱤᱥᱴ [[ᱥᱚᱵᱷᱤᱭᱮᱴ ᱥᱟᱶᱛᱟ]] ᱟᱨ [[ᱪᱤᱱ|ᱜᱚᱱᱚ ᱪᱤᱱ]] ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱦᱟᱴᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱳᱨᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤᱥᱟᱶ ᱜᱚᱲᱚ ᱨᱮ [[ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ|ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ]] ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱟᱹᱰᱷᱟᱹᱭ ᱨᱮ ᱚᱠᱟ ᱯᱟᱦᱟᱴᱟ ᱦᱚ ᱵᱟᱝᱠᱚ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ, ᱢᱮᱠᱷᱟᱱ ᱥᱩᱠᱷᱼᱥᱟᱹᱱᱛᱤ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱵᱟᱹᱨᱤᱡᱽ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Sister project links|Korean War}} * http://history.state.gov/milestones/1945-1952/korean-war-2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315120508/http://history.state.gov/milestones/1945-1952/korean-war-2 |date=2014-03-15 }} * http://www.historylearningsite.co.uk/united_nations_korean_war.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140412004031/http://www.historylearningsite.co.uk/united_nations_korean_war.htm |date=2014-04-12 }} ===ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ=== *[http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice Anniversary of the Korean War Armistice: Truman on Acheson’s Crucial Role in Going to War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221204021/http://www.shapell.org/btl.aspx?60th-anniversary-of-the-korean-war-armistice |date=2015-02-21 }} Shapell Manuscript Foundation *[http://eisenhower.archives.gov/research/online_documents/korean_war.html Korean War resources, Dwight D. Eisenhower Presidential Library] * [http://www.wilsoncenter.org/program/north-korea-international-documentation-project North Korea International Documentation Project] * [http://gvsu.cdmhost.com/cdm/search/collection/p4103coll2/searchterm/Korean%20War,%201950-1953/field/all/mode/exact/conn/and/cosuppress/ Grand Valley State University Veteran's History Project digital collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421181722/http://gvsu.cdmhost.com/cdm/search/collection/p4103coll2/searchterm/Korean%20War,%201950-1953/field/all/mode/exact/conn/and/cosuppress/ |date=2012-04-21 }} * [http://www.nytimes.com/2010/06/25/opinion/25KoreaIntro.html The Forgotten War, Remembered] – four testimonials in ''[[The New York Times]]'' * [http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/KW.html Collection of Books and Research Materials on the Korean War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427055750/http://www.history.army.mil/html/bookshelves/resmat/KW.html |date=2021-04-27 }} an online collection of the [[United States Army Center of Military History]] * [http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll27 Korean War, US Army Signal Corps Photograph Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140405233626/http://cdm16635.contentdm.oclc.org/cdm/search/collection/p16635coll27 |date=2014-04-05 }} US Army Heritage and Education Center, Carlisle, Pennsylvania * [http://www.history.com/topics/korean-war The Korean War at History.com] * [http://www.korean-war.com/ Korean-War.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002045349/http://www.korean-war.com/ |date=2008-10-02 }} * [http://www.koreanwar-educator.org/home.htm Koreanwar-educator.org] * {{Internet Archive short film|id=gov.archives.li.263.927|name=Film No. 927}} ===ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ=== * [http://www.life.com/gallery/43961/the-korean-war-you-never-knew The Korean War You Never Knew] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228082712/http://www.life.com/gallery/43961/the-korean-war-you-never-knew |date=2011-12-28 }} & [http://www.life.com/gallery/43961/the-korean-war-you-never-knew Life in the Korean War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111228082712/http://www.life.com/gallery/43961/the-korean-war-you-never-knew |date=2011-12-28 }} – slideshows by ''[[Life magazine]]'' * [http://www.cotf.edu/ete/images/modules/korea/koreanw.mov QuickTime sequence of 27 maps adapted from the West Point Atlas of American Wars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130909162831/http://www.cotf.edu/ete/images/modules/korea/koreanw.mov |date=2013-09-09 }} * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1950english.html Animation for operations in 1950] * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1951english.html Animation for operations in 1951] * [http://www.flickr.com/photos/imcomkorea/sets/72157607808414225/ US Army Korea Media Center official Korean War online image archive] * [http://www.awesomestories.com/history/korean-war/war-pictures Rare pictures of the Korean War from the U.S. Library of Congress and National Archives] *{{YouTube|id=V_K2Z6EQTCc|title=The Korean War in Color}} * [http://www.vac-acc.gc.ca/content/collections/korea/flash/index_en.html ''Land of the Morning Calm Canadians in Korea'' – multimedia project including veteran interviews] * [http://www.britishpathe.com/workspace.php?id=32&display=listBritish Pathé] Online newsreel archive featuring films on the war * [http://www.cbc.ca/archives/categories/war-conflict/korean-war/forgotten-heroes-canada-and-the-korean-war/canadas-troops-head-to-korea.html CBC Digital Archives—Forgotten Heroes: Canada and the Korean War] ===ᱥᱚᱝᱜᱚᱴᱷᱚᱱ=== * [http://www.kdvamerica.org/About.html Korea Defense Veterans of America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102121134/http://www.kdvamerica.org/About.html |date=2013-11-02 }} * [http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Korean War Ex-POW Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html |date=2008-04-22 }} * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Korean War Veterans Association] * [http://www.koreanwararchives.com/index.html The Center for the Study of the Korean War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170804200943/http://www.koreanwararchives.com/index.html |date=2017-08-04 }} ===ᱢᱮᱢᱚᱨᱤᱭᱟᱞ=== * [http://www.unmck.or.kr/eng/paying_tribute/m_searchsol_list.php UN Memorial Cemetery, Busan ] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121220040723/http://www.unmck.or.kr/eng/paying_tribute/m_searchsol_list.php |date=2012-12-20 }} * [[War Memorial of Korea]], Seoul [https://www.warmemo.or.kr/main.jsp The War Memorial's official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615202431/http://www.warmemo.or.kr/main.jsp |date=2012-06-15 }} * [http://www.koreanchildren.org/ Korean Children's War Memorial] * [http://www.china.org.cn/e-America/index.htm Chinese 50th Anniversary Korean War Memorial] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟ.ᱠᱷᱭᱟ.ᱛ}} [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] 8kaucuru0r481zfagekr1hslhivlimk ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ 0 12952 192896 129955 2026-06-17T08:20:41Z Kiffa ok^ ^ 11219 192896 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ |common_name = ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ |native_name = {{native name|ro|România}} |image_flag = Flag of Romania.svg |image_coat = Coat of arms of Romania.svg |national_anthem = "[[Deșteaptă-te, române!]]"<br />({{Lang-en|"Awaken thee, Romanian!"}})<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Desteapta-te, romane!.ogg|center]]</div> |image_map = {{Switcher|[[File:EU-Romania (orthographic projection).svg|frameless]]|Show globe|[[File:EU-Romania.svg|upright=1.15|frameless]]|Show map of Europe|default=1}} |map_caption = {{map caption|location_color=dark green|region=Europe|region_color=dark grey|subregion=the [[European Union]]|subregion_color=green|legend=EU-Romania.svg}} |capital = [[ᱵᱩᱡᱷᱟᱨᱮᱥᱴ]] |coordinates = {{Coord|44|25|N|26|06|E|type:city}} |largest_city = ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ |official_languages = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟᱱ]]<ref>{{cite web|url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13|title=Constitution of Romania|publisher=Cdep.ro|access-date=2 October 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&par1=1#t1c0s0a13|archive-date=7 September 2017|df=dmy-all}}</ref> | languages2_type = ᱢᱟᱹᱱᱟᱱ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ <br />ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ<!--Protected and/or co-official (regional) languages--><ref>{{cite web|title=Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|website=Council of Europe|publisher=Council of Europe|access-date=3 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208122308/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|archive-date=8 December 2015|df=dmy-all}}</ref> | languages2 = {{Collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title= ''See here'' |[[Albanian language|ᱟᱞᱵᱮᱱᱤᱭᱟᱱ]] |[[Armenian language|ᱟᱨᱢᱮᱱᱤᱭᱚ]] |[[Bulgarian language|ᱵᱩᱞᱜᱮᱨᱤᱭᱚ]] |[[Croatian language|ᱠᱨᱳᱭᱮᱥᱤᱭᱟᱱ]] |[[Czech language|ᱪᱮᱠ]] |[[German language|ᱡᱟᱨᱢᱟᱱᱤ]] |[[Greek language|ᱜᱨᱤᱠ]] |[[Italian language|ᱤᱴᱟᱞᱤᱭᱟᱱ]] |[[Macedonian language|ᱢᱮᱥᱟᱰᱳᱱᱤᱭᱟᱱ]] |[[Hungarian language|ᱦᱟᱝᱜᱮᱨᱤᱭᱚ]] |[[Polish language|ᱯᱳᱞᱤᱥ]] |[[Romani language|ᱨᱳᱢᱟᱱᱤ]] |[[Russian language|ᱨᱩᱥ]] |[[Ruthenian language|ᱨᱩᱛᱷᱮᱱᱤᱭᱟᱱ]] |[[Serbian language|ᱥᱟᱨᱵᱤᱭᱟᱱ]] |[[Slovak language|ᱥᱞᱟᱵᱷᱤᱠ]] |[[Crimean Tatar language|ᱛᱟᱛᱟᱨ]] |[[Turkish language|ᱛᱩᱨᱠᱤᱥ]] |[[Ukrainian language|ᱤᱣᱠᱨᱮᱱᱤᱭᱚ]] |[[ᱭᱤᱫᱫᱤᱥ]] }} |ethnic_groups = {{unbulleted list | ᱘᱘.᱙᱒% [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟᱹᱱ]] | ᱖.᱕0% [[ᱦᱟᱝᱜᱮᱨᱤᱭᱟᱹᱱ]] | ᱓.᱒᱙% [[ᱨᱳᱢᱱᱤ]] | ᱑.᱒᱙% ᱮᱴᱟᱜ }} |ethnic_groups_year = ᱒᱐᱑᱑ |ethnic_groups_ref = <ref name="CensusRef">{{cite web|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf|title=Romanian 2011 census (final results)|publisher=INSSE|access-date=28 August 2012|language=ro|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf|archive-date=17 July 2013|df=dmy-all}}</ref> |demonym = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱚ]] |religion = ᱘᱖.᱔᱕% [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟᱱ ᱚᱨᱛᱷᱚᱰᱚᱠᱥ]] <br/>᱗.᱑᱕% [[ᱯᱨᱳᱴᱮᱥᱴᱟᱱ]] <br/>᱕.᱔᱑% [[ᱠᱮᱛᱷᱟᱞᱤᱠ ᱪᱟᱨᱪ|ᱠᱮᱛᱷᱟᱞᱤᱠ]] <br/>0.᱗᱘% ᱮᱴᱟᱜ <br/>0.᱒᱑% ᱵᱟᱝ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢᱤᱭᱟᱹ/[[ᱱᱟᱥᱛᱤᱠ]] |religion_year = 2011 |religion_ref = <ref name="census_2011_rel"/> |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]]<br />[[republic]] |leader_title1 = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱝᱠᱮ|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱝᱠᱮ]] |leader_name1 = [[ᱠᱞᱟᱶᱥ ᱞᱳᱦᱟᱱᱱᱤᱥ]] |leader_title2 = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ|ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] |leader_name2 = [[Ilie Bolojan]] |legislature = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱝᱥᱚᱫ|ᱥᱚᱝᱥᱚᱫ]] |upper_house = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱱᱮᱴ|ᱥᱮᱱᱮᱴ]] |lower_house = [[Chamber of Deputies (Romania)|Chamber of Deputies]] |sovereignty_type = [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱜᱟ ᱱᱟᱜᱟᱢ|Establishment history]] |established_event1 = First Romanian polities |established_date1 = {{circa}} 895 / 1247<sup>a</sup> |established_event2 = [[Wallachia|Principality of Wallachia]] |established_date2 = 1330 |established_event3 = [[Moldavia|Principality of Moldavia]] |established_date3 = {{circa}} 1360 |established_event4 = [[Principality of Transylvania (1570–1711)|Principality of Transylvania]] |established_date4 = 1570 |established_event5 = First [[personal union|common rule]] under [[Michael the Brave]] |established_date5 = 1600 |established_event6 = [[United Principalities]]<sup>b</sup> |established_date6 = ᱒᱔ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱘᱕᱙ |established_event7 = [[Romanian War of Independence|Independence]] from<br />the [[Ottoman Empire]] |established_date7 = ᱙ ᱢᱮ ᱑᱘᱗᱗{{\}}᱑᱘᱗᱘<sup>c</sup> |established_event8 = [[Kingdom of Romania]] |established_date8 = ᱑᱔ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱘᱘᱑ |established_event9 = [[Greater Romania]]<sup>d</sup> |established_date9 = ᱑᱙᱑᱘ / ᱑᱙᱒᱐<sup>e</sup> |area_km2 = ᱒᱓᱘,᱓᱙᱗ |area_rank = ᱘᱑ ᱟᱱᱟᱜ <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> |area_sq_mi = ᱙᱒,᱐᱔᱖ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 3 |population_estimate = {{decrease}} ᱑᱙,᱓᱑᱗,᱙᱘᱔<ref>{{cite web|url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2020r.pdf|title=Populaţia rezidentă la 1 Ianuarie 2020|language=ro|trans-title=The usually resident population on 1 January 2020|publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|National Institute of Statistics]]|website=Insse.ro|access-date=28 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200828223044/https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2020r.pdf|archive-date=28 August 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> |population_census = ᱒᱐,᱑᱒᱑,᱖᱔᱑<ref name="CensusRef" /> |population_estimate_year = 01.01.2020 |population_estimate_rank= ᱖᱑ ᱟᱱᱟᱜ |population_census_year = ᱒᱐᱑᱑ |population_census_rank = |population_density_km2 = 84.4 |population_density_sq_mi = 218.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = ᱑᱑᱗ ᱟᱱᱟᱜ |GDP_PPP = {{increase}} $525.051 billion<ref name="IMFWEORO">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=37&pr.y=3&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=16 October 2019}}</ref> |GDP_PPP_year = ᱒᱐᱒᱐ |GDP_PPP_rank = 40th |GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $᱒᱙,᱕᱕᱕<ref name="IMFWEORO"/> |GDP_nominal_year = ᱒᱐᱒᱐ |GDP_nominal_rank = ᱔᱖ ᱟᱱᱟᱜ |GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $᱑᱓,᱔᱑᱔<ref name="IMFWEORO"/> |GDP_nominal_per_capita_rank = 57th |Gini = 34.8 <!--number only--> |Gini_year = ᱒᱐᱑᱙ |Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref =<ref>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1 |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey |publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=8 May 2020}}</ref> |Gini_rank = |HDI = 0.816 <!--number only--> |HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref =<ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=2018 Human Development Report|date=2018|access-date=20 September 2018|publisher=United Nations Development Programme|pages=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf|archive-date=22 March 2017|df=dmy-all}}</ref> |HDI_rank = 52nd |currency = [[Romanian leu]] |currency_code = RON |time_zone = [[Eastern European Time|EET]] |utc_offset = +2 |utc_offset_DST = +3 |time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] |date_format = dd.mm.yyyy&nbsp;([[Anno Domini|AD]]) |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Romania|+40]] |patron_saint = [[Andrew the Apostle|Saint Andrew]] | iso3166code = RO |cctld = [[.ro]]<sup>f</sup> |footnote_a = A [[Vlach]] duke ruling Transylvania around 895, [[Gelou]], is mentioned alongside [[Glad (duke)|Glad]] and [[Menumorut]] in the late 12th&nbsp;century ''[[Gesta Hungarorum]]'' (the reliability of which is debated); a 1247 royal charter, known as the [[Diploma of the Joannites]], mentions four Romanian ''[[Knez (Vlach leader)|keneziates]]'' (or polities) in [[Muntenia]] and [[Oltenia]]. |footnote_b = The double election of [[Alexandru Ioan Cuza]] in [[Moldavia]] and [[Wallachia]] (respectively, 5&nbsp;and 24&nbsp;January 1859). |footnote_c = Independence proclaimed on 9&nbsp;May 1877, internationally recognised in 1878. |footnote_d = Romania in the interwar period, following the [[Union of Transylvania with Romania|proclamation of the union]] in 1918 including [[Bessarabia]], [[Bukovina]], [[Transylvania]], parts of [[Banat]], [[Crișana]] and [[Maramureș]], established after the [[Paris Peace Conference, 1919|Paris Peace Conference]] closing [[World War&nbsp;I]] in 1920. |footnote_e = Monarchy was abolished on 30&nbsp;December 1947 upon the proclamation of the [[Socialist Republic of Romania|People's Republic]] and was changed with the [[1965 Constitution of Romania|new constitution]] upon its adoption on 21&nbsp;August 1965 as the Socialist Republic. The Communist regime [[Romanian Revolution|fell]] on 22&nbsp;December 1989, the new democratic government was installed on 20&nbsp;May 1990 and the new post-communist [[Constitution of Romania|constitution]] was adopted on 21&nbsp;November 1991. Romania joined the [[European Union]] on 1&nbsp;January 2007. |footnote_f = Also [[.eu]], shared with other [[European Union]] member states. }} '''ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ''' ([[ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟᱱ]] : România ''ᱨᱳᱢᱤᱱᱤᱭᱟ'') [[ᱥᱟᱢᱟᱝᱼᱠᱚᱧᱮ ᱤᱣᱨᱳᱯ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ [[ᱤᱣᱠᱨᱮᱱ]], ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱮᱫ [[ᱵᱩᱞᱜᱮᱨᱤᱭᱟ]], ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱫ [[ᱦᱟᱝᱜᱮᱨᱤ]] ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱫ [[ᱢᱳᱞᱫᱳᱵᱷᱟ]] ᱟᱨ [[ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱜᱟᱰᱟ|ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱰᱟᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱓᱘,᱓᱙᱗ ᱪᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱠᱤᱢᱤ (᱙᱒,᱐᱔᱖ ᱪᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱛᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱜᱮᱞ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱟᱨ [[ᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱚ ᱤᱣᱱᱤᱭᱚᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱭᱟᱭ ᱨᱟᱢᱟᱝ ᱦᱚᱲᱮᱞ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱳᱢᱟᱱᱤᱭᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱒᱐ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱫᱤᱥᱣᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ [[ᱵᱩᱡᱷᱟᱨᱮᱥᱴ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱧᱩᱛᱩᱢ== ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ===ᱦᱚᱭᱦᱤᱥᱤᱫ=== ==ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ== ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ== ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ== ==ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ== ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱹᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱫᱤᱥᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ]] 2obd9023rcqgz00aofhfr022gxe263i ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ 0 13282 192890 173937 2026-06-17T05:04:07Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192890 wikitext text/x-wiki {{Infobox language |name=ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ |altname=Sinhala |image=සිංහල in Noto Serif Sinhala Black.svg |nativename={{lang|si|සිංහල}}<br>''Siṁhala'' |pronunciation={{IPA-si|ˈsiŋɦələ|IPA}} |states = [[ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ]] |ethnicity = [[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱦᱚᱲ]] |speakers = {{sigfig|17|4.2}} ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ (᱒᱐᱑᱒) |date = |ref =<ref name=ethnologuesinhala>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/sin|title=Sinhala|work=Ethnologue|access-date=2017-04-06}}</ref> |speakers2=᱓ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ [[ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ (᱒᱐᱑᱒)<ref name=ethnologuesinhala/> |familycolor=Indo-European |fam2=[[ᱤᱱᱫᱳᱼᱤᱨᱟᱱᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱤᱱᱫᱳᱼᱤᱨᱟᱱᱤᱭᱟᱱ]] |fam3=[[ᱤᱱᱫᱳᱼᱟᱨᱡᱚ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱤᱱᱫᱳᱼᱟᱨᱡᱚ]] |fam4=[[:en:Indo-Aryan languages#Southern Zone languages|Southern Zone]] |fam5=[[:en:Indo-Aryan languages#Insular Indic|Insular Indic]] |ancestor=[[:en:Elu|Elu]] |dia1=[[:en:Vedda language|ᱵᱮᱫ]] (perhaps a creole) |script={{plainlist| *[[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱪᱤᱞᱤ]] *[[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱵᱽᱨᱮᱭᱤᱞ]] ([[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤ ᱵᱽᱨᱮᱭᱤᱞ]])}} |nation={{flag|ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ}} |iso1=si |iso2=sin |iso3=sin |lingua=59-ABB-a |glotto=sinh1246 |glottorefname=Sinhala |notice=Indic |notice2=IPA }} '''ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ''' (ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ: සිංහල) ᱫᱚ [[ᱤᱱᱫᱳ-ᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ|ᱤᱱᱫᱳᱼᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱤᱱᱫᱳᱼᱟᱨᱡᱚ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱤᱱᱫᱳᱼᱟᱨᱡᱚ]] ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ]] ᱨᱮᱱ ᱑.᱖ ᱠᱳᱴᱤ [[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱦᱚᱲ]] ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ<ref>{{Cite web|url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3|title=Census of Population and Housing 2011|website=www.statistics.gov.lk|access-date=2017-04-06|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310011932/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3|url-status=dead}}</ref><ref name="ethnologuesinhala"/> ᱾ ᱒᱐᱐᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱛᱮ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ ᱨᱮᱱ ᱔᱐ ᱞᱟᱠᱷ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱸ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/PDF/Population/p9p11%20Speaking.pdf |title=Census of Population and Housing 2001 |publisher=Statistics.gov.lk |accessdate=16 November 2013 |archive-date=12 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712053634/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/PDF/Population/p9p11%20Speaking.pdf |url-status=dead }}</ref> ᱾ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱪᱤᱠᱤ]] ᱛᱮᱠᱚ ᱚᱞᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱬᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ [[ᱵᱨᱚᱦᱚᱢᱤ ᱪᱤᱠᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="auto2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fcQSAAAAMAAJ|title=History of the Evolution of the Sinhala Alphabet|last=Jayarajan|first=Paul M.|date=1976-01-01|publisher=Colombo Apothecaries' Company, Limited|language=en}}</ref> ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ ᱢᱩᱫ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱟᱨ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱯᱟᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱥᱟᱶ [[ᱛᱷᱮᱨᱵᱟᱫᱽ|ᱛᱷᱮᱨᱵᱟᱫᱽ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ]] ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱦᱟᱨᱟᱼᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤᱜᱟᱱ ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱟᱬᱮ [[:en:Elu|ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱚᱞ]] ᱠᱚ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ ᱨᱮ [[ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ]] ᱦᱮᱡ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱵᱤᱥᱤᱤ (BCE) ᱢᱩᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱧᱩᱛᱩᱢ== ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[ᱥᱚᱝᱠᱨᱤᱛ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱚᱝᱠᱨᱤᱛ]] ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ; ᱱᱚᱶᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ [[:en:सिंह|ᱥᱤᱝᱦᱟᱹ]], "[[ᱡᱟᱴᱟᱠᱩᱞ|ᱠᱩᱞ]]" ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱝᱠᱨᱤᱛ ᱢᱮᱱᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ<ref>{{Cite journal| last=Caldwell | first=Robert | author-link=Robert Caldwell | title=A comparative grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages | publisher=Trübner & Co. | place=London|year=1875|page=86}}</ref> ᱾ ᱵᱷᱟᱜᱚᱵᱚᱛ ᱯᱩᱨᱟᱱ ᱨᱮ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱫᱤᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱝᱠᱨᱤᱛ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾{{citation needed|date=May 2020}} ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱨᱥᱚᱝ== [[ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱟᱢᱤᱞ]] ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱰᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱳᱱᱮᱴᱤᱠ ᱟᱨ ᱨᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚᱜᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱫᱚ ᱤᱱᱫᱳᱼᱟᱨᱡᱚ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱴᱟᱜᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱰᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱨᱚᱲᱼᱨᱚᱯᱚᱲ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱢᱟᱱ ᱮ ᱮᱢᱟ ᱾ ===ᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱚ ᱚᱨᱥᱚᱝ=== ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱩᱯᱚᱱᱤᱵᱮᱥ ᱨᱟᱡᱽ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱮᱵᱮᱛᱟᱨ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟᱜᱟᱱ [[ᱯᱚᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱳᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ]], [[ᱰᱟᱪ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱰᱟᱪ]] ᱟᱨ [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]] ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱚᱞ ᱛᱚᱦᱚᱨ== {{Main|ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱪᱤᱠᱤ}}[[File:ආයුබෝවන් in Noto Sans Sinhala.svg|thumb|{{Lang|si|ආයුබෝවන්}} (''āyubōvan'') means "welcome", literally wishing one a long life]] [[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱪᱤᱠᱤ]], ''ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱦᱳᱫᱤᱭᱟ'' ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱪᱤᱠᱤ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱥᱮᱫᱟᱭ [[ᱵᱨᱚᱦᱚᱢᱤ ᱪᱤᱠᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱪᱤᱠᱤ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱨᱚᱱᱛᱷᱚ ᱪᱤᱠᱤ ᱥᱟᱶ ᱜᱟᱹᱦᱤᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ [[ᱪᱤᱞᱤ]] ᱨᱮ ᱞᱮᱠᱷᱟᱜᱩᱴ ᱖᱐ ᱜᱚᱴᱟᱱ ᱪᱤᱠᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱑᱘ ᱜᱚᱴᱟᱱ ᱪᱤᱠᱤ ᱫᱚ ᱨᱟᱦᱟᱸ ᱟᱲᱟᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨ ᱔᱒ ᱜᱚᱴᱟᱱ ᱪᱤᱠᱤ ᱫᱚ [[ᱠᱮᱪᱮᱫ ᱟᱲᱟᱝ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱨᱚᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ (ᱥᱩᱫᱫᱷᱚ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ) ᱠᱷᱟᱹᱞᱤ ᱕᱗ ᱜᱚᱴᱟᱱ ᱪᱤᱠᱤ (᱑᱖ ᱨᱟᱦᱟᱸ ᱟᱨ ᱔᱑ ᱠᱮᱪᱮᱫ) ᱜᱮ ᱫᱚᱨᱠᱟᱨᱟ ᱾ ==ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ== ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱵᱤᱥᱤᱤ (BCE) ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱚᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ== * Gair, James: ''Sinhala and Other South Asian Languages'', New York 1998. *{{cite book | last = Indrapala | first = Karthigesu | title = The evolution of an ethnic identity: The Tamils in Sri Lanka C. 300 BCE to C. 1200 CE| publisher = Vijitha Yapa | year = 2007 | location = Colombo | isbn = 978-955-1266-72-1|ref=harv}} *{{cite book|last1=Perera|first1=H.S.|last2=Jones|first2=D.|year=1919|title=A colloquial Sinhalese reader in phonetic transcription|place=Manchester|publisher=Longmans, Green & Co|url=https://archive.org/stream/colloquialsinhal00pererich|ref=harv}} *{{cite book|last=Van Driem |first=George|title=Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region |publisher=Brill Academic Publishers |date=15 Jan 2002|isbn=978-90-04-10390-0|ref=harv}} ==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Wiktionary|सिंहल|Sinhala}} {{InterWiki|code=si}} {{Wikivoyage|Sinhala phrasebook|Sinhala|a phrasebook}} * [[Charles Henry Carter]]. [http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/carter/ A Sinhalese-English dictionary.] Colombo: The "Ceylon Observer" Printing Works; London: Probsthain & Co., 1924. * Simhala Sabdakosa Karyamsaya. [http://www.dictionary.gov.lk/ Sanksipta Simhala Sabdakosaya.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130715084337/http://www.dictionary.gov.lk/ |date=2013-07-15 }} Kolamba : Samskrtika Katayutu Pilibanda Departamentuva, 2007–2009. * [http://www.maduraonline.com/ Madura Online English-Sinhala Dictionary and Language Translator] * [http://www.lanka.info/dictionary/EnglishToSinhala.jsp Kapruka Sinhala dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140318102613/http://www.lanka.info/dictionary/EnglishToSinhala.jsp |date=2014-03-18 }} * [http://www.sinhaladictionary.org/ Sinhala dictionary resources online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201012190522/http://www.sinhaladictionary.org/ |date=2020-10-12 }} * [http://www.alooha.net/language_dictionary_English_eng_Sinhala_sin.html Sinhala Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805032522/http://www.alooha.net/language_dictionary_english_eng_sinhala_sin.html |date=2019-08-05 }} * [http://www.alooha.net/language_script_Sinh_sin.html Sinhala Script] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181101013747/http://www.alooha.net/language_script_Sinh_sin.html |date=2018-11-01 }} * [http://sinhala-online.com/ Sinhala dictionary (Beta)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191202002719/http://sinhala-online.com/ |date=2019-12-02 }} * [http://appstore.com/sinhalaforios Sinhala for iOS] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=sachith.com.dictionary.offline&hl=en Sinhala Dictionary for Android] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱱᱫᱳᱼᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱱᱫᱳᱼᱟᱨᱡᱚ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} bry9jxi3tfaw8c8xtv6g8o9bawjlezp ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ 0 18207 192897 188019 2026-06-17T08:41:58Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192897 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ | common_name = ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ | native_name = ''República de Nicaragua'' {{small|([[Nicaraguan Spanish|Spanish]])}} | image_flag = Flag of Nicaragua.svg | image_coat = Coat of arms of Nicaragua.svg | national_motto = {{native phrase|es|En Dios confiamos}}<br />{{raise|0.2em|{{small|"[[In God We Trust]]"}}{{lower|0.2em|{{efn|As shown on the [[Nicaraguan córdoba|Córdoba]] (bank notes and coins).<ref>[http://bcn.gob.ni/billetes_monedas/index.html?&val=1 Banco Central de Nicaragua] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100924020620/http://bcn.gob.ni/billetes_monedas/index.html?&val=1 |date=2010-09-24 }}</ref>}}}}}} | national_anthem = {{native name|es|[[Salve a ti, Nicaragua]]|italics=on|nolink=yes}}<br />{{small|"Hail to Thee, Nicaragua"}}<br /><center>[[File:National Anthem of Nicaragua.ogg]]</center> | image_map = NIC orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[ᱢᱟᱱᱟᱜᱩᱣᱟ]] | coordinates = {{Coord|12|6|N|86|14|W|type:city_region:NI-MN}} | largest_city = capital | official_languages = [[ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟᱱ ᱤᱥᱯᱮᱱᱤᱥ|ᱤᱥᱯᱮᱱᱤᱥ]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 69% [[Mestizo]] (mixed [[White Latin American#Nicaragua|White]] and [[Indigenous peoples of the Americas|Indigenous]]) | 17% [[White Latin American#Nicaragua|White]] | 9% [[Afro-Nicaraguan|Black]] | 5% [[Indigenous peoples of the Americas|Indigenous]] }} | ethnic_groups_year = ᱒᱐᱑᱑<ref name=indexmundi>{{cite web |title=Nicaragua Demographics Profile 2011 |work=Nicaragua |publisher=Index Mundi |year=᱒᱐᱑᱑ |url=http://www.indexmundi.com/nicaragua/demographics_profile.html |access-date=2011-07-16}}</ref> | demonym = [[ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟᱱᱥ|ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟᱱ]] | religion_year = ᱒᱐᱑᱕ | religion_ref = <ref>[http://www.prolades.com/ The Latin American Socio-Religious Studies Program / Programa Latinoamericano de Estudios Sociorreligiosos (PROLADES)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180112003048/http://www.prolades.com/ |date=2018-01-12 }} PROLADES Religion in America by country</ref><ref name="Census2015">{{cite web|title=CENSO DE POBLACIÓN 2005|url=http://www.inide.gob.ni/censos2015/ResumenCensal/Resumen2.pdf|access-date=4 April 2015|date=2015}}{{Dead link|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | religion = {{unbulleted list |84.4% [[Christianity]]|—55.0% [[Catholic Church in Nicaragua|Roman Catholic]]|—27.2% [[Protestantism|Protestant]]|—2.2% Other [[List of Christian denominations|Christian]]|14.7% [[Irreligion in Latin America|No religion]]|0.9% Other}} | government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[Dominant-party system|dominant-party]] [[Presidential system|presidential]] [[Republic|constitutional republic]] | leader_title1 = [[President of Nicaragua|President]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Daniel Ortega]]}} | leader_title2 = [[Vice President of Nicaragua|Vice President]] | leader_name2 = [[Rosario Murillo]] | leader_title3 = | leader_name3 = | legislature = [[National Assembly (Nicaragua)|National Assembly]] | sovereignty_type = [[Independence]] {{nobold|from [[Spain]], [[Mexico]] and the [[Federal Republic of Central America]]}} | established_event1 = Declared | established_date1 = ᱑᱕ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱘᱒᱑ | established_event2 = Recognized | established_date2 = ᱒᱕ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱑᱘᱕᱐ | established_event3 = from the [[First Mexican Empire]] | established_date3 = ᱑ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱑᱘᱒᱓ | established_event4 = from the [[Federal Republic of Central America]] | established_date4 = ᱓᱑ ᱢᱮᱭ ᱑᱘᱓᱘ | established_event5 = Revolution | established_date5 = ᱑᱙ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱑᱙᱗᱙ | established_event6 = {{nowrap|Current constitution}} | established_date6 = ᱙ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱙᱘᱗<ref name=cia/> | area_km2 = 130,375 | area_rank = ᱙᱖ ᱟᱱᱟᱜ <!-- Area rank should match List of countries and dependencies by area --> | area_sq_mi = 50,193 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 7.14 | population_estimate = 6,486,201<ref>{{cite web|title=Nicaragua {{!}} Economic Indicators {{!}} Moody's Analytics|url=https://www.economy.com/nicaragua/indicators|website=www.economy.com|access-date=2020-05-29}}</ref> | population_census = 6,071,045<ref>{{cite web|title=Población Total, estimada al 30 de Junio del año 2012 |url=http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |publisher=National Nicaraguan Institute of Development Information |access-date=24 March 2013 |pages=1–5 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502230512/http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |archive-date=2 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = ᱒᱐᱑᱙ | population_estimate_rank = ᱑᱑᱒ ᱟᱱᱟᱜ | population_census_year = ᱒᱐᱑᱒ | population_density_km2 = 51 | population_density_sq_mi = 114 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = ᱑᱕᱕ ᱟᱱᱟᱜ | GDP_PPP = $35.757 billion<ref name=IMF2012>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=77&pr.y=11&sy=2017&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=278&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Nicaragua |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = ᱒᱐᱑᱘ | GDP_PPP_rank = ᱑᱑᱕ ᱟᱱᱟᱜ | GDP_PPP_per_capita = $5,683<ref name=IMF2012/> | GDP_PPP_per_capita_rank = ᱑᱒᱙ ᱟᱱᱟᱜ | GDP_nominal = $13.380 billion<ref name=IMF2012/> | GDP_nominal_rank = 127th | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $2,126<ref name=IMF2012/> | GDP_nominal_per_capita_rank = ᱑᱓᱔ ᱟᱱᱟᱜ | Gini = 46.2 <!--number only--> | Gini_year = ᱒᱐᱑᱔ | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=NI |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]]|website=data.worldbank.org |access-date=7 March 2019}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.660 <!--number only--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|access-date=10 December 2019|format=PDF|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf|url-status=dead}}</ref> | HDI_rank = ᱑᱒᱘ ᱟᱱᱟᱜ | currency = [[Nicaraguan córdoba|Córdoba]] | currency_code = NIO | time_zone = [[Central Time Zone|CST]] | utc_offset = −᱐᱖ | drives_on = right | calling_code = [[+᱕᱐᱕]] | cctld = [[.ni]] <!--- ORPHANED: |footnote_a = English and indigenous languages on Caribbean coast are also spoken. |footnote_b = Significant proportion of information obtained from [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nicaragua/ CIA World Fact Book] ---->| regional_languages = {{unbulleted list |[[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]] |[[ᱢᱤᱥᱠᱤᱴᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱤᱥᱠᱤᱴᱳ]] |[[ᱨᱟᱢᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱨᱟᱢᱟ]] |[[ᱥᱩᱢᱳ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱩᱢᱳ]] |{{nowrap|[[Miskito Coast Creole]]}} |[[Garifuna language|Garifuna]] |[[Rama Cay Creole]]}} | country_code = }} '''ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ''' ᱟᱨᱵᱟᱝ '''ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ ᱟᱹᱯᱱᱟᱹᱛ''' ᱫᱚ [[ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ]]ᱱ ᱤᱥᱛᱷᱚᱢᱚᱥ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱧᱮᱼᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ [[ᱦᱚᱱᱰᱩᱨᱟᱥ]], ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱠᱮᱨᱤᱵᱤᱭᱟᱱ ᱫᱚᱨᱭᱟ|ᱠᱮᱨᱤᱵᱤᱭᱟᱱ]], ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ [[ᱠᱚᱥᱴᱟ ᱨᱤᱠᱟ]] ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢᱼᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ [[ᱯᱨᱚᱥᱟᱱᱛ ᱢᱟᱦᱟᱫᱚᱨᱭᱟ]] ᱛᱮ ᱜᱷᱮᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱢᱟᱱᱟᱜᱩᱣᱟ]] ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ [[ᱛᱮᱜᱩᱥᱤᱜᱟᱞᱯᱟ]] ᱟᱨ [[ᱜᱣᱟᱴᱮᱢᱟᱞᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ]] ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ==ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱟᱨ ᱦᱚᱭᱫᱟᱜ== ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱥᱟᱨ ᱵᱤᱥᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱑᱓᱐,᱙᱖᱗ ᱜᱟᱺᱴ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱕᱐,᱕᱖᱗ ᱜᱟᱺᱴ ᱢᱤᱞ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱤᱝᱜᱽᱞᱮᱸᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱟᱹᱡ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾ ==ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ== ==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ== ==ᱦᱚᱲ ᱮᱞ== ==ᱠᱟᱞᱪᱟᱨ== == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{sister project links|voy=ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ}} ===ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ=== * [https://web.archive.org/web/20090114083119/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html Chief of State and Cabinet Members] ;General information * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nicaragua/ Nicaragua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210320071255/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nicaragua |date=2021-03-20 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://web.archive.org/web/20140324190742/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/the-americas/nicaragua/business-corruption-in-nicaragua.aspx Nicaragua Corruption Profile] from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] * [https://web.archive.org/web/20080607085335/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nicaragua.htm Nicaragua] at ''UCB Libraries GovPubs'' * {{curlie|Regional/Central_America/Nicaragua}} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1225218.stm Nicaragua profile] from the [[BBC News]] * {{Wikiatlas|Nicaragua}} * [http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/camerica/ni.htm Maps] from WorldAtlas.com * [http://www.nicaraguaportal.de/ Nicaraguaportal]: Official information of the Honorary Consulate of Nicaragua * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NI Key Development Forecasts for Nicaragua] from [[International Futures]] ===ᱮᱴᱟᱜᱟᱜ ᱠᱚ=== * [http://www.visitanicaragua.com/ Visit Nicaragua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928160120/http://www.visitanicaragua.com/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.teachingcentralamerica.org/ Teaching Central America] * The State of the World's Midwifery – [http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Nicaragua_SoWMy_Profile.pdf Nicaragua Country Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512152957/http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Nicaragua_SoWMy_Profile.pdf |date=2013-05-12 }} {{Nicaragua topics}} {{navboxes |list= {{Navboxes |title= Geographic locale |list= {{Departments of Nicaragua}} {{Central America topic}} {{North America topic}} }} {{Navboxes |title=International membership |list= {{Bolivarian Alliance for the Americas (ALBA)}} {{Organization of American States}} {{World Trade Organization}} }} }} {{Authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱱᱤᱠᱟᱨᱟᱜᱩᱣᱟ| ]]<!--please leave the empty space as standard--> [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚ]] cz78jtx85r937t9pevogsdg3gdvqe45 ᱯᱟᱨᱩᱞ ᱭᱟᱫᱟᱣ 0 23448 192893 161984 2026-06-17T07:44:03Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192893 wikitext text/x-wiki {{Short description|Indian actress}} {{EngvarB|date=October 2013}} {{Use dmy dates|date=October 2022}} {{Infobox person | name = Parul Yadav | image = Parul Yadav 61st Idea Filmfare Awards South (cropped).jpg | caption = Yadav 61st Idea Filmfare Awards South | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India<ref>{{Cite web |date=31 December 2018 |title=I was sulking after watching Kangana Ranaut in Queen: Parul Yadav |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/parul-yadav-kangana-ranaut-in-queen-5517014/ |access-date=23 September 2020 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> | birth_date = <!---PLEASE CITE A RELIABLE SOURCE---> | yearsactive = 2000–present | occupation = {{hlist|Actress|producer}} | website = {{URL|www.parulyadav.com}} }} '''ᱯᱟᱨᱩᱞ ᱭᱟᱫᱟᱣ''' ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱟᱪᱴᱨᱮᱥ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱯᱨᱚᱰᱽᱭᱩᱥᱟᱨ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱠᱟᱭ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱱ [[ᱢᱟᱞᱭᱟᱞᱟᱢ]] ᱟᱨ [[ᱛᱟᱢᱤᱞ]] ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱟᱶᱼᱥᱟᱶ ᱠᱟᱱᱱᱟᱲ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ। ==ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱮᱨᱤᱭᱟᱨ== ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱒᱐᱐᱔ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱱᱩᱥ ᱟᱨ ᱫᱤᱭᱟ ᱟᱵᱷᱤᱱᱤᱛ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱽᱨᱤᱢᱥ ᱨᱮ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱮᱠᱴᱤᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱽ ᱠᱮᱫᱟ । ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱰᱮᱞᱤ ᱥᱚᱯ ᱚᱯᱮᱨᱟ ᱵᱷᱟᱜᱭᱟᱵᱤᱫᱷᱛᱟ ᱥᱟᱶ ᱮ ᱥᱣᱤᱪ ᱳᱵᱷᱟᱨ ᱠᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱐᱐᱙ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱞᱚᱨᱥ ᱨᱮ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ। ᱤᱱᱟ ᱛᱟᱭᱱᱚᱢ ᱠᱷᱟᱱ ᱜᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱚᱜᱚᱱ ᱥᱴᱟᱨ ᱯᱞᱟᱥ ᱨᱮ ᱠᱚᱢᱮᱰᱤ ᱨᱤᱭᱟᱞᱤᱴᱤ ᱥᱳ ᱢᱟᱦᱟ ᱢᱩᱠᱟᱵᱟᱞᱟ ᱦᱮᱡ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱴᱤᱢ ᱨᱚᱵᱤᱱᱟ ᱠᱮ ᱢᱳᱦᱚᱨᱮ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱥᱤᱣᱨᱟᱡᱽ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱟᱱᱫᱷᱩ ᱵᱟᱞᱟᱜᱟ ᱨᱮ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱦᱤᱞᱤ ᱨᱩᱯ ᱛᱮ ᱠᱟᱱᱱᱟᱲ ᱯᱷᱤᱞᱤᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟᱭ᱾ <ref name="times">[https://web.archive.org/web/20130928034321/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-21/news-interviews/36461848_1_govindaya-namaha-parul-yadav-awards-function</ref> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ, ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱜᱚᱵᱤᱸᱫᱟᱭ ᱱᱟᱢᱟᱦ ᱨᱮ ᱨᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱤᱱᱠᱚᱢ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱯᱷᱤᱞᱤᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ <ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/parul-yadavs-career-is-booming-news-kannada-oipv0Qebdhdah.html |title=Parul Yadav's career is booming |website=[[Sify]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150911143820/http://www.sify.com/movies/parul-yadavs-career-is-booming-news-kannada-oipv0Qebdhdah.html |archive-date=11 September 2015 |url-status=dead}}</ref> ᱢᱩᱢᱛᱟᱡᱽ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱩᱲᱤ ᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱳᱞ ᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱚᱵᱤᱸᱫᱟ ᱥᱟᱶ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱦᱩᱭ ᱮᱱᱟ, ᱠᱚᱢᱟᱞ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱨᱳᱞᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱨᱳᱞ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ SIIMA ᱵᱮᱥᱴ ᱰᱮᱵᱭᱩᱴᱮᱱᱴ ᱟᱣᱟᱨᱰ (᱒᱐᱑᱓) ᱟᱨ ᱵᱮᱝᱞᱳᱨ ᱴᱟᱭᱤᱢᱥ ᱵᱮᱥᱴ ᱱᱭᱩᱠᱟᱢᱟᱨ ᱟᱣᱟᱨᱰ (᱒᱐᱑᱓) ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱫᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱣᱟᱨᱰ ᱨᱮ ᱱᱟᱢᱟᱸᱠᱟᱱ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ᱾ ᱜᱤᱛ ''ᱯᱭᱟᱨᱜᱮ ᱮᱜᱽᱵᱤᱴᱟᱭᱤᱴ'' ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱭᱟᱫᱟᱣ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱩᱱᱤᱜᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮ ᱮ ᱟᱠᱟᱨᱥᱤᱛ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱒ ᱨᱮᱱᱟᱝ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱱᱟᱸᱫᱤᱥᱟ ᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱡᱚᱲᱤ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱵᱚᱠᱥ ᱚᱯᱷᱤᱥ ᱨᱮ ᱥᱟᱯᱷᱟᱞᱛᱟ ᱵᱟᱝ ᱮ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱫᱟᱲᱮ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱭᱟᱫᱟᱣ ᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨᱜ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱢᱟᱞᱴᱤ ᱥᱴᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱟᱪᱪᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱤᱥᱟᱹ ᱩᱫᱩᱜ ᱨᱮ ᱥᱟᱥᱟᱸᱠ ᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱥᱩᱫᱤᱯ ᱮ ᱨᱳᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱤᱱᱟ ᱛᱟᱭᱱᱚᱢ ᱭᱟᱫᱟᱣ ᱨᱟᱢᱩ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱤᱣᱟᱡᱤ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱨᱮ ᱨᱳᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ <ref name="sify1">[https://web.archive.org/web/20130702022814/http://www.sify.com/movies/parul-yadav-opposite-duniya-vijay-in-shivajinagara-news-kannada-nfvlzacabji.htmlSify.com </ref> ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱦᱚᱞ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱨᱤᱞᱤᱡ ᱮᱱ ᱑᱐᱐ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱦᱩᱭ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱞᱚᱠᱵᱟᱥᱴᱟᱨ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱮᱱᱟ᱾ ==ᱯᱷᱤᱞᱢᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ== ===ᱯᱷᱤᱞᱢ=== {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | Denotes films that have not yet been released |} {| class="wikitable sortable" |- ! ᱥᱮᱨᱢᱟ !! ᱯᱷᱤᱞᱢ !! ᱨᱳᱞ !! ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ !! ᱱᱳᱴᱥ |᱒᱐᱐᱑|| ''[[Mere Agosh Mein]]'' Ramona|| Hindi|| |- |᱒᱐᱐᱔ || ''[[Dreams (2004 film)|Dreams]]'' || ᱪᱟᱨᱩ|| ᱛᱟᱢᱤᱞ || |- |᱒᱐᱐᱕ || ''[[Krithyam]]'' || ᱥᱟᱰᱨᱟ ᱯᱩᱱᱱᱩᱡᱽ || rowspan=2| ᱢᱟᱞᱭᱟᱞᱟᱢ || |- |᱒᱐᱐᱘ || ''[[Bullet (2008 film)|Bullet]]'' || ᱜᱟᱭᱟᱛᱨᱤ || |- |᱒᱐᱐᱘ ||''[[Bandhu Balaga]]'' || Chamundeshwari || ᱠᱟᱱᱱᱟᱲᱟ || |- |᱒᱐᱐᱙ || ''[[Black Dalia]]'' || ᱞᱤᱸᱫᱟ ᱰᱤ' ᱥᱩᱡᱟ || ᱢᱟᱞᱭᱟᱞᱟᱢ || |- |᱒᱐᱑᱒ || ''[[Govindaya Namaha]]'' || ᱢᱩᱢᱛᱟᱡᱽ || rowspan="5" | ᱠᱟᱱᱱᱟᱲᱟ || |- |᱒᱐᱑᱒ || ''[[Nandeesha]]'' || ᱥᱚᱱᱤᱭᱟ || |- |᱒᱐᱑᱓ || ''[[Bachchan (2013 film)|Bachchan]]'' || ᱟᱸᱡᱽᱞᱤ || |- |᱒᱐᱑᱓ || ''[[Shravani Subramanya]]'' ||ᱵᱮᱱᱱᱮ || Special appearance<ref>[http://www.sify.com/movies/exclusive-shravani-subramanya-news-kannada-nj0jemiecai.html Exclusive Shravani Subramanya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131018012744/http://www.sify.com/movies/exclusive-shravani-subramanya-news-kannada-nj0jemiecai.html |date=18 October 2013 }}. Sify.com (26 September 2013).</ref> |- |᱒᱐᱑᱔ || ''[[Shivajinagara (2014 film)|Shivajinagara]]'' || ᱯᱟᱣᱤᱛᱨᱟ|| |- |᱒᱐᱑᱕ || ''[[Pulan Visaranai 2]]'' ||ᱥᱚᱱᱭᱟ ᱣᱟᱨᱢᱟ || ᱛᱟᱢᱤᱞ|| |- |᱒᱐᱑᱕ || ''[[Vaastu Prakaara]]'' || ᱱᱤᱨᱢᱟᱞᱟ || rowspan="7" |ᱠᱟᱱᱱᱟᱲᱟ|| |- |᱒᱐᱑᱕ || ''[[Uppi 2]]'' || ᱥᱤᱞᱟ ||Extended cameo |- |᱒᱐᱑᱕ || ''[[Aatagara]]'' || ᱢᱟᱞᱤᱠᱟ || |- |᱒᱐᱑᱖ || ''[[Killing Veerappan]]'' || ᱥᱨᱮᱭᱟ || |- |᱒᱐᱑᱖ || ''[[Jessie (film)|Jessie]]'' || ᱱᱟᱸᱫᱽᱱᱤ || |- |᱒᱐᱑᱘ || ''[[Seizer]]'' || ᱫᱤᱵᱽᱭᱟ|| |- |} ===ᱴᱮᱞᱤᱵᱤᱡᱚᱱ=== * ᱒᱐᱐᱗ – ''[[ᱭᱮᱥ ᱵᱳᱥ (TV series)|Yes Boss]]'' – [[SAB TV]] * ᱒᱐᱐᱙ – ''[[ᱵᱷᱟᱜᱽᱭᱟᱵᱤᱫᱷᱟᱛᱟ]]'' – [[Colors (TV channel)|Colors]] * ᱒᱐᱑᱑ – ''[[ᱠᱚᱢᱮᱰᱤ ᱠᱟ ᱢᱟᱦᱟ ᱢᱩᱠᱟᱵᱟᱞᱟ]]'' – [[Star Plus]] * ᱒᱐᱑᱕ – ''[[ᱰᱟᱨ ᱥᱟᱵᱽ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱽᱛᱟ ᱦᱟᱭ]]'' (episode nine) – [[&TV]] ==ᱥᱤᱨᱯᱟ ᱠᱚ== {| class="wikitable sortable" |- ! Work !! Award !! Category !! Result !!Ref |- |rowspan=3|''[[Bachchan (2013 film)|Bachchan]]'' ||[[61st Filmfare Awards South]] ||[[Filmfare Award for Best Supporting Actress – Kannada|Best Supporting Actress – Kannada]] || {{nom}} ||<ref>{{cite web |url=http://awards.filmfare.com/kanadda/best-actor-supporting-female.php |title=Best Actor Supporting Role Female |publisher=awards.filmfare.com |access-date=12 August 2023 |archive-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714165340/http://awards.filmfare.com/kanadda/best-actor-supporting-female.php |url-status=dead }}</ref> |- |[[3rd South Indian International Movie Awards|3rd SIIMA Awards]] ||[[South Indian International Movie Awards|Best Supporting Actress]] ||{{nom}} ||<ref>{{cite web |url=http://siima.in/nominations/ |title=SIIMA nominees Kannada |publisher=siima.in |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222803/http://siima.in/nominations/ |archive-date=3 March 2016}}</ref> |- |[[Santosham Film Awards|Santosham Awards]] || Best Supporting Actress ||{{won}} ||<ref>[https://www.pinkvilla.com/fashion/celeb-fashion/yay-or-nay-parul-yadav-tarun-tahiliani/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713015520/https://www.pinkvilla.com/fashion/celeb-fashion/yay-or-nay-parul-yadav-tarun-tahiliani |date=13 July 2022 }} (4 September 2014).</ref> |- |''Shivajinagar''||[[4th South Indian International Movie Awards|4th SIIMA Awards]] ||Best Actress ||{{nom}} ||<ref>{{cite web |title=Dubai hosts fourth South Indian International Movie Awards |url=http://www.thenational.ae/arts-lifestyle/bollywood/dubai-hosts-fourth-south-indian-international-movie-awards |date=8 August 2015 |website=The National|location=Abu Dhabi |author=Ujala Ali Khan |access-date=8 August 2020}}</ref> |- |rowspan=2|''[[Aatagara]]'' || [[63rd Filmfare Awards South]] ||[[Filmfare Award for Best Actress – Kannada|Best Actress – Kannada]] || {{won}} ||<ref>{{Cite web |url=https://www.filmfare.com/news/winners-of-the-63rd-britannia-filmfare-awards-south-13996.html |title=Winners of the 63rd Britannia Filmfare Awards (South)}}</ref> |- | South Scope Awards || Rising Sensation of the Year ||{{won}} ||<ref>[http://southscope.in/parul-yadav-wins-southscopes-of-rising-sensation-of-the-year/]{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. southscope.in (11 January 2017).</ref> |- |''[[Vaastu Prakaara]]'' ||[[5th South Indian International Movie Awards|5th SIIMA Awards]] ||[[South Indian International Movie Awards|Best Actress]] ||{{nom}} ||<ref>{{cite web |url=http://siima.in/2016/winners.html |title=5th SIIMA WINNERS LIST |access-date=24 June 2020 |archive-date=14 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714054004/http://siima.in/2016/winners.html |url-status=dead }}</ref> |- |rowspan=4|''[[Killing Veerappan]]'' ||rowspan=2|[[6th South Indian International Movie Awards]] ||[[South Indian International Movie Awards|Best Actress – Kannada]] ||{{nom}} ||rowspan=2|<ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/siima-awards-2017-nominations-announced-news-malayalam-rgbjE9ecgbbif.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703235835/http://www.sify.com/movies/siima-awards-2017-nominations-announced-news-malayalam-rgbjE9ecgbbif.html |url-status=dead |archive-date=3 July 2017 |title=SIIMA awards 2017 nominations announced |website=[[Sify]]}}</ref> |- |Best Actress (Critics) || {{won}} |- |[[2nd IIFA Utsavam]] || Best Actress ||{{won}} ||{{Citation needed|date=April 2023}} |- |[[64th Filmfare Awards South]] || Best Actress – Kannada ||{{nom}} ||{{Citation needed|date=April 2023}} |- |} == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{reflist}} ==ᱵᱟᱷᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Commons category}} * [http://parulyadav.com Official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713015518/http://parulyadav.com/ |date=13 July 2022 }} * {{IMDb name|i5666340}} * {{Bollywood Hungama person|parul-yadav}} {{FilmfareKannadaBestActress}} {{SIIMA Award for Best Female Débutante}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Yadav, Parul}} [[Category:Living people]] [[Category:Actresses from Mumbai]] [[Category:Indian television actresses]] [[Category:Indian film actresses]] [[Category:Actresses in Malayalam cinema]] [[Category:Actresses in Kannada cinema]] [[Category:Actresses in Tamil cinema]] [[Category:Actresses in Hindi cinema]] [[Category:Female models from Mumbai]] [[Category:Filmfare Awards South winners]] [[Category:21st-century Indian actresses]] [[Category:Actresses in Hindi television]] [[Category:Actresses from Bangalore]] [[Category:Female models from Bangalore]] [[Category:South Indian International Movie Awards winners]] [[Category:Year of birth missing (living people)]] p4d3h7xw5pjx4hrui0lghfxbjyqaftu ᱠᱟᱥᱢᱤᱨᱤ ᱥᱟᱭᱠᱤᱭᱟ ᱵᱟᱨᱩᱭᱟ 0 26336 192886 140475 2026-06-17T01:58:46Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192886 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ᱠᱟᱥᱢᱤᱨᱤ ᱥᱟᱭᱠᱤᱭᱟ ᱵᱟᱨᱩᱭᱟ | image = | image_size = 180px | caption = | birth_name = | birth_date = | birth_place = ᱢᱚᱝᱜᱚᱞᱰᱳᱭ, ᱟᱥᱟᱢ, ᱥᱤᱧᱚᱛ | other_names = | occupation = ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱜᱟᱵᱟᱱᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱠᱟᱜᱚᱡᱽ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱳᱨᱫᱟᱨᱥᱚᱱ ᱮᱝᱠᱚᱨ | years_active = 1971-2014-ᱱᱤᱛ | spouse = | children = | relatives = }} '''ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱥᱟᱭᱠᱤᱭᱟ ᱵᱟᱨᱩᱭᱟ''' ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱥᱴᱮᱡ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱚᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱢᱚᱝᱚᱞᱫᱳᱭ|ᱢᱚᱝᱜᱟᱞᱫᱳᱭᱤ]] ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱦᱟᱢᱮᱴᱟᱱ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ''ᱯᱩᱛᱳᱞᱟ ᱚᱲᱟᱜ'', ''ᱥᱟᱱᱫᱷᱤᱭᱟ ᱨᱟᱜᱽ'', ᱚᱜᱱᱤᱥᱱᱟᱱ ᱟᱨ ᱦᱚᱠᱷᱚᱜᱳᱨᱳᱞᱚᱭ ᱵᱳᱦᱩ ᱰᱩᱨ ᱾ == ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱩᱱᱤ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱟᱦᱟᱨ ᱢᱚᱝᱜᱟᱞᱫᱳᱭ ᱨᱮ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢᱛᱮ 1981 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱜᱩᱭᱟᱦᱚᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱠᱚᱴᱚᱱ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ|ᱠᱩᱛᱚᱱ ᱢᱟᱦᱟ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱜᱚᱭᱮᱱᱮᱥᱚᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web |title=Kashmiri Saikia Baruah Actors Celebrities official contact website for booking/artistebooking.com |url=http://www.artistebooking.co.in/Kashmiri-Saikia-Baruah-Actors_Celebrities |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726222523/http://www.artistebooking.co.in/Kashmiri-Saikia-Baruah-Actors_Celebrities |archive-date=26 July 2020 |access-date=30 April 2016 |website=www.artistebooking.co.in}}</ref> ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱟᱭᱟᱜ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱥᱚᱫᱚᱨ 1971 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱟᱨᱟᱱᱭᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱦᱚᱲᱠᱩᱥᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱭ ᱯᱩᱨᱱᱤᱢᱟᱨ ᱨᱚᱛᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ 1976 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱹᱲ ᱧᱟᱢ '''ᱯᱩᱛᱳᱞᱟ ᱚᱲᱟᱜ''<nowiki/>' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱥᱚᱢᱨᱮᱱᱫᱨᱚ ᱱᱟᱨᱟᱭᱚᱱ ᱫᱮᱵ ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱢᱩᱲᱩᱫ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱩᱱᱤ ᱩᱱᱚᱠᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮᱱ ᱠᱩᱲᱤ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, 1977 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ,[[ᱵᱷᱟᱵᱮᱱᱫᱽᱨᱚᱱᱟᱛᱷ ᱥᱟᱭᱠᱤᱭᱟ|ᱵᱷᱟᱵᱷᱮᱱᱫᱨᱚ ᱱᱟᱛᱷ ᱥᱟᱭᱠᱤᱭᱟ]] ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ''ᱥᱟᱱᱫᱷᱤᱭᱟ ᱨᱟᱜᱽ'' ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱢᱤᱫᱦᱚᱲ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱱᱳᱨᱟᱢᱟ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ 1980 ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱨᱮ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱤᱨᱤᱫ ᱨᱮ ᱟᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱸᱦᱟ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱟᱴᱷ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱷᱚᱞᱤ ᱪᱷᱟᱹᱲ ᱧᱟᱢ ᱠᱟᱛᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱜᱱᱤᱥᱚᱱ (1985) ''ᱢᱚᱭᱩᱨᱤ'' (1986) ᱼᱟᱱᱛᱚᱱᱛᱤ ᱢᱩᱨ ᱱᱟᱢ (1986) ᱼ ''ᱟᱭᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱢᱩᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ'' (1986) ᱟᱨ, ᱛᱟᱭᱚᱢᱛᱮ 1995 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ, ᱦᱚᱠᱷᱚᱜᱳᱨᱳᱞᱚᱭ ᱵᱳᱦᱩ ᱰᱩᱨ, ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱟᱭᱢᱟ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱰᱩᱨᱰᱟᱨᱥᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱸᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ 1990 ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱨᱮ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱵᱩᱞᱤᱴᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱰᱚᱜᱚᱨ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱᱤᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱚᱥᱚᱢᱤᱭᱟ ᱴᱚᱠ ᱥᱳ ᱟᱨ ᱯᱨᱳᱜᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱮᱝᱜᱟᱨ/ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾ == ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱯᱷᱚᱨᱤ == * ''ᱚᱨᱟᱱᱭᱟ'' * ''ᱯᱩᱛᱟᱞ ᱚᱲᱟᱜ'' (1976) * ''ᱥᱟᱱᱫᱷᱤᱭᱟ ᱨᱟᱜᱽ'' (1977) * ''ᱟᱜᱽᱱᱤᱥᱱᱟᱱ'' (1985) * ''ᱢᱚᱭᱩᱨᱤ'' (1986) * ''ᱮᱱᱴᱚᱱᱤ ᱢᱩᱨ ᱱᱟᱢ'' (1986) * ''ᱟᱭᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱢᱩᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ'' (1986) * ''ᱦᱚᱠᱷᱟᱜᱳᱨᱳᱞᱳᱭ ᱵᱳᱦᱩ ᱰᱚᱨᱚ'' (1995) * ''ᱪᱮᱱᱟᱭ ᱢᱩᱨ ᱫᱩᱞᱤᱭᱟ'' == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} === ᱱᱳᱴᱠᱚ === {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == * ᱠᱟᱥᱢᱤᱨ ᱥᱟᱭᱠᱤᱭᱟ ᱵᱟᱨᱩᱭᱟᱨᱮ ᱾ᱟᱭ ᱮᱢ ᱰᱤ ᱵᱤ * [http://www.indiaheritage.org/perform/cinema/regional/assamese.htm Indiaheritgae.org]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rupaliparda.com/english/history/History-list.htm Rupaliparda.com] n4mdgyt95gbads85dvgljlix654bke4 ᱥᱟᱯᱱᱟ ᱥᱟᱯᱯᱩ 0 30444 192889 176689 2026-06-17T04:51:42Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192889 wikitext text/x-wiki '''ᱥᱟᱯᱱᱟ ᱥᱟᱯᱯᱩ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱡᱟᱨᱤᱱᱟ ᱥᱮᱠᱷ) ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ, ᱯᱨᱳᱰᱭᱩᱥᱚᱨ ᱟᱨ ᱰᱤᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱩᱱᱤ ᱜᱩᱱᱰᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱨᱮ ᱵᱚᱞᱚ ᱞᱮᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱟᱱᱛᱤ ᱥᱟᱦ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱰᱤᱨᱮᱠᱴ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱢᱤᱛᱷᱩᱱ ᱪᱟᱠᱨᱚᱵᱚᱨᱛᱤ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱥᱨᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱨᱳᱞ ᱮᱢᱟᱫᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ ᱒᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱠᱮᱨᱤᱭᱟᱨ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱦᱤᱱᱫᱤ, ᱵᱷᱳᱡᱯᱩᱨᱤ ᱟᱨ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮ ᱒᱕᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱒᱐᱒᱐ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱥᱟᱯᱱᱟ ᱥᱟᱯᱯᱩ ᱦᱤᱴ ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱴᱤᱵᱷᱤ ᱥᱤᱨᱤᱡ ᱟᱟᱯ ᱠᱤ ᱥᱟᱟᱯᱱᱟ ᱵᱷᱟᱟᱵᱤ ᱨᱮ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱮ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ==ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ== ᱥᱟᱯᱯᱩ ᱑ ᱢᱮ ᱑᱙᱘᱐ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱱᱟᱥᱤᱠ ᱨᱮ ᱡᱟᱨᱤᱱᱟ ᱥᱮᱠᱷ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>{{cite web |url=https://nari.punjabkesari.in/nari/news/sapna-sappu-in-bigg-boss-1255329 |title=कभी खाने के लिए नहीं थे मिथुन की इस एक्ट्रेस के पास पैसे, अब बिग बॉस में मचाने आ रही है धमाल |date=6 October 2020 |publisher=PunjabKesari |access-date=13 March 2021}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/slide-show/slide-show-1-interview-with-kanti-shah-films-are-not-porn/20120725.htm |title=My films are not porn films |date=25 July 2012 |publisher=Rediff |access-date=17 March 2018}}</ref> ==ᱱᱤᱡᱮᱨ ᱡᱤᱭᱚᱱ== ᱒᱐ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱒᱐᱑᱓ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱥᱟᱯᱯᱩ ᱨᱟᱡᱮᱥ ᱜᱳᱭᱟᱞ ᱥᱟᱶ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟ, ᱩᱱᱤ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛ, ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱡᱽᱱᱮᱥᱢᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱥᱟᱟᱩᱨᱭᱟ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱥᱟᱟᱯᱱᱟ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛ, ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟᱭ᱾ ᱟᱡᱤᱡ ᱵᱟᱹᱦᱩ ᱥᱟᱶ ᱛᱚᱨᱠ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱩᱱᱤ ᱯᱟᱞᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱛᱮ ᱟᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱᱟ᱾<ref name=cg>{{Cite web |url=https://connectgujarat.com/bold-indian-film-actress-sapna-alias-sappu-reached-vadodara-with-summons/ |title=Bold Indian film actress Sapna alias Sappu reached Vadodara with summons' |date=12 October 2019 |publisher=Connectgujarat.com |access-date=13 March 2021 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== * {{IMDb name|id=0764598}} * {{Twitter|sapnasappuu}} * {{Instagram|sapnasappuofficial}} [[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱘᱐ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]] mxoancgxyhgokorghnp809sr8qwiblw ᱟᱞᱤᱜᱷᱳᱞᱤ ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ 0 36118 192884 192315 2026-06-17T00:41:44Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192884 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱰᱤᱯᱞᱚᱢᱮᱴ (᱑᱙᱐᱐-᱑᱙᱘᱖)}} {{Infobox officeholder | name = ᱟᱞᱤᱜᱷᱳᱞᱤ ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ | native_name = {{No bold|{{Script/Nastaliq|علیقلی اردلان}}}} | native_name_lang = fa | image = | office = [[ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱢᱚᱱᱛᱨᱟᱞᱚᱭ (ᱤᱨᱟᱱ)|ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] | term_start = ᱘ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱕᱕ | term_end = ᱑᱙᱕᱙ | prime_minister = [[ᱦᱚᱥᱮᱭᱤᱱ ᱟᱞᱟ']] [[ᱢᱟᱱᱳᱣᱪᱮᱦᱮᱨ ᱮᱜᱷᱵᱟᱞ]] | birth_date = {{birth date|1900|01|25|df=y}} | death_date = {{death date and age|1986|08|02|1900|01|25|df=y}} | birth_place = [[ᱛᱮᱦᱨᱟᱱ]], [[ᱠᱟᱡᱟᱨ ᱤᱨᱟᱱ|ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱵᱽᱞᱟᱭᱤᱢ ᱤᱥᱴᱮᱴ]] | office2 = [[ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ]] | term_start2 = ᱗ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱗᱘ | term_end2 = ᱑᱑ ᱯᱷᱮᱵᱽᱨᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱙۷᱙ | office3 = [[ᱨᱤᱡᱮᱱᱥᱤ ᱠᱟᱣᱩᱱᱥᱤᱞ (ᱤᱨᱟᱱ)|ᱨᱤᱡᱮᱱᱥᱤ ᱠᱟᱣᱩᱱᱥᱤᱞ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱛ]] | term_start3 = ᱑᱓ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱙۷᱙ | term_end3 = ᱒᱒ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱙۷᱙ | appointer3 = [[ᱢᱚᱦᱚᱢᱢᱚᱫᱽ ᱨᱮᱡᱟ ᱯᱟᱦᱞᱟᱵᱷᱤ]] | allegiance = | predecessor = | predecessor2 = [[ᱟᱢᱤᱨ-ᱟᱵᱽᱵᱟᱥ ᱦᱳᱵᱷᱮᱭᱫᱟ]] }} '''ᱟᱞᱤᱜᱷᱳᱞᱤ ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ''' ({{langx|fa|علیقلی اردلان}}; '''ᱟᱞᱤᱠᱳᱞᱤ ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ''' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ [[ᱨᱳᱢᱟᱱᱟᱭᱤᱡᱽ]] ᱟᱠᱟᱱᱟ; ᱒᱕ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱙᱐᱐ – ᱒ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱑᱙᱘᱖) ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱤᱲᱷᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱰᱤᱯᱞᱚᱢᱮᱴ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ, ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱠᱮᱵᱤᱱᱮᱴ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱟᱨ [[ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ]], [[ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ]], ᱟᱨ [[ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱟᱨᱢᱟᱱᱤ]] ᱨᱮ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱤᱨᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱮᱱᱮᱡᱤᱝ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱦᱚᱸᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=علیقلی اردلان|url=http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1911172|website=Magiran|access-date=2 August 2018}}</ref> == ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱠᱟᱛᱷᱟ == ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ ᱫᱚ ᱒᱕ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱙᱐᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱛᱮᱦᱨᱟᱱ ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=iich/> ᱑᱙᱒᱔ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙᱒᱗ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱚᱨᱞᱤᱱ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱮᱢᱵᱟᱥᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱰᱮᱯᱩᱴᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱷᱨᱮᱰᱮᱨᱤᱠ ᱣᱤᱞᱦᱮᱞᱢ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ, ᱵᱚᱨᱞᱤᱱ (ᱱᱤᱛᱚᱜ [[ᱦᱟᱢᱵᱳᱞᱰᱴ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱵᱚᱨᱞᱤᱱ]]) ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱚᱠᱴᱚᱨᱮᱴ ᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ 'ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ' (᱒᱓ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱒᱙ ᱨᱮ) ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱷᱮᱥᱤᱥ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱡᱟᱨᱢᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮᱭ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱓᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱢᱚᱱᱛᱨᱟᱞᱚᱭ ᱨᱮᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ [[ᱣᱟᱥᱤᱝᱴᱚᱱ ᱰᱤ.ᱥᱤ. ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱮᱢᱵᱟᱥᱤ|ᱣᱟᱥᱤᱝᱴᱚᱱ ᱰᱤ.ᱥᱤ. ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱮᱢᱵᱟᱥᱤ]] ᱨᱮ ᱯᱚᱞᱤᱴᱤᱠᱟᱞ ᱚᱯᱷᱤᱥᱟᱨ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱑᱔ ᱢᱮ ᱑᱙᱕᱘ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱖ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱙᱖᱐ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name=iich>{{cite web|title=عليقلي اردلان|url=http://iichs.org/index.asp?id=1856&doc_cat=7|website=Iichs|access-date=2026-05-25|archive-date=2026-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260519131845/http://www.iichs.org/index.asp?id=1856&doc_cat=7|url-status=dead}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite journal|page=440|author=Roham Alvandi|title=The Shah's détente with Khrushchev: Iran's 1962 missile base pledge to the Soviet Union|journal=[[Cold War History (journal)|Cold War History]]|year=2014|volume=14|issue=3|doi=10.1080/14682745.2014.890591}}</ref> ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ ᱫᱚ [[ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱰᱤᱯᱞᱚᱢᱮᱴ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱰᱤᱯᱞᱚᱢᱮᱴ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ, ᱣᱟᱥᱤᱝᱴᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱚᱥᱠᱚ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱨᱢᱟᱱ, ᱯᱷᱨᱮᱸᱪ, ᱤᱝᱞᱤᱥ, ᱠᱩᱨᱫᱤᱥ ᱟᱨ [[ᱯᱷᱟᱨᱥᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱷᱟᱨᱥᱤ]] ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮᱭ ᱨᱚᱲ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{cite book |title=Qajar Studies VI: Entertainment in Qajar Persia |date=2006 |publisher=Barjesteh van Waalwijk van Doorn & Co Uitgeversmaatschappij |page=218}}</ref> == ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ == ᱑᱙᱓᱙ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱟᱨᱫᱟᱞᱟᱱ ᱫᱚ ᱢᱮᱦᱨᱤ ᱮᱥᱯᱷᱟᱱᱫᱤᱭᱟᱨᱤ ᱥᱟᱶᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ [[ᱢᱟᱡᱽᱞᱤᱥ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱ [[ᱦᱟᱡᱽ ᱢᱳᱦᱛᱟᱥᱟᱢ ᱥᱟᱞᱛᱟᱱᱮᱦ ᱮᱥᱯᱷᱟᱱᱫᱤᱭᱟᱨᱤ]] ᱤᱡ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱠᱩᱲᱤᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ: ᱢᱟᱱᱳᱣᱪᱮᱦᱮᱨ ᱟᱨ ᱥᱟᱭᱨᱟᱥ ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{Reflist}} == ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == {{commons category}} [[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱐᱐ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱘᱖ ᱨᱮ ᱜᱩᱨ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱟᱨᱢᱟᱱᱤ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱩᱨᱠᱤ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱛ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱫᱩᱛ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱤᱱ ᱤᱨᱟᱱᱤ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱮᱦᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱤᱨᱟᱱ ᱨᱤᱱ ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱨᱤᱱ ᱰᱤᱯᱞᱚᱢᱮᱴ ᱠᱚ]] bgb3r9hsk8msom4b5wa3lm1ioq4epdv ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ 0 36225 192898 192840 2026-06-17T08:58:33Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192898 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱢᱟᱱᱣᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱰᱮᱞ}} '''ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ''' ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ ᱟᱨ [[ᱢᱟᱱᱣᱟ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ-ᱯᱚᱱᱛᱷᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱜᱟᱢ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱧᱟᱢ᱾<ref name=":1">United Nations General Assembly (1987) .[https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/5987our-common-future.pdf ''Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331195909/https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/5987our-common-future.pdf |date=2022-03-31 }}. Transmitted to the General Assembly as an Annex to document A/42/427 – Development and International Co-operation: Environment.</ref><ref name=":72">{{cite web |author=United Nations General Assembly |date=20 March 1987 |title=''Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future''; Transmitted to the General Assembly as an Annex to document A/42/427 – Development and International Co-operation: Environment; Our Common Future, Chapter 2: Towards Sustainable Development; Paragraph 1 |url=http://www.un-documents.net/ocf-02.htm |access-date=1 March 2010 |publisher=[[United Nations General Assembly]]}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱠᱷᱟᱸᱰᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟ ᱟᱨ ᱥᱚᱢᱯᱚᱛᱤ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱣᱟ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite journal |last1=Robert |first1=Kates W. |last2=Parris |first2=Thomas M. |last3=Leiserowitz |first3=Anthony A. |title=What is Sustainable Development? Goals, Indicators, Values, and Practice |journal=Environment: Science and Policy for Sustainable Development |date=2005 |volume=47 |issue=3 |pages=8–21 |doi=10.1080/00139157.2005.10524444|bibcode=2005ESPSD..47c...8R |s2cid=154882898 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Mensah |first1=Justice |title=Sustainable development: Meaning, history, principles, pillars, and implications for human action: Literature review |journal=Cogent Social Sciences |date=2019 |volume=5 |issue=1 |article-number=1653531 |doi=10.1080/23311886.2019.1653531 |doi-access=free}}</ref> ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ [[ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ|ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ]], [[ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ|ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ]] (ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ) ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩᱭᱟ᱾ ᱥᱟᱶᱛᱟᱹᱨᱤ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱠᱷᱩᱱᱴᱤ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱟᱨ ᱥᱮᱵᱟ ᱧᱟᱢ᱾ ᱑᱙᱘᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱞᱮᱱ [[ᱵᱽᱨᱩᱱᱴᱞᱮᱱᱰ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]] ᱫᱚ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱥᱟᱺᱦᱤᱡ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱞᱮᱫᱟ᱾ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱᱟᱜ (sustainability) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[:en:Normativity|ᱱᱤᱭᱚᱢ ᱟᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Purvis">{{Cite journal |last1=Purvis |first1=Ben |last2=Mao |first2=Yong |last3=Robinson |first3=Darren |date=2019 |title=Three pillars of sustainability: in search of conceptual origins |journal=Sustainability Science |volume=14 |issue=3 |pages=681–695 |bibcode=2019SuSc...14..681P |doi=10.1007/s11625-018-0627-5 |doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50x50px]] Text was copied from this source, which is available under a [[creativecommons:by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]]</ref> [[ᱭᱩᱱᱮᱥᱠᱚ]] ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ: "'ᱴᱣᱠᱟᱣᱟᱱᱟᱜ' ᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱤᱞᱤᱧ-ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱥ (ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ: ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ 'ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ' ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱟᱨ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱚᱪᱚᱭᱟᱭ᱾"<ref name=":4">{{Cite web |last= |date=2015-08-03 |title=Sustainable Development |url=https://en.unesco.org/themes/education-sustainable-development/what-is-esd/sd |access-date=20 January 2022 |website=UNESCO |language=en}}</ref> ᱑᱙᱙᱒ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱨᱤᱭᱳ ᱰᱤ ᱡᱮᱱᱮᱨᱚ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ [[ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱥᱮᱢᱞᱮᱫ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱ 'ᱨᱤᱭᱳ ᱯᱨᱚᱥᱮᱥ' (Rio Process) ᱫᱚ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱮᱡᱮᱱᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱡᱚᱥ]] (SDGs) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱞ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫ᱾<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Yunita |first1=Abbie |last2=Biermann |first2=Frank |last3=Kim |first3=Rakhyun E. |last4=Vijge |first4=Marjanneke J. |date=2022 |title=The (anti-)politics of policy coherence for sustainable development in the Netherlands: Logic, method, effects |journal=Geoforum |language=en |volume=128 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.geoforum.2021.12.002 |doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50x50px]] Text was copied from this source, which is available under a [[ccorg:licenses/by/4.0/|Creative Commons Attribution 4.0 International License]]</ref> ᱒᱐᱓᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱡᱚᱥ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱢᱮᱱᱮᱞᱟ ᱵᱟᱹᱭᱥᱤ]] (UNGA) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱟᱹᱣᱦᱟᱱ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ|ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱚᱨᱮᱡ]], [[ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱵᱚᱱᱚᱫᱚᱞ]], [[ᱵᱟᱭᱳᱰᱟᱭᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱟᱫ|ᱡᱤᱣᱤ-ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡᱚᱜ]], ᱟᱨ ᱥᱩᱞᱩᱠ ᱥᱟᱱᱛᱤ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱢᱟᱝᱼᱟ᱾ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[:en:oxymoron|ᱵᱤᱨᱩᱫᱷᱟᱹᱵᱷᱟᱥ]] (ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱩᱞᱴᱟᱹ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ) ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ 'ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ' ᱫᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱛᱮᱜᱮ ᱵᱟᱝ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱢ ᱚᱨᱡᱚ ᱧᱮᱞᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚ ᱟᱹᱥᱩᱛ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name=":13">{{cite journal |last1=Brown |first1=James H. |date=2015 |title=The Oxymoron of Sustainable Development |journal=[[BioScience]] |volume=65 |issue=10 |pages=1027–1029 |doi=10.1093/biosci/biv117 |doi-access=free}}</ref><ref name=":15">{{cite journal |last1=Williams |first1=Colin C |last2=Millington |first2=Andrew C |date=2004 |title=The diverse and contested meanings of sustainable development |journal=[[The Geographical Journal]] |volume=170 |issue=2 |pages=99–104 |bibcode=2004GeogJ.170...99W |doi=10.1111/j.0016-7398.2004.00111.x |s2cid=143181802}}</ref> ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱠᱚ ᱢᱮᱱ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱡᱮ "ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ" ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱷᱤᱡ ᱜᱮᱭᱟ, ᱟᱭᱢᱟ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱵᱟᱝ ᱯᱩᱥᱴᱟᱹᱣ ᱜᱮᱭᱟ, ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱯᱷᱟᱭᱫᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱞᱜᱟ ᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱜᱟᱱᱚᱜ-ᱟ ᱾<ref name=":3" /> ᱚᱱᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ, ᱰᱤᱡᱤᱴᱟᱞᱟᱭᱡᱮᱥᱚᱱ (digitalization) ᱫᱚ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱴᱤᱞ ᱧᱮᱞᱢᱮᱫ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱮ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱡᱮ ᱰᱤᱡᱤᱴᱟᱞ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱟᱛᱭᱟᱣ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱮᱥᱮᱨ ᱮᱢ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ (ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ) ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱚᱨᱡᱚ ᱦᱮᱡ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ-ᱟ ᱾<ref>{{cite journal |last1=Singh |first1=Ajay Kumar |last2=Jyoti |first2=Bhim |date=2023 |title=Impact of Digitalization on Global Sustainable Development Across Countries |journal=Green and Low-Carbon Economy |doi=10.26599/GLCE.2023.9030000 |doi-broken-date=30 November 2025 |url=https://ojs.bonviewpress.com/index.php/GLCE/article/view/1482 |access-date=October 30, 2025}}</ref>{{TOC limit|3}} ᱚᱱᱟᱛᱮ, ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱥᱟᱺᱦᱤᱡ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱥᱯᱟᱥᱴᱚᱛᱟ ᱟᱨ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱠᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱥᱛᱷᱟᱭᱤᱛᱣᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱ (research) ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱟᱱᱰ ᱮᱢ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite journal | last1 = Filho | first1 = WL | last2 = Wall | first2 = T | last3 = Salvia | first3 = AL | last4 = Dinis | first4 = MAP | last5 = Mifsud | first5 = M | title = The central role of climate action in achieving the United Nations' Sustainable Development Goals | journal = Sci Rep | year = 2023 | volume = 13 | issue = 1 | page = 20582 | doi = 10.1038/s41598-023-47746-w | pmid = 37996539 | pmc = 10667514 | bibcode = 2023NatSR..1320582F }}</ref> ==ᱯᱟᱹᱱᱟᱹᱨᱥᱤ== ᱑᱙᱘᱗ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[:en:World Commission on Environment and Development|World Commission on Environment and Development]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱮ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ''Our Common Future'' (ᱟᱵᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱶᱟᱱᱟᱜ ᱟᱜᱟᱢ)᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱛᱮ [[ᱵᱽᱨᱩᱱᱴᱞᱮᱱᱰ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ]] ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name=":1" /> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱤᱯᱳᱨᱴ ᱨᱮ "ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ" ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱹᱱᱟᱹᱨᱥᱤ (definition) ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ:<ref name=":1" /><ref>{{cite journal |last1=Keeble |first1=Brian R. |title=The Brundtland report: 'Our common future' |journal=Medicine and War |date=1988 |volume=4 |issue=1 |pages=17–25 |doi=10.1080/07488008808408783}}</ref> {{Blockquote|ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱤᱫ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱜᱟᱢ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱹᱲᱤᱡ ᱠᱟᱛᱮ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣᱟᱭ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱩᱬ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: * 'ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ, ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱛᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱱ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱟᱹᱱ ᱮᱢ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱟᱱᱟ; ᱟᱨ * ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ (ᱦᱚᱭ-ᱦᱤᱥᱤᱫ) ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱟᱨ ᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱮᱥᱮᱨ ᱮᱫᱟ᱾|author=[[World Commission on Environment and Development]]|source=''[[Our Common Future]]'' (1987)}}ᱱᱚᱝᱠᱟ ᱛᱮ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ [[ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ|ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ]], [[ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ|ᱯᱚᱨᱤᱵᱮᱥ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ]], ᱟᱨ [[ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱵᱷᱟᱹᱞᱟᱹᱭ]] ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ᱥᱟᱺᱦᱤᱡ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱯᱟᱱᱛᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩᱭᱟ᱾ ᱜᱟᱹᱠᱷᱩᱲᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name=":3" /> ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱵᱟᱡᱟᱨ-ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ (market-driven) ᱥᱟᱶᱛᱟᱹᱨᱤ, ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱝ-ᱢᱤᱞ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱟᱹᱜᱩᱭᱟ᱾ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱴᱮᱠᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ ᱟᱨ ᱥᱚᱢᱯᱚᱛᱤ ᱨᱮ ᱮᱥᱮᱨ ᱮᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱹᱣᱦᱟᱱ, ᱦᱟᱞᱚᱛ ᱟᱨ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱠᱚ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱᱟᱜ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱛ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ, ᱟᱨ ᱴᱮᱠᱟᱣᱟᱱ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱵᱤᱪᱟᱹᱨ-ᱫᱷᱟᱨᱟ (discourses) ᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱵᱷᱤᱛᱤᱨ ᱨᱮ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱮᱫ ᱥᱟᱶᱛᱟ-ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱠᱚ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ᱾<ref name=":6" /> == ᱦᱩᱫᱤᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱦᱟᱱᱛᱤ == == ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱪᱷᱟᱸᱪ == == ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱦᱩᱫᱤᱥ ᱠᱚ == == ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱚ == == ᱦᱚᱨ ᱰᱟᱦᱟᱨ == == ᱡᱟᱸᱜᱮ ᱫᱟᱨᱟᱢ == == ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ᱟᱨ ᱛᱮᱞᱟ == == ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ == == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ == rqul0yx77xziy3dr71913qxujtumibu ᱯᱤᱥᱠᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ 0 36231 192895 192848 2026-06-17T07:54:56Z InternetArchiveBot 3665 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 192895 wikitext text/x-wiki {{short description|ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ}} {{Infobox station | name = ᱯᱤᱥᱠᱟ | type = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|30px]] [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ | style = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ | image = Piska railway station.jpg | image_size = | image_caption = | address = ᱯᱤᱥᱠᱟ, [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] | country = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | coordinates = {{Coord|23.3296435|N|85.2064969|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline}} | elevation = {{convert|707|m|ft}} | line = [[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱥᱳᱱ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] | other = | structure = [[:en:Intersection_(road)#At_grade_railways|ᱚᱛ ᱨᱮ]] | platform = ᱯᱮᱭᱟ | tracks = ᱵᱨᱳᱰ ᱜᱮᱡᱽ | entrances = | parking = ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ | baggage_check = | opened = | closed = | rebuilt = | electrified = <!-- check later 2003-2004<ref name=elec>{{cite web|title=History of Electrification|url=http://www.irfca.org/docs/electrification-history.html|work=information published by CORE (Central Organization for Railway Electrification)|publisher=CORE (Central Organization for Railway Electrification)|accessdate=1 April 2012}}</ref> --> | accessible = | code = {{Indian railway code | code = PIS | zone = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] | division = {{rwd|ᱨᱟᱺᱪᱤ}} }} | owned = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] | operator = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞ|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] | status = {{color|green|ᱠᱟᱹᱢᱤ}} | former = | passengers = | pass_year = | pass_percent = | route_map = {{ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱥᱳᱱ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ}} | pass_system = | map_locator = }} '''ᱯᱤᱥᱠᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ''' (ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱳᱰ: '''PIS''') ᱫᱚ [[ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ [[ᱵᱟᱨᱠᱟᱠᱟᱱᱟ-ᱥᱳᱱ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":0">{{Cite web |date=18 November 2025 |title=Redevelopment of Piska Station of South Eastern Railway under Amrit Bharat Station Scheme |url=https://ser.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&dcd=8865&id=0,4,423 |access-date=21 December 2025 |website=ser.indianrailways.gov.in}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Pradhan |first=Avradip |title=Piska Railway Station Map/Atlas SER/South Eastern Zone - Railway Enquiry |url=https://indiarailinfo.com/station/map/piska-pis/5362 |access-date=2025-12-20 |website=indiarailinfo.com}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |last=TTI |title=PIS / Piska Railway Station {{!}} Train Arrival / Departure Timings at Piska |url=http://www.totaltraininfo.com/station/pis/ |access-date=2025-12-20 |website=www.totaltraininfo.com |language=en}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱤᱥᱠᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱟᱰᱮ ᱯᱟᱥᱮ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱥᱮᱵᱟ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱮᱢᱩ ᱨᱮᱞᱜᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱛᱤᱸᱜᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱷᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Live Trains at PISKA F S (PIS) Railway Station : etrain.info |url=https://etrain.info/station/Piska-F-S-PIS/live |access-date=2025-12-20 |website=etrain.info |language=en}}</ref> ==ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ== ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱩᱴ ᱚᱵᱷᱟᱨᱵᱨᱤᱡᱽ ᱛᱮ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱮᱵᱚᱥᱛᱟ ᱨᱮ ᱴᱤᱠᱮᱴ ᱠᱟᱣᱩᱱᱴᱟᱨ, ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱥᱮᱰ ᱟᱨ ᱧᱩ ᱫᱟᱜ ᱥᱟᱯᱞᱟᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱢᱨᱤᱛ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱥᱠᱤᱢ ᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱟᱨ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱵᱤᱞᱰᱤᱝ, ᱥᱮᱞᱴ ᱥᱟᱶ ᱩᱥᱩᱞ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱟᱨ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱑᱒ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱚᱥᱟᱨ ᱯᱷᱩᱴ ᱚᱵᱷᱟᱨ ᱵᱨᱤᱡᱽ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱥᱩᱫᱷᱨᱟᱹᱣ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱞᱤᱯᱷᱴ, ᱥᱩᱫᱷᱨᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱮᱯᱨᱚᱪ ᱨᱚᱰ, ᱱᱟᱶᱟ ᱥᱟᱨᱠᱩᱞᱮᱴᱤᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱟᱨᱠᱤᱝ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Amrit Bharat Stations - SER |url=https://ser.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&dcd=7175&id=0,4,423 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917093452/https://ser.indianrailways.gov.in/view_detail.jsp?lang=0&dcd=7175&id=0,4,423 |archive-date=2024-09-17 |access-date=2025-12-20 |website=ser.indianrailways.gov.in |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |title=झारखंड के पिस्का स्टेशन की बदलेगी सूरत, रेस्ट रूम से लेकर लिफ्ट तक की होगी सुविधा |url=https://hindi.news18.com/news/jharkhand/ranchi-piska-station-will-change-there-will-be-facilities-from-rest-room-to-lift-7810735.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108191047/https://hindi.news18.com/news/jharkhand/ranchi-piska-station-will-change-there-will-be-facilities-from-rest-room-to-lift-7810735.html |archive-date=2023-11-08 |access-date=2025-12-20 |work=News18 हिंदी |language=hi-IN |url-status=live }}</ref> ᱱᱟᱶᱟ ᱵᱩᱠᱤᱝ ᱠᱟᱣᱩᱱᱴᱟᱨ, ᱣᱮᱴᱤᱝ ᱚᱲᱟᱜ, ᱣᱟᱴᱟᱨ ᱵᱩᱛᱷ ᱟᱨ ᱫᱩᱲᱩᱵ ᱵᱮᱵᱮᱥᱛᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱯᱟᱛᱨᱤ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱨᱮᱢᱯ, ᱥᱮᱴᱴᱟᱭᱤᱞ ᱴᱟᱭᱤᱞ, ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱴᱚᱭᱞᱮᱴ ᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱟᱨᱠᱤᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱨᱟᱥᱟᱛ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱹᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱤᱢ ᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news |title=पिस्का रेलवे स्टेशन को मिला आधुनिक स्वरूप, यात्री सुविधाओं से हुआ लैस |url=https://www.bhaskar.com/local/jharkhand/ranchi/news/piska-railway-station-gets-a-modern-look-equipped-with-passenger-amenities-136455547.html |access-date=21 December 2025 |work=Dainik Bhaskar}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=पिस्का स्टेशन की नई बिल्डिंग बनकर तैयार |url=https://www.livehindustan.com/jharkhand/ranchi/story-piska-railway-station-ready-under-amrit-bharat-station-scheme-201763475631123.html |access-date=2025-12-20 |website=www.livehindustan.com |language=hi}}</ref> ==ᱴᱨᱮᱱ ᱠᱚ== ᱤ.ᱮᱢ.ᱭᱩ ᱟᱨ ᱯᱟᱥᱮᱱᱡᱚᱨ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱴᱨᱮᱱ ᱜᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱛᱤᱸᱜᱩᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱩᱯᱚᱨᱯᱟᱥᱴ ᱟᱨ ᱢᱮᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ ᱴᱨᱮᱱ ᱱᱤᱛ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱝ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=All Trains at PISKA F S (PIS) Railway Station with Arrival and Departure details, Availability, Wailtlist Confirmation Chances and Fare Calculator : etrain.info |url=https://etrain.info/station/Piska-F-S-PIS/all |access-date=2025-12-20 |website=etrain.info |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Piska Fs (PIS) Railway Station Train Time Table & Code |url=https://www.trainspnrstatus.com/station/piska-fs |access-date=2025-12-20 |website=www.trainspnrstatus.com}}</ref> ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} {{ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮ ᱫᱚᱞᱟᱱ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱥᱴᱨᱟᱠᱪᱟᱨ ᱠᱚ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ]] <!--[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱑᱘᱖᱒ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱡᱷᱤᱡ ᱞᱮᱫᱟ]]--> 7kvxex3e13jbu1u9a5cw5lc9ehfw7eb ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ 0 36242 192878 2026-06-16T15:38:00Z ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱗ 1744 "{{Short description|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{Infobox language |name=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ |nativename= |states=[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] |ethnicity= |speakers= ᱒,᱘᱐᱐ |date=2007 |ref=e25 |familycolor=Dravidian |fam2=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam3=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠ..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 192878 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{Infobox language |name=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ |nativename= |states=[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] |ethnicity= |speakers= ᱒,᱘᱐᱐ |date=2007 |ref=e25 |familycolor=Dravidian |fam2=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam3=[[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ I]] |fam4=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam5=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ–[[ᱛᱩᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱞᱩ]] |script=[[ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ ᱞᱤᱯᱤ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱞᱤᱯᱤ]] |iso3=kfg |glotto=kudi1237 |glottorefname=Kudiya }} '''ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ''' ({{ipa|kfg|kuɖijɐ|ipa}}) ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ]], [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]], [[ᱠᱳᱰᱟᱜᱩ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱥᱟᱨᱜᱳᱰ]], [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ|ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱨᱚᱲᱚᱜᱼᱟ᱾ o7m84erdfu8xxaplzzc23q48fogkukz 192879 192878 2026-06-16T15:39:45Z ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱗ 1744 /* */ 192879 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{Infobox language |name=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ |nativename= |states=[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] |ethnicity= |speakers= ᱒,᱘᱐᱐ |date= |ref= |familycolor=Dravidian |fam2=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam3=[[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ I]] |fam4=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam5=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ–[[ᱛᱩᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱞᱩ]] |script=[[ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ ᱞᱤᱯᱤ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱞᱤᱯᱤ]] |iso3=kfg |glotto=kudi1237 |glottorefname=Kudiya }} '''ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ''' ({{ipa|kfg|kuɖijɐ|ipa}}) ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ]], [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]], [[ᱠᱳᱰᱟᱜᱩ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱥᱟᱨᱜᱳᱰ]], [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ|ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱨᱚᱲᱚᱜᱼᱟ᱾ 0441rdjcj0ds02awg0mh9738pf64sji 192880 192879 2026-06-16T15:40:49Z ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱗ 1744 /* */ 192880 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{Infobox language |name=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ |nativename= |states=[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] |ethnicity= |speakers= ᱒,᱘᱐᱐ |date= |ref= |familycolor=Dravidian |fam2=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam3=[[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ I]] |fam4=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam5=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ–[[ᱛᱩᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱞᱩ]] |script=[[ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ ᱞᱤᱯᱤ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱞᱤᱯᱤ]] |iso3=kfg |glotto=kudi1237 |glottorefname=Kudiya }} '''ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ''' ({{ipa|kfg|kuɖijɐ|ipa}}) ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ]], [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]], [[ᱠᱳᱰᱟᱜᱩ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱥᱟᱨᱜᱳᱰ]], [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ|ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱨᱚᱲᱚᱜᱼᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮ == * {{Cite book |last=Das |first=B. K. |title=Male Kudiya: Ethnographic Study of the Scheduled Tribes |location=Bangalore |publisher=Director of Census Operation |date=1984}} * {{Cite book |title=People of India: pt.1-3 Kerala |first=K. S. |last=Singh |publisher=Anthropological Survey of India |date=1992 |pages=677–681 |isbn=9788185938998}} * Ramachandrarao, D.B. ''Male Kudiya: Upa samskruthi''. Adhyayana, 1993. * {{cite book |title=Karnataka State Gazetteers: Kodagu District (Gazetteer of India) |editor=Suryanath Upendra Kamath |publisher=Office of the Chief Editor, Karnataka Gazetteer |date=1993 |pages=165–166}} * {{Cite book |title=Encyclopaedia of South-Asian Tribes: The Koraga - The Lodha |volume=6 |series=Encyclopaedia of South-Asian Tribes |editor=Satinder Kumar |publisher=Anmol Publications |date=2000 |pages=1767–1772 |isbn=9788126105175}} * {{cite book |title=Karnataka |volume=26 |series=People of India |editor1=K. S. Singh |editor2=B. G. Halbar |publisher=Anthropological Survey of India |date=2003 |pages=814–817 |isbn=9788185938981}} {{Dravidian languages}} {{Authority control}} [[Category:Dravidian languages]] {{dr-lang-stub}} kukkzczkkjdxggjp48qmgebc0oj40xv 192881 192880 2026-06-16T15:41:33Z ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱗ 1744 192881 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{Infobox language |name=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ |nativename= |states=[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] |ethnicity= |speakers= ᱒,᱘᱐᱐ |date= |ref= |familycolor=Dravidian |fam2=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam3=[[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ I]] |fam4=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam5=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ–[[ᱛᱩᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱞᱩ]] |script=[[ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ ᱞᱤᱯᱤ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱞᱤᱯᱤ]] |iso3=kfg |glotto=kudi1237 |glottorefname=Kudiya }} '''ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ''' ({{ipa|kfg|kuɖijɐ|ipa}}) ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ]], [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]], [[ᱠᱳᱰᱟᱜᱩ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱥᱟᱨᱜᱳᱰ]], [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ|ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱨᱚᱲᱚᱜᱼᱟ᱾ == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮ == * {{Cite book |last=Das |first=B. K. |title=Male Kudiya: Ethnographic Study of the Scheduled Tribes |location=Bangalore |publisher=Director of Census Operation |date=1984}} * {{Cite book |title=People of India: pt.1-3 Kerala |first=K. S. |last=Singh |publisher=Anthropological Survey of India |date=1992 |pages=677–681 |isbn=9788185938998}} * Ramachandrarao, D.B. ''Male Kudiya: Upa samskruthi''. Adhyayana, 1993. * {{cite book |title=Karnataka State Gazetteers: Kodagu District (Gazetteer of India) |editor=Suryanath Upendra Kamath |publisher=Office of the Chief Editor, Karnataka Gazetteer |date=1993 |pages=165–166}} * {{Cite book |title=Encyclopaedia of South-Asian Tribes: The Koraga - The Lodha |volume=6 |series=Encyclopaedia of South-Asian Tribes |editor=Satinder Kumar |publisher=Anmol Publications |date=2000 |pages=1767–1772 |isbn=9788126105175}} * {{cite book |title=Karnataka |volume=26 |series=People of India |editor1=K. S. Singh |editor2=B. G. Halbar |publisher=Anthropological Survey of India |date=2003 |pages=814–817 |isbn=9788185938981}} {{Dravidian languages}} {{Authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱫᱽᱨᱟᱵᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] {{dr-lang-stub}} 3mw136eqw0e8avrusosrcwmioibhs2y 192882 192881 2026-06-16T15:44:09Z ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱗ 1744 192882 wikitext text/x-wiki {{Short description|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ}} {{Infobox language |name=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ |nativename= |states=[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ]] |ethnicity= |speakers= ᱒,᱘᱐᱐ |date= |ref= |familycolor=Dravidian |fam2=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam3=[[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ I]] |fam4=ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ |fam5=ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ–[[ᱛᱩᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱞᱩ]] |script=[[ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ ᱞᱤᱯᱤ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱞᱤᱯᱤ]] |iso3=kfg |glotto=kudi1237 |glottorefname=Kudiya }} '''ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ''' ({{ipa|kfg|kuɖijɐ|ipa}}) ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱠᱟᱹᱴᱤᱡ [[ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱽᱨᱟᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ]], [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]], [[ᱠᱳᱰᱟᱜᱩ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱥᱟᱨᱜᱳᱰ]], [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ|ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱨᱚᱲᱚᱜᱼᱟ᱾ == ᱵᱟᱥᱟ ᱴᱷᱟᱶ == ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱢᱟᱞᱮ (ᱵᱩᱨᱩ) ᱠᱩᱰᱤᱭᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱫᱚᱠᱷᱤᱱ ᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱮᱨᱤᱭᱟ, ᱫᱷᱚᱨᱢᱚᱥᱛᱷᱚᱞᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱥᱤᱞᱟ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱩᱨᱩ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱮᱞᱟᱪ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ ᱠᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱵᱤᱨ ᱠᱚᱨᱮ, ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮ, ᱜᱚᱸᱜᱷᱚᱨ/ᱜᱩᱦᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱨᱵᱟᱝ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱠᱩᱸᱵᱟᱹ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱟᱦᱟᱱ‌ᱛᱤᱜᱼᱟ (ᱩᱪᱷᱟᱹᱱᱚᱜᱼᱟ)᱾<ref>{{cite web |title=Castes and Tribes of Southern India |url=https://en.wikisource.org/wiki/Castes_and_Tribes_of_Southern_India/Kudiya}}</ref> == ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ == {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} == ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱢᱮ == * {{Cite book |last=Das |first=B. K. |title=Male Kudiya: Ethnographic Study of the Scheduled Tribes |location=Bangalore |publisher=Director of Census Operation |date=1984}} * {{Cite book |title=People of India: pt.1-3 Kerala |first=K. S. |last=Singh |publisher=Anthropological Survey of India |date=1992 |pages=677–681 |isbn=9788185938998}} * Ramachandrarao, D.B. ''Male Kudiya: Upa samskruthi''. Adhyayana, 1993. * {{cite book |title=Karnataka State Gazetteers: Kodagu District (Gazetteer of India) |editor=Suryanath Upendra Kamath |publisher=Office of the Chief Editor, Karnataka Gazetteer |date=1993 |pages=165–166}} * {{Cite book |title=Encyclopaedia of South-Asian Tribes: The Koraga - The Lodha |volume=6 |series=Encyclopaedia of South-Asian Tribes |editor=Satinder Kumar |publisher=Anmol Publications |date=2000 |pages=1767–1772 |isbn=9788126105175}} * {{cite book |title=Karnataka |volume=26 |series=People of India |editor1=K. S. Singh |editor2=B. G. Halbar |publisher=Anthropological Survey of India |date=2003 |pages=814–817 |isbn=9788185938981}} {{Dravidian languages}} {{Authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ: ᱫᱽᱨᱟᱵᱤᱰᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] {{dr-lang-stub}} ivsut9140170rqm36q0hjk2rubmz3fu ᱱᱚᱭᱰᱟ 0 36243 192891 2026-06-17T07:36:41Z MT731 2184 "{{short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ}} {{Infobox settlement | name = ᱱᱚᱭᱰᱟ | other_name = | settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ | official_name = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width..." ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱦᱴᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱠᱟᱱᱟ 192891 wikitext text/x-wiki {{short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ}} {{Infobox settlement | name = ᱱᱚᱭᱰᱟ | other_name = | settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ | official_name = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2 | image1 = Sector 78 Noida with Moonlight.jpg | caption1 = ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱗᱘ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱠᱟᱭᱞᱟᱭᱤᱱ | image2 = IT Park, Noida, Uttar Pradesh (2011-06-18) (2).jpg |caption2= ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱖᱒ | image4 = Efficiency in the shape.jpg | caption4 = ᱡᱤ.ᱮ.ᱟᱭᱤ.ᱮᱞ. ᱡᱩᱵᱽᱞᱤ ᱴᱟᱣᱟᱨ | image3 = Noidancrdelhiskyline.jpg | caption3 = ᱥᱩᱯᱚᱨᱱᱳᱵᱟ ᱥᱯᱤᱨᱟ | image5 = Samsung RnD Institute Noida.jpg | caption5 = ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱮᱱᱰᱤ ᱠᱮᱢᱯᱟᱥ | image6 = HCL Tech Noida SEZ Campus.png | caption6 = HCLTech ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ }} | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_map_alt = Noida in Uttar Pradesh, India | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ | pushpin_label = Noida | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|28.57|77.32|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ᱫᱤᱥᱚᱢ]] | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_type2 = ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | subdivision_type3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Uttar Pradesh.svg}} [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] | subdivision_name2 = [[ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱢᱤᱨᱟᱴ]] | subdivision_name3 = [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] | established_title = ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ | established_date = ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱖ | founder = | named_for = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | government_type = ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | governing_body = ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | leader_title = ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | leader_name = ᱫᱤᱯᱟᱠ ᱠᱩᱢᱟᱨ (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ) | leader_title1 = ᱥᱤᱤᱳ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | leader_name1 = ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱠᱟᱨᱩᱱᱮᱥ (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ) | leader_title2 = ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱟᱨ, ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | leader_name2 = ᱥᱮᱞᱵᱷᱟ ᱠᱩᱢᱟᱨᱤ ᱡᱮ. | leader_name3 = ᱢᱮᱫᱷᱟ ᱨᱩᱯᱟᱢ<ref>{{cite web |title=DM's Profile |url=https://gbnagar.nic.in/dms-profile/ |website=GautamBuddha Nagar, India |access-date=11 August 2025}}</ref> (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ) | leader_title3 = ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱢᱮᱡᱤᱥᱴᱨᱮᱴ ᱟᱨ ᱠᱟᱞᱮᱠᱴᱚᱨ | leader_title4 = ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱟᱨ | leader_name4 = ᱞᱚᱠᱥᱢᱤ ᱥᱤᱝ (ᱟᱭᱤᱯᱤᱮᱥ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 203 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 200 | population_total = 637,272 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_footnotes = <ref name="2011 census data">{{cite web|title=Census of India Search details |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=128539|publisher=censusindia.gov.in|access-date=10 May 2015}}</ref> | population_density_km2 = 2463 | population_rank = ᱗᱑ ᱟᱱᱟᱜ | population_demonym = ᱱᱳᱭᱰᱟᱭᱤᱴ / ᱱᱳᱭᱰᱟᱣᱟᱞᱞᱟ | demographics_type1 = [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱒᱐᱑᱓᱐᱑ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱑᱓᱐᱗ | area_code = ᱐᱑᱒᱐ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | registration_plate = UP-16 | blank_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank_info_sec1 = [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] | blank1_name_sec1 = [[:en:Gross domestic product|GDP]] ([[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]]) | blank1_info_sec1 = {{INR|1.66 trillion|link=yes}} (2021–2022)<ref>{{cite web |title=District Domestic Product Estimates Uttar Pradesh Year 2020–21 |url=http://updes.up.nic.in/esd/Book/DDP2020-21(T)MARCH22%20%20new%20web.pdf |website=Directorate of Economics And Statistics Government Of Uttar Pradesh |access-date=6 November 2021}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[:wn:Gross domestic product|ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱨᱚᱥ ᱰᱮᱢᱚᱥᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱴ]] (ᱱᱚᱭᱰᱟ) | blank2_info_sec1 = {{USD|8,000|link=yes}} (᱒᱐᱒᱐) | website = {{URL|https://www.noidaauthorityonline.in/}} | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=4 January 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}} See page numbered 49 (frame54 on the pdf) 14.3 b. Additional Official Language: English has been declared as the Additional Official Language of the State.</ref> | demographics1_title2 = ᱟᱨᱦᱚᱸ&nbsp;ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info2 = [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ | demographics1_info3 = {{hlist|[[ᱵᱨᱟᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] |ᱠᱷᱟᱨᱤᱵᱳᱞᱤ}} | blank_name_sec2 = ᱨᱮᱯᱤᱰ ᱴᱨᱟᱱᱡᱤᱴ | blank_info_sec2 = [[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] | image_blank_emblem = Noida-brandmark-English.png | blank_emblem_type = ᱵᱨᱟᱱᱰᱢᱟᱨᱠ | translit_lang1_type = [[ISO 15919]] | image_seal = Noida Logo.jpg | seal_alt = ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱨᱟᱱᱰᱢᱟᱨᱠ | native_name = | native_name_lang = iast | blank_emblem_size = 150px }} '''ᱱᱚᱭᱰᱟ''', '''ᱱᱟᱶᱟ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱩᱫᱳᱜᱽ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱯᱨᱟᱫᱷᱤᱠᱚᱨᱚᱱ'''<ref>{{Cite web |title=नवीन ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण, उत्तर प्रदेश, भारत की आधिकारिक वेबसाइट |trans-title=Official Website of New Okhla Industrial Development Authority, Uttar Pradesh, India |url=https://noidaauthorityonline.in/hi |access-date=19 August 2024 |website=noidaauthorityonline.in}}</ref> ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱳᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱴᱚᱴᱷᱟ (ᱮᱱ.ᱥᱤ.ᱟᱨ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱟᱨ ᱦᱤᱱᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱰ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱮᱱ.ᱥᱤ.ᱟᱨ. ᱯᱞᱟᱱᱤᱝ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ, ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ ᱭᱮᱭᱤᱰᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱮᱥᱰᱤᱯᱤ ᱨᱮ ᱑᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱒.᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱷᱮᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱔% ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Economic Snapshot |url=https://invest.up.gov.in/economic-snapshot/ |access-date=18 February 2026 |website=Invest UP |publisher=Government of Uttar Pradesh, India}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱕᱐% ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤ ᱵᱷᱮᱱᱮᱜᱟᱨ ᱯᱟᱨᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱥᱩᱥᱛᱟᱱᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ, ᱜᱨᱤᱱ ᱠᱚᱨᱰᱚᱨᱥ, ᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱠᱣᱟᱞᱤᱴᱤ ᱞᱮᱸᱰᱥᱠᱮᱯᱤᱝ ᱨᱮ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱖᱔᱒,᱓᱘᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":3" /> ᱱᱤᱣ ᱳᱠᱷᱟᱞᱟ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱚᱛᱷᱚᱨᱤᱴᱤ (ᱱᱚᱭᱰᱟ) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=New Okhla Industrial Development Authority, Uttar Pradesh, India.|url=https://noidaauthorityonline.in/|access-date=31 July 2020|website=noidaauthorityonline.in|archive-date=27 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327164342/https://noidaauthorityonline.in/ |url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ (ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ) ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱟᱜᱟᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ)]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱮ.ᱵᱤ.ᱯᱤ. ᱱᱤᱣᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ" ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ" ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.abplive.in/india/2015/03/11/article524150.ece/Mumbai-wins-the-Best-City-Award-2015|title=Mumbai wins the Best City Award 2015 |work=[[ABP News]] |date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312225833/http://www.abplive.in/india/2015/03/11/article524150.ece/Mumbai-wins-the-Best-City-Award-2015 |archive-date=12 March 2015}}</ref><ref name=":0">{{cite news|url=http://tennews.in/abp-news-awards-noida-city-for-housing-and-best-city-in-uttar-pradesh/|title=ABP News awards Noida city for housing and best city in Uttar Pradesh |work=Ten News Network |date=11 March 2014 }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱢ ᱠᱮᱴᱮᱜᱚᱨᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ (᱓᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ) ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱩᱦᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱑,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱩᱦᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|title=Noida 25th cleanest city among cities with less than 10 lakh people|work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/noida-25th-cleanest-city-among-cities-with-less-than-10-lakh-people/articleshow/77660015.cms|date=20 August 2020}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱭᱤᱴᱤ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱟᱭᱠᱨᱚᱥᱚᱯᱴ,<ref name="The Economic Times">{{cite news |last1=Gaur |first1=Vatsala |title=Microsoft to open a 4000-employee campus in Uttar Pradesh |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/ites/microsoft-to-open-a-4000-employee-campus-in-uttar-pradesh/articleshow/76695414.cms |access-date=15 September 2020 |work=The Economic Times}}</ref> ᱟᱨᱢ ᱦᱳᱞᱰᱤᱝᱥ,<ref name="Business Standard India">{{cite news |last1=Punit |first1=Itika Sharma |title=British multinational ARM opens second design center in India |url=https://www.business-standard.com/article/companies/british-multinational-arm-opens-second-design-center-in-india-113101000414_1.html |access-date=15 September 2020 |work=Business Standard India |date=10 October 2013}}</ref> ᱮᱪ.ᱥᱤ.ᱮᱞ.,<ref name="mint">{{cite news |title=HCL Technologies launches hackathon to identify solutions for covid impact |url=https://www.livemint.com/news/india/hcl-technologies-launches-hackathon-to-identify-solutions-for-covid-impact-11597928329529.html |access-date=15 September 2020 |work=mint |date=20 August 2020 |language=en}}</ref> ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱵᱟᱨᱠᱞᱮᱭᱥ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱚᱯᱷᱴᱣᱮᱭᱟᱨ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="www.millenniumpost.in">{{cite news |title=6 injured as transformer blasts outside Barclays building in Noida Sector 62 |url=http://www.millenniumpost.in/delhi/6-injured-as-transformer-blasts-outside-barclays-building-in-noida-sector-62-396182 |access-date=15 September 2020 |work=www.millenniumpost.in |date=17 January 2020 |language=en}}</ref> ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱤᱱᱯᱷᱚᱨᱢᱮᱥᱚᱱ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱯᱷᱮᱢᱚᱥ, ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠᱥ ᱟᱥᱮᱢᱵᱞᱤ, ᱚᱴᱳᱢᱳᱴᱤᱵᱷ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱥᱚᱱ, ᱞᱚᱡᱤᱥᱴᱤᱠᱥ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱵᱚᱫᱚᱞᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱜᱚᱥᱴᱚ ᱒᱐᱒᱕ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱑᱑,᱐᱐᱐ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/gb-nagar-industries-helping-gdp-survey-will-find-out/articleshow/123051174.cms</ref><ref>https://m.economictimes.com/news/india/the-curious-case-of-a-up-district-that-beats-japan-in-income/articleshow/122247104.cms</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ, ᱪᱤᱭᱚᱢᱤ, ᱜᱩᱜᱩᱞ ᱯᱤᱠᱥᱮᱞ, ᱵᱤᱵᱷᱳ ᱟᱨ ᱚᱯᱯᱳ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱖᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Phartiyal |first1=Sankalp |date=9 July 2018 |title=Samsung opens world's largest phone factory in India |url=https://www.reuters.com/article/us-samsung-elec-india/samsung-opens-worlds-largest-phone-factory-in-india-idUSKBN1JZ1EP/ |work=Reuters |access-date=13 November 2025}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱞᱟᱱᱰ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱱᱟᱣᱟ SEZs ᱟᱨ ᱴᱮᱠ ᱯᱟᱨᱠ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://content.techgig.com/technology/tech-giants-flock-to-greater-noida-a-10000-crore-transformation/articleshow/121216314.cms</ref> ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱠ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱫᱚ "ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱟᱦᱟᱸ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱗᱕-᱑᱙᱗᱗ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱥᱚᱱᱡᱚᱭ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ]] ᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱛᱮ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱭᱩᱯᱤ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱮᱨᱤᱭᱟ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱟᱠᱴ, ᱑᱙᱗᱖ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":2" /> [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱮᱞᱟᱜ ᱤᱱᱠᱤᱣᱵᱮᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/noida-tops-state-gdp-per-capita-income-again-lucknow-is-second/articleshow/74602571.cms|title=Noida tops Uttar Pradesh GDP & per capita income again, Lucknow is second|newspaper=The Times of India |date=13 March 2020}}</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱮᱠᱚᱱᱚᱢᱤᱠ ᱡᱚᱱ (SEZ) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=List of Operational SEZ of India as on 07.09.2017|url=http://www.sezindia.nic.in/writereaddata/pdf/ListofoperationalSEZs.pdf|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry (India)|Ministry of Commerce and Industry]]|access-date=15 October 2017|date=7 September 2017}}</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref name=":1">{{Cite news |last=Aradhak |first=Purusharth |date=27 January 2014 |title=Infrastructure projects to get a boost with Noida Authority's Rs 8,000 crore budget |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Infrastructure-projects-to-get-a-boost-with-Noida-Authoritys-Rs-8000-crore-budget/articleshow/29427179.cms |work=The Times of India |issn=0971-8257 |access-date=9 June 2024}}</ref> ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱱᱚᱭᱫᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ, ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱮ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ, ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ, ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱦᱤᱱᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ ᱜᱷᱮᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱛᱷᱟᱨ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱯᱟᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱟᱨ ᱰᱷᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Rajput |first=Vinod |date=5 April 2017 |title=Noida to set up five STPs to ensure the cleanliness of Hindon, Yamuna |url=https://www.hindustantimes.com/noida/noida-to-set-up-five-stps-to-ensure-cleanliness-of-hindon-yamuna/story-eW9p8VwgzAxX1JMUoack7N.html |work=Hindustan Times |access-date=25 June 2022 }}</ref> ===ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ=== ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱯᱮᱱ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱛᱷᱚᱠ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱟᱫᱷᱟ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ (ᱵᱤᱮᱥᱮᱪ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="ClimateData">{{Cite web |title=Noida climate: Weather Noida & temperature by month |url=https://en.climate-data.org/asia/india/uttar-pradesh/noida-31485/ |website=en.climate-data.org |access-date=28 April 2024}}</ref> ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ (ᱢᱟᱨᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱩᱱ) ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱞᱚᱞᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱔᱘ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱓᱐ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱨᱤᱛᱩ ᱫᱚ ᱡᱩᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾ ᱦᱤᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱞᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱵᱟᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱟᱨ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱒ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Gandhiok |first=Jasjeev |date=15 January 2026 |title=2°C in Noida as NCR shivers on 4th consecutive cold wave day |url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/2c-in-noida-as-ncr-shivers-on-4th-consecutive-cold-wave-day-101768415542431.html |work=Hindustan Times |access-date=29 April 2026}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱩᱦᱲᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱷᱩᱝᱜᱩᱭᱟᱹ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱨᱮ, ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱹᱦᱤᱨ ᱠᱩᱦᱲᱟᱹ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ ᱠᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱚᱢ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=9 January 2023 |title=Fog thickens in Noida; air quality reaches severe |url=https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/fog-thickens-in-noida-air-quality-reaches-severe-101673284060318.html |access-date=14 May 2023 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> {{climate chart |Noida |7.7|20.1|23 |10.6|23.6|33 |15.2|29.8|20 |21.0|36.7|14 |25.3|39.5|20 |27.5|38.2|74 |26.6|33.6|208 |25.8|32.3|183 |23.9|32.1|99 |18.9|31.6|13 |14.0|27.3|5 |9.2|22.2|8 |source=[https://en.climate-data.org/asia/india/uttar-pradesh/noida-31485/ Climate Data] |float=left |clear=none }} {{Weather box | location = ᱱᱚᱭᱰᱟ (᱑᱙᱙᱑-᱒᱐᱒᱑) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 20.1 | Feb high C = 23.6 | Mar high C = 29.8 | Apr high C = 36.7 | May high C = 39.5 | Jun high C = 39.2 | Jul high C = 35.2 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 34.1 | Oct high C = 31.6 | Nov high C = 27.3 | Dec high C = 22.2 | Jan mean C = 13.5 | Feb mean C = 16.9 | Mar mean C = 22.5 | Apr mean C = 29.1 | May mean C = 32.7 | Jun mean C = 32.9 | Jul mean C = 29.9 | Aug mean C = 28.7 | Sep mean C = 27.7 | Oct mean C = 25.2 | Nov mean C = 20.4 | Dec mean C = 15.3 | Jan low C = 7.7 | Feb low C = 10.6 | Mar low C = 15.2 | Apr low C = 21.0 | May low C = 25.3 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 26.6 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 23.9 | Oct low C = 18.9 | Nov low C = 14.0 | Dec low C = 9.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 23 | Feb precipitation mm = 33 | Mar precipitation mm = 20 | Apr precipitation mm = 14 | May precipitation mm = 20 | Jun precipitation mm = 74 | Jul precipitation mm = 208 | Aug precipitation mm = 183 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 13 | Nov precipitation mm = 5 | Dec precipitation mm = 8 | Jan rain days = 2 | Feb rain days = 3 | Mar rain days = 3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 4 | Jun rain days = 7 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 8 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 1 | Dec rain days = 1 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 62 | Mar humidity = 48 | Apr humidity = 29 | May humidity = 32 | Jun humidity = 47 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 55 | Dec humidity = 62 | year humidity = 51 | Jand sun = 8.2 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 10.6 | Aprd sun = 11.5 | Mayd sun = 12.1 | Jund sun = 11.8 | Juld sun = 9.5 | Augd sun = 9.0 | Sepd sun = 9.3 | Octd sun = 10.1 | Novd sun = 9.6 | Decd sun = 8.8 | source = ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱰᱟᱴᱟ<ref name="ClimateData"/> }} ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ (ᱛᱷᱚᱠ ᱒ ᱓-᱑᱐ᱮᱞ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ) ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱖ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱚᱨᱮᱥ “ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱟᱨᱪᱟ ᱦᱚᱭ ᱥᱚᱦᱚᱨ” ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":8">{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Swachh Vayu Sarvekshan 2024}}</ref> ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ== ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱮᱴᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤ.ᱵᱤ.ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱽᱯᱩᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱔.᱕᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ (ᱱᱚᱭᱰᱟ) ᱨᱤᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>https://www.indiatoday.in/amp/elections/lok-sabha/story/rajput-rebellion-continues-to-haunt-bjp-in-west-uttar-pradesh-amid-low-voter-turnout-2530399-2024-04-22</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱵᱟᱵᱚᱫᱽ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱓.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ, ᱒.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱵᱨᱟᱦᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱔ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱓.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/bjp-deploys-teams-in-rajput-villages-to-woo-the-community-101713725632824-amp.html</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/why-netas-are-rushing-to-rajput-villages/amp_articleshow/109445059.cms</ref><ref>https://www.indiatoday.in/amp/elections/lok-sabha/story/rajput-rebellion-continues-to-haunt-bjp-in-west-uttar-pradesh-amid-low-voter-turnout-2530399-2024-04-22</ref> ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱖᱓᱗,᱒᱗᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱓᱔᱙,᱓᱙᱗ ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱫᱚ ᱒᱘᱗,᱘᱗᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱘᱘.᱕᱘% ᱦᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱙᱒.᱙᱐% ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱘᱓.᱒᱘% ᱾ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱥᱴ ᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱖.᱖᱗% ᱟᱨ ᱐.᱒᱙% ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Office of the Registrar General and Census Commissioner of India|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|page=3|access-date=3 October 2017}}</ref> {{bar box |title=ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01 Population by Religion: Uttar Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ |right1=ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ |float=left |bars= {{bar percent|[[ᱦᱤᱱᱫᱩ]]|darkorange|86.86}} {{bar percent|[[ᱤᱥᱞᱟᱢ]]|green|8.55}} {{bar percent|[[ᱥᱤᱠᱷ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱥᱤᱠᱷ]]|darkkhaki|1.11}} {{bar percent|[[ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱤᱥᱟᱹᱭ]]|dodgerblue|0.86}} {{bar percent|[[ᱡᱳᱭᱱᱳ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱡᱟᱭᱱ]]|pink|0.54}} {{bar percent|ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ|black|2.08}} |caption=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱦᱟᱯᱟᱴᱤᱧ }} [[File:SHRI VINAYAKA TEMPLE Noida.jpg|thumb|ᱥᱨᱤ ᱵᱤᱱᱟᱭᱟᱠᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱒᱒ ᱨᱮ ᱦᱟᱱᱩᱢᱟᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱒᱖ ᱨᱮ ᱠᱟᱞᱤᱵᱟᱨᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱓ ᱨᱮ ᱤᱥᱠᱚᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱔ ᱨᱮ ᱥᱨᱤ ᱡᱟᱜᱟᱱᱟᱛ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱑ ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱵᱟᱵᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱑ ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱵᱟᱵᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱖ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱖᱓ ᱢᱚᱦᱤᱭᱟᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱠᱩᱴᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱾ ᱥᱩᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ ᱮᱫᱟ ᱡᱮ ᱨᱟᱵᱚᱱ ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱵᱤᱥᱨᱟᱠ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ (ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ) ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=4 October 2014 |title=Only the elderly come to mourn Ravana in 'birthplace' Bisrakh |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/ |access-date=12 February 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱐ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱭᱟ ᱡᱟᱢᱟ ᱢᱟᱥᱡᱤᱫᱽ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱑ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱜᱨᱮᱜᱚᱨᱤᱭᱚᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱚᱨᱛᱷᱚᱰᱚᱠ ᱪᱟᱨᱪ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱐ ᱨᱮ ᱢᱟᱨ ᱛᱷᱚᱢᱟ ᱪᱟᱨᱪ, ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱔ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱠᱮᱛᱷᱚᱞᱤᱠ ᱪᱟᱨᱪ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ {{pie chart |thumb = left |caption = ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="Lang"/> |label1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] |value1 = 85.82 |color1 = orange |label2 = [[ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱟᱝᱞᱟ]] |value2 = 2.88 |color2 = orchid |label3 = [[ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ]] |value3 = 2.18 |color3 = gold |label4 = [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] |value4 = 2.16 |color4 = pink |label5 = [[ᱢᱟᱭᱛᱷᱤᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱟᱭᱫᱷᱤᱞᱤ]] |value5 = 1.14 |color5 = mistyrose |label6 = [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] |value6 = 0.98 |color6 = green |label7 = ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ |value7 = 4.84 |color7 = grey }} [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱨᱚᱲᱚᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] ᱟᱨ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱤ]], ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱼᱟ ᱾ ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Lang">{{cite web |title=2011 Census of India, Population By Mother Tongue - Uttar Pradesh (Town Level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10235/download/13347/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-0900.XLSX |access-date=27 June 2022 |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ===ᱢᱮᱴᱨᱚ=== {{Main|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ|ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ}} [[File:Noida Sector 59 metro station.jpg|alt=Picture of Noida Sector 59 Metro Station|thumb|ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱙ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] [[File:Noida Electronic City metro station.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠ ᱥᱤᱴᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] [[File:Metro in Botanical Garden station of the Magenta line network of Delhi Metro.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱡᱮᱱᱴᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱛᱮ ᱨᱮᱞ ᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ *[[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱫᱚ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ]] ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱯᱤᱰ ᱴᱨᱟᱡᱤᱴ ᱥᱤᱥᱴᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱱᱮᱴᱣᱟᱨᱠ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱙.᱗ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘.᱕ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱛᱮ ᱒᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱞᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news|last1=Sinha|first1=Snehil|date=13 May 2018|title=Noida-Greater Noida Metro aqua line may begin by September|language=en|work=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/noida/aqua-line-of-noida-metro-may-begin-by-september/story-e84pDJahfRMKTu0fscVIPJ.html}}</ref> *ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱫᱚ ᱑᱒ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱙ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱱᱱᱟᱴ ᱯᱞᱮᱥ ᱟᱨ ᱫᱣᱟᱨᱠᱟ ᱥᱟᱵᱽ-ᱥᱤᱴᱤ, ᱵᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱮ ᱵᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱵᱮᱸᱠ ᱤᱱᱴᱟᱨᱥᱮᱝᱡᱮᱡᱽ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱵᱷᱟᱭᱥᱟᱞᱤ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ *[[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱡᱮᱱᱴᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ [[ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ]] ᱟᱨ [[ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱪᱮ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱪᱮ]] ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ]] ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news |last1=Pillai |first1=Soumya |title=It's official: The Magenta Line of Delhi Metro |url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/it-s-official-delhi-metro-s-full-magenta-line-to-open-for-public-from-may-29/story-2qMg7uzARrgGXi9P3bKHPJ.html |work=Hindustan Times |date=21 May 2018 |language=en}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱥᱯᱤᱰ ᱨᱮᱞ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱟᱨ [[ᱟᱱᱚᱱᱰ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ]] ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱟᱨ [[ᱢᱟᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ ===ᱥᱚᱲᱚᱠ=== {{see also|ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ|ᱱᱚᱭᱰᱟ–ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ}} [[File:Noida expressway.jpg|thumb|ᱱᱚᱶᱟ [[ᱱᱚᱭᱰᱟ–ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ]] ᱾]] [[File:Delhi Noida Direct flyway (Uttar Pradesh - 2011-06-18).jpg|thumb|ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾]] [[File:Yamuna Expressway Delhi - Agra.jpg|thumb|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ]] ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱨᱤᱰ ᱯᱮᱴᱟᱨᱱ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱥᱟᱨ ᱖ ᱞᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱩᱬ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱟᱨ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱮᱱ ᱡᱤ ᱮᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱟᱵᱟᱥᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱛᱷᱩᱨᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱜᱽᱨᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱯᱮᱨᱤᱯᱷᱮᱨᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱫᱤᱞᱞᱤ-ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱩᱯᱯᱟᱨ ᱜᱟᱝᱜᱟ ᱠᱮᱱᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱟᱨ ᱜᱟᱝᱜᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱯᱩᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱤᱫ ᱔/᱖-ᱞᱮᱱ ᱰᱚᱵᱚᱞ-ᱰᱮᱠᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱢᱯᱤ-᱒ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱕ ᱴᱤᱯᱤᱡ ᱞᱟᱜᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱔.᱘ ᱠᱤ.ᱢᱤ. (᱓.᱐ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱦᱚᱨ ᱯᱷᱞᱮᱠᱥ ᱠᱨᱚᱥᱤᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱵᱤᱥᱣᱟ ᱵᱷᱟᱨᱛᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱒/᱒᱒ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱒/᱑᱐-᱒᱑/᱒᱑ᱮ ᱠᱨᱚᱥᱤᱝ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱢᱯᱤ-᱑ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱮᱭᱟ ᱩᱥᱩᱞ ᱦᱚᱨ ᱯᱞᱟᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱚᱬᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱟᱱᱰᱚᱨᱯᱟᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱐ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ UPSRTC, DTC ᱟᱨ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱮᱠᱥᱤ, ᱚᱴᱚ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱭᱠᱮᱞ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱜᱮ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱡ ᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱚᱠᱮᱴ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱒᱔.᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱕.᱒ ᱢᱤᱞ) ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱨᱤᱭᱟᱞ ᱮᱥᱴᱮᱴ ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱟᱨ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱨᱥᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱥᱤᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱔᱔, ᱔᱕, ᱙᱒-᱙᱔, ᱙᱖-᱑᱐᱐, ᱑᱐᱕, ᱑᱐᱘, ᱑᱒᱕-᱑᱓᱗ ᱟᱨ ᱑᱔᱑-᱑᱖᱘ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱡ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱐᱒᱑ ᱫᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, [[ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ-ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ (ᱮᱯᱷ ᱮᱱ ᱡᱤ) ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Sinha |first1=Meenakshi |title=2.5km stretch of Faridabad-Noida-Ghaziabad eway to be repaired |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/2-5km-stretch-of-fng-eway-to-be-repaired/articleshow/88265842.cms |access-date=20 March 2022 |work=The Times of India |date=14 December 2021 |language=en}}</ref> ===ᱩᱰᱟᱹᱱ=== ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱸᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱗ ᱡᱩᱱ ᱪᱟᱱᱫᱚ ᱨᱮ, ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱹᱭᱛᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/noida/new-airport-to-come-up-in-greater-noida-s-jewar-as-centre-clears-proposal/story-B6RPkVuN5zggHTYyKAgxtL.html|title=New airport to come up in Greater Noida's Jewar as Centre clears proposal|date=24 June 2017|website=[[Hindustan Times]]|access-date=16 August 2017}}</ref> ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱒᱕ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=PM Modi to visit Noida for Jewar airport bhoomi pujan on Nov 25; here's what you need to know |url=https://www.businesstoday.in/industry/aviation/story/pm-modi-to-visit-noida-for-jewar-airport-bhoomi-pujan-on-nov-25-heres-what-you-need-to-know-313062-2021-11-23 |access-date=20 March 2022 |work=Business Today |date=23 November 2021 |language=en}}</ref> ᱤᱱᱰᱤᱜᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ A320neo ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱵᱤᱱᱤᱰ ᱙ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱔ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱥᱟᱹᱦᱤᱡ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Dev |first=Aditya |date=9 December 2024 |title=Airbus 320 lands & takes off from Jewar airport in passenger flight trial conducted in 'record' time|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/successful-trial-of-a320-marks-major-milestone-for-noida-international-airport/articleshow/116145499.cms |work=The Times of India |access-date=4 January 2025}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱤᱞᱚᱢ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱖ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱷᱟᱯᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=PM Modi to inaugurate Noida International Airport in Jewar in April 2025 |url=https://www.businesstoday.in/india/story/pm-modi-to-inaugurate-noida-international-airport-in-jewar-in-april-2025-458130-2024-12-21 |work=Business Today|date= 21 December 2024 |access-date=4 January 2025}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ (ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱫᱷᱟᱯ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱖ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱟᱫᱷᱟᱯ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱴᱤ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱦᱟᱵᱽ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱥᱤᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮᱢ ᱵᱚᱫᱚᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news |date=8 July 2025 |title=Flights from Jewar Airport will start from this day. |url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/noida/jewar-airport-noida-international-airport-to-start-domestic-flights-from-september-2025 |access-date=14 July 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> ===ᱵᱟᱥ=== ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱓᱕ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱳᱨᱱᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱱᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]], [[ᱫᱮᱦᱨᱟᱫᱩᱱ]], [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]], ᱛᱟᱯᱯᱟᱞ, ᱠᱷᱟᱭᱟᱨ, ᱟᱞᱤᱜᱚᱨ, ᱦᱟᱛᱨᱟᱥ, ᱵᱩᱞᱟᱱᱰᱥᱟᱦᱟᱨ, ᱢᱤᱨᱟᱴᱷ, [[ᱢᱩᱡᱟᱯᱷᱟᱨᱱᱚᱜᱚᱨ]], [[ᱦᱚᱨᱤᱫᱣᱟᱨ]], ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱱᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱞᱚᱠᱟᱞ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱢᱳᱨᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱱᱰ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱚᱱᱛᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ==ᱱᱳᱴ== {{notelist}} ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} * [http://www.noidaauthorityonline.com/ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨᱤ] {{ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ}} {{Portal bar|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} {{Authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱱᱚᱭᱰᱟ| ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ]] 8u561bh5e939d34jpizuy2m7qnmcmnz 192892 192891 2026-06-17T07:38:32Z MT731 2184 192892 wikitext text/x-wiki {{short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ}} {{Infobox settlement | name = ᱱᱚᱭᱰᱟ | other_name = | settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ | official_name = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |total_width = 300 |image_style = border:1; |perrow = 1/2/2 | image1 = Sector 78 Noida with Moonlight.jpg | caption1 = ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱗᱘ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱠᱟᱭᱞᱟᱭᱤᱱ | image2 = IT Park, Noida, Uttar Pradesh (2011-06-18) (2).jpg |caption2= ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱖᱒ | image4 = Efficiency in the shape.jpg | caption4 = ᱡᱤ.ᱮ.ᱟᱭᱤ.ᱮᱞ. ᱡᱩᱵᱽᱞᱤ ᱴᱟᱣᱟᱨ | image3 = Noidancrdelhiskyline.jpg | caption3 = ᱥᱩᱯᱚᱨᱱᱳᱵᱟ ᱥᱯᱤᱨᱟ | image5 = Samsung RnD Institute Noida.jpg | caption5 = ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱮᱱᱰᱤ ᱠᱮᱢᱯᱟᱥ | image6 = HCL Tech Noida SEZ Campus.png | caption6 = HCLTech ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ }} | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_map_alt = Noida in Uttar Pradesh, India | pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ | pushpin_label = Noida | pushpin_label_position = right | coordinates = {{coord|28.57|77.32|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ᱫᱤᱥᱚᱢ]] | subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} | subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_type2 = ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | subdivision_type3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Uttar Pradesh.svg}} [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] | subdivision_name2 = [[ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱢᱤᱨᱟᱴ]] | subdivision_name3 = [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] | established_title = ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ | established_date = ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱖ | founder = | named_for = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | government_type = ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | governing_body = ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | leader_title = ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | leader_name = ᱫᱤᱯᱟᱠ ᱠᱩᱢᱟᱨ (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ) | leader_title1 = ᱥᱤᱤᱳ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ | leader_name1 = ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱠᱟᱨᱩᱱᱮᱥ (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ) | leader_title2 = ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱟᱨ, ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ | leader_name2 = ᱥᱮᱞᱵᱷᱟ ᱠᱩᱢᱟᱨᱤ ᱡᱮ. | leader_name3 = ᱢᱮᱫᱷᱟ ᱨᱩᱯᱟᱢ<ref>{{cite web |title=DM's Profile |url=https://gbnagar.nic.in/dms-profile/ |website=GautamBuddha Nagar, India |access-date=11 August 2025}}</ref> (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ) | leader_title3 = ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱢᱮᱡᱤᱥᱴᱨᱮᱴ ᱟᱨ ᱠᱟᱞᱮᱠᱴᱚᱨ | leader_title4 = ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱟᱨ | leader_name4 = ᱞᱚᱠᱥᱢᱤ ᱥᱤᱝ (ᱟᱭᱤᱯᱤᱮᱥ) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 203 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 200 | population_total = 637,272 | population_as_of = ᱒᱐᱑᱑ | population_footnotes = <ref name="2011 census data">{{cite web|title=Census of India Search details |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=128539|publisher=censusindia.gov.in|access-date=10 May 2015}}</ref> | population_density_km2 = 2463 | population_rank = ᱗᱑ ᱟᱱᱟᱜ | population_demonym = ᱱᱳᱭᱰᱟᱭᱤᱴ / ᱱᱳᱭᱰᱟᱣᱟᱞᱞᱟ | demographics_type1 = [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] | demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐ | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = ᱒᱐᱑᱓᱐᱑ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱑᱓᱐᱗ | area_code = ᱐᱑᱒᱐ | area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ | registration_plate = UP-16 | blank_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ | blank_info_sec1 = [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ]] | blank1_name_sec1 = [[:en:Gross domestic product|GDP]] ([[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]]) | blank1_info_sec1 = {{INR|1.66 trillion|link=yes}} (2021–2022)<ref>{{cite web |title=District Domestic Product Estimates Uttar Pradesh Year 2020–21 |url=http://updes.up.nic.in/esd/Book/DDP2020-21(T)MARCH22%20%20new%20web.pdf |website=Directorate of Economics And Statistics Government Of Uttar Pradesh |access-date=6 November 2021}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[:wn:Gross domestic product|ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱨᱚᱥ ᱰᱮᱢᱚᱥᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱴ]] (ᱱᱚᱭᱰᱟ) | blank2_info_sec1 = {{USD|8,000|link=yes}} (᱒᱐᱒᱐) | website = {{URL|https://www.noidaauthorityonline.in/}} | demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=4 January 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}} See page numbered 49 (frame54 on the pdf) 14.3 b. Additional Official Language: English has been declared as the Additional Official Language of the State.</ref> | demographics1_title2 = ᱟᱨᱦᱚᱸ&nbsp;ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ | demographics1_info2 = [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ | demographics1_info3 = {{hlist|[[ᱵᱨᱟᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] |ᱠᱷᱟᱨᱤᱵᱳᱞᱤ}} | blank_name_sec2 = ᱨᱮᱯᱤᱰ ᱴᱨᱟᱱᱡᱤᱴ | blank_info_sec2 = [[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] | image_blank_emblem = Noida-brandmark-English.png | blank_emblem_type = ᱵᱨᱟᱱᱰᱢᱟᱨᱠ | translit_lang1_type = [[ISO 15919]] | image_seal = Noida Logo.jpg | seal_alt = ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱨᱟᱱᱰᱢᱟᱨᱠ | native_name = | native_name_lang = iast | blank_emblem_size = 150px }} '''ᱱᱚᱭᱰᱟ''', '''ᱱᱟᱶᱟ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱩᱫᱳᱜᱽ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱯᱨᱟᱫᱷᱤᱠᱚᱨᱚᱱ'''<ref>{{Cite web |title=नवीन ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण, उत्तर प्रदेश, भारत की आधिकारिक वेबसाइट |trans-title=Official Website of New Okhla Industrial Development Authority, Uttar Pradesh, India |url=https://noidaauthorityonline.in/hi |access-date=19 August 2024 |website=noidaauthorityonline.in}}</ref> ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱳᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱴᱚᱴᱷᱟ (ᱮᱱ.ᱥᱤ.ᱟᱨ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱟᱨ ᱦᱤᱱᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱰ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱮᱱ.ᱥᱤ.ᱟᱨ. ᱯᱞᱟᱱᱤᱝ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱟᱜᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ, ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ ᱭᱮᱭᱤᱰᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱮᱥᱰᱤᱯᱤ ᱨᱮ ᱑᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱒.᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱷᱮᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱔% ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Economic Snapshot |url=https://invest.up.gov.in/economic-snapshot/ |access-date=18 February 2026 |website=Invest UP |publisher=Government of Uttar Pradesh, India}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱕᱐% ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤ ᱵᱷᱮᱱᱮᱜᱟᱨ ᱯᱟᱨᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱥᱩᱥᱛᱟᱱᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ, ᱜᱨᱤᱱ ᱠᱚᱨᱰᱚᱨᱥ, ᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱠᱣᱟᱞᱤᱴᱤ ᱞᱮᱸᱰᱥᱠᱮᱯᱤᱝ ᱨᱮ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱖᱔᱒,᱓᱘᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":3" /> ᱱᱤᱣ ᱳᱠᱷᱟᱞᱟ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱚᱛᱷᱚᱨᱤᱴᱤ (ᱱᱚᱭᱰᱟ) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=New Okhla Industrial Development Authority, Uttar Pradesh, India.|url=https://noidaauthorityonline.in/|access-date=31 July 2020|website=noidaauthorityonline.in|archive-date=27 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327164342/https://noidaauthorityonline.in/ |url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ (ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ) ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱟᱜᱟᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ)]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱮ.ᱵᱤ.ᱯᱤ. ᱱᱤᱣᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ" ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ" ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.abplive.in/india/2015/03/11/article524150.ece/Mumbai-wins-the-Best-City-Award-2015|title=Mumbai wins the Best City Award 2015 |work=[[ABP News]] |date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312225833/http://www.abplive.in/india/2015/03/11/article524150.ece/Mumbai-wins-the-Best-City-Award-2015 |archive-date=12 March 2015}}</ref><ref name=":0">{{cite news|url=http://tennews.in/abp-news-awards-noida-city-for-housing-and-best-city-in-uttar-pradesh/|title=ABP News awards Noida city for housing and best city in Uttar Pradesh |work=Ten News Network |date=11 March 2014 }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱢ ᱠᱮᱴᱮᱜᱚᱨᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ (᱓᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ) ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱩᱦᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱑,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱩᱦᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|title=Noida 25th cleanest city among cities with less than 10 lakh people|work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/noida-25th-cleanest-city-among-cities-with-less-than-10-lakh-people/articleshow/77660015.cms|date=20 August 2020}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱭᱤᱴᱤ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱟᱭᱠᱨᱚᱥᱚᱯᱴ,<ref name="The Economic Times">{{cite news |last1=Gaur |first1=Vatsala |title=Microsoft to open a 4000-employee campus in Uttar Pradesh |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/ites/microsoft-to-open-a-4000-employee-campus-in-uttar-pradesh/articleshow/76695414.cms |access-date=15 September 2020 |work=The Economic Times}}</ref> ᱟᱨᱢ ᱦᱳᱞᱰᱤᱝᱥ,<ref name="Business Standard India">{{cite news |last1=Punit |first1=Itika Sharma |title=British multinational ARM opens second design center in India |url=https://www.business-standard.com/article/companies/british-multinational-arm-opens-second-design-center-in-india-113101000414_1.html |access-date=15 September 2020 |work=Business Standard India |date=10 October 2013}}</ref> ᱮᱪ.ᱥᱤ.ᱮᱞ.,<ref name="mint">{{cite news |title=HCL Technologies launches hackathon to identify solutions for covid impact |url=https://www.livemint.com/news/india/hcl-technologies-launches-hackathon-to-identify-solutions-for-covid-impact-11597928329529.html |access-date=15 September 2020 |work=mint |date=20 August 2020 |language=en}}</ref> ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱵᱟᱨᱠᱞᱮᱭᱥ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱚᱯᱷᱴᱣᱮᱭᱟᱨ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="www.millenniumpost.in">{{cite news |title=6 injured as transformer blasts outside Barclays building in Noida Sector 62 |url=http://www.millenniumpost.in/delhi/6-injured-as-transformer-blasts-outside-barclays-building-in-noida-sector-62-396182 |access-date=15 September 2020 |work=www.millenniumpost.in |date=17 January 2020 |language=en}}</ref> ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱤᱱᱯᱷᱚᱨᱢᱮᱥᱚᱱ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱯᱷᱮᱢᱚᱥ, ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠᱥ ᱟᱥᱮᱢᱵᱞᱤ, ᱚᱴᱳᱢᱳᱴᱤᱵᱷ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱥᱚᱱ, ᱞᱚᱡᱤᱥᱴᱤᱠᱥ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱵᱚᱫᱚᱞᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱜᱚᱥᱴᱚ ᱒᱐᱒᱕ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱑᱑,᱐᱐᱐ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/gb-nagar-industries-helping-gdp-survey-will-find-out/articleshow/123051174.cms</ref><ref>https://m.economictimes.com/news/india/the-curious-case-of-a-up-district-that-beats-japan-in-income/articleshow/122247104.cms</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ, ᱪᱤᱭᱚᱢᱤ, ᱜᱩᱜᱩᱞ ᱯᱤᱠᱥᱮᱞ, ᱵᱤᱵᱷᱳ ᱟᱨ ᱚᱯᱯᱳ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱖᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Phartiyal |first1=Sankalp |date=9 July 2018 |title=Samsung opens world's largest phone factory in India |url=https://www.reuters.com/article/us-samsung-elec-india/samsung-opens-worlds-largest-phone-factory-in-india-idUSKBN1JZ1EP/ |work=Reuters |access-date=13 November 2025}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱞᱟᱱᱰ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱱᱟᱣᱟ SEZs ᱟᱨ ᱴᱮᱠ ᱯᱟᱨᱠ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://content.techgig.com/technology/tech-giants-flock-to-greater-noida-a-10000-crore-transformation/articleshow/121216314.cms</ref> ==ᱱᱟᱜᱟᱢ== ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱠ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱫᱚ "ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱟᱦᱟᱸ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱗᱕-᱑᱙᱗᱗ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱥᱚᱱᱡᱚᱭ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ]] ᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱛᱮ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱭᱩᱯᱤ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱮᱨᱤᱭᱟ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱟᱠᱴ, ᱑᱙᱗᱖ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":2" /> [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱮᱞᱟᱜ ᱤᱱᱠᱤᱣᱵᱮᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/noida-tops-state-gdp-per-capita-income-again-lucknow-is-second/articleshow/74602571.cms|title=Noida tops Uttar Pradesh GDP & per capita income again, Lucknow is second|newspaper=The Times of India |date=13 March 2020}}</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱮᱠᱚᱱᱚᱢᱤᱠ ᱡᱚᱱ (SEZ) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=List of Operational SEZ of India as on 07.09.2017|url=http://www.sezindia.nic.in/writereaddata/pdf/ListofoperationalSEZs.pdf|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry (India)|Ministry of Commerce and Industry]]|access-date=15 October 2017|date=7 September 2017}}</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref name=":1">{{Cite news |last=Aradhak |first=Purusharth |date=27 January 2014 |title=Infrastructure projects to get a boost with Noida Authority's Rs 8,000 crore budget |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Infrastructure-projects-to-get-a-boost-with-Noida-Authoritys-Rs-8000-crore-budget/articleshow/29427179.cms |work=The Times of India |issn=0971-8257 |access-date=9 June 2024}}</ref> ==ᱚᱛᱱᱚᱜ== ᱱᱚᱭᱫᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ, ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱮ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ, ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ, ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱦᱤᱱᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ ᱜᱷᱮᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱛᱷᱟᱨ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱯᱟᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱟᱨ ᱰᱷᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Rajput |first=Vinod |date=5 April 2017 |title=Noida to set up five STPs to ensure the cleanliness of Hindon, Yamuna |url=https://www.hindustantimes.com/noida/noida-to-set-up-five-stps-to-ensure-cleanliness-of-hindon-yamuna/story-eW9p8VwgzAxX1JMUoack7N.html |work=Hindustan Times |access-date=25 June 2022 }}</ref> ===ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ=== ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱯᱮᱱ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱛᱷᱚᱠ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱟᱫᱷᱟ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ (ᱵᱤᱮᱥᱮᱪ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="ClimateData">{{Cite web |title=Noida climate: Weather Noida & temperature by month |url=https://en.climate-data.org/asia/india/uttar-pradesh/noida-31485/ |website=en.climate-data.org |access-date=28 April 2024}}</ref> ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ (ᱢᱟᱨᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱩᱱ) ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱞᱚᱞᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱔᱘ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱓᱐ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾ ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱨᱤᱛᱩ ᱫᱚ ᱡᱩᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾ ᱦᱤᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱞᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱵᱟᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱟᱨ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱒ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Gandhiok |first=Jasjeev |date=15 January 2026 |title=2°C in Noida as NCR shivers on 4th consecutive cold wave day |url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/2c-in-noida-as-ncr-shivers-on-4th-consecutive-cold-wave-day-101768415542431.html |work=Hindustan Times |access-date=29 April 2026}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱩᱦᱲᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱷᱩᱝᱜᱩᱭᱟᱹ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱨᱮ, ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱹᱦᱤᱨ ᱠᱩᱦᱲᱟᱹ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ ᱠᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱚᱢ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=9 January 2023 |title=Fog thickens in Noida; air quality reaches severe |url=https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/fog-thickens-in-noida-air-quality-reaches-severe-101673284060318.html |access-date=14 May 2023 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> {{climate chart |Noida |7.7|20.1|23 |10.6|23.6|33 |15.2|29.8|20 |21.0|36.7|14 |25.3|39.5|20 |27.5|38.2|74 |26.6|33.6|208 |25.8|32.3|183 |23.9|32.1|99 |18.9|31.6|13 |14.0|27.3|5 |9.2|22.2|8 |source=[https://en.climate-data.org/asia/india/uttar-pradesh/noida-31485/ Climate Data] |float=left |clear=none }} {{Weather box | location = ᱱᱚᱭᱰᱟ (᱑᱙᱙᱑-᱒᱐᱒᱑) | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 20.1 | Feb high C = 23.6 | Mar high C = 29.8 | Apr high C = 36.7 | May high C = 39.5 | Jun high C = 39.2 | Jul high C = 35.2 | Aug high C = 34.3 | Sep high C = 34.1 | Oct high C = 31.6 | Nov high C = 27.3 | Dec high C = 22.2 | Jan mean C = 13.5 | Feb mean C = 16.9 | Mar mean C = 22.5 | Apr mean C = 29.1 | May mean C = 32.7 | Jun mean C = 32.9 | Jul mean C = 29.9 | Aug mean C = 28.7 | Sep mean C = 27.7 | Oct mean C = 25.2 | Nov mean C = 20.4 | Dec mean C = 15.3 | Jan low C = 7.7 | Feb low C = 10.6 | Mar low C = 15.2 | Apr low C = 21.0 | May low C = 25.3 | Jun low C = 27.5 | Jul low C = 26.6 | Aug low C = 25.8 | Sep low C = 23.9 | Oct low C = 18.9 | Nov low C = 14.0 | Dec low C = 9.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 23 | Feb precipitation mm = 33 | Mar precipitation mm = 20 | Apr precipitation mm = 14 | May precipitation mm = 20 | Jun precipitation mm = 74 | Jul precipitation mm = 208 | Aug precipitation mm = 183 | Sep precipitation mm = 99 | Oct precipitation mm = 13 | Nov precipitation mm = 5 | Dec precipitation mm = 8 | Jan rain days = 2 | Feb rain days = 3 | Mar rain days = 3 | Apr rain days = 3 | May rain days = 4 | Jun rain days = 7 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 15 | Sep rain days = 8 | Oct rain days = 2 | Nov rain days = 1 | Dec rain days = 1 | Jan humidity = 68 | Feb humidity = 62 | Mar humidity = 48 | Apr humidity = 29 | May humidity = 32 | Jun humidity = 47 | Jul humidity = 72 | Aug humidity = 78 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 58 | Nov humidity = 55 | Dec humidity = 62 | year humidity = 51 | Jand sun = 8.2 | Febd sun = 9.4 | Mard sun = 10.6 | Aprd sun = 11.5 | Mayd sun = 12.1 | Jund sun = 11.8 | Juld sun = 9.5 | Augd sun = 9.0 | Sepd sun = 9.3 | Octd sun = 10.1 | Novd sun = 9.6 | Decd sun = 8.8 | source = ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱰᱟᱴᱟ<ref name="ClimateData"/> }} ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ (ᱛᱷᱚᱠ ᱒ ᱓-᱑᱐ᱮᱞ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ) ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱖ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱚᱨᱮᱥ “ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱟᱨᱪᱟ ᱦᱚᱭ ᱥᱚᱦᱚᱨ” ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":8">{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Swachh Vayu Sarvekshan 2024}}</ref> ==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ== ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱮᱴᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤ.ᱵᱤ.ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱽᱯᱩᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱔.᱕᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ (ᱱᱚᱭᱰᱟ) ᱨᱤᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>https://www.indiatoday.in/amp/elections/lok-sabha/story/rajput-rebellion-continues-to-haunt-bjp-in-west-uttar-pradesh-amid-low-voter-turnout-2530399-2024-04-22</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱵᱟᱵᱚᱫᱽ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱓.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ, ᱒.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱵᱨᱟᱦᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱔ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱓.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/bjp-deploys-teams-in-rajput-villages-to-woo-the-community-101713725632824-amp.html</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/why-netas-are-rushing-to-rajput-villages/amp_articleshow/109445059.cms</ref><ref>https://www.indiatoday.in/amp/elections/lok-sabha/story/rajput-rebellion-continues-to-haunt-bjp-in-west-uttar-pradesh-amid-low-voter-turnout-2530399-2024-04-22</ref> ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱖᱓᱗,᱒᱗᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱓᱔᱙,᱓᱙᱗ ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱫᱚ ᱒᱘᱗,᱘᱗᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱘᱘.᱕᱘% ᱦᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱙᱒.᱙᱐% ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱘᱓.᱒᱘% ᱾ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱥᱴ ᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱖.᱖᱗% ᱟᱨ ᱐.᱒᱙% ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Office of the Registrar General and Census Commissioner of India|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|page=3|access-date=3 October 2017}}</ref> {{bar box |title=ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01 Population by Religion: Uttar Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> |titlebar=#Fcd116 |left1=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ |right1=ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ |float=left |bars= {{bar percent|[[ᱦᱤᱱᱫᱩ]]|darkorange|86.86}} {{bar percent|[[ᱤᱥᱞᱟᱢ]]|green|8.55}} {{bar percent|[[ᱥᱤᱠᱷ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱥᱤᱠᱷ]]|darkkhaki|1.11}} {{bar percent|[[ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱤᱥᱟᱹᱭ]]|dodgerblue|0.86}} {{bar percent|[[ᱡᱳᱭᱱᱳ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱡᱟᱭᱱ]]|pink|0.54}} {{bar percent|ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ|black|2.08}} |caption=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱦᱟᱯᱟᱴᱤᱧ }} [[File:SHRI VINAYAKA TEMPLE Noida.jpg|thumb|ᱥᱨᱤ ᱵᱤᱱᱟᱭᱟᱠᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]] ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱒᱒ ᱨᱮ ᱦᱟᱱᱩᱢᱟᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱒᱖ ᱨᱮ ᱠᱟᱞᱤᱵᱟᱨᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱓ ᱨᱮ ᱤᱥᱠᱚᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱔ ᱨᱮ ᱥᱨᱤ ᱡᱟᱜᱟᱱᱟᱛ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱑ ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱵᱟᱵᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱑ ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱵᱟᱵᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱖ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱖᱓ ᱢᱚᱦᱤᱭᱟᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱠᱩᱴᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱾ ᱥᱩᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ ᱮᱫᱟ ᱡᱮ ᱨᱟᱵᱚᱱ ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱵᱤᱥᱨᱟᱠ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ (ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ) ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=4 October 2014 |title=Only the elderly come to mourn Ravana in 'birthplace' Bisrakh |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/ |access-date=12 February 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱐ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱭᱟ ᱡᱟᱢᱟ ᱢᱟᱥᱡᱤᱫᱽ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱑ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱜᱨᱮᱜᱚᱨᱤᱭᱚᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱚᱨᱛᱷᱚᱰᱚᱠ ᱪᱟᱨᱪ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱐ ᱨᱮ ᱢᱟᱨ ᱛᱷᱚᱢᱟ ᱪᱟᱨᱪ, ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱔ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱠᱮᱛᱷᱚᱞᱤᱠ ᱪᱟᱨᱪ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ {{pie chart |thumb = left |caption = ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="Lang"/> |label1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] |value1 = 85.82 |color1 = orange |label2 = [[ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱟᱝᱞᱟ]] |value2 = 2.88 |color2 = orchid |label3 = [[ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ]] |value3 = 2.18 |color3 = gold |label4 = [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] |value4 = 2.16 |color4 = pink |label5 = [[ᱢᱟᱭᱛᱷᱤᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱟᱭᱫᱷᱤᱞᱤ]] |value5 = 1.14 |color5 = mistyrose |label6 = [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] |value6 = 0.98 |color6 = green |label7 = ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ |value7 = 4.84 |color7 = grey }} [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱨᱚᱲᱚᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] ᱟᱨ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱤ]], ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱼᱟ ᱾ ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Lang">{{cite web |title=2011 Census of India, Population By Mother Tongue - Uttar Pradesh (Town Level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10235/download/13347/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-0900.XLSX |access-date=27 June 2022 |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> ==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ== ===ᱢᱮᱴᱨᱚ=== {{Main|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ|ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ}} [[File:Noida Sector 59 metro station.jpg|alt=Picture of Noida Sector 59 Metro Station|thumb|ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱙ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] [[File:Noida Electronic City metro station.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠ ᱥᱤᱴᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] [[File:Metro in Botanical Garden station of the Magenta line network of Delhi Metro.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱡᱮᱱᱴᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱛᱮ ᱨᱮᱞ ᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ *[[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱫᱚ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱚᱣᱛᱟᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ]] ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱯᱤᱰ ᱴᱨᱟᱡᱤᱴ ᱥᱤᱥᱴᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱱᱮᱴᱣᱟᱨᱠ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱙.᱗ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘.᱕ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱛᱮ ᱒᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱞᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news|last1=Sinha|first1=Snehil|date=13 May 2018|title=Noida-Greater Noida Metro aqua line may begin by September|language=en|work=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/noida/aqua-line-of-noida-metro-may-begin-by-september/story-e84pDJahfRMKTu0fscVIPJ.html}}</ref> *ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱫᱚ ᱑᱒ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱙ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱱᱱᱟᱴ ᱯᱞᱮᱥ ᱟᱨ ᱫᱣᱟᱨᱠᱟ ᱥᱟᱵᱽ-ᱥᱤᱴᱤ, ᱵᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱮ ᱵᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱵᱮᱸᱠ ᱤᱱᱴᱟᱨᱥᱮᱝᱡᱮᱡᱽ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱵᱷᱟᱭᱥᱟᱞᱤ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ *[[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱡᱮᱱᱴᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ [[ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ]] ᱟᱨ [[ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱪᱮ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱪᱮ]] ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ]] ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news |last1=Pillai |first1=Soumya |title=It's official: The Magenta Line of Delhi Metro |url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/it-s-official-delhi-metro-s-full-magenta-line-to-open-for-public-from-may-29/story-2qMg7uzARrgGXi9P3bKHPJ.html |work=Hindustan Times |date=21 May 2018 |language=en}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱥᱯᱤᱰ ᱨᱮᱞ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱟᱨ [[ᱟᱱᱚᱱᱰ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ]] ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱟᱨ [[ᱢᱟᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ ===ᱥᱚᱲᱚᱠ=== {{see also|ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ|ᱱᱚᱭᱰᱟ–ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ}} [[File:Noida expressway.jpg|thumb|ᱱᱚᱶᱟ [[ᱱᱚᱭᱰᱟ–ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ]] ᱾]] [[File:Delhi Noida Direct flyway (Uttar Pradesh - 2011-06-18).jpg|thumb|ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾]] [[File:Yamuna Expressway Delhi - Agra.jpg|thumb|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ]] ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱨᱤᱰ ᱯᱮᱴᱟᱨᱱ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱥᱟᱨ ᱖ ᱞᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱩᱬ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱟᱨ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱮᱱ ᱡᱤ ᱮᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱟᱵᱟᱥᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱛᱷᱩᱨᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱜᱽᱨᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱯᱮᱨᱤᱯᱷᱮᱨᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱫᱤᱞᱞᱤ-ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱩᱯᱯᱟᱨ ᱜᱟᱝᱜᱟ ᱠᱮᱱᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱟᱨ ᱜᱟᱝᱜᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱯᱩᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱤᱫ ᱔/᱖-ᱞᱮᱱ ᱰᱚᱵᱚᱞ-ᱰᱮᱠᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱢᱯᱤ-᱒ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱕ ᱴᱤᱯᱤᱡ ᱞᱟᱜᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱔.᱘ ᱠᱤ.ᱢᱤ. (᱓.᱐ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱦᱚᱨ ᱯᱷᱞᱮᱠᱥ ᱠᱨᱚᱥᱤᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱵᱤᱥᱣᱟ ᱵᱷᱟᱨᱛᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱒/᱒᱒ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱒/᱑᱐-᱒᱑/᱒᱑ᱮ ᱠᱨᱚᱥᱤᱝ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱢᱯᱤ-᱑ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱮᱭᱟ ᱩᱥᱩᱞ ᱦᱚᱨ ᱯᱞᱟᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱚᱬᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱟᱱᱰᱚᱨᱯᱟᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱐ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ UPSRTC, DTC ᱟᱨ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱮᱠᱥᱤ, ᱚᱴᱚ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱭᱠᱮᱞ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱜᱮ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱡ ᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱚᱠᱮᱴ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱒᱔.᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱕.᱒ ᱢᱤᱞ) ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱨᱤᱭᱟᱞ ᱮᱥᱴᱮᱴ ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱟᱨ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱨᱥᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱥᱤᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱔᱔, ᱔᱕, ᱙᱒-᱙᱔, ᱙᱖-᱑᱐᱐, ᱑᱐᱕, ᱑᱐᱘, ᱑᱒᱕-᱑᱓᱗ ᱟᱨ ᱑᱔᱑-᱑᱖᱘ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱡ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱒᱐᱒᱑ ᱫᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, [[ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ-ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ (ᱮᱯᱷ ᱮᱱ ᱡᱤ) ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Sinha |first1=Meenakshi |title=2.5km stretch of Faridabad-Noida-Ghaziabad eway to be repaired |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/2-5km-stretch-of-fng-eway-to-be-repaired/articleshow/88265842.cms |access-date=20 March 2022 |work=The Times of India |date=14 December 2021 |language=en}}</ref> ===ᱩᱰᱟᱹᱱ=== ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱤᱸᱫᱽᱨᱟ ᱜᱟᱹᱱᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱸᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱗ ᱡᱩᱱ ᱪᱟᱱᱫᱚ ᱨᱮ, ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱹᱭᱛᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/noida/new-airport-to-come-up-in-greater-noida-s-jewar-as-centre-clears-proposal/story-B6RPkVuN5zggHTYyKAgxtL.html|title=New airport to come up in Greater Noida's Jewar as Centre clears proposal|date=24 June 2017|website=[[Hindustan Times]]|access-date=16 August 2017}}</ref> ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱒᱕ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=PM Modi to visit Noida for Jewar airport bhoomi pujan on Nov 25; here's what you need to know |url=https://www.businesstoday.in/industry/aviation/story/pm-modi-to-visit-noida-for-jewar-airport-bhoomi-pujan-on-nov-25-heres-what-you-need-to-know-313062-2021-11-23 |access-date=20 March 2022 |work=Business Today |date=23 November 2021 |language=en}}</ref> ᱤᱱᱰᱤᱜᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ A320neo ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱵᱤᱱᱤᱰ ᱙ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱔ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱥᱟᱹᱦᱤᱡ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Dev |first=Aditya |date=9 December 2024 |title=Airbus 320 lands & takes off from Jewar airport in passenger flight trial conducted in 'record' time|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/successful-trial-of-a320-marks-major-milestone-for-noida-international-airport/articleshow/116145499.cms |work=The Times of India |access-date=4 January 2025}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱤᱞᱚᱢ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱖ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱷᱟᱯᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=PM Modi to inaugurate Noida International Airport in Jewar in April 2025 |url=https://www.businesstoday.in/india/story/pm-modi-to-inaugurate-noida-international-airport-in-jewar-in-april-2025-458130-2024-12-21 |work=Business Today|date= 21 December 2024 |access-date=4 January 2025}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ (ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱫᱷᱟᱯ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱖ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱟᱫᱷᱟᱯ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱴᱤ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱦᱟᱵᱽ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱥᱤᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮᱢ ᱵᱚᱫᱚᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news |date=8 July 2025 |title=Flights from Jewar Airport will start from this day. |url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/noida/jewar-airport-noida-international-airport-to-start-domestic-flights-from-september-2025 |access-date=14 July 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref> ===ᱵᱟᱥ=== ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱓᱕ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱳᱨᱱᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱱᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]], [[ᱫᱮᱦᱨᱟᱫᱩᱱ]], [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]], ᱛᱟᱯᱯᱟᱞ, ᱠᱷᱟᱭᱟᱨ, ᱟᱞᱤᱜᱚᱨ, ᱦᱟᱛᱨᱟᱥ, ᱵᱩᱞᱟᱱᱰᱥᱟᱦᱟᱨ, ᱢᱤᱨᱟᱴᱷ, [[ᱢᱩᱡᱟᱯᱷᱟᱨᱱᱚᱜᱚᱨ]], [[ᱦᱚᱨᱤᱫᱣᱟᱨ]], ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱱᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱞᱚᱠᱟᱞ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱢᱳᱨᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱱᱰ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱚᱱᱛᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ==ᱥᱮᱪᱮᱫ== ==ᱱᱳᱴ== {{notelist}} ==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ== {{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}} ==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ== {{Commons category}} {{Wikivoyage}} * [http://www.noidaauthorityonline.com/ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨᱤ] {{ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ}} {{Portal bar|ᱥᱤᱧᱚᱛ}} {{Authority control}} [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱱᱚᱭᱰᱟ| ]] [[ᱛᱷᱚᱠ:ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ]] 9tq3xhpkfc6ezrachuj0pc9ezluql47