ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ
satwiki
https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A2%E1%B1%A9%E1%B1%AC%E1%B1%A9%E1%B1%9B_%E1%B1%A5%E1%B1%9F%E1%B1%A6%E1%B1%B4%E1%B1%9F
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ
ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ
ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ
ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ
ᱣᱤᱠᱤᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱨᱚᱲ
ᱨᱮᱫ
ᱨᱮᱫ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ
ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱣᱤᱠᱤ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱪᱷᱟᱸᱪ
ᱪᱷᱟᱸᱪ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ
ᱜᱚᱸᱲᱚᱸ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
ᱛᱷᱚᱠ
ᱛᱷᱚᱠ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
TimedText
TimedText talk
ᱢᱳᱰᱩᱞ
ᱢᱳᱰᱩᱞ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
Event
Event talk
ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱨᱟᱭ
0
9090
196978
146602
2026-08-16T12:53:54Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196978
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Actress
| name = ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱨᱟᱭ
| native_name =
| native_name_lang =
| image =
| image_size =
| caption = Debashree Roy
| birth_name =
| birth_date = {{birth date and age|df=y|1962|08|08}}<ref>{{Cite web|url=http://ceowestbengal.nic.in/UploadFiles/Election/WBLA/2011/affidavits_2011/134/AC134CANDIDATE.htm |title=West Bengal Assembly Election 2011 |website=ceowestbengal.nic.in |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aboxoffice.com/debashree-roy|title=Debashree Roy|website=aboxoffice.com|access-date=7 September 2019|archive-date=29 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829201138/https://www.aboxoffice.com/debashree-roy|url-status=dead}}</ref>
| death_date =
| nationality =
| occupation = {{hlist|[[Actress]]|[[dance]]r|[[Choreography|choreographer]]|[[politician]]}}
| spouse = {{marriage|[[Prosenjit Chatterjee]]|1992|1995|reason=div.}}
| relatives = [[Ram Mukherjee]] (brother-in-law)<br/>[[Rani Mukerjee]] (niece)<ref>{{Cite web |url=http://www.lightscamerabollywood.com/rani-mukherji-biography/ |title=Rani Mukherji biography in pictures |website=www.lightscamerabollywood.com |language=en-US |access-date=6 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023204134/http://www.lightscamerabollywood.com/rani-mukherji-biography/ |archive-date=23 October 2018 |url-status=dead }}</ref>
| yearsactive = 1966–present
| works = [[Debashree Roy filmography|Full list]]
|awards = [[National Film Awards|National Award]]<ref name=":42nd1995" /><br/>[[Bengal Film Journalists' Association Awards|BFJA Awards]]<ref name=":BFJA1992" /><ref name=":BFJA1997" /><ref name=":BFJA2000" /><br/>Kalakar Awards<ref name=":Kalakar">{{Cite web |url=http://kalakarawards.co/images/listofawardees.pdf |title=Kalakar Awards Winner |date=25 April 2012 |access-date=29 July 2017 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425155216/http://kalakarawards.co/images/listofawardees.pdf |archivedate=25 April 2012 }}</ref><br/>[[Anandalok Puraskar|Anandalok Award]]<ref name="Anandalok" />
|birth_place = [[Kolkata]], [[West Bengal]], [[India]]<ref name=":3">{{Cite news |url=https://nocorruption.in/politician/debasree-roy/ |title=Debasree Roy MLA of RAIDIGHI West Bengal contact address & email |work=nocorruption.in |access-date=19 March 2017 |language=en-US}}</ref>
|known_for =
|organization = Debasree Roy Foundation<ref name=":2">{{Cite news |url=https://www.telegraphindia.com/1140901/jsp/calcutta/story_18784871.jsp |title=Rescued from sticks of death |work=The Telegraph |access-date=11 February 2018}}</ref><ref name=":FIAPO">{{Cite web |url=http://fiapo.org/members/debasree-roy-foundation/ |title=Federation of Indian Animal Protection Organisations |website=fiapo.org |access-date=11 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613135451/http://fiapo.org/members/debasree-roy-foundation/ |archive-date=13 June 2018 |url-status=dead }}</ref>
|alma_mater = [[Apeejay School, Kolkata|Park English School]]<ref name="filmsack.jimdo.com" />
|footnotes= {{ubl
|In the films at her early age she was credited as "Chumki Roy" and then "Rumki Roy". The name "Debashree Roy" was later given by [[Tarun Majumdar]].<ref name="Politics" />
|She refused offers to play lead opposite [[Prosenjit Chatterjee]] since their conjugal separation in 1995, leaving an ample scope to her contemporary [[Rituparna Sengupta]] and [[Satabdi Roy]].<ref name=":5" />}}
| module = {{Infobox officeholder
| embed = yes
| name =
| native_name =
| native_name_lang = bn
| image =
| alt =
| caption =
| constituency =
| office1 = [[Member of the Legislative Assembly|MLA]]
| constituency1 = [[Raidighi (Vidhan Sabha constituency)|Raidighi]], [[West Bengal]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/nation/2019/aug/29/tmc-mla-debashree-roy-makes-unsuccessful-attempt-to-meet-west-bengal-bjp-chief-dilip-ghosh-2026220.html|title=TMC MLA Debashree Roy makes unsuccessful attempt to meet West Bengal BJP chief Dilip Ghosh|website=The New Indian Express|access-date=14 September 2019}}</ref>
| term_start1 = 2011
| term_end1 =
| predecessor1 = [[Kanti Ganguly]]
| successor1 =
| constituency2 =
| office2 =
| term2 =
| predecessor2 =
| successor2 =
| birth_date =
| birth_place =
| occupation =
| party = [[All India Trinamool Congress]]<ref>{{Cite web |url=https://news.webindia123.com/news/articles/India/20110519/1753214.html |title=Debashree Roy files lawsuit challenging arrest warrant |website=news.webindia123.com |access-date=27 April 2018 |archive-date=27 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180427045026/https://news.webindia123.com/news/articles/India/20110519/1753214.html |url-status=dead }}</ref>
}}}}
'''ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱨᱟᱭ''' (Debashree Roy)<ref>{{Cite web |url=https://www.cinestaan.com/people/debasree-roy-130692 |title=Debasree Roy movies, filmography, biography and songs |website=Cinestaan |access-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515025243/https://www.cinestaan.com/people/debasree-roy-130692 |archive-date=15 May 2019 |url-status=dead }}</ref> ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ, ᱱᱟᱪᱚᱱᱤᱭᱟᱹ, ᱮᱱᱮᱡ ᱩᱫᱩᱜᱤᱡ ([[:en:Choreography|choreographer]]), ᱨᱟᱹᱡᱽᱨᱮᱛ (politician) ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨ ᱦᱩᱞᱜᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref name="Nataraj Group">{{Cite web |url=http://www.calcuttayellowpages.com/adver/107177about-debasree-roy.html |title=Nataraj Group |website=www.calcuttayellowpages.com |access-date=19 March 2017 |archive-date=30 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930092447/http://www.calcuttayellowpages.com/adver/107177about-debasree-roy.html |url-status=dead }}</ref> ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://www.cinestaan.com/people/deboshree-roy-61733 |title=Deboshree Roy movies, filmography, biography and songs |website=Cinestaan |access-date=16 February 2018 |archive-date=16 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216143929/https://www.cinestaan.com/people/deboshree-roy-61733 |url-status=dead }}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞᱤ ᱠᱚᱢᱚᱨᱥᱤᱭᱟᱞ (commercial) ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱨᱟᱹᱱᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱭᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":0" /><ref>{{Cite news |url=http://bongfeed.com/bengali-actresses/ |title=10 Bengali actresses every Bong should be proud of - BONGFeed.com |last=Biswas |first=Indrani |date=31 January 2016 |work=BONGFeed.com |access-date=4 March 2017 |language=en-US}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱯᱟᱴ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟᱭ ᱟᱨ ᱔᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚ ᱢᱟᱹᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱣᱟᱨᱰ [[:en:National Film Award|National Film Award]], ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱠᱟᱞᱟᱠᱟᱨ ᱟᱣᱟᱨᱰ (Kalakar Awards) ᱟᱨ ᱟᱱᱚᱱᱫᱽᱞᱚᱠ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ([[:en:Anandalok Puraskar|Anandalok Award]]) ᱮᱢᱟᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱟᱪᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱟᱹᱨᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱮᱢᱟᱱ ᱮᱱᱮᱡ ᱜᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱟᱸᱰᱣᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱾<ref name=":Bhashyo" /> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱱᱚᱴᱨᱟᱡᱽ ᱰᱮᱱᱥ ᱜᱽᱨᱩᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱰᱩᱥᱚᱨ (producer), ᱮᱱᱮᱡ ᱩᱫᱩᱜᱤᱡ (choreographer) ᱟᱨ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣᱤᱡ (motivator) ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":4">{{Cite web |url=http://www.bollywoodbash.in/debashree-roy/1016/ |title=Debashree Roy {{!}} Bollywood Bash |website=www.bollywoodbash.in |language=en-US |access-date=11 February 2018 |archive-date=12 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212005339/http://www.bollywoodbash.in/debashree-roy/1016/ |url-status=dead }}</ref>
ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱨᱟᱭ ᱯᱷᱟᱶᱰᱮᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱱᱞᱟᱵᱽ ᱟᱱ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱦᱟᱱᱛᱮ ᱱᱷᱟᱛᱮ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱠᱟᱱ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱮᱢᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name=":2" /><ref name=":FIAPO" /><ref>{{Cite news |url=http://www.thehindubusinessline.com/news/Put-India-on-cruelty-free-cosmetics-map-Debasree-Roy/article20568572.ece |title=Put India on cruelty-free cosmetics map: Debasree Roy |work=@businessline |access-date=11 February 2018 |language=en}}</ref><ref name=":21">{{Cite web|url=http://sholoanabangaliana.in/2015/03/13/debasree-roy-foundation-organized-free-vaccination-camp-for-stray-animals-at-sunderbans/|title=Debasree Roy Foundation organized Free Vaccination Camp|last=Bangaliana|first=Sholoana|date=13 March 2015|website=sholoanabangaliana.in|access-date=11 February 2018|archive-date=11 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180611074634/http://sholoanabangaliana.in/2015/03/13/debasree-roy-foundation-organized-free-vaccination-camp-for-stray-animals-at-sunderbans/|url-status=dead}}</ref> ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱭᱰᱤᱜᱷᱤ (Raidighi) ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱢᱟᱹᱪᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱢᱹᱮᱞᱹᱮ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ ᱾<ref name=":3" />
ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ᱑᱙᱙᱒ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱤᱱᱫᱚ ᱥᱮᱱ ᱟᱜ ''ᱴᱷᱤᱠᱟᱱᱟ'' ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱡᱚᱨᱱᱟᱞᱤᱥᱴ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name=":BFJA1992"/> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱢ ''ᱩᱱᱤᱥᱮ ᱮᱯᱨᱤᱞ'' ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name=":42nd1995" /><ref name=":BFJA1997" />
{{^|
Roy was conferred with [[Bengal Film Journalists' Association – Best Actress Award|BFJA Award for Best Actress]] (1992) for the first time for her performance in Indar Sen's Bengali film ''Thikana'' (1991). She was conferred with the [[National Film Award for Best Actress]] (1995) as well as [[Bengal Film Journalists' Association – Best Actress Award|BFJA Award for Best Actress]] (1997) for her role in [[Rituparno Ghosh]]'s [[National Film Award|National Award]] winning Bengali film ''[[Unishe April]]'' (1994). She collaborated with [[Rituparno Ghosh]] for the second time in his [[National Film Awards|National Award]] winning Bengali film ''[[Asukh]]'' (1999) which once again earned her the [[Bengal Film Journalists' Association – Best Actress Award|BFJA Award for Best Actress]] (2000).<ref>{{Cite web |url=http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm46NFAAward.aspx |title=46th National Film Festival, 1999 |website=iffi.nic.in |access-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203091624/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm46NFAAward.aspx |archive-date=3 December 2013 |url-status=dead}}</ref><ref name=":BFJA2000"/> She was also critically acclaimed for her performances in films such as ''Sandhyatara'' (1994), ''[[Kaal Sandhya]]'' (1997), ''[[Prohor]]'' (2002) and ''Shilpantar'' (2004).<ref name=":Bhashyo2" />
}}
== ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ ᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ ==
ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱨᱚᱭ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞᱤ ᱜᱷᱟᱨᱚᱡᱽ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ ᱨᱮ ᱾ ᱟᱡᱤᱡ ᱟᱯᱟᱛ ᱵᱤᱨᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱠᱤᱥᱚᱨ ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ᱯᱩᱪᱷᱤᱢ ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱯᱷᱟᱭᱱᱟᱱᱥ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱟᱴᱤᱚᱱ ᱨᱮ ᱪᱟᱹᱠᱨᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱡᱤᱡ ᱮᱸᱜᱟᱛ ᱟᱨᱚᱛᱤ ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ''ᱥᱟᱭᱤ ᱱᱚᱴᱨᱟᱡᱽ ᱥᱤᱠᱷᱭᱟᱭᱚᱛᱚᱱ'' ᱨᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱤᱭᱟᱹ (ᱨᱤᱱᱥᱤᱯᱟᱞ) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://www.educationbengal.in/sai-natraj-shikshayatan|title=Sai Natraj Shikshayatan|website=Education Bengal|access-date=9 March 2019|archive-date=12 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012013417/https://www.educationbengal.in/sai-natraj-shikshayatan|url-status=dead}}</ref> ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱫᱚ ᱟᱠᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱡᱚᱛᱳ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱟᱱᱤᱡ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱤᱡ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱟᱹᱭ ''ᱯᱩᱨᱱᱤᱢᱟ ᱞᱮᱦᱨᱤ'' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱩᱵ ᱰᱷᱚᱝᱤᱡ (hair stylist)<ref>{{Cite web |url=https://www.cinestaan.com/people/purnima-lahiri-133448 |title=Purnima Lahiri movies, filmography, biography and songs |website=Cinestaan |access-date=10 March 2019 |archive-date=12 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012013417/https://www.cinestaan.com/people/purnima-lahiri-133448 |url-status=dead }}</ref> ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧᱤᱡ ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱢᱩᱠᱷᱟᱨᱡᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |last=Sen |first=Raja |publisher=Rediff.com |title=First-time fumblings |date=14 November 2007 |url=http://specials.rediff.com/movies/2007/nov/14sl8.htm |accessdate=23 December 2007 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071227081737/http://specials.rediff.com/movies/2007/nov/14sl8.htm |archivedate=27 December 2007 }}</ref> ᱟᱡᱤᱡ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱨᱚᱢᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱠᱤᱥᱚᱨ ᱨᱟᱭ ᱫᱚ ᱥᱟᱣᱛᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟᱴᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱚᱨ<ref name=":0">{{Cite web |url=https://www.rediff.com/movies/1999/oct/04deba.htm |title=Rediff On The NeT, Movies: Debasree Roy profile |website=www.rediff.com |access-date=24 June 2017}}</ref> ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱱᱟᱭ ᱾ ᱟᱡ ᱫᱟᱹᱭ ᱛᱚᱱᱩᱥᱨᱤ ᱵᱷᱚᱴᱟᱪᱟᱨᱭᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱷᱩᱢᱠᱤ ᱨᱟᱭ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱮᱭᱟ , ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱝᱜᱚᱞᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱤᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://www.cinestaan.com/people/jhumki-roy-131616 |title=Jhumki Roy movies, filmography, biography and songs |website=Cinestaan |access-date=9 March 2019 |archive-date=4 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504011328/https://www.cinestaan.com/people/jhumki-roy-131616 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://gaana.com/artist/jhumki-roy |title=Jhumki Roy |website=Gaana.com |access-date=9 March 2019}}</ref> ᱫᱮᱵᱚᱥᱨᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱟᱡ ᱟᱭᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱡ ᱢᱟᱨᱟᱝᱫᱟᱹᱭ , ᱚᱱᱟ ᱴᱟᱭᱚᱢ ᱵᱚᱱᱫᱚᱱᱟ ᱥᱮᱱ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱾ᱚᱱᱟ ᱴᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱮᱲᱩᱪᱚᱨᱚᱬ ᱢᱚᱦᱟᱯᱛᱨᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="Nataraj Group" />
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
lq2a2vd5vtneci3lugbsgqtqz0ox5vl
ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ
0
13520
196993
154766
2026-08-16T16:52:13Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196993
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ
| official_name = ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ<br>{{nobold|''Kota Bandung''}}
| settlement_type = [[:en:List of regencies and cities of Indonesia|ᱥᱚᱦᱚᱨ]]
| translit_lang1 = Other
| translit_lang1_type1 = [[Sundanese alphabet|Sundanese]]
| translit_lang1_info1 = ᮊᮧᮒ ᮘᮔ᮪ᮓᮥᮀ
| image_skyline = Montage of Bandung.jpg
| image_caption = Clockwise, from top: [[Gedung Sate]], [[Grand Mosque of Bandung]], Bandung at night, [[Pasupati Bridge]], [[Merdeka Building]]
| image_flag = Municipal Flag of Bandung, Indonesia.svg
| image_shield = Lambang Kota Bandung.svg
| nicknames = ''Kota Kembang'' (City of Flowers)<br/>''Parijs van Java'' ([[Dutch language|Dutch]]) (Paris of Java)
| motto = Clean, Prosperous, Devout, Friendly
| image_map = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=8|type=shape<!--line-->|id=|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=-7|frame-long=107.5|frame-width=250|frame-height=300}}
| mapsize =
| map_caption =
| pushpin_map = Indonesia_Java#Indonesia
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = [[ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ]], [[ᱡᱟᱵᱷᱟ]] ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ
| coordinates = {{coord|6.9120|S|107.6097|E|region:ID-JB_type:city|format=dms|display=inline,title}}
| coor_pinpoint =
| coordinates_footnotes =
| subdivision_type = [[ᱫᱤᱥᱟᱹᱢ|ᱫᱤᱥᱚᱢ]]
| subdivision_name = [[File:Flag of Indonesia.svg|22x20px]] [[ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ]]
| subdivision_type1 = [[ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]]
| subdivision_name1 = [[File:Flag of West Java.svg|22x20px]] [[ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱟᱵᱷᱟ]]
| established_title = Founded
| established_date = 25 September 1810<ref name="aniversary">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://disdik.jabarprov.go.id/news/461/asal-muasal-dan-sejarah-bandung |access-date=2020-11-27 |archive-date=2020-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408090546/http://disdik.jabarprov.go.id/news/461/asal-muasal-dan-sejarah-bandung |url-status=dead }}</ref>
| established_title1 = [[City status in Indonesia|Incorporated]]<br>{{nobold|(as ''gemeente'')}}
| established_date1 = 1 April 1906<ref name="aniversary"/>
| parts_type = Administrative division
| parts = 30 [[List of districts of West Java|districts]]<br>153 [[Villages of Indonesia|urban villages]]
| government_footnotes =
| government_type =
| governing_body = Bandung City Government
| leader_title = ᱢᱮᱭᱚᱨ
| leader_name = [[Oded Muhammad Danial]]
| leader_party= [[Prosperous Justice Party|PKS]]
| leader_title1 = Vice Mayor
| leader_name1 = [[Yana Mulyana]]
| total_type = Total
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 167.67
| area_land_km2 =
| area_water_km2 =
| area_urban_km2 = 487
| area_metro_km2 = 1876.8
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 768
| elevation_ft = 2520
| population_total = 2,507,880 ([[List of Indonesian cities by population|3rd]])
| population_as_of = 2019 estimated<ref name="citypopulation.de">{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/php/indonesia-jawa-admin.php | title=Indonesia: Java (Regencies, Cities and Districts) – Population Statistics, Charts and Map}}</ref>
| population_density_km2 = 14,957
| population_urban = 7,065,000 ([[List of Indonesian cities by population|2nd]])
| population_urban_footnotes = <ref name="Demog16th">{{cite web|title=Demographia World Urban Areas, 16th Annual Edition|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|date=February 2020|url-status=live}}</ref>
| population_density_urban_km2 = 14,507
| population_metro = 8,357,393 ([[List of metropolitan areas in Indonesia|3rd]])
| population_metro_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/4|title=PU-net|website=perkotaan.bpiw.pu.go.id|access-date=2020-11-27|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331134623/http://perkotaan.bpiw.pu.go.id/v2/metropolitan/4|url-status=dead}}</ref>
| population_density_metro_km2 = 4,453
| population_demonyms = Bandungite<br/>Warga Bandung <small>([[Indonesian language|id]])</small><br/>Urang Bandung <small>([[Sundanese language|su]])</small>
| demographics_type1 = Demographics
| demographics1_title1 = {{nowrap|Ethnic groups}}
| timezone1 = [[Time in Indonesia|Indonesia Western Time]]
| utc_offset1 = +7
| timezone1_DST =
| utc_offset1_DST =
| postal_code_type = [[Postal codes in Indonesia|Postcodes]]
| postal_code = 401xx, 402xx, 406xx
| area_code = (+62) 22
| area_code_type = [[Telephone numbers in Indonesia|Area code]]
| registration_plate = D
| blank_name = Nominal [[Gross domestic product|GDP]]<ref>{{Cite web |url=https://jabar.bps.go.id/dynamictable/2020/05/20/485/pdrb-atas-dasar-harga-berlaku-menurut-kabupaten-kota-2019.html |title=Archive copy |access-date=2020-11-27 |archive-date=2021-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109012641/https://jabar.bps.go.id/dynamictable/2020/05/20/485/pdrb-atas-dasar-harga-berlaku-menurut-kabupaten-kota-2019.html |url-status=dead }}</ref>
| blank_info = 2019
| blank1_name = - Total
| blank1_info = [[Indonesian rupiah|Rp]] 289.3 trillion ([[List of Indonesian cities by GDP|3rd]])<br />[[USD|$]] 20.4 billion <br />[[USD|$]] 67.3 billion ([[Purchasing power parity|PPP]])
| blank2_name = - Per capita
| blank2_info = [[Indonesian rupiah|Rp]] 115,382 thousand ([[List of Indonesian cities by GDP|11th]])<br />[[USD|$]] 8,160<br />[[USD|$]] 26,820 ([[Purchasing power parity|PPP]])
| blank3_name = - Growth
| blank3_info = {{increase}} 6.0%
| blank4_name = [[Human Development Index|HDI]] (2019)
| blank4_info = {{increase}} 0.816 ([[List of Indonesian provinces by Human Development Index|12th]]) <span style="color:#007B00;">Very High</span>
| blank_name_sec2 = Largest [[Districts of Indonesia|district]] by area
| blank_info_sec2 = Gedebage – {{convert|9.58|km2|sqmi}}
| blank1_name_sec2 = Largest district by population
| blank1_info_sec2 = Babakan Ciparay (147,388 – 2015 est)
| website = {{URL|bandung.go.id|bandung.go.id}}
| size =
| caption = Bandung Tengah CBD
| demographics1_info1 = [[ᱥᱩᱱᱫᱟᱱᱤᱥ ᱦᱚᱲ|ᱥᱩᱱᱫᱟᱱᱤᱥ]]<br/> [[ᱡᱟᱵᱷᱟᱱᱤᱥ ᱦᱚᱲ|ᱡᱟᱵᱷᱟᱱᱤᱥ]]<br/> [[ᱢᱤᱱᱟᱝᱠᱟᱵᱟᱣ ᱦᱚᱲ|ᱢᱤᱱᱟᱝᱠᱟᱵᱟᱣ]]<br/> [[:en:Chinese Indonesian|ᱪᱟᱭᱱᱤᱡᱽ]]<br> [[:en:Arab Indonesian|ᱟᱨᱚᱵᱽ]]<br>[[:en:Korean Indonesian|ᱠᱳᱨᱤᱭᱟᱱ]]
<br>[[:en:Indian Indonesian|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ]]
| demographics1_title2 = ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ<ref name="SP2010agama">Data Sensus Penduduk 2010 - Badan Pusat Statistik Republik Indonesia <http://sp2010.bps.go.id/index.php/site/tabel?tid=321&wid=3200000000&lang=id></ref>
| demographics1_info2 =[[ᱤᱥᱞᱟᱢ]] ᱙᱑.᱗᱐%<br> [[:en:Protestantism|ᱯᱳᱴᱮᱥᱴᱟᱱ]] ᱕.᱓᱕%<br> [[:en:Catholicism|ᱠᱮᱛᱷᱟᱞᱤᱠ]] ᱑.᱙᱕%<br> [[ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ]] 0.᱔᱙%<br> [[ᱦᱤᱱᱫᱩ]] 0.0᱙%<br> [[:en:Confucianism|ᱠᱚᱱᱯᱷᱩᱥᱤᱭᱟᱥ]] 0.0᱓%
ᱮᱴᱟᱜ 0.0᱒%
| pushpin_label =
| registration_plate_type = 2,510,103[[Vehicle registration plates of Indonesia|Registration plate]]
}}
'''ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ''' ᱫᱚ [[ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱟᱵᱷᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ
ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱮᱴᱨᱚᱯᱚᱞᱤᱴᱚᱱ ᱮᱨᱤᱭᱟ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱑.᱑ ᱠᱳᱴᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱥᱚᱦᱚᱨ [[ᱡᱟᱠᱟᱨᱛᱟ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕᱐ ᱠᱤᱢᱤ ᱥᱮ ᱘᱗ ᱢᱟᱭᱤᱞ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱰᱟᱪᱽ ᱤᱥᱴ ᱤᱱᱰᱤᱡ ᱠᱚᱢᱯᱟᱱᱤ ᱟᱜ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱡᱟᱠᱟᱨᱛᱟ ᱢᱩᱫ ᱨᱮ ᱦᱮᱡᱽᱥᱮᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱮ ᱛᱚᱞ ᱫᱚᱦᱚᱣᱟᱠᱟᱫ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱑᱔ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱭ ᱵᱟᱹᱭ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱟᱠᱟᱯ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱞᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱰᱟᱪᱽ ᱤᱥᱴ ᱤᱱᱰᱤᱡ ᱠᱚᱢᱯᱟᱱᱤ ᱟᱜ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱜᱮ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱨᱟᱠᱟᱯ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱦᱚᱲᱮᱞ ᱦᱚᱸ ᱚᱱᱠᱟ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱰᱷᱮᱨ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾
==ᱚᱛᱱᱚᱜ==
===ᱴᱷᱟᱹᱶ===
ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱪᱮ ᱡᱟᱵᱷᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱠᱟᱨᱛᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱕᱐ ᱠᱤᱢᱤ ᱥᱟᱢᱟᱝᱼᱠᱚᱧᱮ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚᱨᱮᱭᱟ ᱟᱴᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱩᱴ ᱗᱖᱘ ᱢᱤᱴᱟᱨ ᱥᱮ ᱒᱕᱖᱐ ᱯᱷᱩᱴ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱖.᱕᱕° ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱨ ᱑᱐᱗.᱖° ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱡᱟᱵᱷᱟ ᱫᱤᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
==ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ==
==ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ==
ᱱᱤᱭᱟᱹ ᱱᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱦᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱥᱚᱞ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨ, ᱵᱟᱹᱱᱤᱡᱽ-ᱵᱮᱯᱟᱨ, ᱥᱨᱤᱡᱚᱱ-ᱵᱤᱨᱤᱛ, ᱞᱟᱯᱷᱟᱝ-ᱴᱮᱠ ᱟᱨ ᱵᱮᱵᱮᱱᱟᱣ ᱵᱤᱨᱤᱛ, ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ, ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱟᱠᱷᱲᱟ, ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱥᱮᱣᱟ, ᱠᱷᱩᱪᱨᱟᱹ ᱥᱮᱣᱟ, ᱨᱟᱱ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱟᱨ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱮᱢᱟᱱ ᱛᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚ᱾
==ᱰᱮᱢᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ==
᱒᱐᱐᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱒᱒ ᱞᱟᱠᱷ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ<ref>[http://www.indonesia.go.id/id/index.php?option=com_content&task=view&id=2566&Itemid=1347 Profil Daerah Jawa Barat] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230234603/http://www.indonesia.go.id/id/index.php?option=com_content&task=view&id=2566&Itemid=1347 |date=30 December 2013 }}</ref> ᱾ ᱢᱮ ᱒᱐᱑᱐ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱨᱮ ᱒᱓ ᱞᱟᱠᱷ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟᱷ ᱟᱠᱟᱱᱟ<ref>http://www.tempointeraktif.com/hg/bandung/2010/09/01/brk,20100901-275625,id.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531185243/http://www.tempointeraktif.com/hg/bandung/2010/09/01/brk,20100901-275625,id.html |date=31 May 2014 }} TempoInteraktif: Bandung Kota Terpadat di Jawa Barat</ref> ᱾ ᱥᱴᱮᱴᱟᱥᱴᱤᱠ ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱜ ᱮᱞᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱒᱐᱑᱔ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲᱮᱞ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱒᱔ ᱞᱟᱠᱷ, ᱡᱟᱦᱟ ᱫᱚ ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱚᱲᱮᱞ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱲᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ<ref>{{Cite web|url = http://bandungkota.bps.go.id/linkTableDinamis/view/id/9|title = Jumlah Pendududuk Menurut Jenis Kelamin Dan Kecamatan Di Kota Bandung 2011-2014|accessdate = 5 December 2015|website = Badan Pusat Statistik Kota Bandung|publisher = Badan Pusat Statistik Kota Bandung|archive-date = 8 December 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208140841/http://bandungkota.bps.go.id/linkTableDinamis/view/id/9|url-status = dead}}</ref> ᱾
ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ [[ᱥᱩᱱᱫᱟᱱᱤᱥ ᱦᱚᱲ|ᱥᱩᱱᱫᱟᱱᱤᱥ]] ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ [[ᱡᱟᱵᱷᱟᱱᱤᱥ ᱦᱚᱲ|ᱡᱟᱵᱷᱟᱱᱤᱥ]] ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ (minority) ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱮ ᱡᱟᱵᱷᱟ ᱫᱤᱯ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ: ᱢᱤᱱᱟᱝ, ᱢᱤᱱᱟᱦᱟᱥᱟᱝ, ᱪᱟᱭᱱᱤᱡᱽ, ᱵᱟᱛᱟᱠ, ᱢᱟᱞᱚᱭ, ᱠᱳᱨᱤᱭᱟᱱ, ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱡᱟᱯᱟᱱᱤᱡᱽ ᱮᱢᱟᱱ ᱾ ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱟᱭᱢᱟ ᱜᱟᱱ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾
==ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ==
==ᱦᱮᱡᱽᱥᱮᱱ==
==ᱥᱮᱪᱮᱫ==
==ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ==
==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ==
{{Portal|Indonesia}}
{{Commons category|Bandung}}
* {{wikivoyage-inline|Bandung}}
* [http://bandung.go.id The official website of Bandung Government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190403201934/https://bandung.go.id/ |date=2019-04-03 }}
* [http://yourbandung.com/ Your Bandung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027192519/http://yourbandung.com/ |date=2019-10-27 }}
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱵᱟᱱᱫᱩᱝ| ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱱᱫᱳᱱᱮᱥᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ]]
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
jxcq42c65rhqrvk020t70wznc4hwwoj
ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ
0
16182
196987
191473
2026-08-16T16:05:31Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196987
wikitext
text/x-wiki
{{short description|ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ ᱨᱮ ᱨᱚᱲᱼᱮᱫ ᱠᱟᱱ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ}}
{{Infobox language
|name = ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ
|pronunciation = {{IPAc-en|t|ɒ|k|_|ˈ|p|ɪ|s|ɪ|n|}}<ref name="pronounce1"/><ref name="pronounce2"/>
|states = [[ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ]]
|speakers = {{sigfig|122,000|2}} (᱒᱐᱐᱔)
|date =
|ref=e18
|speakers2 = ᱔ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ [[ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|L2]] ᱨᱚᱲᱼᱦᱚᱲ (ᱰᱮᱴᱟ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ)<ref>{{e15|tpi}}</ref>
|familycolor = Creole
|fam1 = [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ]]
|fam2 = ᱯᱨᱚᱥᱟᱱᱛᱚ
|fam3 = [[:en:Melanesian Pidgin (disambiguation)|ᱢᱮᱞᱟᱱᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱯᱤᱡᱤᱱ]]
|script=[[ᱞᱟᱛᱤᱱ ᱦᱚᱨᱚᱯ]] ([[ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ ᱪᱤᱠᱤ]])<br/>[[ᱯᱤᱡᱤᱱ ᱵᱽᱨᱮᱭᱤᱞ]]
|nation = {{flag|ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ}}
|iso2=tpi
|iso3=tpi
|lingua = 52-ABB-cc
|notice = IPA
|glotto=tokp1240
|glottorefname=Tok Pisin
}}
[[File:WIKITONGUES- Priscilla speaking Tok Pisin.webm|thumb|ᱢᱤᱫ ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ ᱨᱚᱲᱼᱦᱚᱲ, [[ᱛᱟᱭᱣᱟᱱ]] ᱨᱮᱭ ᱨᱮᱠᱳᱨᱰ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾]]
'''ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ''' (Tok Pisin) [[ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ]] ᱨᱮᱠᱚ ᱨᱚᱲᱼᱮᱫ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ [[ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱷᱟᱱᱤᱛ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱑᱙ ᱟᱱ ᱯᱤᱲᱦᱤ ᱨᱮ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱨᱚᱲᱼᱮᱫ ᱠᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱛᱚᱵᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱰᱷᱮᱨ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱟᱭᱳ ᱟᱲᱟᱝ ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name="ref82favaz">[http://books.google.com/books?id=BH-s4DVEvmQC Tok Pisin: English in the Pacific and Indian Ocean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920122916/http://books.google.com/books?id=BH-s4DVEvmQC |date=20 ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ 2014 }}, Nina Schulte-Schmale, Maike Naujoks, pp. 4, GRIN Verlag, 2008, ISBN 9783640212248, ''... Important politicians of the country have finally started to value the advantages of Tok Pisin as a universal lingua franca spoken in a multilingual country where up to 860 different languages are in use for about 4-5 million inhabitants ...''</ref> ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ ᱨᱮ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱗᱐᱐-᱙᱐᱐ ᱜᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲᱼᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱨᱚᱲ ᱨᱚᱯᱚᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾<ref name="ref16leqec">[http://books.google.com/books?id=OULDwL1lQSUC Historical Linguistics and Philology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140920122720/http://books.google.com/books?id=OULDwL1lQSUC |date=20 ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ 2014 }}, Jacek Fisiak, pp. 14, Walter de Gruyter, 1990, ISBN 9780899256108, ''... Tok Pisin (New Guinea Pidgin) is a pidgin/creole spoken in Papua New Guinea, which is estimated to have 700 different native languages ...''</ref>
==ᱧᱩᱛᱩᱢ==
==ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ==
==ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱢᱟᱹᱱ==
==ᱨᱚᱱᱚᱲ==
==ᱴᱳᱠ ᱯᱤᱥᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ==
==ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ==
{{Wikibooks}}
{{interwiki|code=tpi}}
* [http://www.tok-pisin.com/ Tok Pisin Translation, Resources, and Discussion] Offers Tok Pisin translator, vocabulary, and discussion groups.
* [https://www.tokpisin.info Tok Pisin (New Guinea Pidgin) English Bilingual Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225235246/https://tokpisin.info/ |date=2021-02-25 }}
* [[voy:Tok Pisin phrasebook|Tok Pisin phrasebook]] on [[voy:Main Page|Wikivoyage]]
* [http://THSlone.tripod.com/MPEB.html#tokpisin A bibliography of Tok Pisin dictionaries, phrase books and study guides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200609105813/http://thslone.tripod.com/MPEB.html#tokpisin |date=2020-06-09 }}
* [http://www.mihalicdictionary.org/ Revising the Mihalic Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905125639/http://www.mihalicdictionary.org/ |date=2016-09-05 }}, a collaborative internet project to revise and update Fr. Frank Mihalic's ''Grammar and Dictionary of Neo-Melanesian''. An illustrated online dictionary of Tok Pisin.
* [http://hawaii.edu/satocenter/langnet/definitions/tokpisin.html Tok Pisin background, vocabulary, sounds, and grammar], by Jeff Siegel
* [http://www.abc.net.au/ra/tokpisin/ Radio Australia Tok Pisin service]
* [https://www.youtube.com/channel/UCau_6QfTRE_VFd0lZVgjZmA Tok Pisin Radio on Youtube]
* [https://web.archive.org/web/20120126125709/http://www.bible.is/toc?version=TPIPNG&language=Tok+Pisin Buk Baibel long Tok Pisin (The Bible in Tok Pisin)]
* [http://justus.anglican.org/resources/bcp/PNG/tok_pisin_hc.html Eukarist] Anglican liturgy of Holy Communion in Tok Pisin
* [http://www.june29.com/HLP/lang/pidgin.html Pidgin/English Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811081205/http://www.june29.com/HLP/lang/pidgin.html |date=2016-08-11 }} as spoken in [[Port Moresby]] compiled by Terry D. Barhost and Sylvia O'Dell-Barhost.
* [http://www.eric.ed.gov/PDFS/ED401761.pdf ''Tokpisin Grammar Workbook for English Speakers. A Practical Approach to Learning the Sentence Structure of Melanesian Pidgin (or Tokpisin).'']
* [http://roberteklund.info/PNG-TokPisin.htm Robert Eklund's Tok Pisin Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100219061826/http://roberteklund.info/PNG-TokPisin.htm |date=2010-02-19 }} – with recorded dialogs, children's ditties and a hymn ([http://www.ida.liu.se/~g-robek/PNG-TokPisin.htm alternative address] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203125432/http://www.ida.liu.se/~g-robek/PNG-TokPisin.htm |date=2013-12-03 }})
*[https://archive.org/details/rosettaproject_tpi_swadesh-1 Tok Pisin Swadesh List] by [[Rosetta Project]]
*Audio and video recordings of a Tok Pisin event. [https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/36676 Traditional "house cry"/"kisim sori na kam" ceremony for big man Paul Ine]. Archived with [[Kaipuleohone]]
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱠᱨᱮᱭᱳᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ: ᱯᱟᱯᱩᱣᱟ ᱱᱤᱣ ᱜᱤᱱᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
ewz63zn14zu73or6krltlhb2ds22bbs
ᱯᱨᱚᱢᱳᱫᱽ ᱥᱟᱶᱚᱛ
0
23278
196980
162342
2026-08-16T14:14:47Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196980
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = ᱯᱨᱚᱢᱳᱫᱽ ᱥᱟᱶᱚᱛ
| image = Pramod Sawant.jpg
| caption = ᱥᱟᱶᱚᱛ, ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ
| birth_date = {{birth date and age|1973|4|24|df=y}}
| birth_place = [[ᱜᱳᱣᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ
| office = ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱑᱑ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ
| term_start = ᱑᱙ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱙
| predecessor = [[ᱢᱚᱱᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱨᱤᱠᱚᱨ]]
| governor = [[ᱢᱨᱤᱫᱩᱞᱟ ᱥᱤᱱᱦᱟ]] <br> [[ᱥᱚᱛᱭᱚ ᱯᱟᱞ ᱢᱚᱞᱤᱠ]] <br> [[ᱵᱷᱚᱜᱚᱛ ᱥᱤᱝ ᱠᱳᱥᱭᱟᱨᱤ]] <br> [[ᱯᱤ. ᱮᱥ. ᱥᱨᱤᱫᱷᱚᱨᱚᱱ ᱯᱤᱞᱞᱚᱭ]]
| deputy = [[ᱥᱩᱫᱤᱱ ᱫᱷᱚᱣᱞᱤᱠᱚᱨ]] <br> [[ᱵᱤᱡᱚᱭ ᱥᱚᱨᱫᱮᱥᱟᱭ]] <br> [[ᱢᱚᱱᱳᱦᱚᱨ ᱟᱡᱽᱜᱟᱶᱠᱚᱨ]] <br> [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱠᱟᱸᱛ ᱠᱟᱣᱞᱮᱠᱚᱨ]]<br>''Vacant''
| office2 = [[ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ]]
| termstart2 = ᱒᱒ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱗
| term_end2 = ᱑᱘ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱙
| predecessor2 = [[ᱚᱱᱚᱱᱛ ᱥᱮᱴᱷ]]
| successor2 = [[ᱨᱟᱡᱮᱥ ᱯᱟᱱᱴᱮᱠᱟᱨ]]
| office1 = [[ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ |ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱫ]]
| termstart1 = ᱘ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱒
| term_end1 =
| predecessor1 = ''ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ''
| successor1 =
| constituency1 = [[ᱥᱚᱸᱠᱣᱮᱞᱤᱢ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱥᱚᱸᱠᱣᱮᱞᱤᱢ]]
| office3 = [[ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ|Leader of House Vidhan Sabha, Goa]]
| term_start3 = ᱑᱙ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱙ | predecessor3 = [[ᱢᱚᱱᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱨᱤᱠᱚᱨ]] | party = {{flagicon image|BJP flag.svg}}[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ]]
| otherparty = ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱰᱮᱢᱚᱠᱨᱮᱴᱤᱠ ᱮᱞᱟᱭᱮᱱᱥ
| spouse = ᱥᱩᱞᱚᱠᱥᱚᱬᱟ ᱥᱟᱶᱚᱛ
| children = ᱑ ᱴᱟᱹᱝ
| nationality = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ
}}
'''ᱰᱨ. ᱯᱨᱚᱢᱳᱫᱽ ᱯᱟᱱᱰᱩᱨᱚᱝ ᱥᱟᱶᱚᱛ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱔ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱓) ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱟᱭᱩᱨᱵᱮᱫᱽ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱱᱩᱭ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱙ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱑᱑ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱟᱨ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news |last1=Gupta |first1=Saurabh |editor1-last=Jacob |editor1-first=Jimmy |title=Pramod Sawant, Goa's New Chief Minister, Is An Ayurveda Practitioner|url=https://www.ndtv.com/india-news/pramod-sawant-goas-next-chief-minister-is-an-ayurveda-practitioner-2009473 |work=NDTV |date=19 March 2019}}</ref><ref>{{cite news |author=Murari Shetye |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/goa-speaker-pramod-sawant-succeeds-parrikar-as-cm/articleshow/68473049.cms |title=Goa speaker Pramod Sawant succeeds Parrikar as CM |newspaper=[[The Times of India]] |date=19 March 2019}}</ref> ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱒᱐᱑᱒ ᱥᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱸᱠᱣᱮᱞᱤᱢ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web |url=http://goaassembly.gov.in/member-of-assembly.php |title=Member of Legislative Assembly | Goa Legislative Assembly |access-date=2017-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724183143/http://goaassembly.gov.in/member-of-assembly.php |archive-date=2017-07-24 |url-status=dead }}</ref>
==ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ==
ᱥᱟᱶᱚᱛ ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱫᱚ ᱒᱔ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱓ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱯᱟᱱᱰᱩᱨᱚᱝ ᱟᱨ ᱯᱚᱫᱽᱢᱤᱱᱤ ᱥᱟᱶᱚᱛ ᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.navhindtimes.in/cm-to-lay-corner-stone-for-sankhali-bus-stand-today/|title=CM to lay corner stone for Sankhali bus stand today|work=[[The Navhind Times]]}}</ref><ref>[http://www.goavidhansabha.gov.in/uploads/members/148_profile_PSawant-12.pdf]{{dead link|date=March 2019}}</ref> ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱠᱚᱞᱦᱟᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱜᱚᱝᱜᱟ ᱮᱡᱩᱠᱮᱥᱚᱱ ᱥᱚᱥᱟᱭᱴᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱩᱨᱵᱮᱫᱤᱠ ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱭᱩᱨᱵᱮᱫᱽ, ᱢᱮᱰᱤᱠᱟᱞ ᱟᱨ ᱥᱚᱨᱡᱚᱨᱤ ᱨᱮ ᱵᱮᱪᱞᱚᱨ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱟᱨ [[ᱯᱩᱱᱮ]] ᱨᱮ [[ᱛᱤᱞᱚᱠ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱥᱴᱚᱨ ᱚᱯᱷ ᱥᱚᱥᱟᱞ ᱣᱚᱨᱠ ᱨᱮ ᱯᱚᱥᱴᱜᱨᱮᱡᱩᱮᱛ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱜᱼᱟᱭ ᱾
<ref name="myneta.info">{{cite web |title=Pramod Pandurang Sawant(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- SANQUELIM(NORTH GOA) - Affidavit Information of Candidate |url=http://myneta.info/goa2017/candidate.php?candidate_id=35 |website=myneta.info}}</ref>
==ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ==
ᱥᱟᱶᱚᱛ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱒᱐᱐᱘ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱤᱠᱮᱴ ᱨᱮ [[ᱯᱟᱞᱮ, ᱜᱳᱣᱟ|ᱯᱟᱞᱮ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱜᱚ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱝᱜᱽᱨᱮᱥ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱨᱚᱛᱟᱯ ᱜᱳᱸᱥ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱮ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web |url=https://www.goavidhansabha.gov.in/member_profile.php?mem_id=79&ass_id=5 |title=Goa Vidhansabha Member Profile |website=goavidhansabha.gov.in |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728111909/https://www.goavidhansabha.gov.in/member_profile.php?mem_id=79&ass_id=5 |url-status=dead }} {{cite web|url=https://www.heraldgoa.in/details.php?n_id=50962|title=Development work of Shri Pratap Gauns|website=herald.in|access-date=2023-07-28|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223852/https://www.heraldgoa.in/details.php?n_id=50962|url-status=dead}}</ref> ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱒᱐᱑᱒ ᱥᱟᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱥᱚᱸᱠᱣᱮᱞᱤᱢ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱝᱜᱽᱨᱮᱥ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱨᱚᱛᱟᱯ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱠᱚᱨ ᱜᱳᱸᱥ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱑᱔,᱒᱕᱕ (᱖᱖.᱐᱒%) ᱵᱷᱚᱴ ᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱛᱤᱱᱟᱹᱜ ᱫᱤᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱞᱮᱠᱪᱟᱨᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news|url =http://m.goanews.com/news_details.php?id=6904|title =Wives of 2 MLAs get prominent positions in BJP's new Executive|date =20 February 2016|website =goanews.com|access-date =5 September 2020}}{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱫᱚᱦᱲᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟᱭ ᱚᱱᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱝᱜᱽᱨᱮᱥ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱷᱚᱨᱢᱮᱥ ᱥᱟᱜᱽᱞᱟᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱐,᱐᱕᱘ (᱔᱓.᱐᱔%) ᱵᱷᱚᱴ ᱛᱮ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱒᱒ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ [[ᱜᱳᱣᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news |url =https://www.thehindu.com/news/national/other-states/pramod-sawant-elected-as-speaker-of-goa-assembly/article17574792.ece|title =Pramod Sawant elected as Speaker of Goa Assembly|date =22 March 2017|website =thehindu.com|author =Prakash Kamat|access-date =5 September 2020}}</ref>
==ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ==
ᱢᱚᱱᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱨᱤᱠᱚᱨ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱭᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱟᱜ ᱢᱟᱹᱪᱤ ᱠᱷᱟᱞᱤ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱯᱨᱚᱢᱳᱫᱽ ᱥᱟᱶᱚᱛ ᱫᱚ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱑᱙ ᱢᱟᱨᱪ ᱒᱐᱑᱙ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱑᱓ ᱟᱹᱱᱤᱡ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱤᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱠᱮᱜᱼᱟᱭ ᱾<ref name ="ITabout" >{{cite news |url =https://www.indiatoday.in/india/story/all-you-need-to-know-about-goa-cm-pramod-sawant-1481382-2019-03-19|title =From Ayurveda {{sic|prac|tioner|nolink=y}} to Goa CM: All you need to know about Pramod Sawant|publisher =India Today|date=March 19, 2019|access-date =September 5, 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.economictimes.com/hindi/news/5-unknown-facts-about-goa-new-cm-pramod-sawant/articleshow/68480248.cms|title= जानिए गोवा के नए CM प्रमोद सावंत के बारे में 5 बड़ी बातें|website= Economic Times|language=hi |access-date=2019-03-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/national/story-pramod-sawant-to-be-goa-chief-minister-2452877.html|title= प्रमोद सावंत बने गोवा के नए CM, दो उप-मुख्यमंत्रियों ने भी ली शपथ|website= Hindustan|language=hi |access-date=2019-03-19}}</ref>
==ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ==
ᱥᱟᱶᱚᱛ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref name ="ITabout" /> ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱞᱚᱠᱥᱚᱬᱟ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱦᱩᱭ ᱮᱱᱟ,<ref>{{Cite web|url=http://www.goanews.com/news_disp.php?newsid=6904&catid=197|title=Wives of 2 MLAs get prominent positions in BJP's new Executive}}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱤᱪᱳᱞᱤᱢ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱨᱤ ᱥᱟᱸᱛᱟᱫᱩᱨᱜᱟ ᱦᱟᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮ ᱠᱮᱢᱤᱥᱴᱨᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱟᱪᱮᱛᱟᱹᱱᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/pramod-sawant-1552908121-1|title=Pramod Sawant: 10 Interesting facts about CM of Goa|date=March 19, 2019|website=Jagranjosh.com}}</ref> ᱩᱱᱤᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱚᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱟᱹᱭᱩᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱵᱤᱡᱮᱯᱤ ᱢᱟᱦᱤᱞᱟ ᱢᱚᱨᱪᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/bjp-mahila-morcha-chief-no-woman-eligible-to-be-candidate/articleshow/56545769.cms|title=BJP Mahila Morcha chief: No woman eligible to be candidate - Times of India|website=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://englishnews.thegoan.net/story.php?id=14038|title=BJP Mahila eyes Porvorim seat in 2017 Assembly polls|website=The Goan}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
{{DEFAULTSORT:ᱥᱟᱶᱚᱛ, ᱯᱨᱚᱢᱳᱫᱽ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱧᱮ ᱜᱳᱣᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ ᱨᱤᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱜᱳᱣᱟ ᱨᱤᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱡᱚᱱᱛᱟ ᱯᱟᱨᱴᱤ ᱨᱤᱱ ᱥᱤᱨᱟᱹ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱚ]]
5waornybg8da87i2afex81vjrsr8l2i
ᱴᱳᱱᱤ ᱨᱤᱵᱟᱥ
0
23518
196988
135704
2026-08-16T16:06:05Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196988
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox biography vcard"
! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">Toni Ribas</div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Toni_Ribas_2013.jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">Ribas in June 2013</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Born
| class="infobox-data" |<span style="display:none"> (<span class="bday">1975-06-13</span>) </span>13 June 1975<span class="noprint ForceAgeToShow"> (age 48)</span><br /><br /><br /><br /><div class="birthplace" style="display:inline">[[Sant Boi de Llobregat]], [[Barcelona province|Barcelona]], Spain</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Other names
| class="infobox-data nickname" |Tony Ribas, Toni Rivas, Tony Rivas, Tony Riba, Tony Ribos, Toni Ribus, Tonie Ribas, Tony Ribes, Hot Frame, Goatman<ref name="iafd">{{cite web |title=Toni Ribas |url=http://www.iafd.com/results.asp?searchtype=comprehensive&searchstring=Toni+Ribas |access-date=October 12, 2008 |publisher=[[Internet Adult Film Database]]}}</ref>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Occupation
| class="infobox-data role" |[[Pornographic actor]]
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Years active
| class="infobox-data" |1994–present
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Height
| class="infobox-data" |5 ft 9 in (1.75 m)<ref name="IAFD">[https://www.iafd.com/person.rme/perfid=TRibas/gender=m Toni Ribas] at the [[Internet Adult Film Database]] . Retrieved on 2007-10-07.</ref>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |Spouses
| class="infobox-data" |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles><div class="plainlist">
* <templatestyles src="Template:Marriage/styles.css" /> <div class="marriage-display-ws"><div style="display:inline-block;line-height:normal;">ᱥᱳᱯᱷᱤ ᱤᱵᱷᱟᱱᱥ</div> <div style="display:inline-block;">​</div>(ᱪᱷᱟᱹᱲ ᱮᱢ)</div>
*<div class="marriage-display-ws"><div style="display:inline-block;line-height:normal;margin-top:1px;white-space:normal;">ᱟᱥᱟ ᱮᱠᱤᱨᱟ<ref name="Hffr">"30th Times a Charm", ''[[AVN (magazine)|AVN Magazine]]'', Vol. 29/No. 3, Issue 363, March 2013, p.30.</ref></div> <div class="marriage-line-margin2px">​</div> <div style="display:inline-block;margin-bottom:1px;">​</div>(2012ᱼ2017ᱼ2017) ᱾</div>
*<div class="marriage-display-ws"><div style="display:inline-block;line-height:normal;margin-top:1px;white-space:normal;">ᱠᱟᱭᱞᱟ ᱠᱟᱭᱰᱮᱱ<ref name="Hffr" /></div> <div class="marriage-line-margin2px">​</div> <div style="display:inline-block;margin-bottom:1px;">​</div>(2020) ᱾</div>
</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |ᱳᱭᱮᱵᱥᱟᱭᱤᱴ
| class="infobox-data" |<span class="url">[http://toniribas.com ᱴᱩᱱᱤᱨᱤᱵᱟᱥ ᱾ ᱠᱳᱢ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170615201656/http://www.toniribas.com/ |date=2017-06-15 }}</span>
|}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ᱴᱳᱱᱤ ᱨᱤᱵᱟᱥ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱓ ᱡᱩᱱ ᱑᱙᱗᱕ '''ᱮᱱᱴᱚᱱᱤ ᱡᱤ ᱠᱟᱵᱽᱨᱟ''' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱮᱥᱯᱮᱱᱤ ᱯᱳᱨᱱᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱒᱐᱑᱐ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱮᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱦᱚᱞ ᱚᱯᱷ ᱯᱷᱟᱢ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref name="autogenerated2">{{Cite web |date=13 January 2010 |title=Rebeca Linares y Toni Ribas triunfan en los 'Oscar del porno' |url=http://www.telecinco.es/informativos/Rebeca-Linares-Toni-Ribas-Oscar_0_964950062.html# |access-date=14 December 2014 |website=telecinco.es}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱳᱨᱱ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱲᱩᱫ ᱠᱚᱲᱟ ᱦᱚᱲ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱭ᱾<ref>{{Cite web |title=Toni Ribas - Bio, Facts, Family | Famous Birthdays |url=https://www.famousbirthdays.com/people/toni-ribas.html |access-date=2023-08-12 |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://archive.ph/20181001135230/https://www.famousbirthdays.com/people/toni-ribas.html |url-status=bot: unknown }}</ref>
1994 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱯᱳᱨᱱᱳᱯᱷᱮᱨᱤ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱴᱷ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="AVNInterview">{{Cite web |last=Hunter |first=Tod |date=May 1, 2014 |title=Keep It Real: Interview with Elegant Angel's Toni Ribas |url=https://avn.com/business/articles/video/keep-it-real-interview-with-elegant-angel-s-toni-ribas-558123.html |access-date=September 29, 2018 |publisher=AVN}}</ref> ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱵᱨᱮᱡᱟᱨᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱟᱨ 2 ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱘ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ 78 ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱵᱷᱤᱰᱤᱣ ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref name="Brazzers">{{Cite web |title=Pornstars: Toni Ribas |url=https://www.brazzers.com/profile/view/id/1548/toni-ribas/bydate/133/ |access-date=August 31, 2018 |publisher=[[Brazzers]]}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱳᱨᱱᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱨᱟᱭ ᱑,᱓᱐᱐ ᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱳ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱴ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref name="iafd"/>
== ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱾ ==
ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱫᱚ ᱥᱯᱮᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱥᱟᱞᱳᱱᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱴ ᱵᱳᱭ ᱰ ᱞᱳᱵᱨᱮᱜᱟᱴᱟ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":2">{{Cite web |date=2018-10-01 |title=Toni Ribas : FuckingAwesome.com |url=https://fuckingawesome.com/pornstars/toni-ribas-2171/ |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://archive.ph/20181001142711/https://fuckingawesome.com/pornstars/toni-ribas-2171/ |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name=":4">{{Cite web |title=Toni Ribas Pictures - Toni Ribas Photo Gallery - 2022 |url=https://fanpix.famousfix.com/gallery/toni-ribas |access-date=2022-02-16 |website=FanPix.Net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Toni Ribas |url=https://www.csfd.cz/tvurce/94419-toni-ribas/zajimavosti/ |access-date=2022-02-16 |website=csfd.cz |language=cs-CZ}}</ref><ref>{{Cite web |title=Toni Ribas |url=https://www.listal.com/toni-ribas_ii |access-date=2022-02-16 |website=www.listal.com}}</ref> 13 ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱟᱲᱮᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱱᱟᱴ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱭᱩᱱᱤ ᱮᱥᱯᱳᱨᱴᱤᱵᱷᱟ ᱥᱟᱱᱴᱵᱚᱭᱟᱱᱟ ᱨᱟᱜᱽᱵᱤ ᱠᱞᱤᱵᱽ ᱨᱮᱱ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":0">{{Cite web |date=2015-08-18 |title=Historias del porno: el rey del cine X juega a rugby {{!}} Primera Línea |url=http://archive.is/F0tYA |access-date=2022-02-16 |website=archive.is}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱟᱡ ᱵᱟᱵᱟ ᱫᱚ ᱤᱱᱡᱮᱠᱥᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱵᱟᱫ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱩᱯᱟᱹᱭ ᱞᱮᱠᱟ ᱧᱮᱞᱼᱵᱩᱫᱤᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱥᱟᱨᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱵᱟᱨᱥᱟᱞᱳᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱮᱱᱴ ᱵᱳᱭ ᱨᱮ ᱵᱮᱪᱤᱞᱮᱨᱛᱳ ᱤᱭᱩᱱᱤᱯᱷᱤᱠᱟᱰᱳ ᱯᱚᱞᱤᱵᱷᱟᱞᱮᱱᱴ (ᱵᱤ ᱤᱭᱩ ᱯᱤ) ᱼᱨᱮ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱩᱱᱤ ᱠᱮᱞᱠᱩᱞᱮᱴᱟᱨ ᱟᱹᱠᱷᱨᱤᱧ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱮ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name=":1">{{Cite web |date=2015-08-18 |title=» Entrevista a Toni Ribas |url=http://milkywaychannel.com/entrevista-a-toni-ribas/ |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2015-08-18 |archive-url=https://archive.ph/20150818113109/http://milkywaychannel.com/entrevista-a-toni-ribas/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱚᱠᱛᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱮᱫᱟ ᱾
== ᱠᱟᱹᱢᱤᱡᱤᱭᱟᱨ ᱾ ==
᱑᱙᱙᱔ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱑᱙ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱨᱤᱵᱟᱥ ''ᱥᱮᱜᱩᱱᱰᱟ ᱢᱟᱱᱳ'' ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱩᱪᱷᱟᱹᱱ ᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱳᱨᱱᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱨᱚᱠᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱮᱰᱤᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱡᱳᱥᱮ ᱢᱟᱨᱤᱭᱟ ᱯᱮᱱᱥᱮᱣᱟᱜ ᱪᱟᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ''ᱵᱷᱮᱱᱜᱟᱱᱡᱟ'' ᱥᱮᱪᱩᱞᱚ ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱤᱸᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱭ , ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱑᱙᱙᱕ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱑ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱨᱮ ᱴᱤᱵᱷᱤᱭ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱠᱞᱤᱵᱽ ᱵᱨᱤᱵᱷᱟᱰᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱯᱟᱱᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱤᱰᱤᱣ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name=":0"/><ref>{{Cite web |date=2014-08-21 |title=AVN - Keep It Real: Interview with Elegant Angel's Toni Ribas |url=http://business.avn.com/articles/video/Keep-It-Real-Interview-with-Elegant-Angel-s-Toni-Ribas-558123.html |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://archive.ph/20140821234839/http://business.avn.com/articles/video/Keep-It-Real-Interview-with-Elegant-Angel-s-Toni-Ribas-558123.html |url-status=bot: unknown }}</ref>
ᱯᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱵᱟᱨᱥᱟᱞᱳᱱᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱞᱟ ᱰᱤ ᱯᱷᱤᱮᱥᱴᱟᱥ ᱵᱟᱜᱫᱟᱫᱽ ᱯᱳᱨᱱ ᱠᱞᱵ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟ , ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱩᱱᱤ [[ᱱᱟᱪᱳ ᱵᱤᱰᱟᱞ|ᱱᱟᱪᱳ ᱵᱷᱤᱫᱟᱞ]] ᱟᱨ ᱩᱱᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱ ᱜᱟᱛᱮ ᱡᱟᱡᱢᱤᱱ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2016-12-12 |title=De teatro a sala porno {{!}} Edición impresa {{!}} EL PAÍS |url=http://elpais.com/diario/2009/08/06/madrid/1249557863_850215.html |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://archive.ph/20161212062331/http://elpais.com/diario/2009/08/06/madrid/1249557863_850215.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-12-12 |title=¿Hay vida después del porno? {{!}} Tentaciones {{!}} EL PAÍS |url=http://elpais.com/elpais/2016/04/23/tentaciones/1461405366_754571.html |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2016-12-12 |archive-url=https://archive.ph/20161212062334/http://elpais.com/elpais/2016/04/23/tentaciones/1461405366_754571.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref name=":1"/>
᱑᱙᱙᱖ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ [[ᱢᱟᱫᱽᱨᱤᱫᱽ|ᱢᱮᱰᱨᱤᱰ]] ᱨᱮ , ᱨᱳᱡᱽ ᱢᱮᱨᱤᱭᱟ ᱯᱮᱱᱥ ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱜᱨᱩᱯ (ᱟᱭᱹ ᱮᱯᱷ ᱡᱤ) ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ' ''ᱥᱳᱜᱟᱨᱞᱥ'' ' ᱨᱮ ᱴᱳᱱᱤ ᱱᱟᱵᱷᱟᱨᱳ ᱟᱜ ᱪᱩᱨᱤᱛ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱴᱷ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ [[ᱱᱤᱱᱟ ᱦᱚᱨᱴᱞᱤ|ᱱᱟᱱᱟ ᱦᱟᱨᱴᱞᱤᱦᱚ]] ᱦᱚᱠᱟᱱ ᱵᱮᱞᱠᱤᱨᱟᱱ ᱢᱮᱠᱥ ᱠᱳᱨᱴᱮᱥ ᱟᱨ [[ᱨᱟᱢᱳᱱ ᱱᱳᱢᱟᱨ|ᱨᱟᱢᱚᱱ ᱱᱳᱢᱟᱨ]] ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱾<ref>{{Cite web |date=2014-08-21 |title=Toni Ribas Bio {{!}} wildsecrets.co.nz |url=http://archive.fo/H7n9H |access-date=2022-02-16 |website=archive.fo}}</ref>
ᱨᱤᱠᱟᱨᱰᱳ ᱵᱤᱞᱞᱤ ᱟᱨ ᱞᱩᱠᱟ ᱫᱟᱢᱤᱭᱟᱱᱳ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱫ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱜᱽᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱨᱚᱢᱟᱱ ᱥᱮᱱᱟᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱟᱜ ᱪᱩᱨᱤᱛ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
᱑᱙᱙᱗ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱠᱤᱱ ᱯᱳᱨᱱ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱟᱱᱫᱨᱤᱣ ᱵᱞᱮᱠ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱞᱵᱨᱮᱭ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱳᱜᱟᱡᱳᱜ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱨᱮᱵᱟᱥ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱮᱨᱤᱥ ᱨᱮᱭ ᱥᱮᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":2"/> ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱠᱮᱢᱮᱨᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱟᱨ ᱵᱞᱮᱠ ᱫᱚ ᱜᱚᱲᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱟᱸᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":2" />
᱒᱐᱑᱗ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱨᱮ , ' ᱨᱮᱵᱟᱥ ' ' ᱯᱷᱚᱵᱤᱴ ᱯᱳᱨᱱ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ' ᱨᱮᱝᱠ ᱨᱮ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱟᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2018-10-14 |title=Lista: Mis Actores Porno Favoritos |url=https://listas.20minutos.es/lista/mis-actores-porno-favoritos-426300/ |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2018-10-14 |archive-url=https://archive.ph/20181014103112/https://listas.20minutos.es/lista/mis-actores-porno-favoritos-426300/ |url-status=bot: unknown }}</ref>
᱒᱐᱑᱘ ᱨᱮ, ᱮᱵᱷᱤᱞ ᱮᱝᱜᱮᱞ ᱥᱴᱮᱯᱰᱮᱰ ᱥᱮᱰᱟᱠᱥᱟᱱ (Evil Angel Stepdad Seduction ᱓) (᱒᱐᱑᱗) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱥᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ, ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱫᱚ XBiz ᱟᱣᱟᱨᱰ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱛᱷᱚᱠ ᱨᱮ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱴᱮᱵᱩ ᱯᱚᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱮᱥᱚᱱ" ᱟᱨ ᱜᱤᱱᱟ ᱵᱷᱮᱞᱮᱱᱴᱤᱱᱟ ᱥᱟᱶ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱴᱮᱵᱩ ᱥᱠᱥ ᱥᱠᱮᱱ" ᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref>{{Cite web |date=2018-05-30 |title=The XBiz 2018 Annotated Nominations {{!}} blog.iafd.com |url=http://blog.iafd.com/2017/11/28/the-xbiz-2018-annotated-nominations/ |access-date=2022-02-16 |website=archive.is |archive-date=2018-05-30 |archive-url=https://archive.ph/20180530174925/http://blog.iafd.com/2017/11/28/the-xbiz-2018-annotated-nominations/ |url-status=bot: unknown }}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱘ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ' ᱨᱮᱞᱤ ᱨᱤᱰ ᱥᱟᱶᱛᱮ ' ''ᱮᱵᱷᱤᱞ ᱥᱠᱩᱭᱟᱨᱴᱟᱨ 3'' ' (2017) ᱨᱮ ' ᱥᱮᱠ ᱥᱤᱱᱮ ' ᱛᱷᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱠᱟᱴᱨᱤᱱᱟ ᱡᱮᱰ ᱥᱟᱶᱛᱮ ' ᱰᱟᱨᱠᱟᱨ ᱥᱟᱭᱰ ᱚᱯᱷ ''ᱰᱤᱥᱟᱭᱟᱨ 2'' ' (᱒᱐᱑᱙) ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱤᱱᱠᱮᱰ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ 2019 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ' ᱠᱨᱚᱞᱤᱱᱟ ᱥᱩᱭᱤᱴᱥ ' ᱥᱟᱶ ' ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱴᱮᱵᱩ ᱥᱮᱠᱥ ᱥᱤᱱᱮ ' ᱛᱷᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ' ''ᱥᱴᱤᱯᱰᱟᱰ ᱥᱮᱰᱚᱠᱥᱚᱱ 4'' ' (2018) ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱱᱤ ᱮᱠᱥᱵᱤᱡ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱨᱤᱵᱟᱥ 6 ᱟᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ 2019 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱨᱮᱥ 30 ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱦᱳᱥᱴ ᱟᱨ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱯᱳᱨᱱᱥᱴᱟᱨ ᱨᱮ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2019-10-28 |title=Top 30 Male Porn Stars to Check Out NOW! (2019) |url=http://archive.is/2WdzK |access-date=2022-02-16 |website=archive.is}}</ref>
== ᱦᱚᱲ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱾ ==
[[ᱨᱮᱫ:Asa_Akira_at_AVN_Awards_2016_(2).jpg|right|thumb|2016 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱮᱣᱟᱨᱰ ᱨᱮ ᱟᱥᱟ ᱮᱠᱤᱨᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱨᱤᱵᱟᱥ ᱾]]
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ==
{| class="wikitable"
!ᱰᱟYear
!Award
!Category
!Film
!Result
!Co-actors
|-
|2001
|FICEB Ninfa Award
|Best Actor (Public)
|
|{{won}}<ref name=FICEB01>{{cite web|url=http://www.ficeb.com/english/awards.htm# |title=FICEB 2001 Awards |pages=(see 2001) |publisher=[[FICEB]] |access-date=2007-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011132841/http://ficeb.com/english/awards.htm |archive-date=October 11, 2007 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.ficeb.com/english/premiados_2001.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609031433/http://www.ficeb.com/english/premiados_2001.htm|title=FICEB 2001 Awards|archive-date=9 June 2007|work=archive.org|access-date=14 December 2014}}</ref>
|
|-
|2001
|FICEB Ninfa
|Best Spanish Actor
|''Gothix''
|{{nominated}}<ref name=FICEB01 />{{dead link|date=May 2014}}<ref name=autogenerated1 />
|
|-
|2001
|FICEB Ninfa
|Best Supporting Actor
|''Secret Paris''
|{{nominated}}<ref name=FICEB01 />{{dead link|date=May 2014}}<ref name=autogenerated1 />
|
|-
|2001
|Venus Award
|Best Actor (Europe)
|
|{{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.german-adult-news.com/artikel/erotik/149--6-venus-2002-messe-preview-a-awards.html |title=Venus 2002 - Messe-Preview & Awards |access-date=2014-05-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321164414/http://www.german-adult-news.com/artikel/erotik/149--6-venus-2002-messe-preview-a-awards.html |archive-date=March 21, 2014 }}</ref>
|
|-
|2002
|Venus Award
|Best Actor (Europe)
|
|{{won}}{{Citation needed|date=October 2007}}
|
|-
|2003
|AVN Award
|Male Foreign Performer of the Year
|
|{{nominated}}<ref name=AVN2003>{{cite web|url=http://www.avnawards.com/nominees.shtml|title=This Year's Nominees|publisher=[[AVN Awards]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20021127014135/http://www.avnawards.com/nominees.shtml|archive-date=2002-11-27|access-date=2007-10-19}}</ref>
|
|-
|2003
|AVN Award
|Best Director - Foreign Release
|''Exxxplosion!!!''
|{{nominated}}<ref name=AVN2003 />
|
|-
|2003
|AVN Award
|Best Actor - Video
|''The Private Gladiator''
|{{nominated}}<ref name=AVN2003 />
|
|-
|2006
|FICEB Ninfa
|Most Original Sex Scene
|''Sex Angels 2''
|{{nominated}}<ref name=FICEB06>{{cite web|url=http://www.ficeb.com/english/awards.htm|title=The FICEB Ninfa, Tacón de Aguja and HeatGay Awards|publisher=FICEB|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20070609031432/http://www.ficeb.com/english/awards.htm|archive-date=2007-06-09|access-date=2007-10-16}}</ref>
|Sonia Baby
|-
|2006
|FICEB Ninfa
|Spanish Best Actor
|''Sex Angels 2''
|{{nominated}}<ref name=FICEB06 />
|
|-
|2007
|FICEB Ninfa Award
|Best Spanish 100% Sex Film
|''Ibiza Sex Party''
|{{won}}<ref>{{cite web|url=http://www.ficeb.com/english/awards.htm# |title=Film Festival - Awards Won |publisher=FICEB |access-date=2007-10-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011132841/http://ficeb.com/english/awards.htm |archive-date=October 11, 2007 }}</ref>
|
|-
|2009
|AVN Award
|Male Foreign Performer of the Year
|
|{{nominated}}<ref name=avn09>{{cite web|title=Nominations 2009 AVN Adult Movie Awards|publisher=AVNAwards.com|url=http://avnawards.com/pdf/2009_AVN_NOMINATIONS_11_25_08.pdf|date=2008-11-25|access-date=2008-11-26|archive-date=2009-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327184833/http://avnawards.com/pdf/2009_AVN_NOMINATIONS_11_25_08.pdf|url-status=dead}}</ref>
|
|-
|2009
|AVN Award
|Best Threeway Sex Scene
|''Slave Dolls 3''
|{{nominated}}<ref name=avn09/>
|
|-
|2009
|AVN Award
|Best Director - Foreign Non-Feature
|''My Evil Sluts 2''
|{{nominated}}<ref name=avn09/>
|
|-
|2010
|AVN Award
|Male Foreign Performer of the Year
|
|{{won}}<ref name=autogenerated2 /><ref name=avn10win>{{cite web|title=2010 AVN Award Winners Announced|publisher=AVN.com|url=http://business.avn.com/articles/37142.html|date=2010-01-10|access-date=2010-01-10|archive-date=2010-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113093712/http://business.avn.com/articles/37142.html|url-status=dead}}</ref>
|
|-
|2010
|AVN Award
|AVN Hall of Fame inductee
|
|{{Won}}<ref name=autogenerated2/>
|
|-
|2011
|AVN Award
|Best Double Penetration Sex Scene
|''Asa Akira Is Insatiable''
|{{won}}<ref name=avn11win>{{cite web|title=AVN Announces the Winners of the 2011 AVN Awards|publisher=AVN.com|url=http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-the-Winners-of-the-2011-AVN-Awards-421782.html|date=2011-01-09|access-date=2011-01-09|archive-date=2011-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110172712/http://business.avn.com/articles/video/AVN-Announces-the-Winners-of-the-2011-AVN-Awards-421782.html|url-status=dead}}</ref>
|Asa Akira, [[ᱮᱨᱤᱠ ᱮᱵᱷᱟᱨᱦᱟᱨᱰ|Erik Everhard]]
|-
|2013
|XBIZ Award
|Foreign Male Performer of the Year
|
|{{won}}<ref name=xbixwins13>{{cite news|title=2013 XBIZ Award Winners Announced|url=http://www.xbiz.com/news/158425|access-date=12 January 2013|publisher=XBIZ|date=11 January 2013}}</ref>
|
|-
|2013
|XBIZ Award
|Best Scene (Feature Movie)
|''Wasteland''
|{{won}}<ref name=xbixwins13/>
|Lily Carter, Lily LaBeau, Mick Blue, [[ᱨᱟᱢᱳᱱ ᱱᱳᱢᱟᱨ|Ramon Nomar]], David Perry
|}
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* Official website
* Toni Ribas at IMDb
* Toni Ribas at the Internet Adult Film Database
* Toni Ribas at the Adult Film Database
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱨᱱᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱲᱟ ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱲᱟ ᱯᱚᱨᱱᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
4bh3f92tk5qomk6tofcj1o5g35drit8
ᱳᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱛᱤ
0
23706
196986
137223
2026-08-16T15:52:52Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196986
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱳᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱛᱤ
| image =
| caption =
| birth_name =
| birth_date = {{Birth date and age|1973|09|19|df=yes}}
| birth_place = [[Gattinara, Vercelli]], Piedmont, Italy
| death_date =
| death_place =
| other_names = Omar Galanti
| height = 176 cm <ref>{{Cite web|url=http://www.iafd.com/person.rme/perfid=omargalanti/gender=m/omar-galanti.htm|title=Internet Adult Film Database}}</ref>
| spouse = Marcela Quinonez
| website =
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''ᱵᱷᱤᱴᱳᱨᱤᱭᱳ ᱯᱮᱡᱤᱭᱳ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱙ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱗᱓) ᱼ '''ᱳᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱛᱤ''' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱢᱤᱫ ᱤᱴᱟᱞᱤᱭᱟᱱ ᱯᱳᱨᱱᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾<ref>{{Cite news|url=http://archivio.lastampa.it/LaStampaArchivio/main/History/tmpl_viewObj.jsp?objid=7247822|title=Io, erede di Rocco Siffredi porno-attore con il Viagra|last=Enrico De Maria|date=5 October 2010|work=La Stampa|access-date=1 April 2012|archive-url=https://archive.today/20120701181734/http://archivio.lastampa.it/LaStampaArchivio/main/History/tmpl_viewObj.jsp?objid=7247822|archive-date=1 July 2012}}</ref>
== ᱡᱤᱭᱚᱱᱤ ==
ᱜᱟᱞᱚᱱᱛᱤ ᱒᱐᱐᱔ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱳᱨᱱ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱱᱤᱛ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱯᱨᱟᱭ ᱕᱐᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱳᱨᱱ ᱯᱨᱚᱠᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱾ ᱒᱐᱑᱐ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱵᱷᱤᱞ ᱮᱱᱡᱮᱞ ᱟᱜ ᱵᱟᱴᱢᱮᱱ ᱢᱮᱜᱟᱡᱤᱱ ᱪᱚᱭᱤᱥ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫᱚᱥᱛᱩᱛᱚ ᱪᱩᱠᱛᱤ ᱨᱮᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=http://news.avn.com/articles/Buttman-Magazine-Choice-Signs-Omar-Galanti-to-Direct-400489.html|title=Buttman Magazine Choice Signs Omar Galanti to Direct|date=June 16, 2010|work=AVN|access-date=1 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107100530/http://news.avn.com/articles/Buttman-Magazine-Choice-Signs-Omar-Galanti-to-Direct-400489.html|archive-date=2014-01-07}}</ref>
ᱳᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱚᱱᱛᱤ ᱒᱐᱐᱔ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱢᱤᱞᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱚᱢ ᱵᱟᱡᱮᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱳᱨᱱᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱨᱚᱠᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱜᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞᱟᱱ ᱟᱨ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱣᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱮᱥᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱱᱤ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱠᱚ ᱱᱮᱦᱚᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱨᱚᱠᱳ ᱥᱤᱯᱷᱨᱮᱰᱤ ᱦᱚᱸ ᱩᱱᱤ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾
ᱩᱱᱤ ᱫᱚ 2006 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱨᱚᱠᱳ ᱥᱤᱯᱷᱨᱮᱰᱤ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱟᱨᱟᱢ 4 ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱛᱚᱛᱮᱹᱞᱤᱭᱚ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠ ᱟᱨ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱟᱜ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱴᱷ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
ᱱᱚᱶᱟ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ, ᱒᱐᱑᱐ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱤᱵᱷᱤᱞ ᱮᱱᱡᱮᱞ ᱟᱜ ᱵᱟᱴᱢᱮᱱ ᱢᱮᱜᱟᱡᱤᱱ ᱪᱚᱭᱤᱥ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱪᱩᱠᱛᱤ ᱵᱟᱝ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑7 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱦᱟᱹᱵᱤᱡ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱮᱥ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱮ ᱪᱷᱟᱹᱲ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ , ᱡᱟᱸᱦᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱦᱟᱝᱜᱟᱨᱤ ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱠᱤᱱ ᱡᱩᱠᱛᱚᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱤᱪᱷᱚᱱᱟ ᱟᱱᱟᱜ ᱵᱤᱵᱮᱪᱷᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱨᱟᱹᱣ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱞᱨᱮ ᱤᱴᱟᱞᱤ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱟᱨ ᱢᱟᱣᱩᱱᱴᱮᱱ ᱵᱟᱭᱤᱠ ᱟᱨ ᱥᱟᱭᱠᱞᱤᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱳᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱟᱭᱤᱠ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱳᱠᱟᱱ ᱮ ᱪᱟᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱫᱟ ᱾
ᱜᱟᱞᱟᱱᱛᱤ ᱫᱚ ''ᱞᱮ ᱟᱭᱤᱱ'' ᱟᱨ ''ᱞᱩᱥᱤᱜᱱᱳᱞᱳ'' ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱴᱤᱵᱷᱤ ᱯᱨᱳᱜᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱒᱐᱐᱘ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱮᱯᱷ ᱮᱭᱤᱪ ᱨᱮᱴᱤᱞᱤᱴᱤ ᱥᱳ ''ᱥᱤᱭᱟᱠ ᱥᱤ ᱜᱤᱨᱤ'' ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=http://archiviostorico.corriere.it/2008/luglio/19/Porno_reality_quasi_tutto_ridere_co_9_080719008.shtml|title=Porno-reality, ma è (quasi) tutto da ridere|last=Maria Laura Rodotà|date=19 July 2008|work=Corriere della Sera|access-date=1 April 2012}}</ref>
== ᱦᱤᱸᱥ ᱟᱱᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ==
== ᱣᱮᱵᱽᱥᱟᱭᱤᱴ ᱚᱱᱚᱞ ==
ᱚᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱛᱤ ᱱᱮᱴ ᱣᱟᱨᱴ
᱒᱐᱒᱒-᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱱᱮᱴ ᱣᱮᱞᱛᱷ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱠᱟᱛᱮ, ᱔᱙ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱚᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱴᱤ ᱫᱚ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ? ᱚᱢᱚᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱴᱤ ᱟᱜ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱞᱚᱪ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱴᱟᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱳᱢᱟᱨ ᱜᱟᱞᱟᱱᱴᱤ ᱟᱜ ᱱᱮᱴ ᱣᱟᱨᱴ, ᱥᱚᱱᱟ, ᱥᱚᱞᱟᱨᱤ, ᱮᱱᱮᱢ, ᱟᱨ ᱮᱥᱴᱮᱴ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾
᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ ᱱᱮᱴ ᱣᱟᱨᱛᱷ $1 ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ - $5 ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ
᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ ᱥᱚᱞᱟᱨᱤ ᱚᱸᱰᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ
᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ ᱱᱮᱴ ᱣᱟᱨᱴ ᱯᱮᱱᱰᱤᱝ
᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ ᱥᱚᱞᱟᱨᱤ ᱚᱸᱰᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ
ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ
ᱠᱟᱨ ᱵᱟᱭ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ
ᱮᱱᱮᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ==
* ᱒᱐᱐᱖ ᱱᱤᱱᱯᱷᱟ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱼ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱜᱚᱲᱚ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱼ ᱫᱳᱥ ᱯᱷᱚᱠᱤᱝ ᱱᱟᱴ<ref name="ninfa">{{Cite web |title=Awards Won |url=http://www.ficeb.com/english/awards.htm# |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609031432/http://www.ficeb.com/english/awards.htm |archive-date=2007-06-09 |access-date=2007-10-07 |publisher=Festival Internacional de Cine Erótico de Barcelona}}</ref>
* ᱒᱐᱐᱗ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ<ref name="avnnom2007">{{Cite web |title=AVN Award Nominations |url=http://www.avn.com/imagearchive/27/84/74/2784742007UpdatedNominations |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423104247/http://www.avn.com/imagearchive/27/84/74/2784742007UpdatedNominations |archive-date=April 23, 2007 |access-date=July 2, 2016 |website=AVN |publisher=AVN Media Network}}</ref> ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱾
* ᱒᱐᱐᱘ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟᱼᱯᱷᱳᱨᱮᱱᱼᱚᱥᱳᱴ ᱯᱨᱚᱰᱟᱠᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱤᱠᱮᱥ ᱥᱤᱱᱼᱯᱷᱤᱭᱩᱨᱤᱥ ᱯᱷᱚᱠᱟᱨᱥ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮᱥ ᱾<ref name="avnaward">{{Cite web |title=AVN Awards Past Winners |url=http://www.avnawards.com/index.php?content=pastwinners |access-date=2007-08-08 |publisher=AVN.com |archive-date=2009-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001081218/http://www.avnawards.com/index.php?content=pastwinners |url-status=dead }}</ref>
* ᱒᱐᱐᱙ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱾<ref name="avn08">{{Cite web |last= |date= |title=AVN Award Nominees |url=http://www.avnawards.com/index.php?content=nominees |access-date=2007-12-18 |publisher=AVNAwards.com}}</ref>
* ᱒᱐᱐᱙ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱾<ref name="avn09">{{Cite web |date=2008-11-25 |title=Nominations 2009 AVN Adult Movie Awards |url=http://avnawards.com/pdf/2009_AVN_NOMINATIONS_11_25_08.pdf |access-date=2008-11-30 |publisher=AVNAwards.com |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327184833/http://avnawards.com/pdf/2009_AVN_NOMINATIONS_11_25_08.pdf |url-status=dead }}</ref>
* ᱒᱐᱐᱙ ᱦᱩᱴ ᱰᱤ ' ᱳᱟᱨ ᱱᱳᱱᱤᱱᱤᱼ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱤᱭᱩᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱼᱰᱟᱱᱥ ᱨᱮᱜᱮᱞᱢᱮᱱᱴ ᱰᱤ ᱠᱚᱢᱯᱴᱤᱥ<ref name="hot09nom">{{Cite web |title=Hot Video Announces Hot d'Or Awards Nominees, Venue |url=http://business.avn.com/articles/36049.html |access-date=2009-08-13 |publisher=AVN |archive-date=2012-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612015031/http://business.avn.com/articles/i-Hot-Video-i-Announces-Hot-d-Or-Awards-Nominees-Venue-355404.html |url-status=dead }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱐ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱾<ref name="avnnom10">{{Cite web |title=2010 Nominees |url=http://avnawards.avn.com/past-shows/past-nominees/ |access-date=2011-05-25 |publisher=AVNAwards.com |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707194109/http://avnawards.avn.com/past-shows/past-nominees/ |url-status=dead }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱑ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱾<ref name="avn11nom">{{Cite web |title=Nominations for the 2011 AVN Awards |url=http://avnawards.avn.com/2011_nominations2.pdf |access-date=2010-11-23 |publisher=AVN.com |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329112839/http://avnawards.avn.com/2011_nominations2.pdf |url-status=dead }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱑ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱼ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱼ ᱯᱷᱮᱨᱮᱱ ᱵᱟᱝᱼᱯᱷᱤᱪᱟᱨᱼ ''ᱳᱢᱟᱨ''<ref name="avn11nom" /> ᱟᱜ ᱨᱤᱥᱤᱭᱟᱱ ᱤᱢᱯᱮᱴ
* ᱒᱐᱑᱒ ᱮᱹᱵᱷᱤ ᱮᱱ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱾<ref name="avn12nom">{{Cite web |title=2012 AVN Awards Nominations Announced |url=http://avnawards.avn.com/2012_AVN_Awards_nominations.pdf |access-date=2012-01-29 |publisher=AVN Awards |archive-date=2013-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329124455/http://avnawards.avn.com/2012_AVN_Awards_nominations.pdf |url-status=dead }}</ref>
* ᱒᱐᱑᱓ ᱮᱠᱥᱵᱤᱡ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱧᱩᱛᱩᱢᱼᱟᱱᱼ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱚᱨᱱᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱲᱟ ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟ/]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱤᱴᱟᱞᱤᱭᱟᱱ ᱮᱰᱟᱞᱴ ᱯᱟᱯᱟᱴᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱛᱟᱞᱠᱟᱹ]]
58bugjqtghevwnx8g1vmvdxm6nwxmxl
ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱦᱚᱲ
0
25715
196990
137124
2026-08-16T16:27:58Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196990
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| native_name = Bhokta, Bhogata, Bhagata, Kapu
| image = Bagata-settlement and housing.png
| image_caption = ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱚᱲᱟᱜ
| region1 = [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]
| pop1 = ᱑,᱓᱓,᱔᱒᱗
| region2 = [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]]
| pop2 = ᱘,᱘᱑᱓
| region3 = [[ᱛᱮᱞᱮᱝᱜᱟᱱᱟ]]
| pop3 = ᱘᱕᱐
| languages = [[ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]], [[:en:Desia language|ᱫᱮᱥᱟᱭ ᱳᱰᱤᱭᱟ]], ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ
| religions = [[ᱦᱤᱱᱫᱩ]], [[ :en:Christianity|ᱠᱨᱤᱥᱛᱟᱱ]], [[:en:Animism|ᱮᱱᱤᱢᱤᱡᱟᱢ]]
| footnotes = Census 2011<ref>{{Cite web|title=STATISTICAL PROFILE OF SCHEDULED TRIBES IN INDIA 2013|url=http://www.tribal.nic.in/ST/StatisticalProfileofSTs2013.pdf|url-status=live|access-date=20 October 2021|website=www.tribal.nic.in|publisher=MINISTRY OF TRIBAL AFFAIRS STATISTICS DIVISION, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712142009/http://www.tribal.nic.in/ST/StatisticalProfileofSTs2013.pdf |archive-date=12 July 2017 }}</ref>
}}
'''ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱦᱚᱲ''' ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] [[ᱡᱟᱹᱛᱤ]] ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱟᱨ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱨᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱢᱵᱤᱫᱷᱟᱱ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱥᱟᱹᱠᱷᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱥᱟᱹᱠᱷᱤ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/ST%20Lists.pdf |pages=13–14, 21–22 |title=List of notified Scheduled Tribes |publisher=Census India |accessdate=15 December 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107225208/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/ST%20Lists.pdf |archivedate=7 November 2013 }}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Ota |first=A.B. |title=BAGATA |url= https://repository.tribal.gov.in/handle/123456789/73806?viewItem=browse |publisher=Scheduled Castes and Scheduled Tribes Research and Training Institute, BBSR |year=2015 |isbn=978-93-80705-29-3}}</ref><ref>{{Cite book |last=Das |first=Nava Kishor |title=People of India – Odisha |publisher=Anthropological Survey of India by Seagull Books |year=2012 |isbn=978-81-7046-293-4 |series=Part. 1 |editor-last=Singh |editor-first=S.K. |pages=214–219 |language=en |oclc=858528738}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=K. S. |title=People of India – India's communities: A-G |date=1998 |publisher=Oxford University Press ; Anthropological Survey of India |isbn=978-0-19-563354-2 |volume=4
|pages =167–169|location=New Delhi, India; New York |language=English |oclc=40849565}}</ref>
== ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ==
'''ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ''' ᱫᱚ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]], [[ᱛᱮᱞᱮᱝᱜᱟᱱᱟ]], [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱵᱤᱥᱟᱠᱷᱟᱯᱟᱴᱱᱟᱢ]], [[ᱵᱤᱡᱚᱭᱱᱟᱜᱽᱨᱟᱢ]], [[ᱯᱩᱨᱩᱵᱽ ᱜᱳᱫᱟᱵᱚᱨᱤ]], [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱚᱝᱜᱟᱨᱮᱰᱰᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] (ᱛᱮᱞᱮᱝᱜᱟᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ); [[ᱥᱩᱱᱫᱚᱨᱜᱚᱲ]], [[ᱢᱚᱭᱩᱨᱵᱷᱚᱸᱡᱽ]], [[ᱥᱚᱢᱵᱚᱞᱯᱩᱨ]], ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱟᱞᱮᱥᱣᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=A-11 Appendix: District wise scheduled tribe population (Appendix) - Andhrapradesh |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/43027/download/46695/ST-28-PCA-A11-APPENDIX.xlsx |access-date=27 Jun 2022 |website=censusindia.gov.in}}</ref> <ref>{{Cite web |title=A-11 Appendix: District wise scheduled tribe population (Appendix) - Odiaha |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/43020/download/46688/ST-21-PCA-A11-APPENDIX.xlsx |access-date=27 Jun 2022}}</ref>
== ᱡᱚᱠᱷᱟ ==
ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱮᱞᱤᱜᱩ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱪᱟᱥᱵᱟᱥ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱷᱚᱠᱛᱟ, ᱵᱷᱳᱜᱟᱛᱟ ᱟᱨ ᱵᱷᱚᱜᱚᱛᱟ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱠᱟᱢᱯᱩ/ᱠᱟᱯᱩ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ, ᱫᱮᱥᱤᱭᱟ ᱳᱰᱤᱭᱟ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱟᱨ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮ ᱫᱚ ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱫᱚ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱟᱨ ᱦᱤᱱᱫᱤ, ᱳᱰᱤᱭᱟ, ᱥᱟᱫᱽᱨᱤ, ᱞᱟᱨᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱠᱩᱨᱢᱟᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱟ ᱾ ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱳᱴᱳ-ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱟᱭᱤᱰ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱤᱣᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚᱭ ᱦᱟᱛᱟᱣᱟ ᱾
=== ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ===
ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱱ ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱ ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤᱜᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ᱠᱚᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ: ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱟᱭᱥᱱᱟᱵᱷᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱭᱵᱷᱤ ᱠᱚ ᱾
ᱵᱚᱭᱥᱱᱚᱵᱽ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱟᱜᱚᱛᱟ ᱫᱚ ᱵᱮᱞᱦᱟᱨ (ᱢᱚᱭᱢᱚᱱᱤ), ᱥᱟᱢᱩᱫᱤᱭᱟ, ᱵᱟᱢᱤᱭᱟ, ᱛᱤᱨᱩᱣᱟᱨ (ᱵᱩᱰᱤ), ᱥᱟᱨᱟᱱᱤᱭᱟ (ᱯᱷᱤᱞᱤᱴ), ᱵᱟᱝᱜ, ᱦᱟᱴᱤᱭᱟᱨ (ᱦᱮᱸᱫᱮ), ᱪᱩᱢᱤᱭᱟᱨ ᱟᱨ ᱠᱩᱫᱟᱨ ᱮᱢᱟᱱ ᱴᱚᱴᱚᱢᱤᱠ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱮ ᱡᱟᱦᱟᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱥᱮ ᱥᱟᱵᱽᱜᱽᱨᱩᱯ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱦᱮᱡ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱩᱠᱩ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱮᱫ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱒᱐ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱳᱴᱟ ᱱᱟᱜᱽᱯᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱺᱪᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮᱨᱮ ᱵᱟᱜᱟᱛᱟ ᱫᱚ [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱦᱟᱸ [[ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]] ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱱᱩᱥᱩᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.aptribes.gov.in/html/tcr-studies-anti-sis.htm |title=Welcome to aptribes.gov.in - A Portal of Tribal Welfare Department Govt of A.P |publisher=Aptribes.gov.in |accessdate=2013-12-15 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529070951/http://www.aptribes.gov.in/html/tcr-studies-anti-sis.htm |archivedate=2012-05-29 }}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
* {{Cite web|last=Thurston|first=Edgar|title=Castes and Tribes of Southern India/Bagata - Wikisource, the free online library|url=https://en.wikisource.org/wiki/Castes_and_Tribes_of_Southern_India/Bagata|access-date=2021-09-20|website=en.wikisource.org|language=en}}
* {{Cite web|title=Bagata tribe|url=https://tribal.nic.in/repository/ViewDoc.aspx%3FRepositoryNo%3DTRI18-08-2017151448%26file%3DDocs/TRI18-08-2017151448.pdf|website=tribal.nic.in}}
* {{Cite web|last=|first=|title=Bagata|url=https://www.scstrti.in/index.php/communities/tribes/91-tribes/146-bagata|access-date=2021-09-20|website=SCSTRTI|language=en-gb|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212930/https://www.scstrti.in/index.php/communities/tribes/91-tribes/146-bagata|url-status=dead}}
* {{Cite web|title=Odisha State Tribal Museum {{!}} Bagata|url=https://www.ostm.in/tribes_of_odisha/bagata/|access-date=2021-09-20|language=en-GB|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920212903/https://www.ostm.in/tribes_of_odisha/bagata/|url-status=dead}}
* {{Cite web|title=Documenting the ethno-cultural practices of Bagata tribe of Andhra Pradesh {{!}} INTACH Intangible Cultural Heritage|url=http://intangibleheritage.intach.org/documenting-the-ethno-cultural-practices-of-bagata-tribe-of-andhra-pradesh/|access-date=2021-10-27|language=en-US}}
* {{Cite web|last=Naidu|first=J.M|others=Department of Tribal Welfare, Government of Andhra Pradesh|title=Ethnography of Bagatha Tribe in Andhra Pradesh|url=https://repository.tribal.gov.in/bitstream/123456789/74094/1/APTM_2020_0080_research.pdf|publisher=CENTRE FOR ECONOMIC AND SOCIAL STUDIES}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱱ ᱞᱮᱠᱷᱥᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]]
5zhamyarpddldwmqtgveq3skhrm8fjv
ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ
0
26428
196997
174274
2026-08-16T18:25:56Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196997
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox biography vcard"
! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline-block">ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ </div>
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Bhuri_Bai_receiving_Padma_Shri_award_(cropped).jpg|frameless]]<div class="infobox-caption">ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱨᱟᱢᱱᱟᱛᱷ ᱠᱳᱵᱤᱱᱫᱚ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱚᱫᱽᱫᱚ ᱥᱨᱤ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ [[Ram Nath Kovind|ᱨᱟᱢᱱᱟᱛᱷ ᱠᱳᱵᱤᱱᱫᱚ]] </div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ
| class="infobox-data" |<div class="birthplace" style="display:inline">ᱯᱤᱛᱳᱞ, ᱡᱟᱵᱩᱭᱟ, ᱢᱚᱫᱽᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ[[Madhya Pradesh|ᱢᱚᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]</div>
|-
! class="infobox-label" scope="row" |ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ
| class="infobox-data category" |[[Indian people|ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ]]
|-
! class="infobox-label" scope="row" |ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ
| class="infobox-data category" |ᱵᱷᱤᱞ ᱠᱟᱹᱨᱤ
|-
! class="infobox-label" scope="row" |ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ
| class="infobox-data" |[[Padma Shri|ᱯᱚᱫᱽᱫᱚ ᱥᱨᱤ]](2021)
|-
! class="infobox-label" scope="row" |ᱢᱟᱹᱱ
| class="infobox-data" |ᱥᱤᱠᱟᱨ ᱥᱟᱢᱢᱚᱱ, ᱢᱚᱫᱽᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ
|}
'''ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ''' ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱵᱷᱤᱞ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱢᱚᱫᱽᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱟᱨ ᱜᱩᱡᱨᱟᱴ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱯᱤᱛᱳᱞ ᱟᱛᱳ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱯᱤᱛᱳᱞ ᱫᱚ ᱢᱚᱫᱽᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱟᱵᱩᱭᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱟᱛᱳ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱩᱯᱚᱡᱟᱹᱛᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱵᱷᱤᱞ ᱨᱮᱱ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱨᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱢᱚᱫᱽᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱚᱛᱚᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱢᱟᱹᱱ, ᱥᱤᱠᱷᱚᱨ ᱥᱟᱢᱚᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Bhuri Bai {{!}} Paintings by Bhuri Bai {{!}} Bhuri Bai Painting - Saffronart.com |url=https://www.saffronart.com/artists/bhuri-bai |access-date=2019-03-15 |website=Saffronart}}</ref> ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱩᱱᱤ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱳᱱ ᱟᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱚᱥᱚᱢᱚᱨᱤᱠ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ [[ᱯᱚᱫᱽᱢᱚᱥᱨᱤ|ᱯᱚᱫᱽᱫᱚ ᱥᱨᱤ]] ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Padma Awards 2021 announced |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1692337 |access-date=26 January 2021 |publisher=Ministry of Home Affairs}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/shinzo-abe-tarun-gogoi-ram-vilas-paswan-among-padma-award-winners-complete-list/articleshow/80453596.cms|title=Shinzo Abe, Tarun Gogoi, Ram Vilas Paswan among Padma Award winners: Complete list|date=25 January 2021|work=[[The Times of India]]|access-date=25 January 2021}}</ref>
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱ ᱡᱟᱱᱜᱚᱲ ᱥᱤᱝ ᱥᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟ, ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱵᱷᱳᱯᱟᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱵᱷᱟᱵᱚᱱ ᱨᱮᱱ ᱡᱮᱹ ᱥᱵᱷᱟᱢᱤᱱᱟᱛᱷᱟᱱ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮᱠᱨᱤᱞᱤᱠ ᱨᱚᱝ ᱟᱨ ᱠᱟᱯᱟᱨ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱩᱫᱜᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱟᱦᱟ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱨᱮᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱨᱟᱹᱥᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟ, ᱟᱡᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱵᱷᱩᱨᱤ ᱯᱮᱛᱷᱳᱨᱟ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱠᱷᱮᱹᱞᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<blockquote>"ᱟᱛᱳ ᱨᱮ, ᱚᱛᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱢᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱚᱝ ᱧᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱤᱧᱟᱹᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱟᱨ ᱤᱧ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱚᱝ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱵᱨᱚᱥ ᱮᱢ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾"<ref>{{Cite web |title=Bhuri Bai of Pitol {{!}} IGNCA |url=http://ignca.gov.in/divisionss/janapada-sampada/tribal-art-culture/bhil-artists-of-madhya-pradesh-and-rajasthan/bhuri-bai-of-pitol/ |access-date=2019-03-15 |language=en-US}}</ref></blockquote>ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱫᱚ ᱚᱲᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱟᱡ ᱟᱭᱳ ᱡᱟᱵᱵᱩᱵᱟᱭ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱥᱤᱜᱤᱞ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱵᱷᱳᱯᱟᱞ ᱨᱮ ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱱᱚᱵ ᱥᱟᱝᱜᱨᱟᱦᱟᱞᱚᱭ ᱥᱮ ᱢᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱡᱦᱩᱫ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱷᱤᱞ ᱦᱩᱴ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱮᱱᱮᱢᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Bhuri Bai Jher |url=http://bhilart.com/bhuri-bai-bhabhor/ |access-date=2019-03-18 |website=Bhil Art |language=en-US |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226200832/http://bhilart.com/bhuri-bai-bhabhor/ |url-status=dead }}</ref> ᱮᱱᱛᱮ ᱨᱮᱦᱚ ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱵᱷᱳᱯᱟᱞ ᱨᱮᱭ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ, ᱩᱱ ᱩᱱᱤ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱵᱷᱟᱵᱚᱱ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱡᱚᱜᱫᱤᱥ ᱥᱟᱢᱤᱱᱟᱛᱷᱟᱱ ᱥᱟᱶ ᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮᱭ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱩᱫᱜᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite web |last=Choudhury |first=Rabindra Nath |date=2017-10-07 |title=Woman gets Bhil tribal art world recognition |url=http://www.asianage.com/india/all-india/071017/woman-gets-bhil-tribal-art-world-recognition.html |access-date=2019-03-18 |website=The Asian Age}}</ref> ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱳᱜᱟᱡᱳᱜ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱞᱟᱫᱳᱵᱟᱭ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web |title=Lado Bai {{!}} IGNCA |url=http://ignca.gov.in/divisionss/janapada-sampada/tribal-art-culture/bhil-artists-of-madhya-pradesh-and-rajasthan/lado-bai/ |access-date=2019-03-26 |language=en-US}}</ref>[[ᱨᱮᱫ:Bhuri_Bai_in_2016_-02.jpg|thumb|2016 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱾]]
== ᱥᱳᱭᱤᱞᱤ ==
ᱵᱷᱤᱞ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱯᱚᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮᱱ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨᱟ ᱾ ᱮᱥᱴᱮᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮᱱ ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟ, ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱠᱟᱭᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱚᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱰᱚᱴᱠᱚ ᱵᱮᱣᱦᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱾<ref>{{Cite web |date=2014-10-18 |title=Tribal tones |url=https://www.deccanherald.com/content/436674/tribal-tones.html |access-date=2019-03-18 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Administrator |first=Website |date=2015-04-14 |title=Gond art and its counterparts in India and Australia: Comparing the works of Bhil, Gond and Rathwa tribal artists – Madhya Pradesh and Gujarat |url=https://www.indiantribalheritage.org/?p=17214 |access-date=2019-03-18 |website=Tribal Cultural Heritage in India Foundation |language=en-GB }}{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱫᱚ ᱛᱟᱸᱦᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱭᱟᱜ ᱜᱟᱛᱟᱠ ᱨᱮᱱ ᱯᱳᱭᱞᱳ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱠᱟᱯᱟᱨ ᱨᱮ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱚᱝᱜᱟᱹᱲ ᱠᱮᱱᱵᱷᱟᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱛᱟᱢ, ᱵᱳᱭᱠᱳᱞᱤᱠ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱼᱡᱟᱡᱚᱠ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱡᱳᱜᱟᱡᱳᱜ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱼᱟ, ᱮᱱᱛᱮ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤᱠᱚ ᱨᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱟᱨ ᱥᱮᱞᱯᱷᱳᱱ ᱞᱮᱠᱟ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱦᱤᱸᱥ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Bhuri Bai {{!}} Sutra Gallery LLC |url=http://sutragallery.com/Bhuri-Bai.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170826211525/http://www.sutragallery.com/Bhuri-Bai.html |archive-date=2017-08-26 |access-date=2019-03-18 |website=sutragallery |language=en-US}}</ref>[[ᱨᱮᱫ:Sarmaya_Arts_Foundation_Bhuri_Bai-Bhil.jpg|thumb|288x288px|ᱵᱷᱩᱨᱤᱵᱟᱭ ᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱷᱤᱞ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱾]]
== ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ==
* 2017 ᱥᱚᱛᱨᱚᱝᱜᱤᱼᱵᱷᱤᱞ ᱟᱨᱴ, ᱳᱡᱟᱥ ᱟᱨᱴ, ᱫᱤᱞᱞᱤ <ref>http://www.ojasart.com</ref>
* 2017 "ᱜᱤᱭᱵᱷᱮᱱ ᱫᱟᱲᱮᱼᱯᱷᱨᱚᱢ ᱴᱨᱮᱰᱤᱥᱚᱱ ᱴᱩ ᱠᱟᱱᱴᱮᱢᱯᱳᱨᱮ", ᱵᱞᱩᱯᱨᱤᱱᱴ21 + ᱮᱠᱥᱵᱤᱴ320, ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱾
* "ᱵᱷᱟᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱨ, ᱤᱱ ᱫᱟ ᱠᱳᱢᱯᱳᱢᱟᱨᱤ", ᱫᱮᱵᱤ ᱟᱨᱴ ᱯᱷᱟᱣᱩᱱᱰᱮᱥᱚᱱ, ᱵᱟᱝᱞᱟ
* 2010 "ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱟᱨᱥᱴᱥ", ᱢᱩᱥᱤ ᱰᱩ ᱠᱳᱭ ᱵᱨᱟᱱᱞᱤ, ᱯᱮᱨᱤᱥ
* 2009 "ᱱᱟᱶᱟ ᱡᱮ ᱵᱤᱨ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱫᱟ", ᱯᱟᱱᱰᱳᱞ ᱜᱮᱞᱟᱨᱤ, ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ
* 2008 "ᱯᱷᱨᱤᱢᱰᱚᱢ", ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱯᱷᱚᱨ ᱤᱱᱴᱟᱨᱱᱮᱥᱱᱮᱞ ᱢᱳᱰᱟᱨᱚᱱ ᱟᱨᱴ (ᱥᱤ ᱟᱭ ᱮᱢ ᱮ) ᱠᱚᱞᱠᱟᱛᱟ ᱾
== ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱ ==
* ᱥᱤᱠᱷᱟᱨ ᱥᱟᱢᱢᱚᱱ, ᱢᱚᱫᱽᱫᱷᱚᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ, 1986 <ref>{{Cite web |date=2017 |title=Satrangi 2017: An exhibition Of Bheel Art |url=https://ojasart.com/exhibitions-cpt/satrangi-an-exhibition-of-bheel-tribal-arts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225031217/https://ojasart.com/exhibitions-cpt/satrangi-an-exhibition-of-bheel-tribal-arts/ |archive-date=25 February 2024 |access-date=15 July 2024 |website=Ojas Art Gallery |language=en}}</ref>
* ᱚᱦᱚᱞᱟ ᱥᱟᱢᱢᱚᱱ, 1998 ᱾
* ᱨᱟᱡᱱᱤ ᱰᱩᱨᱜᱚᱵᱚᱛᱤ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ, 2009 ᱾
* ᱯᱚᱫᱽᱫᱚ ᱥᱨᱤ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ, 2021 ᱾
* ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱯᱚᱛᱤ ᱵᱷᱚᱵᱚᱱ ᱨᱮ ᱡᱟᱣ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱢᱟᱨᱪ/ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱮᱢᱟᱭᱟ ᱾ ᱱᱤᱛ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱫᱚ ᱑᱑᱙ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱚᱱᱮᱭ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱫᱚ ᱵᱟᱨᱟᱵᱟᱨᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ (ᱵᱟᱨᱟᱵᱟᱨᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱷᱟᱭᱟ) ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱗ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚ ᱵᱤᱵᱷᱩᱥᱚᱬ, ᱑᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚ ᱵᱷᱩᱥᱚᱬ ᱟᱨ ᱑᱐᱒ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚ ᱥᱨᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱒᱙ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱫᱚ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮ ᱑᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱨᱤᱥᱚᱫᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
hn1v2mi48ovi7dimllbzzb8qmy3ehqk
ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ
0
26613
196975
160158
2026-08-16T12:08:44Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196975
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ
| image = Chitrangada Singh at FBB Femina Miss India 2019.jpg
| caption = ᱒᱐᱑᱙ ᱨᱮ ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ
| birth_date = 30 August 1976 <ref name="30August"/>
| birth_place = ᱡᱚᱫᱷᱯᱩᱨ, ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ, ᱥᱤᱧᱚᱛ
| occupation = ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱚᱰᱮᱞ
| years_active = 2005–ᱱᱤᱛ
| height = {{convert|5|ft|2|in|m|abbr=on|disp=flip}}
| spouse =
| children =
| website =
}}
'''ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ 30 ᱟᱜᱚᱥᱴ 1976) ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱫ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref name="30August">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Brunch/Brunch-Stories/Personal-Agenda-Chitrangada-Singh/Article1-826290.aspx|title=Personal Agenda: Chitrangda Singh|date=16 March 2012|work=Hindustan Times|access-date=18 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320025757/https://www.hindustantimes.com/Brunch/Brunch-Stories/Personal-Agenda-Chitrangda-Singh/Article1-826290.aspx|archive-date=20 March 2012}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱨᱟᱭᱤᱢ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱦᱚᱡᱟᱨᱳ ᱠᱷᱟᱣᱟᱭᱥᱮᱱ ᱟᱭᱥᱤ (2005) ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱨᱮᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱸᱦᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱱᱤ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱚᱞᱤᱭᱩᱰ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱴᱮᱢ ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱸ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾
ᱥᱤᱝ ᱥᱤᱜᱤᱞ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱠᱨᱟᱭᱤᱢ ᱛᱷᱨᱤᱞᱟᱨ ''ᱤᱭᱮ ᱥᱟᱞᱤ ᱡᱤᱱᱫᱚᱜᱤ'' (2011) ᱼ ᱫᱟ ᱨᱩᱢᱮᱱᱴᱤᱠ ᱠᱳᱢᱰᱤ ''ᱰᱮᱥᱤ ᱵᱳᱭᱡᱽ'' (2011) ᱼ ᱟᱨ ᱟᱭ, ᱢᱮ ᱟᱨ ᱢᱮᱭ (2013) ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ''ᱵᱟᱡᱟᱨ'' (2018) ᱼ ᱫᱟ ᱠᱨᱟᱭᱤᱢ ᱛᱤᱛᱨᱤᱞᱟᱨ ''ᱵᱚᱠ ᱵᱤᱥᱵᱷᱟᱥ'' (2021) ᱟᱨ ᱢᱤᱥᱴᱨᱤ ᱛᱤᱛᱤᱞᱟᱨ ''ᱜᱮᱥᱞᱤᱴ'' (2023) ᱾<ref>{{Cite web |title=Chitrangda Singh Mini Biography |url=http://www.perfectpeople.net/biography/4807/chitrangada-singh.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210014718/http://www.perfectpeople.net/biography/4807/chitrangada-singh.htm |archive-date=10 February 2011 |access-date=8 December 2010 |website=Perfectpeople.net}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ''ᱥᱩᱨᱢᱟ'' (2018) ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱨᱳᱢᱮᱱᱴᱤᱠ ᱠᱳᱢᱰᱤ ᱚᱱᱚᱞᱳᱡᱤ ᱢᱳᱰᱟᱨᱱ ᱞᱟᱵᱷ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ (2022) ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱳᱭᱮᱵ ᱨᱮᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ ==
ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱨᱟᱡᱟᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱡᱚᱫᱷᱯᱩᱨ|ᱡᱳᱫᱽᱯᱷᱩᱨ]] ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱟᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱳᱛᱟ ᱨᱮ ᱟᱨ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱨᱟᱴ ᱨᱮ [[ᱵᱟᱨᱮᱞᱤ]] [[ᱥᱳᱯᱷᱤᱭᱟ]] ᱜᱟᱨᱞᱥ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ,<ref name="30August"/> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱥᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱥᱟᱦᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱟᱡ ᱵᱟᱵᱟ ᱠᱚᱨᱱᱮᱞ ᱱᱤᱨᱚᱱᱡᱚᱱ ᱥᱤᱝ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱚᱱᱚᱫᱚᱞ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱟᱨᱮᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱥᱮᱱᱟᱯᱷᱟᱹᱫᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ, ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱨᱮᱱ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱫᱤᱜᱽᱵᱷᱚᱡᱚᱭ ᱥᱤᱝ ᱪᱦᱟᱞ ᱢᱤᱫ ᱜᱳᱞᱯᱷᱟᱨ ᱾ ᱢᱤᱨᱚᱴ ᱥᱳᱯᱷᱤᱭᱟ ᱜᱟᱨᱞᱥ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱰᱤ ᱟᱨᱩᱭᱤᱱ ᱢᱟᱦᱟ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱡᱚᱥᱚ (ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱱᱩᱴᱨᱤᱥᱚᱱ) ᱼᱨᱮ ᱜᱚᱡᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/educationnews/lady-irwin-was-strict-chitrangda-singh/article1-428259.aspx|title=Lady Irwin was strict: Chitrangda Singh|date=3 July 2009|work=[[Hindustan Times]]|access-date=4 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327030358/https://www.hindustantimes.com/education/lady-irwin-was-strict-chitrangada-singh/story-EFzmDKTJCgzXiirDCsl22L.html|archive-date=27 March 2020}}</ref>
== ᱱᱤᱡᱮᱨ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ ᱜᱚᱞᱯᱷᱟᱨ ''ᱡᱳᱛᱤ ᱨᱚᱱᱫᱚᱣᱟ'' ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱢᱚᱬᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱤᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ 2001 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱡᱳᱨᱟᱣᱟᱨ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱟᱡ ᱨᱮᱱ ᱵᱟᱹᱦᱩ 2013 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ 2015 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱨᱮ ᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱰᱟᱣᱩᱱᱞᱳᱰ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱟᱜ ᱥᱟᱢᱲᱟᱣ ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱚ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ <ref>{{Cite web |date=26 December 2018 |title=The Jyoti Randhawa and Chitrangda Singh love story: Wedding to divorce |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/the-jyoti-randhawa-and-chitrangda-singh-love-story-wedding-to-divorce-1417581-2018-12-26 |access-date=15 July 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Chitrangda Singh, Jyoti Randhawa granted divorce |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/chitrangda-singh-jyoti-randhawa-granted-divorce/article1-1209281.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003141754/http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/chitrangda-singh-jyoti-randhawa-granted-divorce/article1-1209281.aspx |archive-date=3 October 2014 |access-date=18 April 2014}}</ref>
== ᱠᱟᱹᱢᱤᱡᱤᱭᱚᱱ ==
=== ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ===
ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱯᱚᱨᱫᱟ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱞᱟᱦᱟ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱢᱟᱦᱟᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱭ ᱥᱤ ᱟᱭ ᱥᱤ ᱟᱭ ᱵᱮᱝᱠ ᱟᱨ ᱟᱞᱩᱠᱠᱟᱥ ᱡᱩᱭᱮᱞᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱵᱨᱮᱱᱰ ᱥᱟᱶ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱞᱛᱟᱯᱷ ᱨᱟᱡᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱮ ᱛᱩᱢ ᱛᱳ ᱛᱮᱦᱮᱨ ᱯᱚᱨᱫᱮᱥᱤ ᱮᱞᱵᱟᱢ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
ᱩᱱᱤ ᱜᱳᱞᱡᱟᱨᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱵᱷᱤᱰᱤᱣ 'ᱥᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱤᱳᱭᱮᱱᱴ' ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮᱭ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="tele">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1050414/asp/calcutta/story_4604339.asp|title=The next Smita Patil|date=14 April 2005|work=[[The Telegraph (Calcutta)]]|access-date=30 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026024636/http://www.telegraphindia.com/1050414/asp/calcutta/story_4604339.asp|archive-date=26 October 2012|location=Calcutta, India}}</ref> ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱚᱵᱤᱡᱤᱛ ᱵᱷᱟᱴᱟᱪᱟᱨᱡᱚ ᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱵᱷᱤᱰᱤᱣ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
[[ᱨᱮᱫ:Chitrangada_Singh_at_Bombay_Times_Fashion_Week,_2019.jpg|thumb|ᱵᱳᱢᱵᱮ ᱴᱟᱭᱚᱢᱥ ᱯᱷᱮᱥᱮᱱ ᱩᱭᱠ ᱨᱮ ᱥᱤᱝ ]]
[[ᱨᱮᱫ:Chitrangada_Singh_snapped_during_Baazaar_promotion.jpg|left|thumb|ᱥᱤᱝ 2019 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟᱭ ]]
== ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ==
[[ᱨᱮᱫ:Chitrangada_Singh_at_the_press_conference_of_DID_Li’l_Masters_(2)_(cropped).jpg|thumb|ᱥᱤᱝ 2018 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ]]
== ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱜᱨᱟᱯᱷᱤ ==
=== ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ===
{| class="wikitable"
! scope="col" |ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" |ᱛᱟᱹᱞᱤᱠᱟ
! scope="col" |ᱮᱱᱮᱢ
! class="unsortable" |ᱱᱳᱴᱠᱚ
! scope="col" |ᱨᱮᱯᱷ (ᱥᱥᱟ)
|-
| rowspan="2" |2005
| scope="row" |''ᱦᱚᱡᱟᱨᱚᱱ ᱠᱷᱳᱭᱟᱭᱥᱮᱱ ᱟᱭᱥᱤ''
|ᱜᱤᱛᱟ ᱨᱟᱣ
|ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ
|
|-
| scope="row" |''ᱠᱟᱞᱼ ᱢᱟᱦᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱦᱟ''
|ᱵᱷᱟᱵᱚᱱ ᱰᱟᱭᱟᱞ
|
|
|-
|2008
| scope="row" |''ᱤᱠᱟᱹᱢᱮ ᱵᱚᱭᱦᱟ!''
|ᱟᱞᱤᱭᱟ
|
|
|-
| rowspan="2" |2011
| scope="row" |''ᱤᱭᱮ ᱥᱟᱞᱤ ᱡᱤᱱᱫᱚᱜᱤ''
|ᱯᱨᱤᱛᱤ
|
|
|-
| scope="row" |''ᱰᱮᱥᱤ ᱵᱳᱭᱡᱽ''
|ᱛᱟᱱᱭᱟ ᱥᱟᱨᱢᱟ
|
|
|-
|2012
| scope="row" |''ᱡᱚᱠᱟᱨ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|ᱠᱟᱯᱷᱤᱨᱟᱱᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ
|
|-
| rowspan="3" |2013
| scope="row" |''ᱠᱤᱨᱪᱤᱭᱟᱱ''
|ᱵᱷᱳᱥᱤᱭᱟᱹ
|ᱥᱩᱫᱤᱨ ᱢᱤᱥᱨᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ
|
|-
| scope="row" |''ᱤᱝᱠᱟᱨ''
|ᱢᱮᱭᱟ ᱞᱩᱛᱷᱚᱨᱟ
|
|
|-
| scope="row" |''ᱟᱭ, ᱢᱤ ᱟᱨ ᱢᱮ''
|ᱟᱱᱥᱩᱠᱠᱟ ᱞᱟᱞ
|
|
|-
|2014
| scope="row" |''ᱟᱱᱡᱟᱱ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|'ᱥᱤᱨᱤᱯᱩ ᱮᱱ' ᱼ ᱛᱟᱹᱢᱤᱞ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ
|
|-
|2015
| scope="row" |''ᱜᱚᱵᱚᱨ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|'ᱟᱳ ᱨᱟᱡᱟ' ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ
|
|-
|2017
| scope="row" |''ᱢᱩᱱᱱᱟ ᱢᱟᱭᱠᱮᱞ''
|ᱫᱟᱝ ᱥᱴᱟᱨ ᱨᱮᱱ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ
|ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ
|
|-
| rowspan="3" |2018
| scope="row" |''ᱥᱩᱨᱢᱟ'' | {{N/A}}
|ᱵᱮᱱᱟᱣᱤᱡ
|
|-
| scope="row" |''ᱥᱟᱦᱮᱵ, ᱵᱤᱵᱤ ᱟᱨ ᱜᱟᱝᱥᱴᱟᱨ 3''
|ᱥᱩᱦᱟᱱᱤ
|
|
|-
| scope="row" |''ᱵᱟᱡᱟᱨ''
|ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱠᱳᱛᱷᱚᱨᱤ
|
|
|-
|2020
| scope="row" |''ᱜᱷᱩᱢᱠᱮᱴᱩ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ
|
|-
|2021
| scope="row" |''ᱵᱚᱠ ᱵᱤᱥᱵᱷᱟᱥ''
|ᱢᱮᱨᱤ ᱵᱤᱥᱵᱷᱟᱥ
|ᱡᱤ5 ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ
|<ref>{{Cite web |date=28 November 2020 |title=BOB BISWAS: ABHISHEK BACHCHAN, CHITRANGADA SINGH LOOKS DIFFERENT ON THE SETS |url=https://www.ptcpunjabi.co.in/bob-biswas-abhishek-bachchan-chitrangada-singh-looks-different-on-the-sets |access-date=10 December 2020 |website=PTC Panjab |language=en}}</ref>
|-
|2023
|<nowiki><i id="mwAUQ">ᱜᱮᱥᱞᱤᱴ</i></nowiki>
|ᱨᱩᱠᱢᱚᱱᱤ
|ᱰᱤᱥᱱᱤ + ᱦᱚᱴᱥᱴᱟᱨ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ
|<ref>{{Cite web |date=11 September 2021 |title=Gaslight: Chitrangda Singh to play parallel lead alongside Vikrant Massey and Sara Ali Khan |url=https://m.tribuneindia.com/news/lifestyle/chitrangda-singh-to-play-parallel-lead-in-gaslight-309695 |website=The Tribune India }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
|}
=== ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ===
{| class="wikitable"
! scope="col" |ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" |ᱛᱟᱹᱞᱤᱠᱟ
! scope="col" |ᱮᱱᱮᱢ
! class="unsortable" |ᱱᱳᱴᱠᱚ
! scope="col" |ᱥᱟᱹᱠᱷᱤ
|-
|2018
|''ᱰᱤ ᱟᱭ ᱰᱤ ᱞᱤᱞ ᱢᱮᱥᱴᱟᱨ 4''
|ᱩᱭᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ
|ᱴᱤᱵᱷᱤ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ
|<ref>{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Chitrangda Singh to debut on TV as a Judge with DID Li'l Masters Season 4 |url=https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/bollywood/revealed-chitrangda-singh-debut-tv-dance-reality-show/ |website=Bollywood Hungama}}</ref>
|}
=== ᱣᱮᱵᱽ ᱥᱤᱨᱤᱡ ===
{| class="wikitable"
! scope="col" |ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" |ᱛᱟᱹᱞᱤᱠᱟ
! scope="col" |ᱮᱱᱮᱢ
! scope="col" |ᱯᱮᱴᱨᱟᱢ
! class="unsortable" |ᱱᱳᱴᱠᱚ
! scope="col" |ᱨᱮᱯᱷ (ᱥᱥᱟ)
|-
|2022
|''ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱤᱧᱤᱡ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ''
|ᱞᱚᱛᱤᱠᱟ
|ᱟᱢᱚᱡᱚᱱ ᱯᱨᱟᱤᱢ
|ᱳᱭᱮᱵ ᱥᱤᱨᱤᱡ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ
|<ref>{{Cite web |date=28 April 2022 |title=Modern Love Mumbai trailer: From millennial love to same-sex love, a show on different shades of love |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/modern-love-mumbai-trailer-prime-video-vishal-bhardwaj-pratik-gandhi-7891876/lite/ |website=The Indian Express}}</ref>
|}
== ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ==
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
snw2ghvfih6wj3moigb2z50kd7im549
196976
196975
2026-08-16T12:09:17Z
KiranBOT
9533
removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s
196976
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ
| image = Chitrangada Singh at FBB Femina Miss India 2019.jpg
| caption = ᱒᱐᱑᱙ ᱨᱮ ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ
| birth_date = 30 August 1976 <ref name="30August"/>
| birth_place = ᱡᱚᱫᱷᱯᱩᱨ, ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱷᱟᱱ, ᱥᱤᱧᱚᱛ
| occupation = ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱚᱰᱮᱞ
| years_active = 2005–ᱱᱤᱛ
| height = {{convert|5|ft|2|in|m|abbr=on|disp=flip}}
| spouse =
| children =
| website =
}}
'''ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ 30 ᱟᱜᱚᱥᱴ 1976) ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱯᱟᱴᱷᱚᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱫ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref name="30August">{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Brunch/Brunch-Stories/Personal-Agenda-Chitrangada-Singh/Article1-826290.aspx|title=Personal Agenda: Chitrangda Singh|date=16 March 2012|work=Hindustan Times|access-date=18 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320025757/https://www.hindustantimes.com/Brunch/Brunch-Stories/Personal-Agenda-Chitrangda-Singh/Article1-826290.aspx|archive-date=20 March 2012}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱨᱟᱭᱤᱢ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱦᱚᱡᱟᱨᱳ ᱠᱷᱟᱣᱟᱭᱥᱮᱱ ᱟᱭᱥᱤ (2005) ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱨᱮᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱸᱦᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱱᱤ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱚᱞᱤᱭᱩᱰ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱮ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱴᱮᱢ ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱸ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾
ᱥᱤᱝ ᱥᱤᱜᱤᱞ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱠᱨᱟᱭᱤᱢ ᱛᱷᱨᱤᱞᱟᱨ ''ᱤᱭᱮ ᱥᱟᱞᱤ ᱡᱤᱱᱫᱚᱜᱤ'' (2011) ᱼ ᱫᱟ ᱨᱩᱢᱮᱱᱴᱤᱠ ᱠᱳᱢᱰᱤ ''ᱰᱮᱥᱤ ᱵᱳᱭᱡᱽ'' (2011) ᱼ ᱟᱨ ᱟᱭ, ᱢᱮ ᱟᱨ ᱢᱮᱭ (2013) ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ''ᱵᱟᱡᱟᱨ'' (2018) ᱼ ᱫᱟ ᱠᱨᱟᱭᱤᱢ ᱛᱤᱛᱨᱤᱞᱟᱨ ''ᱵᱚᱠ ᱵᱤᱥᱵᱷᱟᱥ'' (2021) ᱟᱨ ᱢᱤᱥᱴᱨᱤ ᱛᱤᱛᱤᱞᱟᱨ ''ᱜᱮᱥᱞᱤᱴ'' (2023) ᱾<ref>{{Cite web |title=Chitrangda Singh Mini Biography |url=http://www.perfectpeople.net/biography/4807/chitrangada-singh.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210014718/http://www.perfectpeople.net/biography/4807/chitrangada-singh.htm |archive-date=10 February 2011 |access-date=8 December 2010 |website=Perfectpeople.net}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱷᱮᱞᱚᱸᱰ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ''ᱥᱩᱨᱢᱟ'' (2018) ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱤᱡ ᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱨᱳᱢᱮᱱᱴᱤᱠ ᱠᱳᱢᱰᱤ ᱚᱱᱚᱞᱳᱡᱤ ᱢᱳᱰᱟᱨᱱ ᱞᱟᱵᱷ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ (2022) ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱳᱭᱮᱵ ᱨᱮᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱥᱮᱪᱮᱫ ==
ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱨᱟᱡᱟᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱡᱚᱫᱷᱯᱩᱨ|ᱡᱳᱫᱽᱯᱷᱩᱨ]] ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱟᱥᱛᱷᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱳᱛᱟ ᱨᱮ ᱟᱨ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱨᱟᱴ ᱨᱮ [[ᱵᱟᱨᱮᱞᱤ]] [[ᱥᱳᱯᱷᱤᱭᱟ]] ᱜᱟᱨᱞᱥ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ,<ref name="30August"/> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱥᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱥᱟᱦᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱨᱮ ᱟᱡ ᱵᱟᱵᱟ ᱠᱚᱨᱱᱮᱞ ᱱᱤᱨᱚᱱᱡᱚᱱ ᱥᱤᱝ, ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱵᱚᱱᱚᱫᱚᱞ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱟᱨᱮᱱ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱤᱭᱚ ᱥᱮᱱᱟᱯᱷᱟᱹᱫᱟᱹᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟᱹ, ᱵᱟᱦᱟᱞ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱨᱮᱱ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱫᱤᱜᱽᱵᱷᱚᱡᱚᱭ ᱥᱤᱝ ᱪᱦᱟᱞ ᱢᱤᱫ ᱜᱳᱞᱯᱷᱟᱨ ᱾ ᱢᱤᱨᱚᱴ ᱥᱳᱯᱷᱤᱭᱟ ᱜᱟᱨᱞᱥ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱰᱤ ᱟᱨᱩᱭᱤᱱ ᱢᱟᱦᱟ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱲᱟᱜ ᱥᱟᱡᱚᱥᱚ (ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱟᱨ ᱱᱩᱴᱨᱤᱥᱚᱱ) ᱼᱨᱮ ᱜᱚᱡᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/educationnews/lady-irwin-was-strict-chitrangda-singh/article1-428259.aspx|title=Lady Irwin was strict: Chitrangda Singh|date=3 July 2009|work=[[Hindustan Times]]|access-date=4 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327030358/https://www.hindustantimes.com/education/lady-irwin-was-strict-chitrangada-singh/story-EFzmDKTJCgzXiirDCsl22L.html|archive-date=27 March 2020}}</ref>
== ᱱᱤᱡᱮᱨ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱥᱤᱝ ᱜᱚᱞᱯᱷᱟᱨ ''ᱡᱳᱛᱤ ᱨᱚᱱᱫᱚᱣᱟ'' ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱢᱚᱬᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱤᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ 2001 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱡᱳᱨᱟᱣᱟᱨ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱟᱡ ᱨᱮᱱ ᱵᱟᱹᱦᱩ 2013 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ 2015 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱨᱮ ᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱰᱟᱣᱩᱱᱞᱳᱰ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱟᱜ ᱥᱟᱢᱲᱟᱣ ᱪᱤᱛᱨᱟᱝᱜᱟᱫᱚ ᱠᱚ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ <ref>{{Cite web |date=26 December 2018 |title=The Jyoti Randhawa and Chitrangda Singh love story: Wedding to divorce |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/the-jyoti-randhawa-and-chitrangda-singh-love-story-wedding-to-divorce-1417581-2018-12-26 |access-date=15 July 2021 |website=India Today |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Chitrangda Singh, Jyoti Randhawa granted divorce |url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/chitrangda-singh-jyoti-randhawa-granted-divorce/article1-1209281.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003141754/http://www.hindustantimes.com/entertainment/tabloid/chitrangda-singh-jyoti-randhawa-granted-divorce/article1-1209281.aspx |archive-date=3 October 2014 |access-date=18 April 2014}}</ref>
== ᱠᱟᱹᱢᱤᱡᱤᱭᱚᱱ ==
=== ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ===
ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱯᱚᱨᱫᱟ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱞᱟᱦᱟ ᱥᱤᱝ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱢᱟᱦᱟᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱭ ᱥᱤ ᱟᱭ ᱥᱤ ᱟᱭ ᱵᱮᱝᱠ ᱟᱨ ᱟᱞᱩᱠᱠᱟᱥ ᱡᱩᱭᱮᱞᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱵᱨᱮᱱᱰ ᱥᱟᱶ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱞᱛᱟᱯᱷ ᱨᱟᱡᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱛᱮ ᱛᱩᱢ ᱛᱳ ᱛᱮᱦᱮᱨ ᱯᱚᱨᱫᱮᱥᱤ ᱮᱞᱵᱟᱢ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
ᱩᱱᱤ ᱜᱳᱞᱡᱟᱨᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱵᱷᱤᱰᱤᱣ 'ᱥᱟᱱᱥᱮᱴ ᱯᱤᱳᱭᱮᱱᱴ' ᱨᱮ ᱯᱟᱴᱷ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱚᱱᱮᱭ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="tele">{{Cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1050414/asp/calcutta/story_4604339.asp|title=The next Smita Patil|date=14 April 2005|work=[[The Telegraph (Calcutta)]]|access-date=30 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121026024636/http://www.telegraphindia.com/1050414/asp/calcutta/story_4604339.asp|archive-date=26 October 2012|location=Calcutta, India}}</ref> ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱟᱹᱨᱤᱜᱚᱞ ᱚᱵᱤᱡᱤᱛ ᱵᱷᱟᱴᱟᱪᱟᱨᱡᱚ ᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱵᱷᱤᱰᱤᱣ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
[[ᱨᱮᱫ:Chitrangada_Singh_at_Bombay_Times_Fashion_Week,_2019.jpg|thumb|ᱵᱳᱢᱵᱮ ᱴᱟᱭᱚᱢᱥ ᱯᱷᱮᱥᱮᱱ ᱩᱭᱠ ᱨᱮ ᱥᱤᱝ ]]
[[ᱨᱮᱫ:Chitrangada_Singh_snapped_during_Baazaar_promotion.jpg|left|thumb|ᱥᱤᱝ 2019 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ᱵᱟᱡᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟᱭ ]]
== ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ==
[[ᱨᱮᱫ:Chitrangada_Singh_at_the_press_conference_of_DID_Li’l_Masters_(2)_(cropped).jpg|thumb|ᱥᱤᱝ 2018 ᱥᱟᱹᱦᱤᱛ ᱨᱮ ]]
== ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱜᱨᱟᱯᱷᱤ ==
=== ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ===
{| class="wikitable"
! scope="col" |ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" |ᱛᱟᱹᱞᱤᱠᱟ
! scope="col" |ᱮᱱᱮᱢ
! class="unsortable" |ᱱᱳᱴᱠᱚ
! scope="col" |ᱨᱮᱯᱷ (ᱥᱥᱟ)
|-
| rowspan="2" |2005
| scope="row" |''ᱦᱚᱡᱟᱨᱚᱱ ᱠᱷᱳᱭᱟᱭᱥᱮᱱ ᱟᱭᱥᱤ''
|ᱜᱤᱛᱟ ᱨᱟᱣ
|ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ
|
|-
| scope="row" |''ᱠᱟᱞᱼ ᱢᱟᱦᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱦᱟ''
|ᱵᱷᱟᱵᱚᱱ ᱰᱟᱭᱟᱞ
|
|
|-
|2008
| scope="row" |''ᱤᱠᱟᱹᱢᱮ ᱵᱚᱭᱦᱟ!''
|ᱟᱞᱤᱭᱟ
|
|
|-
| rowspan="2" |2011
| scope="row" |''ᱤᱭᱮ ᱥᱟᱞᱤ ᱡᱤᱱᱫᱚᱜᱤ''
|ᱯᱨᱤᱛᱤ
|
|
|-
| scope="row" |''ᱰᱮᱥᱤ ᱵᱳᱭᱡᱽ''
|ᱛᱟᱱᱭᱟ ᱥᱟᱨᱢᱟ
|
|
|-
|2012
| scope="row" |''ᱡᱚᱠᱟᱨ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|ᱠᱟᱯᱷᱤᱨᱟᱱᱟ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ
|
|-
| rowspan="3" |2013
| scope="row" |''ᱠᱤᱨᱪᱤᱭᱟᱱ''
|ᱵᱷᱳᱥᱤᱭᱟᱹ
|ᱥᱩᱫᱤᱨ ᱢᱤᱥᱨᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ
|
|-
| scope="row" |''ᱤᱝᱠᱟᱨ''
|ᱢᱮᱭᱟ ᱞᱩᱛᱷᱚᱨᱟ
|
|
|-
| scope="row" |''ᱟᱭ, ᱢᱤ ᱟᱨ ᱢᱮ''
|ᱟᱱᱥᱩᱠᱠᱟ ᱞᱟᱞ
|
|
|-
|2014
| scope="row" |''ᱟᱱᱡᱟᱱ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|'ᱥᱤᱨᱤᱯᱩ ᱮᱱ' ᱼ ᱛᱟᱹᱢᱤᱞ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ
|
|-
|2015
| scope="row" |''ᱜᱚᱵᱚᱨ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|'ᱟᱳ ᱨᱟᱡᱟ' ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ
|
|-
|2017
| scope="row" |''ᱢᱩᱱᱱᱟ ᱢᱟᱭᱠᱮᱞ''
|ᱫᱟᱝ ᱥᱴᱟᱨ ᱨᱮᱱ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ
|ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ
|
|-
| rowspan="3" |2018
| scope="row" |''ᱥᱩᱨᱢᱟ'' | {{N/A}}
|ᱵᱮᱱᱟᱣᱤᱡ
|
|-
| scope="row" |''ᱥᱟᱦᱮᱵ, ᱵᱤᱵᱤ ᱟᱨ ᱜᱟᱝᱥᱴᱟᱨ 3''
|ᱥᱩᱦᱟᱱᱤ
|
|
|-
| scope="row" |''ᱵᱟᱡᱟᱨ''
|ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱠᱳᱛᱷᱚᱨᱤ
|
|
|-
|2020
| scope="row" |''ᱜᱷᱩᱢᱠᱮᱴᱩ''
|ᱟᱡᱜᱮ ᱟᱡ ᱜᱮ
|ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢ
|
|-
|2021
| scope="row" |''ᱵᱚᱠ ᱵᱤᱥᱵᱷᱟᱥ''
|ᱢᱮᱨᱤ ᱵᱤᱥᱵᱷᱟᱥ
|ᱡᱤ5 ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ
|<ref>{{Cite web |date=28 November 2020 |title=BOB BISWAS: ABHISHEK BACHCHAN, CHITRANGADA SINGH LOOKS DIFFERENT ON THE SETS |url=https://www.ptcpunjabi.co.in/bob-biswas-abhishek-bachchan-chitrangada-singh-looks-different-on-the-sets |access-date=10 December 2020 |website=PTC Panjab |language=en}}</ref>
|-
|2023
|<nowiki><i id="mwAUQ">ᱜᱮᱥᱞᱤᱴ</i></nowiki>
|ᱨᱩᱠᱢᱚᱱᱤ
|ᱰᱤᱥᱱᱤ + ᱦᱚᱴᱥᱴᱟᱨ ᱪᱚᱞᱚᱛᱪᱤᱛᱟᱹᱨ
|<ref>{{Cite web |date=11 September 2021 |title=Gaslight: Chitrangda Singh to play parallel lead alongside Vikrant Massey and Sara Ali Khan |url=https://m.tribuneindia.com/news/lifestyle/chitrangda-singh-to-play-parallel-lead-in-gaslight-309695 |website=The Tribune India }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|-
|}
=== ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ===
{| class="wikitable"
! scope="col" |ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" |ᱛᱟᱹᱞᱤᱠᱟ
! scope="col" |ᱮᱱᱮᱢ
! class="unsortable" |ᱱᱳᱴᱠᱚ
! scope="col" |ᱥᱟᱹᱠᱷᱤ
|-
|2018
|''ᱰᱤ ᱟᱭ ᱰᱤ ᱞᱤᱞ ᱢᱮᱥᱴᱟᱨ 4''
|ᱩᱭᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ
|ᱴᱤᱵᱷᱤ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ
|<ref>{{Cite web |date=13 February 2018 |title=Chitrangda Singh to debut on TV as a Judge with DID Li'l Masters Season 4 |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/revealed-chitrangda-singh-debut-tv-dance-reality-show/ |website=Bollywood Hungama}}</ref>
|}
=== ᱣᱮᱵᱽ ᱥᱤᱨᱤᱡ ===
{| class="wikitable"
! scope="col" |ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" |ᱛᱟᱹᱞᱤᱠᱟ
! scope="col" |ᱮᱱᱮᱢ
! scope="col" |ᱯᱮᱴᱨᱟᱢ
! class="unsortable" |ᱱᱳᱴᱠᱚ
! scope="col" |ᱨᱮᱯᱷ (ᱥᱥᱟ)
|-
|2022
|''ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱤᱧᱤᱡ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ''
|ᱞᱚᱛᱤᱠᱟ
|ᱟᱢᱚᱡᱚᱱ ᱯᱨᱟᱤᱢ
|ᱳᱭᱮᱵ ᱥᱤᱨᱤᱡ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ
|<ref>{{Cite web |date=28 April 2022 |title=Modern Love Mumbai trailer: From millennial love to same-sex love, a show on different shades of love |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/modern-love-mumbai-trailer-prime-video-vishal-bhardwaj-pratik-gandhi-7891876/lite/ |website=The Indian Express}}</ref>
|}
== ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱟᱨ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ==
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
qqt0b7f3rlnaadba7ew2u40po4ygp18
ᱵᱷᱳᱛᱛᱟ
0
27026
196999
146829
2026-08-16T18:34:12Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196999
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ethnic group
| group = '''ᱵᱷᱳᱛᱛᱟ'''
| image =
| total = ᱔,᱕᱐,᱗᱗᱑ (᱒᱐᱑᱑)
| total_ref = <ref name="census 2011">{{cite web|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html|website=www.censusindia.gov.in|publisher=Government of India|accessdate=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907212310/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html|archive-date=7 September 2015|url-status=live}}</ref>
| region1 = ᱳᱰᱤᱥᱟ
| pop1 = ᱔,᱕᱐,᱗᱗᱑
| ref1 = <ref name="census 2011" />
| languages = [[ᱳᱰᱤᱭᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱳᱰᱤᱭᱟ]], [[ᱵᱷᱟᱛᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱷᱟᱛᱨᱤ]]
| religions = ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ
| related =
}}
'''ᱵᱷᱳᱛᱛᱟ''' (ᱫᱷᱳᱛᱟᱲᱟ, ᱵᱷᱳᱛᱟᱲᱟ, ᱵᱷᱟᱛᱟᱲᱟ, ᱵᱷᱟᱛᱚᱲᱟ, ᱵᱷᱳᱴᱳᱨᱟ, ᱵᱷᱟᱛᱟᱲᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱫ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱳᱲᱤᱥᱟ ᱟᱨ ᱪᱷᱚᱛᱛᱤᱥᱜᱚᱲ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="scstrti-Bhottada">{{Cite web |last=scstrti |first=scstrti |title=Bhottada |url=http://www.scstrti.in/index.php/communities/tribes/91-tribes/150-bhottada |access-date=2020-06-23 |website=Home |archive-date=2021-10-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211031090657/https://www.scstrti.in/index.php/communities/tribes/91-tribes/150-bhottada |url-status=dead }}</ref> ᱒᱐᱑᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱨᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱯᱨᱟᱭ ᱔,᱕᱐,᱗᱗᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱞᱮᱠᱷᱟᱥᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱚᱣᱟ᱾
== ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱟᱨ ᱥᱤᱨᱡᱟᱹᱣ ==
ᱵᱷᱳᱛᱛᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱩ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱫ ᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱚᱨᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱱᱮᱫ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚᱲᱟᱢ ᱾ ᱞᱟᱹᱭ ᱦᱳᱭᱳᱜᱼᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱵᱟᱥᱛᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="scstrti-Bhottada"/>
== ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ==
ᱩᱱᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱟᱨ ᱜᱩᱥᱴᱤ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱦᱚᱲᱚ, ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ, ᱠᱳᱵᱨᱟ, ᱦᱟᱹᱲᱩ, ᱥᱮᱛᱟ, ᱛᱚᱨᱦᱚᱫ, ᱢᱮᱨᱚᱢ ᱮᱢᱟᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱜᱚᱴᱟᱵᱩᱴᱟᱹ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮᱱ ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚ ᱢᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱮᱢᱟᱭᱟ᱾<ref name="scstrti-Bhottada"/>
ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱩᱥᱴᱤ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱜᱽᱱᱟᱴᱤᱠ ᱵᱤᱨᱟᱹᱫᱟᱹᱞᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱷᱟᱭᱤ ᱵᱤᱨᱟᱹᱫᱟᱹᱞᱤ ᱜᱟᱫᱮᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭᱠᱚ ᱟᱛᱳ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱴᱷᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱾<ref name="scstrti-Bhottada"/>
ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱲᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱛᱷᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱵᱟᱲᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱠᱷᱟᱲᱟ ᱨᱮ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱡ ᱫᱚ ᱱᱤᱨᱚᱲ ᱵᱤᱨᱟᱹᱫᱟᱹᱞᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱫᱟᱹᱵᱤ ''ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾'' ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚᱫᱚ ᱮᱱᱰᱳᱜᱟᱢᱮᱥ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱤᱛ ᱩᱱᱠᱚ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱦᱳᱭᱳᱜᱼᱟ ᱾<ref name="scstrti-Bhottada"/>
== ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ==
ᱧᱮᱞ ᱧᱮᱯᱮᱞ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱫᱚ ᱵᱤᱵᱷᱟ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱷᱟᱛ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱚᱨᱟ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱠᱷᱚᱨᱚᱪ ᱟᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱟᱛᱮ ᱧᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱩᱯᱟᱹᱭ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱫᱟᱹᱲ, ᱟᱺᱜᱤᱨ, ᱧᱤᱨ ᱵᱚᱞᱚ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ᱾ ᱠᱨᱚᱥᱼᱠᱟᱡᱤᱱ ᱵᱟᱯᱞᱟ, ᱡᱩᱱᱤᱭᱟᱨ ᱞᱮᱵᱷᱤᱨᱮᱴ ᱟᱨ ᱥᱳᱨᱳᱨᱮᱴ, ᱰᱤᱨᱳᱠᱚᱨ ᱟᱨ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱩᱠᱛᱤ ᱟᱱᱟᱜ ᱚᱡᱮᱛᱮ ᱪᱷᱟᱹᱲ ᱮᱢ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="scstrti-Bhottada"/>
ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱜᱚᱡ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱨᱟᱯᱟᱜ ᱴᱚᱣᱟ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱯᱩᱡᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱢᱩᱫᱽᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱵᱳᱫᱽᱫᱷᱤ ᱛᱚᱠᱩᱨᱚᱱᱤ, ᱵᱷᱟᱨᱚᱵᱤ ᱵᱳᱫᱽᱫᱷᱤ, ᱯᱚᱨᱫᱮᱥᱤ, ᱵᱟᱥᱩᱢᱚᱛᱟ, ᱵᱮᱱᱟᱫᱩᱨᱜ ᱮᱢᱟᱱ ᱾ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱫ ᱯᱚᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱛ ᱯᱚᱨᱚᱵ, ᱚᱠᱷᱤᱛᱩᱨᱛᱤ, ᱱᱟᱶᱟ ᱠᱷᱤᱭᱟᱫᱽ ᱫᱟᱥᱮᱨᱟ ᱾ ᱟᱛᱳ ᱨᱮᱱ ᱥᱮᱨᱣᱟ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱩᱲᱩᱫ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ''ᱱᱟᱭᱤᱠ ᱾'' ᱪᱟᱞᱚᱱ, ᱯᱩᱡᱚᱨᱤ ᱟᱨ ''ᱜᱩᱱᱰᱟ ᱾'' ᱜᱚᱲᱚ ᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮ ᱪᱟᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱷᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱛᱳ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱜᱟᱫᱮᱞ ''ᱵᱷᱟᱛ ᱱᱟᱭᱤᱠ'' ᱟᱜ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱛᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱝ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ''ᱯᱟᱱᱤᱜᱨᱟᱦᱤ ᱾'' ''ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱩᱱᱰᱟ'' ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱦᱮᱸᱥᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱠᱚ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱟᱛᱳ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱨᱮ ᱟᱱᱟᱴ ᱠᱚ ᱠᱚᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="scstrti-Bhottada"/>
== ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱸ ᱧᱮᱞ ᱢᱮ ==
* [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱠᱚ]]
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱹᱛᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ]]
ggwt0v4d38mc04tlspy94y4y1f0nm3g
ᱵᱚᱞᱡᱤᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚᱣᱨ
0
30015
196989
165538
2026-08-16T16:10:35Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196989
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱵᱚᱞᱡᱤᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚᱣᱨ
| image =
| imagesize =
| caption =
| birth_date =
| birth_place = ᱵᱷᱚᱱᱫᱤᱭᱟ, [[ᱵᱷᱚᱜᱽᱯᱩᱨ]], [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| birth_name =
| other_names =
| occupation = ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ
| years_active = 1991-ᱱᱤᱛ
| homepage =
}}
'''ᱵᱚᱞᱡᱤᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚᱣᱨ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱤ, ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱠᱟ.ᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱾<ref name="hindustan">{{cite web |url=http://www.hindustantimes.com/chandigarh/from-bhondian-to-bollywood-baljinder-kaur-s-journey-from-jalandhar-to-the-silver-screen/story-cnI7VF2WH5e7F5REiXTHrI.html |title=From Bhondian to Bollywood: Baljinder Kaur's journey from Jalandhar to the silver screen |date=3 June 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Regional-route-to-national-honour/articleshow/46683467.cms |title=Regional route to national honour - Times of India}}</ref>
==ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ==
ᱠᱚᱣᱨ ᱫᱚ ᱵᱷᱳᱜᱽᱯᱩᱨ, ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ ᱥᱩᱨ ᱵᱷᱳᱸᱰᱤᱭᱟᱱ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱜᱮᱫ-ᱟ ᱾ ᱦᱳᱥᱤᱭᱟᱨᱯᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱤ.ᱮ.ᱵᱤ. ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱮ ᱦᱚᱨᱚᱜ ᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱑᱙᱙᱔ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱨᱮ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱮ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱬᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱤᱥᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱒᱐᱐᱐ ᱨᱮ ᱵᱨᱤᱡᱮᱥ ᱥᱚᱨᱢᱟ ᱥᱟᱶ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱ ᱜᱚᱲᱚᱢ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱚᱠᱛᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱠᱞᱟᱥᱤᱠᱟᱞ ᱰᱮᱱᱥ ᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱠᱚ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱨᱤᱯᱚᱨᱴᱚᱨᱮᱴᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾
ᱠᱚᱣᱨ ᱫᱚ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱥᱟᱦᱤᱫᱽ (᱒᱐᱑᱓) ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫ-ᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱟᱥᱴᱤᱝ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ, ᱢᱩᱠᱮᱥ ᱪᱚᱵᱽᱨᱟ ᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱠᱚᱣᱨ ᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱮᱱ ᱥᱴᱮᱡᱽ ᱯᱚᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱟᱱᱥ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱫ-ᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱨᱳᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫ-ᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱢᱤᱨ ᱠᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ, PK (2014) ᱟᱨ Dangal (2016) ᱨᱮ ᱨᱳᱞ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱱᱤ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱨᱚᱯᱚᱲ ᱞᱮᱫ-ᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱩᱱᱤ ᱜᱞᱟᱢᱚᱨᱥ ᱨᱳᱞ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱵᱚᱥᱛᱷᱟᱭ ᱮᱢ ᱞᱮᱫ-ᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱔ ᱥᱟᱞ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱦᱚᱨᱤᱭᱟᱱᱵᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱟᱜᱰᱤ: ᱫ ᱦᱚᱱᱚᱨ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫ-ᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱨᱟᱡᱤᱵᱽ ᱵᱷᱟᱴᱤᱭᱟᱭ ᱰᱤᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱮᱫ-ᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱟᱥᱲᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱟᱡᱤᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱵᱨᱤᱡᱮᱥ ᱥᱚᱨᱢᱟ ᱦᱚᱸ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱟᱡᱤᱡ ᱵᱟᱵᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟ.ᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ । ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱣᱟᱨᱰ ᱯᱷᱚᱨ ᱵᱮᱥᱴ ᱥᱯᱳᱨᱴᱤᱝ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫ-ᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱽ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟ.ᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱢᱟᱹᱱ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟᱭ᱾<ref>{{cite web |url=http://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/education/pu-to-honour-actress-baljinder-kaur/88478.html |title=PU to honour actress Baljinder Kaur |work=The Tribune |date=2 June 2015 |access-date=18 April 2019 |archive-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202175802/http://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/education/pu-to-honour-actress-baljinder-kaur/88478.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/Panjab-University-alumna-wins-national-award/articleshow/47181465.cms |title=Panjab University alumna wins national award - Times of India}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/report/kangana-bags-national-award-for-queen/20150324.htm |title=Kangana bags National Award for Queen}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱩᱫᱷᱟ ᱠᱳᱝᱜᱟᱨᱟ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ ᱟᱜ ᱵᱟᱨ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱥᱟᱞᱟ ᱠᱷᱟᱫᱩᱥ ᱨᱮ ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱞᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱫᱣᱟᱲᱤ ᱠᱩᱲᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱚᱞ ᱪᱤᱠᱤ ᱛᱮ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱛᱮ ᱯᱷᱚᱱᱮᱴᱤᱠ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱚᱨᱡᱚᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱡᱟᱜ ᱨᱚᱲ ᱠᱚ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ==
*{{IMDb name|5201771}}
d21yr30v6arh6anbzbu198bnyvce0dd
ᱱᱤᱢᱤᱥᱟ ᱢᱮᱦᱛᱟ
0
30153
196985
166404
2026-08-16T15:36:26Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196985
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱱᱤᱢᱤᱥᱟ ᱢᱮᱦᱛᱟ
| image =
| birth_name =
| birth_date = {{Birth based on age as of date|23|2012|10|6}}
| birth_place = [[ᱮᱦᱟᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]], [[ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ
| nationality = ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ
| occupation = {{hlist|ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ|ᱢᱚᱰᱮᱞ}}
| years_active = 2016–ᱱᱤᱛ
}}
'''ᱱᱤᱢᱤᱥᱟ ᱢᱮᱦᱛᱟ'''<ref>{{cite web |url=http://www.cochintalkies.com/celebrity/nimisha-mehta.html |title=Nimisha Mehta (Actress) – Profile |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170412234452/http://www.cochintalkies.com/celebrity/nimisha-mehta.html |archivedate=12 April 2017 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.asiana.tv/fashion/nimisha-mehta |title=nimisha-mehta - Asiana.tv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024214136/http://www.asiana.tv/fashion/nimisha-mehta |archivedate=24 October 2016 }}</ref> ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ, ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱟᱨ ᱰᱮᱱᱥᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱟᱨ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱᱟᱭ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱰᱮᱥ ᱚᱯᱷ ᱛᱟᱯᱷᱨᱤ (᱒᱐᱑᱖) (ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛᱤ ᱦᱤᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱪᱷᱮᱞᱞᱚ ᱫᱤᱣᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱤᱢᱮᱠ) ᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱱᱟᱭ᱾<ref name="aaa">{{cite web |date=22 September 2016 |title=Interview: Nimisha Mehta Talks About 'Days of Tafree' |url=http://www.idreampost.com/interview-nimisha-mehta-talks-about-days-of-tafree/ |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024152658/http://www.idreampost.com/interview-nimisha-mehta-talks-about-days-of-tafree/ |archivedate=24 October 2016}}</ref><ref>{{cite web |date=2 September 2016 |title=Its a task for star kids to make a mark in Bollywood: Nimisha |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/its-a-task-for-star-kids-to-make-a-mark-in-bollywood-nimisha-116090200684_1.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024223251/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/its-a-task-for-star-kids-to-make-a-mark-in-bollywood-nimisha-116090200684_1.html |archivedate=24 October 2016 |work=Business Standard |agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/life-style/gyan-zone/a-carefree-world/297662.html |access-date=2025-02-14 |archive-date=2016-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025045629/http://www.tribuneindia.com/news/life-style/gyan-zone/a-carefree-world/297662.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |last=Nazir |first=Ajdad |date=16 September 2016 |title=Eye Spy |url=https://www.highbeam.com/doc/1P3-4196298271.html |url-access= |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171201155402/https://www.highbeam.com/doc/1P3-4196298271.html |archivedate=1 December 2017 |accessdate=16 December 2016 |newspaper=[[Eastern Eye]]}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱥᱚᱱ ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ ᱮ.ᱟᱭ.ᱮᱥ.ᱮᱪ.ᱮ. ᱢᱟᱭ ᱵᱷᱟᱨᱪᱩᱣᱟᱞ ᱜᱟᱨᱞᱯᱷᱨᱮᱱᱰ ᱨᱮ ᱟᱭᱥᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸᱭ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ᱾
==ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱵᱮᱠᱜᱽᱨᱟᱣᱩᱱᱰ==
ᱢᱮᱦᱛᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱘᱘ ᱥᱮ ᱑᱙᱘᱙ ᱨᱮ ᱟᱦᱢᱮᱫᱟᱵᱟᱫᱽ, ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱮ ᱵᱷᱤᱨᱮᱱ ᱟᱨ ᱱᱤᱞᱢᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲ ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱩᱱᱤ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱠᱩᱲᱤ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱨᱩᱯᱟᱞᱤ ᱥᱟᱦ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱤᱢᱤᱥᱟ ᱫᱚ ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱠᱩᱞᱤᱝ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱭᱩᱱᱤᱵᱷᱟᱨᱥᱤᱴᱤ ᱚᱯᱷ ᱣᱮᱥᱴᱢᱤᱱᱤᱥᱴᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤ.ᱮ. ᱦᱚᱱᱥ ᱮᱞ.ᱮᱞ.ᱵᱤ. ᱞᱚ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱠᱞᱟᱥ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱥᱟᱶ ᱜᱽᱨᱟᱡᱩᱣᱮᱴ ᱠᱮᱫᱟ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ ᱨᱮ ᱢᱚᱰᱮᱞᱤᱝ ᱟᱨ ᱮᱠᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱟᱡ ᱡᱤᱨᱟᱹᱣ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱮᱫᱟ᱾<ref name="age1">{{cite web |url=http://www.kilburntimes.co.uk/news/kenton_actress_in_the_running_for_miss_india_uk_title_1_1652864 |title=Kenton actress in the running for Miss India UK title |first=Max |last=Walters |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024214152/http://www.kilburntimes.co.uk/news/kenton_actress_in_the_running_for_miss_india_uk_title_1_1652864 |archivedate=24 October 2016 }}</ref><ref name="age2">{{cite web |url=http://www.harrowtimes.co.uk/news/9966352.display/ |title=Actress crowned Miss India UK North London |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024153444/http://www.harrowtimes.co.uk/news/9966352.display/ |archivedate=24 October 2016 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-05-02/Nimishas-tryst-with-showbiz/225483 |title=Nimisha's tryst with showbiz |date=2 May 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024152255/http://www.thehansindia.com/posts/index/Bollywood/2016-05-02/Nimishas-tryst-with-showbiz/225483 |archivedate=24 October 2016 }}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮ ᱨᱟᱡᱽᱠᱩᱢᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱣᱟᱨᱞᱰᱣᱟᱭᱤᱰ ᱯᱮᱡᱮᱱᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾
==ᱠᱮᱨᱤᱭᱟᱨ==
ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱫᱮᱭᱟᱨ ᱣᱤᱞ ᱵᱤ ᱴᱩᱢᱚᱨᱚ ᱨᱮ ᱮᱠᱴᱤᱝ ᱠᱮᱫᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱩᱥᱟᱱ ᱜᱚᱣᱨ (ᱱᱤᱣ ᱭᱚᱨᱠ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱠᱷᱚᱱ) ᱫᱟᱨᱟᱭ ᱛᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱤᱝᱜᱽᱨᱮᱡᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱟᱦᱤᱞ ᱥᱟᱞᱟᱛᱷᱤᱭᱟ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱮᱠᱴᱤᱝ ᱠᱮᱫᱟᱭ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱜᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱮᱪ.ᱟᱭ.ᱵᱷᱤ. ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱠᱚᱸᱜᱽᱨᱮᱥ ᱒᱐᱑᱖ ᱨᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮᱢ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-creating-a-better-tomorrow-2196457 |title=Creating a better tomorrow & Updates at Daily News & Analysis |date=1 April 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730075623/http://www.dnaindia.com/mumbai/report-creating-a-better-tomorrow-2196457 |archivedate=30 July 2016 }}</ref><ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/There-will-be-Tomorrow-throws-light-on-HIV/articleshow/51977939.cms |title='There will be Tomorrow' throws light on HIV - Times of India |newspaper=The Times of India |access-date=17 December 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160826011145/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/There-will-be-Tomorrow-throws-light-on-HIV/articleshow/51977939.cms |archivedate=26 August 2016 }}</ref>
ᱢᱮᱦᱛᱟ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱖ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱢᱮᱰᱤ ᱯᱷᱤᱪᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱮᱥ ᱚᱯᱷ ᱛᱟᱯᱷᱨᱤ ᱨᱮ ᱯᱩᱡᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱮᱫᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱛᱤ ᱦᱤᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱪᱷᱮᱞᱞᱚ ᱫᱤᱣᱟᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱤᱢᱮᱠ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱠᱴᱨᱮᱥ ᱫᱚ ᱣᱮᱵᱽ ᱥᱟᱭᱤᱱᱥ ᱯᱷᱤᱠᱥᱚᱱ ᱛᱷᱨᱤᱞᱟᱨ ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ ᱮ.ᱟᱭ.ᱮᱥ.ᱮᱪ.ᱮ. ᱢᱟᱭ ᱵᱷᱟᱨᱪᱩᱣᱟᱞ ᱜᱟᱨᱞᱯᱷᱨᱮᱱᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ ᱨᱮ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ᱾
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ==
* {{IMDb name|7179195}}
* {{twitter|Nimisha06}}
* {{facebook|nimisha.mehta.37}}
rr3cnup2amjdp6jcihrhr6cs58yv2dw
ᱵᱷᱩᱱᱡᱤᱭᱟ
0
34979
196998
196631
2026-08-16T18:26:04Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196998
wikitext
text/x-wiki
{{short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱜᱩᱴ}}
{{Infobox ethnic group
| group = '''ᱵᱷᱩᱱᱡᱤᱭᱟ ᱥᱮ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ''' (Bhunjia)
| image = Women from Chukutia Bhunjia tribe.jpg
| total = ᱒᱒,᱙᱕᱓ (᱒᱐᱑᱑)
| total_ref = <ref name="census 2011">{{cite web|title=Census of India Website : Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html|website=www.censusindia.gov.in|publisher=Government of India|access-date=23 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907212310/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html|archive-date=7 September 2015|url-status=live}}</ref>
| region1 = ᱳᱰᱤᱥᱟ
| pop1 = ᱑᱒,᱓᱕᱐
| ref1 = <ref name="census 2011" />
| region2 = ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱲ
| pop2 = ᱑᱐,᱖᱐᱓
| ref2 = <ref name="census 2011" />
| languages = [[Bhunjia language|ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ]], [[Chhattisgarhi language|ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱲᱤ]], [[Odia language|ᱳᱰᱤᱭᱟ]]
| religions = ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ
| related =
}}
ᱵᱷᱩᱱᱡᱤᱭᱟ ᱥᱮ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱜᱩᱴ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ [[ᱳᱰᱤᱥᱟ]] ᱟᱨ [[ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱲ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[Sunabeda|ᱥᱩᱱᱟᱵᱮᱰᱟ]] ᱯᱞᱮᱴᱳ (plateau) ᱨᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱭᱛᱮ [[Nuapada|ᱱᱩᱣᱟᱯᱚᱰᱟ]] ᱡᱤᱞᱞᱟᱹ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱒° ᱕᱕′ N ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱑° ᱓᱐′ N ᱚᱠᱷᱟᱝᱥᱚ (latitude) ᱟᱨ ᱘᱒° ᱓᱕′ E ᱫᱨᱟᱜᱷᱤᱢᱟ (longitude) ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱠᱷᱚᱲᱤᱭᱟᱞ ᱡᱟᱹᱢᱤᱱᱫᱟᱨᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱓᱖ ᱨᱮ ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱥᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱩᱣᱟᱯᱚᱰᱟ ᱡᱤᱞᱞᱟᱹ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱳᱢᱱᱟ ᱵᱞᱚᱠ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Mohanty 2004 p. 104">{{cite book | last=Mohanty | first=P.K. | title=Encyclopaedia of Primitive Tribes in India | publisher=Kalpaz Publications | year=2004 | isbn=978-81-7835-278-7 | url=https://books.google.com/books?id=HUmiCGKsAWIC&pg=PA104 | access-date=2020-11-03 | page=104}}</ref> ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱲ ᱨᱮᱫᱚ ᱱᱩᱠᱩ ᱨᱟᱭᱯᱩᱨ ᱡᱤᱞᱞᱟᱹ ᱨᱮᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Singh Anthropological Survey of India 1992 p.377 ">{{cite book | last=Singh | first=K.S. | title=People of India: Odisha (2 pts.) | publisher=Anthropological Survey of India | year=1992 | isbn=978-81-7046-293-4 | url=https://books.google.com/books?id=LP_XIoebIE8C | access-date=2020-11-07 | page=377}}</ref>
== ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱟᱨ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ==
== ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ==
ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ: ᱪᱤᱱᱫᱟ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱪᱚᱣᱠᱷᱩᱴᱤᱭᱟ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱾ ᱪᱚᱣᱠᱷᱩᱴᱤᱭᱟ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱩᱱᱟᱵᱮᱰᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱨᱮᱜᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱦᱚᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱪᱤᱱᱫᱟ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱴᱟᱹᱱᱰᱤ ᱵᱟᱹᱭᱦᱟᱹᱲ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱨᱮᱠᱚ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣᱟ ᱾
ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱯᱚᱨᱚᱵᱽ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱫᱚᱥᱚᱭ (Dussehra), ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱫᱷᱳᱱᱟ (Chaval Dhona), ᱟᱨ ᱱᱟᱣᱟ ᱠᱷᱟᱱᱟ (Naya Khana) ᱾<ref name="scstrti-Bhunjia ">{{cite web | title=Bhunjia | website=Home | url=http://www.scstrti.in/index.php/communities/tribes/91-tribes/154-bhunjia | access-date=2020-11-10 | archive-date=2021-04-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210416210307/https://scstrti.in/index.php/communities/tribes/91-tribes/154-bhunjia | url-status=dead }}</ref>
ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱹᱦᱩ ᱟᱹᱱᱟᱹᱨᱤ (monogamous) ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟᱭᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱤᱛᱩᱛ ᱟᱨ ᱧᱤᱨ ᱯᱟᱹᱪᱷᱤᱛ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱦᱚᱸ ᱪᱚᱞᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩ ᱴᱷᱮᱱ ᱜᱚᱱᱚᱝ (bride price) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱹᱭᱨᱤᱛ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name="scstrti-Bhunjia "/>
== ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱢᱚᱪᱟ ᱨᱚᱲ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ==
ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱫᱚ ᱰᱨ. ᱢᱚᱦᱮᱱᱫᱨᱚ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱢᱤᱥᱨᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱛᱷᱤ ''Oral Epics of Kalahandi'' (᱒᱐᱐᱗) ᱨᱮᱭ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱥᱩᱱᱟᱵᱮᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱵᱟ (paddy) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱩᱱᱟᱫᱤ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱟᱜ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱩᱛᱷᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱤᱱᱟᱯᱟᱞᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱩᱨᱮᱱᱫᱨᱚ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱢᱤᱥᱨᱚ ᱦᱚᱸ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱛᱷᱤᱭ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱞᱞᱟ ᱩᱫᱟᱹᱞ (Allah Udal), ᱛᱩᱞᱥᱤ ᱵᱤᱨ (Tulsi beer) ᱟᱨ ᱢᱟᱱᱫᱷᱟᱨ ᱢᱟᱹᱡᱷᱤ (Mandhar Majhi) ᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱨᱮᱧᱟ ᱾<ref name="Mishra National Folklore Support Centre (India) 2007 p. ">{{cite book | last=Mishra | first=M.K. | title=Oral Epics of Kalahandi | publisher=National Folklore Support Centre | year=2007 | isbn=978-81-901481-9-1 | url=https://books.google.com/books?id=ahnaAAAAMAAJ | access-date=2020-11-07 }}</ref><ref name="Misra 2002 p. ">{{cite book | last=Misra | first=Surendra Kumara | title=Cuktia Bhuñjia samskrti o loka sahitya | publisher=Adibasi Bhasha o Samskrti Ekademi | year=2002 | isbn=81-88010-08-1 | oclc=57069331 | language=or}}</ref>
<ref></ref>
== ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ==
ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ [[Indo-Aryan language family|ᱤᱱᱰᱳ-ᱟᱨᱡᱚ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ]] ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱩᱠᱩᱣᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱫᱚ ᱦᱟᱞᱵᱤᱠ (Halbic) ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱜᱩᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[Odia language|ᱳᱰᱤᱭᱟ]], [[Marathi language|ᱢᱟᱨᱟᱴᱷᱤ]] ᱟᱨ [[Chhattisgarhi language|ᱪᱷᱚᱛᱤᱥᱜᱚᱲᱤ]] ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱥ. ᱥᱤ. ᱫᱩᱵᱮ (S.C. Dubey) ᱟᱜ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱩᱧᱡᱤᱭᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱥᱛᱟᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱟᱞᱵᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱰᱟᱹᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾
<ref></ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{Reflist}}
;ᱵᱤᱵᱽᱞᱤᱭᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ:
* {{cite book |title=Oral Epics of Kalahandi |url=https://archive.org/details/oralepicsofkalah0000mish |first=Mahendra Kumar |last=Mishra |location=Chennai |publisher=National Folklore Support Centre |date=2007 |pages=[https://archive.org/details/oralepicsofkalah0000mish/page/140 140]-163 |isbn=978-81-901481-9-1 |chapter=Bhunjia Oral Epics}}
{{Scheduled tribes in Orissa}}
{{Western Orissa}}
{{Authority control}}
[[Category:Culture of Odisha]]
[[Category:Social groups of Odisha]]
mbev3zja1n8wshm606zab1s10mymcu4
ᱱᱚᱭᱰᱟ
0
36243
196984
193049
2026-08-16T15:13:02Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196984
wikitext
text/x-wiki
{{short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ}}
{{Infobox settlement
| name = ᱱᱚᱭᱰᱟ
| other_name =
| settlement_type = ᱥᱚᱦᱚᱨ
| official_name = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ
| image_skyline = {{Multiple image
|border = infobox
|total_width = 300
|image_style = border:1;
|perrow = 1/2/2
| image1 = Sector 78 Noida with Moonlight.jpg
| caption1 = ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱗᱘ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱠᱟᱭᱞᱟᱭᱤᱱ
| image2 = IT Park, Noida, Uttar Pradesh (2011-06-18) (2).jpg
|caption2= ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱖᱒
| image4 = Efficiency in the shape.jpg
| caption4 = ᱡᱤ.ᱮ.ᱟᱭᱤ.ᱮᱞ. ᱡᱩᱵᱽᱞᱤ ᱴᱟᱣᱟᱨ
| image3 = Noidancrdelhiskyline.jpg
| caption3 = ᱥᱩᱯᱚᱨᱱᱳᱵᱟ ᱥᱯᱤᱨᱟ
| image5 = Samsung RnD Institute Noida.jpg
| caption5 = ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱮᱱᱰᱤ ᱠᱮᱢᱯᱟᱥ
| image6 = HCL Tech Noida SEZ Campus.png
| caption6 = HCLTech ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ
}}
| image_map =
| map_alt =
| map_caption =
| pushpin_map = India Uttar Pradesh
| pushpin_map_alt = Noida in Uttar Pradesh, India
| pushpin_map_caption = ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ
| pushpin_label = Noida
| pushpin_label_position = right
| coordinates = {{coord|28.57|77.32|display=inline,title}}
| subdivision_type = [[ᱫᱤᱥᱚᱢ]]
| subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}}
| subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]]
| subdivision_type2 = ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ
| subdivision_type3 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ|ᱦᱚᱱᱚᱛ]]
| subdivision_name1 = {{flagicon image|Flag of Uttar Pradesh.svg}} [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]
| subdivision_name2 = [[ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ|ᱢᱤᱨᱟᱴ]]
| subdivision_name3 = [[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ]]
| established_title = ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ
| established_date = ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱖
| founder =
| named_for = ᱱᱤᱭᱩ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ
| government_type = ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ
| governing_body = ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ
| leader_title = ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ
| leader_name = ᱫᱤᱯᱟᱠ ᱠᱩᱢᱟᱨ (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ)
| leader_title1 = ᱥᱤᱤᱳ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ
| leader_name1 = ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱠᱟᱨᱩᱱᱮᱥ (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ)
| leader_title2 = ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱟᱨ, ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ
| leader_name2 = ᱥᱮᱞᱵᱷᱟ ᱠᱩᱢᱟᱨᱤ ᱡᱮ.
| leader_name3 = ᱢᱮᱫᱷᱟ ᱨᱩᱯᱟᱢ<ref>{{cite web |title=DM's Profile |url=https://gbnagar.nic.in/dms-profile/ |website=GautamBuddha Nagar, India |access-date=11 August 2025}}</ref> (ᱟᱭᱤᱮᱮᱥ)
| leader_title3 = ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱢᱮᱡᱤᱥᱴᱨᱮᱴ ᱟᱨ ᱠᱟᱞᱮᱠᱴᱚᱨ
| leader_title4 = ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱᱟᱨ
| leader_name4 = ᱞᱚᱠᱥᱢᱤ ᱥᱤᱝ (ᱟᱭᱤᱯᱤᱮᱥ)
| unit_pref = Metric
| area_footnotes =
| area_total_km2 = 203
| area_rank =
| elevation_footnotes =
| elevation_m = 200
| population_total = 637,272
| population_as_of = ᱒᱐᱑᱑
| population_footnotes = <ref name="2011 census data">{{cite web|title=Census of India Search details |url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=128539|publisher=censusindia.gov.in|access-date=10 May 2015}}</ref>
| population_density_km2 = 2463
| population_rank = ᱗᱑ ᱟᱱᱟᱜ
| population_demonym = ᱱᱳᱭᱰᱟᱭᱤᱴ / ᱱᱳᱭᱰᱟᱣᱟᱞᱞᱟ
| demographics_type1 = [[ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]]
| demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ
| timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]]
| utc_offset1 = +᱐᱕:᱓᱐
| postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]]
| postal_code = ᱒᱐᱑᱓᱐᱑ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱐᱑᱓᱐᱗
| area_code = ᱐᱑᱒᱐
| area_code_type = ᱴᱮᱞᱤᱯᱷᱚᱱ ᱠᱳᱰ
| registration_plate = UP-16
| blank_name_sec1 = [[ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ
| blank_info_sec1 = [[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ]]
| blank1_name_sec1 = [[:en:Gross domestic product|GDP]] ([[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]])
| blank1_info_sec1 = {{INR|1.66 trillion|link=yes}} (2021–2022)<ref>{{cite web |title=District Domestic Product Estimates Uttar Pradesh Year 2020–21 |url=http://updes.up.nic.in/esd/Book/DDP2020-21(T)MARCH22%20%20new%20web.pdf |website=Directorate of Economics And Statistics Government Of Uttar Pradesh |access-date=6 November 2021}}</ref>
| blank2_name_sec1 = [[:wn:Gross domestic product|ᱡᱚᱛᱚ ᱦᱚᱲᱟᱜ ᱜᱨᱚᱥ ᱰᱮᱢᱚᱥᱴᱤᱠ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱴ]] (ᱱᱚᱭᱰᱟ)
| blank2_info_sec1 = {{USD|8,000|link=yes}} (᱒᱐᱒᱐)
| website = {{URL|https://www.noidaauthorityonline.in/}}
| demographics1_info1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd Report of the Commissioner for Linguistic Minorities in India|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |publisher=[[Ministry of Minority Affairs]]|access-date=4 January 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}} See page numbered 49 (frame54 on the pdf) 14.3 b. Additional Official Language: English has been declared as the Additional Official Language of the State.</ref>
| demographics1_title2 = ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ
| demographics1_info2 = [[ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱤᱝᱞᱤᱥ]]<ref name="langoff"/>
| demographics1_title3 = ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ
| demographics1_info3 = {{hlist|[[ᱵᱨᱟᱡᱽ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ]] |ᱠᱷᱟᱨᱤᱵᱳᱞᱤ}}
| blank_name_sec2 = ᱨᱮᱯᱤᱰ ᱴᱨᱟᱱᱡᱤᱴ
| blank_info_sec2 = [[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]]
| image_blank_emblem = Noida-brandmark-English.png
| blank_emblem_type = ᱵᱨᱟᱱᱰᱢᱟᱨᱠ
| translit_lang1_type = [[ISO 15919]]
| image_seal = Noida Logo.jpg
| seal_alt = ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱨᱟᱱᱰᱢᱟᱨᱠ
| native_name =
| native_name_lang = iast
| blank_emblem_size = 150px
}}
'''ᱱᱚᱭᱰᱟ''', '''ᱱᱟᱶᱟ ᱚᱠᱷᱞᱟ ᱩᱫᱳᱜᱽ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱯᱨᱟᱫᱷᱤᱠᱚᱨᱚᱱ'''<ref>{{Cite web |title=नवीन ओखला औद्योगिक विकास प्राधिकरण, उत्तर प्रदेश, भारत की आधिकारिक वेबसाइट |trans-title=Official Website of New Okhla Industrial Development Authority, Uttar Pradesh, India |url=https://noidaauthorityonline.in/hi |access-date=19 August 2024 |website=noidaauthorityonline.in |archive-date=19 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819131810/https://noidaauthorityonline.in/hi |url-status=dead }}</ref> ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱴᱚᱴᱷᱟ (ᱥᱤᱧᱚᱛ)|ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱴᱚᱴᱷᱟ]] (ᱮᱱ.ᱥᱤ.ᱟᱨ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱡᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ]] ᱟᱨ [[ᱦᱤᱱᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ]] ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱯᱞᱟᱱᱰ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱮᱱ.ᱥᱤ.ᱟᱨ. ᱯᱞᱟᱱᱤᱝ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ, ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ ᱭᱮᱭᱤᱰᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤᱮᱥᱰᱤᱯᱤ ᱨᱮ ᱑᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱷᱮᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱒.᱕ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱷᱮᱨ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱔% ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Economic Snapshot |url=https://invest.up.gov.in/economic-snapshot/ |access-date=18 February 2026 |website=Invest UP |publisher=Government of Uttar Pradesh, India}}</ref>
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹᱲ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱕᱐% ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱟᱨ ᱡᱤᱣᱤ ᱵᱷᱮᱱᱮᱜᱟᱨ ᱯᱟᱨᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱥᱩᱥᱛᱟᱱᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ, ᱜᱨᱤᱱ ᱠᱚᱨᱰᱚᱨᱥ, ᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱠᱣᱟᱞᱤᱴᱤ ᱞᱮᱸᱰᱥᱠᱮᱯᱤᱝ ᱨᱮ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱖᱔᱒,᱓᱘᱑ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":3" /> ᱱᱤᱣ ᱳᱠᱷᱟᱞᱟ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱚᱛᱷᱚᱨᱤᱴᱤ (ᱱᱚᱭᱰᱟ) ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=New Okhla Industrial Development Authority, Uttar Pradesh, India.|url=https://noidaauthorityonline.in/|access-date=31 July 2020|website=noidaauthorityonline.in|archive-date=27 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327164342/https://noidaauthorityonline.in/ |url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ (ᱵᱤᱫᱷᱟᱱ ᱥᱚᱵᱷᱟ) ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠᱥᱚᱵᱷᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱟᱜᱟᱨ (ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ)]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱕ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱮ.ᱵᱤ.ᱯᱤ. ᱱᱤᱣᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ" ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ "ᱥᱚᱨᱮᱥ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ" ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=http://www.abplive.in/india/2015/03/11/article524150.ece/Mumbai-wins-the-Best-City-Award-2015|title=Mumbai wins the Best City Award 2015 |work=[[ABP News]] |date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312225833/http://www.abplive.in/india/2015/03/11/article524150.ece/Mumbai-wins-the-Best-City-Award-2015 |archive-date=12 March 2015}}</ref><ref name=":0">{{cite news|url=http://tennews.in/abp-news-awards-noida-city-for-housing-and-best-city-in-uttar-pradesh/|title=ABP News awards Noida city for housing and best city in Uttar Pradesh |work=Ten News Network |date=11 March 2014 }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱢ ᱠᱮᱴᱮᱜᱚᱨᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ (᱓᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱑,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ) ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱩᱦᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱑,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱔ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱩᱦᱤ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|title=Noida 25th cleanest city among cities with less than 10 lakh people|work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/noida-25th-cleanest-city-among-cities-with-less-than-10-lakh-people/articleshow/77660015.cms|date=20 August 2020}}</ref>
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱭᱤᱴᱤ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱟᱭᱠᱨᱚᱥᱚᱯᱴ,<ref name="The Economic Times">{{cite news |last1=Gaur |first1=Vatsala |title=Microsoft to open a 4000-employee campus in Uttar Pradesh |url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/ites/microsoft-to-open-a-4000-employee-campus-in-uttar-pradesh/articleshow/76695414.cms |access-date=15 September 2020 |work=The Economic Times}}</ref> ᱟᱨᱢ ᱦᱳᱞᱰᱤᱝᱥ,<ref name="Business Standard India">{{cite news |last1=Punit |first1=Itika Sharma |title=British multinational ARM opens second design center in India |url=https://www.business-standard.com/article/companies/british-multinational-arm-opens-second-design-center-in-india-113101000414_1.html |access-date=15 September 2020 |work=Business Standard India |date=10 October 2013}}</ref> ᱮᱪ.ᱥᱤ.ᱮᱞ.,<ref name="mint">{{cite news |title=HCL Technologies launches hackathon to identify solutions for covid impact |url=https://www.livemint.com/news/india/hcl-technologies-launches-hackathon-to-identify-solutions-for-covid-impact-11597928329529.html |access-date=15 September 2020 |work=mint |date=20 August 2020 |language=en}}</ref> ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ ᱟᱨ ᱵᱟᱨᱠᱞᱮᱭᱥ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱚᱯᱷᱴᱣᱮᱭᱟᱨ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="www.millenniumpost.in">{{cite news |title=6 injured as transformer blasts outside Barclays building in Noida Sector 62 |url=http://www.millenniumpost.in/delhi/6-injured-as-transformer-blasts-outside-barclays-building-in-noida-sector-62-396182 |access-date=15 September 2020 |work=www.millenniumpost.in |date=17 January 2020 |language=en}}</ref> ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱤᱱᱯᱷᱚᱨᱢᱮᱥᱚᱱ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱯᱷᱮᱢᱚᱥ, ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠᱥ ᱟᱥᱮᱢᱵᱞᱤ, ᱚᱴᱳᱢᱳᱴᱤᱵᱷ ᱯᱨᱚᱰᱚᱠᱥᱚᱱ, ᱞᱚᱡᱤᱥᱴᱤᱠᱥ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨ ᱵᱚᱫᱚᱞᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱝ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱜᱚᱥᱴᱚ ᱒᱐᱒᱕ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱑᱑,᱐᱐᱐ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/gb-nagar-industries-helping-gdp-survey-will-find-out/articleshow/123051174.cms</ref><ref>https://m.economictimes.com/news/india/the-curious-case-of-a-up-district-that-beats-japan-in-income/articleshow/122247104.cms</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱵᱽ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱮᱢᱥᱚᱝ, ᱪᱤᱭᱚᱢᱤ, ᱜᱩᱜᱩᱞ ᱯᱤᱠᱥᱮᱞ, ᱵᱤᱵᱷᱳ ᱟᱨ ᱚᱯᱯᱳ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱳᱵᱟᱭᱤᱞ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱖᱐% ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Phartiyal |first1=Sankalp |date=9 July 2018 |title=Samsung opens world's largest phone factory in India |url=https://www.reuters.com/article/us-samsung-elec-india/samsung-opens-worlds-largest-phone-factory-in-india-idUSKBN1JZ1EP/ |work=Reuters |access-date=13 November 2025}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱯᱞᱟᱱᱰ ᱥᱚᱦᱚᱨ, ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱱᱟᱣᱟ SEZs ᱟᱨ ᱴᱮᱠ ᱯᱟᱨᱠ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱮᱯᱮᱥᱤᱴᱤ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://content.techgig.com/technology/tech-giants-flock-to-greater-noida-a-10000-crore-transformation/articleshow/121216314.cms</ref>
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱠ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱑᱗ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱫᱚ "ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱟᱦᱟᱸ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱵᱟᱛᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱑᱙᱗᱕-᱑᱙᱗᱗ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱥᱚᱱᱡᱚᱭ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ]] ᱟᱜ ᱮᱱᱮᱡ ᱛᱮ ᱑᱙᱗᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱭᱩᱯᱤ ᱤᱱᱰᱚᱥᱴᱨᱤᱭᱟᱞ ᱮᱨᱤᱭᱟ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱢᱮᱱᱴ ᱟᱠᱴ, ᱑᱙᱗᱖ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":2" /> [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱮᱞᱟᱜ ᱤᱱᱠᱤᱣᱵᱮᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/noida-tops-state-gdp-per-capita-income-again-lucknow-is-second/articleshow/74602571.cms|title=Noida tops Uttar Pradesh GDP & per capita income again, Lucknow is second|newspaper=The Times of India |date=13 March 2020}}</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱮᱠᱚᱱᱚᱢᱤᱠ ᱡᱚᱱ (SEZ) ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=List of Operational SEZ of India as on 07.09.2017|url=http://www.sezindia.nic.in/writereaddata/pdf/ListofoperationalSEZs.pdf|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry (India)|Ministry of Commerce and Industry]]|access-date=15 October 2017|date=7 September 2017}}</ref> ᱱᱳᱭᱰᱟ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref name=":1">{{Cite news |last=Aradhak |first=Purusharth |date=27 January 2014 |title=Infrastructure projects to get a boost with Noida Authority's Rs 8,000 crore budget |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/Infrastructure-projects-to-get-a-boost-with-Noida-Authoritys-Rs-8000-crore-budget/articleshow/29427179.cms |work=The Times of India |issn=0971-8257 |access-date=9 June 2024}}</ref>
==ᱚᱛᱱᱚᱜ==
ᱱᱚᱭᱫᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ, ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱒᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ [[ᱞᱚᱠᱷᱱᱚᱣ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱕᱒᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱮ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ, ᱠᱚᱧᱮ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ, ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ-ᱥᱟᱢᱟᱝ, ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱦᱤᱱᱰᱚᱱ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱮ ᱜᱷᱮᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱛᱷᱟᱨ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱯᱟᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱢᱟᱨᱮ ᱜᱟᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱟᱥᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱟᱨ ᱰᱷᱮᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Rajput |first=Vinod |date=5 April 2017 |title=Noida to set up five STPs to ensure the cleanliness of Hindon, Yamuna |url=https://www.hindustantimes.com/noida/noida-to-set-up-five-stps-to-ensure-cleanliness-of-hindon-yamuna/story-eW9p8VwgzAxX1JMUoack7N.html |work=Hindustan Times |access-date=25 June 2022 }}</ref>
===ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ===
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱯᱮᱱ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱛᱷᱚᱠ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱟᱫᱷᱟ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ (ᱵᱤᱮᱥᱮᱪ) ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="ClimateData">{{Cite web |title=Noida climate: Weather Noida & temperature by month |url=https://en.climate-data.org/asia/india/uttar-pradesh/noida-31485/ |website=en.climate-data.org |access-date=28 April 2024}}</ref>
ᱥᱤᱛᱩᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮ (ᱢᱟᱨᱪ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱩᱱ) ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱞᱚᱞᱚ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱔᱘ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱓᱐ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾
ᱡᱟᱹᱯᱩᱫ ᱨᱤᱛᱩ ᱫᱚ ᱡᱩᱱ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱛᱟᱦᱮᱱᱟ ᱾
ᱦᱤᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱞᱟᱹᱣᱠᱟᱹ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱵᱟᱝ ᱫᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱟᱨ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱨᱮᱭᱟᱲ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮ ᱞᱚᱞᱚ ᱫᱚ ᱒ ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱠᱚᱢ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news |last=Gandhiok |first=Jasjeev |date=15 January 2026 |title=2°C in Noida as NCR shivers on 4th consecutive cold wave day |url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/2c-in-noida-as-ncr-shivers-on-4th-consecutive-cold-wave-day-101768415542431.html |work=Hindustan Times |access-date=29 April 2026}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱠᱩᱦᱲᱟᱹ ᱟᱨ ᱫᱷᱩᱝᱜᱩᱭᱟᱹ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱨᱮ, ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱹᱦᱤᱨ ᱠᱩᱦᱲᱟᱹ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢ ᱠᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱥᱚᱸᱡᱷᱮ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱚᱢ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=9 January 2023 |title=Fog thickens in Noida; air quality reaches severe |url=https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/fog-thickens-in-noida-air-quality-reaches-severe-101673284060318.html |access-date=14 May 2023 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref>
{{climate chart
|Noida
|7.7|20.1|23
|10.6|23.6|33
|15.2|29.8|20
|21.0|36.7|14
|25.3|39.5|20
|27.5|38.2|74
|26.6|33.6|208
|25.8|32.3|183
|23.9|32.1|99
|18.9|31.6|13
|14.0|27.3|5
|9.2|22.2|8
|source=[https://en.climate-data.org/asia/india/uttar-pradesh/noida-31485/ Climate Data]
|float=left
|clear=none
}}
{{Weather box
| location = ᱱᱚᱭᱰᱟ (᱑᱙᱙᱑-᱒᱐᱒᱑)
| metric first = yes
| single line = yes
| Jan high C = 20.1
| Feb high C = 23.6
| Mar high C = 29.8
| Apr high C = 36.7
| May high C = 39.5
| Jun high C = 39.2
| Jul high C = 35.2
| Aug high C = 34.3
| Sep high C = 34.1
| Oct high C = 31.6
| Nov high C = 27.3
| Dec high C = 22.2
| Jan mean C = 13.5
| Feb mean C = 16.9
| Mar mean C = 22.5
| Apr mean C = 29.1
| May mean C = 32.7
| Jun mean C = 32.9
| Jul mean C = 29.9
| Aug mean C = 28.7
| Sep mean C = 27.7
| Oct mean C = 25.2
| Nov mean C = 20.4
| Dec mean C = 15.3
| Jan low C = 7.7
| Feb low C = 10.6
| Mar low C = 15.2
| Apr low C = 21.0
| May low C = 25.3
| Jun low C = 27.5
| Jul low C = 26.6
| Aug low C = 25.8
| Sep low C = 23.9
| Oct low C = 18.9
| Nov low C = 14.0
| Dec low C = 9.2
| precipitation colour = green
| Jan precipitation mm = 23
| Feb precipitation mm = 33
| Mar precipitation mm = 20
| Apr precipitation mm = 14
| May precipitation mm = 20
| Jun precipitation mm = 74
| Jul precipitation mm = 208
| Aug precipitation mm = 183
| Sep precipitation mm = 99
| Oct precipitation mm = 13
| Nov precipitation mm = 5
| Dec precipitation mm = 8
| Jan rain days = 2
| Feb rain days = 3
| Mar rain days = 3
| Apr rain days = 3
| May rain days = 4
| Jun rain days = 7
| Jul rain days = 15
| Aug rain days = 15
| Sep rain days = 8
| Oct rain days = 2
| Nov rain days = 1
| Dec rain days = 1
| Jan humidity = 68
| Feb humidity = 62
| Mar humidity = 48
| Apr humidity = 29
| May humidity = 32
| Jun humidity = 47
| Jul humidity = 72
| Aug humidity = 78
| Sep humidity = 73
| Oct humidity = 58
| Nov humidity = 55
| Dec humidity = 62
| year humidity = 51
| Jand sun = 8.2
| Febd sun = 9.4
| Mard sun = 10.6
| Aprd sun = 11.5
| Mayd sun = 12.1
| Jund sun = 11.8
| Juld sun = 9.5
| Augd sun = 9.0
| Sepd sun = 9.3
| Octd sun = 10.1
| Novd sun = 9.6
| Decd sun = 8.8
| source = ᱦᱚᱭ ᱦᱤᱥᱤᱫ ᱰᱟᱴᱟ<ref name="ClimateData"/>
}}
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ (ᱛᱷᱚᱠ ᱒ ᱓-᱑᱐ᱮᱞ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ) ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱖ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱚᱨᱮᱥ “ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱟᱨᱪᱟ ᱦᱚᱭ ᱥᱚᱦᱚᱨ” ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":8">{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |access-date=17 June 2026 |archive-date=14 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240914164336/https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |url-status=dead }}</ref>
==ᱰᱮᱢᱚᱜᱨᱟᱯᱷᱤᱠ==
ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱮᱴᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱤ.ᱵᱤ.ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱞᱳᱠ ᱥᱚᱵᱷᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱡᱽᱯᱩᱛ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱔.᱕᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱱᱩᱠᱩ ᱫᱚ ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ (ᱱᱚᱭᱰᱟ) ᱨᱤᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾<ref>https://www.indiatoday.in/amp/elections/lok-sabha/story/rajput-rebellion-continues-to-haunt-bjp-in-west-uttar-pradesh-amid-low-voter-turnout-2530399-2024-04-22</ref> ᱮᱴᱟᱜ ᱵᱟᱵᱚᱫᱽ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱓.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ, ᱒.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱵᱨᱟᱦᱢᱚᱱ ᱟᱨ ᱔ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣᱤᱭᱟᱹ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱹᱛᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱫᱚ ᱓.᱕ ᱞᱟᱠᱷ ᱜᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>https://www.hindustantimes.com/cities/noida-news/bjp-deploys-teams-in-rajput-villages-to-woo-the-community-101713725632824-amp.html</ref><ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/why-netas-are-rushing-to-rajput-villages/amp_articleshow/109445059.cms</ref><ref>https://www.indiatoday.in/amp/elections/lok-sabha/story/rajput-rebellion-continues-to-haunt-bjp-in-west-uttar-pradesh-amid-low-voter-turnout-2530399-2024-04-22</ref>
᱒᱐᱑᱑ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱞᱮᱠᱷᱟ ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱖᱓᱗,᱒᱗᱒ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱓᱔᱙,᱓᱙᱗ ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱫᱚ ᱒᱘᱗,᱘᱗᱕ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱞᱚᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱘᱘.᱕᱘% ᱦᱤᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱞ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱙᱒.᱙᱐% ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱚ ᱘᱓.᱒᱘% ᱾ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱜᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱞ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱥᱴ ᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱹᱫᱤᱵᱟᱹᱥᱤ ᱖.᱖᱗% ᱟᱨ ᱐.᱒᱙% ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref name=":3">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|work=Office of the Registrar General and Census Commissioner of India|publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]], [[Government of India]]|page=3|access-date=3 October 2017}}</ref>
{{bar box
|title=ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="religion">{{Cite web|date=2011|title=Table C-01 Population by Religion: Uttar Pradesh|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11394/download/14507/DDW09C-01%20MDDS.XLS|website=censusindia.gov.in|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref>
|titlebar=#Fcd116
|left1=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ
|right1=ᱥᱟᱭᱠᱟᱲᱟ
|float=left
|bars=
{{bar percent|[[ᱦᱤᱱᱫᱩ]]|darkorange|86.86}}
{{bar percent|[[ᱤᱥᱞᱟᱢ]]|green|8.55}}
{{bar percent|[[ᱥᱤᱠᱷ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱥᱤᱠᱷ]]|darkkhaki|1.11}}
{{bar percent|[[ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱤᱥᱟᱹᱭ]]|dodgerblue|0.86}}
{{bar percent|[[ᱡᱳᱭᱱᱳ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ|ᱡᱟᱭᱱ]]|pink|0.54}}
{{bar percent|ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱮ ᱵᱟᱝ ᱞᱟᱹᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ|black|2.08}}
|caption=ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱦᱟᱯᱟᱴᱤᱧ
}}
[[File:SHRI VINAYAKA TEMPLE Noida.jpg|thumb|ᱥᱨᱤ ᱵᱤᱱᱟᱭᱟᱠᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ]]
ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱒᱒ ᱨᱮ ᱦᱟᱱᱩᱢᱟᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱒᱖ ᱨᱮ ᱠᱟᱞᱤᱵᱟᱨᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱓ ᱨᱮ ᱤᱥᱠᱚᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱔ ᱨᱮ ᱥᱨᱤ ᱡᱟᱜᱟᱱᱟᱛ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱑ ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱵᱟᱵᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱑ ᱨᱮ ᱥᱟᱭ ᱵᱟᱵᱟ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱖ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱖᱓ ᱢᱚᱦᱤᱭᱟᱯᱩᱨ ᱨᱮ ᱠᱩᱴᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱾ ᱥᱩᱛᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱢᱚᱱᱮ ᱮᱫᱟ ᱡᱮ ᱨᱟᱵᱚᱱ ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱵᱤᱥᱨᱟᱠ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ (ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ) ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=4 October 2014 |title=Only the elderly come to mourn Ravana in 'birthplace' Bisrakh |url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/only-the-elderly-come-to-mourn-ravana-in-birthplace-bisrakh/ |access-date=12 February 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱐ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱭᱟ ᱡᱟᱢᱟ ᱢᱟᱥᱡᱤᱫᱽ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱑ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱜᱨᱮᱜᱚᱨᱤᱭᱚᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱚᱨᱛᱷᱚᱰᱚᱠ ᱪᱟᱨᱪ, ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱐ ᱨᱮ ᱢᱟᱨ ᱛᱷᱚᱢᱟ ᱪᱟᱨᱪ, ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱓᱔ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱢᱮᱨᱤ ᱠᱮᱛᱷᱚᱞᱤᱠ ᱪᱟᱨᱪ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
{{pie chart
|thumb = left
|caption = ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ (᱒᱐᱑᱑)<ref name="Lang"/>
|label1 = [[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] |value1 = 85.82 |color1 = orange
|label2 = [[ᱵᱟᱝᱞᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱟᱝᱞᱟ]] |value2 = 2.88 |color2 = orchid
|label3 = [[ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱵᱷᱳᱡᱽᱯᱩᱨᱤ]] |value3 = 2.18 |color3 = gold
|label4 = [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ]] |value4 = 2.16 |color4 = pink
|label5 = [[ᱢᱟᱭᱛᱷᱤᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱢᱟᱭᱫᱷᱤᱞᱤ]] |value5 = 1.14 |color5 = mistyrose
|label6 = [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] |value6 = 0.98 |color6 = green
|label7 = ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚ |value7 = 4.84 |color7 = grey
}}
[[ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱦᱤᱱᱫᱤ]] ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱟᱹᱥᱛᱤ ᱨᱚᱲᱚᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱩᱨᱫᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱩᱨᱫᱩ]] ᱟᱨ [[ᱯᱟᱧᱡᱟᱵᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱚᱧᱡᱟᱵᱤ]], ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱨᱚᱲᱼᱟ ᱾ ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱜᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Lang">{{cite web |title=2011 Census of India, Population By Mother Tongue - Uttar Pradesh (Town Level) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10235/download/13347/DDW-C16-TOWN-STMT-MDDS-0900.XLSX |access-date=27 June 2022 |website=censusindia.gov.in |publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref>
==ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ==
===ᱢᱮᱴᱨᱚ===
{{Main|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ|ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ}}
[[File:Noida Sector 59 metro station.jpg|alt=Picture of Noida Sector 59 Metro Station|thumb|ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱕᱙ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]]
[[File:Noida Electronic City metro station.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱤᱞᱮᱠᱴᱨᱚᱱᱤᱠ ᱥᱤᱴᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]]
[[File:Metro in Botanical Garden station of the Magenta line network of Delhi Metro.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱡᱮᱱᱴᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]]
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱛᱮ ᱨᱮᱞ ᱛᱮ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾
*[[ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱫᱚ [[ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱜᱳᱣᱛᱚᱢ ᱵᱩᱫᱫᱷᱚ ᱱᱚᱜᱚᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ]] ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱯᱤᱰ ᱴᱨᱟᱡᱤᱴ ᱥᱤᱥᱴᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱱᱮᱴᱣᱟᱨᱠ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱙.᱗ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱘.᱕ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱡᱚᱠᱷᱟ ᱛᱮ ᱒᱑ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱞᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news|last1=Sinha|first1=Snehil|date=13 May 2018|title=Noida-Greater Noida Metro aqua line may begin by September|language=en|work=Hindustan Times|url=https://www.hindustantimes.com/noida/aqua-line-of-noida-metro-may-begin-by-september/story-e84pDJahfRMKTu0fscVIPJ.html}}</ref>
*ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱫᱚ ᱑᱒ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱙ ᱨᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱱᱱᱟᱴ ᱯᱞᱮᱥ ᱟᱨ ᱫᱣᱟᱨᱠᱟ ᱥᱟᱵᱽ-ᱥᱤᱴᱤ, ᱵᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱤᱫᱤ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱮ ᱵᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱵᱮᱸᱠ ᱤᱱᱴᱟᱨᱥᱮᱝᱡᱮᱡᱽ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱵᱷᱟᱭᱥᱟᱞᱤ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾
*[[ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱢᱮᱴᱨᱚ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱮᱡᱮᱱᱴᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ [[ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱵᱳᱴᱟᱱᱤᱠᱟᱞ ᱵᱟᱜᱟᱱ]] ᱟᱨ [[ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱪᱮ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ ᱯᱟᱪᱮ]] ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱡᱚᱱᱚᱠᱯᱩᱨᱤ]] ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news |last1=Pillai |first1=Soumya |title=It's official: The Magenta Line of Delhi Metro |url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/it-s-official-delhi-metro-s-full-magenta-line-to-open-for-public-from-may-29/story-2qMg7uzARrgGXi9P3bKHPJ.html |work=Hindustan Times |date=21 May 2018 |language=en}}</ref>
ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱥᱯᱤᱰ ᱨᱮᱞ ᱛᱮ ᱵᱟᱝ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱨᱮᱞ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱟᱨ [[ᱟᱱᱚᱱᱰ ᱵᱤᱦᱟᱨ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ]] ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱟᱨ [[ᱢᱟᱨᱮ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱮᱴᱨᱚ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾
===ᱥᱚᱲᱚᱠ===
{{see also|ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ|ᱱᱚᱭᱰᱟ–ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ}}
[[File:Noida expressway.jpg|thumb|ᱱᱚᱶᱟ [[ᱱᱚᱭᱰᱟ–ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ]] ᱾]]
[[File:Delhi Noida Direct flyway (Uttar Pradesh - 2011-06-18).jpg|thumb|ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾]]
[[File:Yamuna Expressway Delhi - Agra.jpg|thumb|ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱛᱟᱞᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ]]
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱜᱨᱤᱰ ᱯᱮᱴᱟᱨᱱ ᱨᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱥᱟᱨ ᱖ ᱞᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱩᱬ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱰᱤ ᱮᱱ ᱰᱤ ᱯᱷᱞᱟᱭᱣᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱨ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ, ᱟᱨ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱮᱱ ᱡᱤ ᱮᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱮᱱ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱚ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱟᱵᱟᱥᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱫᱚ ᱭᱚᱢᱩᱱᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱛᱷᱩᱨᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱟᱜᱽᱨᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱯᱮᱨᱤᱯᱷᱮᱨᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱫᱤᱞᱞᱤ-ᱢᱤᱨᱟᱴ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ, ᱩᱯᱯᱟᱨ ᱜᱟᱝᱜᱟ ᱠᱮᱱᱟᱞ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱟᱨ ᱜᱟᱝᱜᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱ ᱯᱩᱱ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱠᱟᱱᱟ ᱚᱠᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱢᱤᱫ ᱔/᱖-ᱞᱮᱱ ᱰᱚᱵᱚᱞ-ᱰᱮᱠᱟᱨ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱢᱯᱤ-᱒ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱕ ᱴᱤᱯᱤᱡ ᱞᱟᱜᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱔.᱘ ᱠᱤ.ᱢᱤ. (᱓.᱐ ᱢᱟᱭᱤᱞ) ᱦᱚᱨ ᱯᱷᱞᱮᱠᱥ ᱠᱨᱚᱥᱤᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱵᱤᱥᱣᱟ ᱵᱷᱟᱨᱛᱤ ᱟᱥᱲᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱒/᱒᱒ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱑᱒/᱑᱐-᱒᱑/᱒᱑ᱮ ᱠᱨᱚᱥᱤᱝ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮᱢᱯᱤ-᱑ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱛᱮᱭᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱮᱭᱟ ᱩᱥᱩᱞ ᱦᱚᱨ ᱯᱞᱟᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱢᱚᱬᱮ ᱩᱥᱩᱞ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱟᱱᱰᱚᱨᱯᱟᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱐ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾
UPSRTC, DTC ᱟᱨ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱮᱠᱥᱤ, ᱚᱴᱚ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱭᱠᱮᱞ ᱨᱤᱠᱥᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱨᱮᱴᱟᱨ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱜᱮ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱡ ᱛᱮ ᱛᱟᱦᱮᱱ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱯᱚᱠᱮᱴ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱒᱔.᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ (᱑᱕.᱒ ᱢᱤᱞ) ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱫᱚ ᱨᱤᱭᱟᱞ ᱮᱥᱴᱮᱴ ᱱᱚᱣᱟ ᱮᱠᱥᱴᱮᱱᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱹᱜᱤ ᱟᱨ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱨᱥᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱥᱤᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬ ᱩᱛᱷᱱᱟᱹᱣ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱰᱩᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱔᱔, ᱔᱕, ᱙᱒-᱙᱔, ᱙᱖-᱑᱐᱐, ᱑᱐᱕, ᱑᱐᱘, ᱑᱒᱕-᱑᱓᱗ ᱟᱨ ᱑᱔᱑-᱑᱖᱘ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱥᱮᱡ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
᱒᱐᱒᱑ ᱫᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, [[ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱟᱨ [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]] ᱫᱚ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱶᱟ ᱯᱷᱟᱨᱤᱫᱟᱵᱟᱫᱽ-ᱱᱚᱭᱰᱟ-ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ (ᱮᱯᱷ ᱮᱱ ᱡᱤ) ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥᱣᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Sinha |first1=Meenakshi |title=2.5km stretch of Faridabad-Noida-Ghaziabad eway to be repaired |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/2-5km-stretch-of-fng-eway-to-be-repaired/articleshow/88265842.cms |access-date=20 March 2022 |work=The Times of India |date=14 December 2021 |language=en}}</ref>
===ᱩᱰᱟᱹᱱ===
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱤᱸᱫᱽᱨᱟ ᱜᱟᱹᱱᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱸᱫᱷᱤ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾
᱒᱐᱑᱗ ᱡᱩᱱ ᱪᱟᱱᱫᱚ ᱨᱮ, ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱫᱚ ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱵᱟᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱹᱭᱛᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/noida/new-airport-to-come-up-in-greater-noida-s-jewar-as-centre-clears-proposal/story-B6RPkVuN5zggHTYyKAgxtL.html|title=New airport to come up in Greater Noida's Jewar as Centre clears proposal|date=24 June 2017|website=[[Hindustan Times]]|access-date=16 August 2017}}</ref> ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱒᱕ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=PM Modi to visit Noida for Jewar airport bhoomi pujan on Nov 25; here's what you need to know |url=https://www.businesstoday.in/industry/aviation/story/pm-modi-to-visit-noida-for-jewar-airport-bhoomi-pujan-on-nov-25-heres-what-you-need-to-know-313062-2021-11-23 |access-date=20 March 2022 |work=Business Today |date=23 November 2021 |language=en}}</ref> ᱤᱱᱰᱤᱜᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ A320neo ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱵᱟᱲᱟᱭ ᱵᱤᱱᱤᱰ ᱙ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱒᱔ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱥᱟᱹᱦᱤᱡ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱛᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |last=Dev |first=Aditya |date=9 December 2024 |title=Airbus 320 lands & takes off from Jewar airport in passenger flight trial conducted in 'record' time|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/noida/successful-trial-of-a320-marks-major-milestone-for-noida-international-airport/articleshow/116145499.cms |work=The Times of India |access-date=4 January 2025}}</ref> ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱵᱤᱞᱚᱢ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱒᱐᱒᱖ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱷᱟᱯᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=PM Modi to inaugurate Noida International Airport in Jewar in April 2025 |url=https://www.businesstoday.in/india/story/pm-modi-to-inaugurate-noida-international-airport-in-jewar-in-april-2025-458130-2024-12-21 |work=Business Today|date= 21 December 2024 |access-date=4 January 2025}}</ref>
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ (ᱡᱮᱣᱟᱨ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ) ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱫᱷᱟᱯ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱒᱐᱒᱖ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱟᱫᱷᱟᱯ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱴᱤ ᱨᱟᱱᱣᱮ ᱦᱟᱵᱽ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱥᱤᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱯᱲᱟᱣ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮᱢ ᱵᱚᱫᱚᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news |date=8 July 2025 |title=Flights from Jewar Airport will start from this day. |url=https://www.prabhatkhabar.com/state/uttar-pradesh/noida/jewar-airport-noida-international-airport-to-start-domestic-flights-from-september-2025 |access-date=14 July 2025 |work=Prabhat Khabar}}</ref>
===ᱵᱟᱥ===
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱓᱕ ᱥᱮᱠᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱳᱨᱱᱟ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱱᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ [[ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ]], [[ᱫᱮᱦᱨᱟᱫᱩᱱ]], [[ᱜᱟᱡᱤᱭᱟᱵᱟᱫᱽ]], ᱛᱟᱯᱯᱟᱞ, ᱠᱷᱟᱭᱟᱨ, ᱟᱞᱤᱜᱚᱨ, ᱦᱟᱛᱨᱟᱥ, ᱵᱩᱞᱟᱱᱰᱥᱟᱦᱟᱨ, ᱢᱤᱨᱟᱴᱷ, [[ᱢᱩᱡᱚᱯᱷᱚᱨᱱᱚᱜᱚᱨ]], [[ᱦᱚᱨᱤᱫᱣᱟᱨ]], ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱥᱟᱜᱟᱲᱚᱢ ᱫᱚ ᱱᱟᱝᱜᱽᱨᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱞᱚᱠᱟᱞ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱢᱳᱨᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱱᱰ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱚᱱᱛᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
==ᱥᱮᱪᱮᱫ==
===ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱟᱨ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱠᱚ===
[[File:Amity Univ NOIDA3.jpg|thumb|ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ [[ᱟᱢᱤᱴᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ, ᱱᱚᱭᱰᱟ|ᱟᱢᱤᱴᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ]]
ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱰᱨ. ᱮ.ᱯᱤ.ᱡᱮ. ᱟᱵᱽᱫᱩᱞ ᱠᱚᱞᱟᱢ ᱴᱮᱠᱱᱤᱠᱚᱞ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ]] ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱭᱢᱟ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱠᱚ ᱾ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱨᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱮᱴᱟᱜ ᱤᱱᱥᱴᱤᱪᱩᱴᱥ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
<!---♦♦♦ Only add a college to this list if it already has its own article on the English Wikipedia ♦♦♦--->
<!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦--->
* [[ᱟᱢᱤᱴᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ, ᱱᱚᱭᱰᱟ|ᱟᱢᱤᱴᱤ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]]<ref name=":1" />
* [[ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱯᱚᱥᱴ ᱜᱨᱮᱡᱩᱮᱴ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱱᱚᱭᱰᱟ]]
* [[ᱟᱭᱤ.ᱮᱢ.ᱮᱥ. ᱞᱳᱣ ᱠᱚᱡᱮᱡᱽ]]
* [[ᱡᱚᱭᱯᱤ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱯᱷᱚᱨᱢᱮᱥᱚᱱ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ]]
* [[ᱡᱮ.ᱮᱥ.ᱮᱥ.ᱮ.ᱴᱤ.ᱤ. ᱱᱚᱭᱰᱟ|ᱡᱮ.ᱮᱥ.ᱮᱥ. ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱴᱮᱠᱱᱚᱞᱚᱡᱤ ᱥᱮᱪᱮᱫ]]
==ᱱᱳᱴ==
{{notelist}}
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
==ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ==
{{Commons category}}
{{Wikivoyage}}
* [http://www.noidaauthorityonline.com/ ᱱᱚᱭᱰᱟ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨᱤ]
{{ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ}}
{{Portal bar|ᱥᱤᱧᱚᱛ}}
{{Authority control}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱱᱚᱭᱰᱟ| ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱩᱛᱛᱚᱨ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ]]
h3tumcseypu4zppyd7aovsmadbpbi79
ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ
0
37714
196994
196440
2026-08-16T18:01:28Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196994
wikitext
text/x-wiki
[[File:Kerala boatrace.jpg|thumb|right|300px|ᱩᱛᱷᱨᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱨᱮ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ]]
[[File:Boat race chundan.jpg|thumb|ᱪᱩᱱᱰᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ]]
[[File:Nehru Trophy Boat Race - നെഹ്റു ട്രോഫി വള്ളംകളി - Wiki Loves Onam 2024.webm|thumb|right|ᱯᱩᱱᱱᱟᱢᱟᱫᱟ ᱡᱷᱤᱞ, ᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ ᱨᱮ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱒᱐᱒᱔]]
[[File:വെള്ളംകുളങ്ങര ചുണ്ടൻ വള്ളം.jpg|thumb|ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱩᱞᱟᱝᱜᱟᱨᱟ - ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ]]
'''ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ''' (''[[ISO 15919|vaḷḷaṃ kaḷi]]'', ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱢᱮᱱᱮᱛ: ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱷᱮᱞᱳᱰ), ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ '''ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ''' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱱᱱᱟᱢᱟᱫᱟ ᱡᱷᱤᱞ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱮᱱᱳ ᱨᱮᱥᱤᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱯᱮᱰᱟᱞ ᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱠᱮᱱᱳ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱚᱱᱥᱩᱱ ᱨᱤᱛᱩ ᱨᱮ, ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ,<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=x0fxcuri0zw |title=Vallam Kali – Kerala's Sacred Boat Race Where Faith Rows Faster Than Speed #kerela #snakeboatrace |date=2025-08-03 |last=The Unknown India |access-date=2025-08-07 |via=YouTube}}</ref> ᱟᱨ [[ᱳᱱᱟᱢ|ᱳᱱᱟᱢ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ]] ᱥᱟᱶ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱦᱤᱨ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
== ᱱᱟᱜᱟᱢ ==
[[File:Vallam-kali.jpg|thumb|ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ]]
ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ, ᱑᱓ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ ᱠᱟᱭᱟᱢᱠᱩᱞᱟᱢ ᱟᱨ ᱪᱮᱢᱵᱟᱠᱟᱥᱥᱮᱨᱤ ᱯᱷᱤᱭᱩᱰᱟᱞ (feudal) ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱪᱮᱢᱵᱟᱠᱟᱥᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮᱱ ᱨᱟᱡᱟ ᱫᱮᱵᱽᱱᱟᱨᱟᱭᱟᱱ ᱫᱚ ''ᱪᱩᱱᱰᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ''<!--Capitalized as a proper noun in this case.--> ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱹᱭᱵᱷᱟᱨ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱠᱟᱴ ᱢᱤᱥᱛᱨᱤ ᱮᱢᱟᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.karichalchundan.com/php/originVallam.php|title=karichal chundan - Nehru Trophy Winner 2016, karichal, karichalchundan, karichalchundan.com, payipad boat race, kerala snake boat race, snake boat race in india appi kerala|first=Prasanth|last=MS|website=Karichalchundan.com|access-date=20 December 2017|archive-date=22 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051413/http://www.karichalchundan.com/php/originVallam.php|url-status=dead}}</ref> ᱚᱱᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱮᱠᱱᱤᱠᱟᱞ ᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱘ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱨᱮᱭᱟ ᱾ ᱛᱮᱦᱮᱧ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ, ᱯᱟᱨᱛᱷᱟᱥᱟᱨᱟᱛᱷᱤ ᱪᱩᱱᱰᱟᱱ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱢᱚᱰᱮᱞ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="NeethuAthul">{{Cite web |last=Neethu & Athul |date=2021-11-24 |title=Vallam Kali: The famous festival of boat race in Kerala |url=https://ourbackpacktales.com/vallam-kali-boat-race/ |access-date=2023-12-01 |website=Our Backpack Tales |language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.karichalchundan.com/php/originVallam.php|title=Origin of Vallamkali (Boat Race)|access-date=7 October 2013|archive-date=22 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051413/http://www.karichalchundan.com/php/originVallam.php|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Das |first=Salim M. |date=2025-07-06 |title=Boat Races (Vallam Kali) in Kerala: A Celebration of Tradition, Teamwork, and Heritage |url=https://www.klcottages.com/boat-races-vallam-kali-in-kerala-a-celebration-of-tradition-teamwork-and-heritage/ |access-date=2025-11-07 |website=ILLIKKALAM Lakeside Cottages Kumarakom: Kumarakom Hotel Resort with Affordable Lakeside Lake Facing Cottages {{!}} Official Website. |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Halder |first=Asim Kumar |last2=Guohua |first2=Zheng |date=2024-06-01 |title=The Cultural Ecological Adaptation and Contemporary Development of Folk Sport: A Systematic Investigation Based on the Harvest Festival (Onam) Custom of Snake Boat Race (Vallam Kali) at Aranmula Village in Southern India |url=https://doi.org/10.1177/2277436X231207172 |journal=Journal of the Anthropological Survey of India |language=EN |volume=73 |issue=1 |pages=120–133 |doi=10.1177/2277436X231207172 |issn=2277-436X|url-access=subscription }}</ref> ᱯᱟᱨᱚᱢᱮᱱ ᱔᱐᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ, ᱪᱩᱱᱰᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱷᱤᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":1">{{Cite web |title=Famous snake boat races in Kerala {{!}} The Leela Palaces Hotels and Resorts |url=https://www.theleela.com/travel-diaries/famous-snake-boat-races-kerala |access-date=2025-11-07 |website=www.theleela.com}}</ref>
ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱨᱟᱡᱟ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱠᱚᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱫᱟᱹᱭᱠᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱩᱛᱷᱨᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱯᱟᱨᱛᱷᱟᱥᱟᱨᱟᱛᱷᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱯᱟᱨᱛᱷᱟᱥᱟᱨᱟᱛᱷᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":0" /> ᱳᱱᱟᱢ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱥᱟᱶ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱨᱟᱡᱟ ᱢᱚᱦᱟᱵᱚᱞᱤ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":1" /> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ, ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱚᱱᱚᱛ-ᱢᱟᱱᱟᱣᱟᱱ ᱠᱷᱮᱞᱳᱰ ᱨᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱒ ᱨᱮ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ [[ᱡᱚᱵᱟᱦᱚᱨᱞᱟᱞ ᱱᱮᱦᱨᱩ]] ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱮ ᱦᱤᱨᱤ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ [[ᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱱᱟᱢᱟᱫᱟ ᱡᱷᱤᱞ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱮ ᱧᱮᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱟᱨ ᱨᱮᱥ ᱧᱮᱞ ᱛᱮ ᱢᱩᱦᱤᱛ ᱠᱟᱛᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱝ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮ ᱫᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱨᱩᱯᱟᱹ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱫᱟᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮ ᱜᱚᱴᱟ ᱠᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |title=Invest Kerala {{!}} The Nehru Trophy Boat Race is amongst the premier snake boat races in Kerala. |url=https://invest.kerala.gov.in/media-and-events/blogs/the-nehru-trophy-boat-race-is-amongst-the-premier-snake-boat-races-in-kerala/ |access-date=2025-11-07 |website=invest.kerala.gov.in |language=en |archive-date=2025-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251010061550/https://invest.kerala.gov.in/media-and-events/blogs/the-nehru-trophy-boat-race-is-amongst-the-premier-snake-boat-races-in-kerala/ |url-status=dead }}</ref>
=== ᱡᱮᱜᱮᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤᱠᱚᱨᱚᱱ (Globalization) ===
᱒᱐᱑᱙ ᱨᱮ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱴᱩᱨᱤᱡᱚᱢ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱠᱟᱫᱟᱠᱟᱢᱯᱟᱞᱞᱤ ᱥᱩᱨᱮᱱᱫᱽᱨᱟᱱ ᱫᱚ ᱟᱭᱯᱤᱮᱞ-ᱚᱨᱥᱚᱝ ᱟᱱ ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥ ᱵᱳᱴ ᱞᱤᱜᱽ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱛᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱡᱚᱥ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱮᱰᱵᱷᱟᱨᱴᱟᱭᱤᱡᱽᱢᱮᱱᱴ ᱟᱨ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨᱥᱤᱯ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱟᱨ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱚᱨ ᱟᱹᱜᱩ ᱾<ref>{{Cite web |last=Sreelesh |first=V. K. |date=2019-06-27 |title=Kerala sets up SPV for Champion's Boat League {{!}} Kerala sets up SPV for Champion's Boat League |url=https://madhyamamonline.com/kerala/2019/jun/27/kerala-sets-spv-champions-boat-league |access-date=2025-11-07 |website=madhyamamonline.com |language=en}}</ref> ᱛᱮᱦᱮᱧ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ, ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱟᱨ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱧᱮᱧᱮᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱭ ᱚᱨ ᱟᱹᱜᱩ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱳᱱᱟᱢ ᱥᱟᱶ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱵᱚᱸᱫᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱛᱮ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱚ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱟᱨ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2025-08-27 |title=School Holiday on 28 August 2025: Closed in THESE States Due to Heavy Rain, Flood and Land Slide |url=https://www.jagranjosh.com/news/school-holiday-on-28-august-2025-school-closed-in-these-states-due-to-rains-and-regional-festivals-180922 |access-date=2025-11-07 |website=Jagranjosh.com |language=en}}</ref> ᱮᱱᱦᱚᱸ ᱡᱚᱛᱚ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱝ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ, ᱮᱴᱟᱜ ᱨᱮᱥ ᱠᱚᱫᱚ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱩᱛᱷᱨᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾[[File:നെഹ്റു ട്രോഫി Nehru Trophy Boat Race 2012 7775.JPG|thumb|ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ]]
=== ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ ===
''ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ'' ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱨᱩᱯ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱩᱛᱷᱨᱟᱴᱴᱟᱰᱤ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢᱠᱟᱞᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱨᱟᱢᱟᱯᱩᱨᱟᱛᱷᱩ ᱣᱟᱨᱤᱭᱟᱨ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ ᱨᱮᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱤᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-fusion-twist-to-vanchipattu/article7514874.ece|title=A fusion twist to Vanchipattu|date=8 August 2015|first=R. Ramabhadran | last=Pillai | newspaper=The Hindu | access-date=12 July 2019 }}</ref>
== ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱚ ==
ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱯᱮᱰᱟᱞ ᱟᱱ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱠᱮᱱᱳ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ᱨᱮ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱫᱚ ᱪᱩᱱᱰᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ('ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ') ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱮᱴᱟᱜ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ:<ref name=":0" />
{| class="wikitable"
!ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ
!ᱵᱤᱵᱚᱨᱚᱱ
!ᱫᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱭᱤᱡᱽ
!ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ
|-
|ᱪᱩᱱᱰᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ
|ᱠᱞᱟᱥᱤᱠ "ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱾" ᱑᱐᱐-᱑᱒᱐ ᱯᱷᱩᱴ ᱡᱤᱞᱤᱧ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱠᱷᱮᱞᱳᱰ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱟᱜ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱟᱱ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱞᱟᱦᱟ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱯᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱤᱧ ᱟᱜ ᱯᱷᱚᱱᱟ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ ᱾
|᱖᱔-᱑᱒᱘<ref>{{Cite web |last=Myshok |first=Mariia |date=2024-05-20 |title=Snake Boat Races (Vallam Kali) |url=https://rove.me/to/kerala/snake-boat-races-vallam-kali |access-date=2025-11-09 |website=rove.me |language=en}}</ref>
|ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ (ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ)
|-
|ᱪᱩᱨᱩᱞᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ
|ᱦᱩᱰᱤᱧ, ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱨᱩᱯ, "ᱠᱩᱸᱪᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱾" ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱤᱢᱮᱴᱨᱤ (symmetry) ᱟᱨ ᱠᱩᱸᱪᱤ ᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱯᱚᱜᱼᱟ; ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ - ᱞᱟᱦᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ - ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱥᱮᱫ ᱨᱟᱠᱟᱵᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱢᱤᱫ ᱠᱩᱸᱪᱤ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱨᱩᱯ ᱮ ᱮᱢᱟᱭᱟ ᱾ ᱴᱷᱤᱠ ᱢᱟᱯ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱨᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾
|᱓᱐-᱔᱐
|ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ
|-
|ᱵᱷᱮᱯᱯᱩ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ
|"ᱤᱥᱤᱱ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ" ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱚᱲᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱭᱤᱡᱽ ᱨᱮ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱤᱯᱟᱹᱦᱤ ᱠᱚ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱮᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name=":2">{{Cite book |last=Ganesh |first=K.N. |title=Exercises in Modern Kerala History |date=2013-01-01 |publisher=Sahitya Pravarthaka Co-operative Society Ltd. |isbn=9788192282282 |edition=2nd |location=Kottayam |publication-date=2013-01-01 |pages=32–49 |language=en}}</ref>
|᱒᱕-᱓᱐
|ᱠᱷᱟᱴᱳ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ
|-
|ᱳᱰᱤ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ
|"ᱫᱟᱹᱲ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱾" ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱰᱟᱹᱠᱩ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱞ ᱤᱫᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱫᱚ ᱦᱟᱞᱠᱟ ᱟᱨ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱜᱮᱭᱟ, ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱷᱟᱴᱳ ᱥᱯᱨᱤᱱᱴ (sprints) ᱨᱮᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱤᱨᱩᱴᱴᱩᱠᱩᱛᱷᱤ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ("ᱧᱩᱛ ᱜᱮᱫ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ") ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ "ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱯᱤᱰ ᱫᱚ ᱧᱩᱛ ᱮ ᱪᱮᱞᱮᱧᱡᱽ (challenges) ᱟ ᱾"<ref name=":2" />
|ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ
|ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ
|-
|ᱵᱷᱟᱫᱟᱠᱠᱟᱱᱳᱰᱤ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ
|"ᱠᱚᱧᱮ ᱫᱟᱹᱲ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱾" ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ, ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾
|ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ
|ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ
|-
|ᱠᱳᱪᱩ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ
|ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ "ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ" ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱢᱯᱮᱠᱴ (compact) ᱥᱟᱭᱤᱡᱽ ᱟᱨ ᱦᱟᱞᱠᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱯᱚᱜᱼᱟ ᱾
|ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ
|ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ
|}
== ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ==
ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱟᱱ ᱨᱮᱥ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ ᱥᱴᱮᱱᱰᱟᱨᱰᱟᱭᱤᱡᱽᱰ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱩᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱹᱯᱩᱫ ᱞᱮᱠᱷᱟᱱ ᱯᱮᱱᱟᱞᱴᱤ ᱥᱮ ᱨᱮᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱤᱥᱠᱣᱟᱞᱤᱯᱷᱟᱭ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":4">{{Cite web | url=https://nehrutrophy.nic.in/resources/pdf-files/2013/prd-press-release-2013-07-29-02-eng.pdf | title=Instruction for the participating boats | website=nehrutrophy.nic.in}}</ref>
ᱡᱚᱛᱚ ᱫᱚᱞ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱥᱮ ᱠᱞᱚᱵᱽ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱡᱤᱥᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱩᱫᱩᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ ᱾ ᱠᱮᱯᱴᱮᱱ ᱠᱚ ᱫᱚ ᱨᱮᱥ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮᱢ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱮᱰᱟᱞᱟᱨ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱛᱷᱚᱠ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚᱢ ᱥᱮ ᱠᱚᱢ ᱮᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱨᱚᱜ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ ᱾<ref name=":4" />
ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱜᱮᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱫᱚ ᱑.᱔ ᱠᱤᱞᱳᱢᱤᱴᱟᱨ ᱡᱤᱞᱤᱧᱟ ᱾<ref name=":0" /> ᱨᱮᱥ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ, ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱫᱚ ᱯᱨᱚᱥᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱢᱟᱥ ᱰᱨᱤᱞ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮ ᱛᱤᱸᱜᱩᱱ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ ᱾<ref name=":4" /> ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱥ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱴᱨᱮᱠ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱜᱟᱨ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ ᱢᱤᱞᱤᱥᱮᱠᱮᱱᱰ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱴᱷᱤᱠ ᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":5">{{Cite web |title=New code for Nehru Trophy Boat race: Main changes |url=https://www.onmanorama.com/travel/travel-news/2025/08/08/new-code-of-conduct-nehru-trophy-boat-race.html |access-date=2025-11-09 |website=www.onmanorama.com}}</ref> ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨᱚᱜ ᱫᱚᱞ ᱫᱚ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱴᱟᱠᱟ ᱠᱚ ᱮᱢᱟᱠᱚᱣᱟ; ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱴᱟᱠᱟ ᱫᱚ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱨ ᱛᱷᱚᱠ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱴᱟᱠᱟ|₹]]᱑ [[ᱞᱟᱠᱷ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref name=":0" /> ᱡᱩᱫᱤ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱚᱞ ᱢᱤᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱜᱮ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱟ, ᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱫᱚᱢ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱖ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱦᱟᱹᱯᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱷᱩᱴ ᱠᱚ ᱮᱢᱟᱠᱚᱣᱟ; ᱚᱠᱟ ᱫᱚᱞ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱨᱮ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱰᱨᱚ ᱛᱮ ᱜᱚᱴᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":5" /> ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱨᱮᱥ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟ ᱾<ref name=":4" />
== ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱟᱨ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ==
ᱨᱮᱥ ᱨᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱜᱚᱴᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱠᱚ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱜᱮ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱜᱼᱟ ᱾ ᱡᱮᱢᱚᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱜᱮ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱛᱩ ᱥᱮ ᱠᱞᱚᱵᱽ ᱮ ᱩᱫᱩᱜᱟ, ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱵᱷᱟᱵᱽᱱᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name=":0" /> ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱡᱚᱥ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱨᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱚ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱜᱼᱟ ᱾
ᱡᱚᱛᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣᱤᱡ ᱠᱚ, ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱑᱕᱐ ᱜᱟᱱ, ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱫᱚ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱫᱟᱞ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱨᱮ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮ ᱮᱢᱟ ᱾ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚ ᱥᱤᱱᱤᱭᱟᱹᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣᱤᱡ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱟᱹᱭᱩᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱟᱨᱟᱱᱟᱫᱟᱱ (ᱠᱮᱯᱴᱮᱱ) ᱟᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱱ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱟᱫᱟᱱᱟᱭᱟᱢᱯᱩ (ᱨᱟᱰᱟᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣᱤᱡ) ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱟᱹᱭᱩᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":0" /> ᱥᱟᱦᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮ ᱦᱚᱸ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱜᱼᱟ, ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨᱚᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱜᱚᱴᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱮᱰᱟᱞᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱴᱤᱯᱤᱡ ᱯᱤᱪᱷᱤ ᱘᱐-᱑᱐᱐ ᱫᱟᱞ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":0" /> ᱡᱚᱛᱚ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱵᱚᱨᱚᱛ ᱟᱨ ᱡᱚᱢ-ᱧᱩ ᱟᱹᱨᱤ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟᱭᱟ, ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱯᱩᱥᱴᱤ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟ ᱥᱟᱫᱽᱭᱟ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱜᱮᱠᱚ ᱥᱤᱢᱤᱛᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=The Internationally famous Boat racing Festival of Kerala |url=https://www.keralapicnicspot.com/festivals/vallam-kali |access-date=2025-11-09 |website=Kerala Picnic Spot |language=en-US}}</ref>
ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱟᱨ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱾ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱨ ᱠᱟᱴ ᱟᱨ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱦᱟᱹᱠᱩ ᱥᱩᱱᱩᱢ, ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱪᱚᱠᱟᱜ, ᱟᱨ ᱛᱚᱨᱚᱡ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱮᱥᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱮᱱ ᱠᱟᱴ ᱢᱤᱥᱛᱨᱤ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱨᱮᱥ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱴᱷᱟᱶ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱩᱢᱟᱹᱝ ᱪᱷᱟᱛᱟ ᱟᱨ ᱯᱤᱛᱚᱞ ᱵᱟᱹᱛᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾<ref name=":0" />
ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱠᱩᱲᱤ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref name=":4" /> ᱦᱚᱨᱚᱜ ᱫᱚ ᱠᱚᱢ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱷᱟᱹᱞᱤ ᱡᱟᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱸᱰ ᱢᱩᱱᱰᱩ ᱟᱨ ᱯᱟᱹᱜᱽᱲᱤ ᱠᱚ ᱦᱚᱨᱚᱜᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2017-09-15 |title=Famous Boat races in Kerala - Alleppey Houseboat Club 1 |url=https://alleppeyhouseboatclub.com/kerala-boat-race/ |access-date=2025-11-09 |language=en-US}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Kerala Boat Race: History, Types & Famous Events {{!}} keralafolklore.com |url=https://keralafolklore.com/kerala-boat-race.html |access-date=2025-11-09 |website=keralafolklore.com}}</ref> ᱨᱮᱥ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ, ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱛᱷᱩᱢ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱯᱟᱨᱛᱷᱟᱥᱟᱨᱟᱛᱷᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱨᱮ, ᱫᱟᱹᱭᱠᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱠᱚᱲᱟ ᱠᱚ ᱯᱟᱨᱛᱷᱟᱥᱟᱨᱟᱛᱷᱤ ᱴᱷᱮᱱ ᱦᱩᱲᱩ, ᱫᱷᱩᱝᱜᱤᱭᱟᱹ, ᱟᱨ ᱯᱟᱱ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱟᱨ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱠᱚ ᱟᱹᱪᱩᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱵᱷᱟᱱᱪᱤᱯᱯᱟᱴᱴᱩ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱾<ref name=":3" /> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱨᱮᱥ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮᱜᱮ ᱢᱟᱥ ᱰᱨᱤᱞ (mass drill) ᱨᱮ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱠᱚ ᱫᱟᱜ ᱛᱮᱠᱚ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱤᱫᱤᱭᱟ, ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱨᱮ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱮ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟ ᱾<ref name=":0" />
== ᱚᱠᱛᱚ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢ ᱠᱟᱞᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ ==
* ᱠᱟᱱᱫᱟᱥᱥᱟᱱᱠᱟᱫᱟᱵᱷᱩ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ
* [[ᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱱᱱᱟᱢᱟᱫᱟ ᱡᱷᱤᱞ ᱨᱮ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
*ᱛᱨᱤᱯᱨᱟᱭᱟᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱠᱳᱱᱳᱞᱤ ᱠᱮᱱᱟᱞ, ᱛᱨᱤᱯᱨᱟᱭᱟᱨ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ
* ᱯᱟᱛᱷᱟᱱᱟᱢᱛᱷᱤᱴᱴᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱨᱮ ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ ᱩᱛᱷᱨᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱤ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢᱠᱟᱞᱤ
* ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱥᱴᱟᱢᱩᱰᱤ ᱡᱷᱤᱞ ᱨᱮ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱴ'ᱥ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱞᱞᱟᱫᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱠᱟᱞᱞᱟᱫᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱱᱤᱨᱟᱴᱴᱩᱯᱩᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱯᱟᱢᱯᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱪᱟᱢᱯᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱢᱩᱞᱟᱢ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱠᱩᱢᱟᱨᱟᱠᱳᱢ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱯᱟᱭᱤᱯᱯᱟᱫᱽ ᱡᱟᱞᱳᱛᱥᱟᱵᱷᱟᱢ
* ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱨᱩᱱᱟᱜᱟᱯᱯᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮ ᱥᱨᱤ ᱱᱟᱨᱟᱭᱟᱱᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱛᱷᱟᱡᱷᱟᱛᱷᱟᱝᱜᱟᱰᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱛᱷᱟᱡᱷᱟᱛᱷᱟᱝᱜᱟᱰᱤ, ᱠᱳᱴᱴᱟᱭᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ
* ᱜᱳᱛᱷᱩᱨᱩᱛᱷ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱨᱤᱭᱟᱨ ᱨᱮ<ref>{{cite web|url=http://www.keralatourism.org/gothuruth-boat-race.php|title=Gothuruthu Boat Race, Gothuruth Boat race, Ernakulam, Muziris Heritage Site, Kerala, India - Kerala Tourism|website=Keralatourism.org|access-date=20 December 2017|archive-date=3 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220403113311/https://www.keralatourism.org/gothuruth-boat-race.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://gothuruthboatrace.com/ | title=Gothuruth Boat Race | archive-url=https://web.archive.org/web/20140518075839/http://gothuruthboatrace.com/| archive-date=2014-05-18}}</ref>
* ᱯᱤᱨᱟᱵᱷᱳᱢ ᱨᱮ ᱯᱤᱨᱟᱵᱷᱳᱢ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱛᱷᱩᱨᱩᱛᱷᱤᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱨᱤᱭᱟᱨ ᱨᱮ
=== ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ===
* ᱯᱟᱨᱟᱵᱷᱩᱨ ᱡᱟᱞᱳᱛᱷᱥᱟᱵᱷᱟᱢ ᱟᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱵᱷᱩᱨ ᱛᱷᱮᱠᱠᱩᱢᱵᱷᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮ
* ATDC ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, [[ᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ]]
* ᱨᱟᱡᱤᱵᱽ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱯᱩᱞᱤᱱᱠᱩᱱᱱᱩ
* ᱱᱤᱨᱮᱴᱴᱩᱯᱩᱨᱟᱢ ᱯᱟᱢᱯᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱠᱟᱨᱩᱵᱷᱟᱴᱴᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱠᱟᱵᱷᱟᱱᱟᱴᱴᱤᱱᱠᱟᱨᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ
* ᱠᱩᱢᱟᱨᱟᱠᱳᱢ ᱟᱨᱯᱩᱠᱟᱨᱟ ᱵᱷᱟᱱᱤᱛᱷᱟ ᱡᱟᱞᱟᱢᱮᱞᱟ, ᱠᱩᱢᱟᱨᱟᱠᱳᱢ
* ᱢᱚᱦᱟᱛᱢᱟ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, [[ᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱱᱱᱟᱨ ᱨᱮ
* ᱠᱳᱴᱴᱟᱯᱩᱨᱟᱢ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱠᱳᱴᱴᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ
* ᱠᱳᱰᱩᱝᱜᱟᱞᱞᱩᱨ ᱟᱨ ᱠᱩᱢᱟᱨᱟᱱᱟᱥᱟᱱ ᱥᱢᱟᱨᱟᱠᱟ ᱡᱟᱞᱳᱛᱥᱟᱵᱷᱟᱢ, ᱯᱟᱞᱞᱟᱱᱟ
* ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱳᱪᱤ ᱡᱷᱤᱞ ᱨᱮ
* ᱠᱟᱭᱛᱷᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟᱠᱠᱟᱭᱟᱞ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱭᱛᱷᱟᱯᱯᱩᱡᱷᱟ ᱡᱷᱤᱞ ᱨᱮ
* ᱵᱤᱭᱭᱟᱢ ᱠᱟᱭᱟᱞ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ
* ᱩᱛᱷᱟᱨᱟ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, ᱛᱷᱮᱡᱟᱥᱣᱤᱱᱤ ᱡᱷᱤᱞ, ᱠᱟᱥᱟᱨᱜᱳᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ
* ᱤ. ᱠᱮ. ᱱᱟᱭᱟᱱᱟᱨ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ - ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱡᱟᱞᱳᱞᱥᱟᱵᱷᱟᱢ, ᱢᱟᱝᱜᱟᱞᱟᱥᱥᱮᱨᱤ, [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱩᱯᱯᱟᱢ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ
* ᱠᱩᱯᱯᱟᱢ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱩᱯᱯᱟᱢ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ<ref name="kps">{{cite web|url=http://www.keralapicnicspot.com/vallam-kali|title=The Internationally famous Boat racing Festival of Kerala|website=Keralapicnicspot.com|access-date=20 December 2017|archive-date=20 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420151542/http://www.keralapicnicspot.com/vallam-kali|url-status=dead}}</ref>
* ᱠᱟᱴᱴᱟᱢᱯᱟᱞᱞᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]]<ref name="kps" />
* ᱢᱟᱫᱟᱭᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ, [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱟᱡᱷᱟᱭᱟᱝᱜᱟᱰᱤ ᱨᱮ ᱯᱟᱡᱷᱟᱭᱟᱝᱜᱟᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ<ref name="kps" />
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ᱠᱚ ==
{{Reflist}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ ==
{{commons category}}
* [http://snakeboatrace.com/ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱨᱮᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱹᱦᱤᱛ ᱟᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱥᱟᱸᱜᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱠᱟᱛᱷᱟ]
* [https://www.bbc.com/news/world-asia-india-37081393 ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ]
* [https://championsboatleague.in/index.html ᱪᱟᱢᱯᱤᱭᱚᱱᱥ ᱵᱳᱴ ᱞᱤᱜᱽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221014071203/https://championsboatleague.in/index.html |date=14 October 2022 }}
* [http://www.aranmula.net ᱟᱨᱟᱱᱢᱩᱞᱟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229150050/http://www.aranmula.net/ |date=2019-12-29 }}
* [http://www.nehrutrophyboatrace.com ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱴᱨᱚᱯᱷᱤ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140803041721/http://www.nehrutrophyboatrace.com/ |date=3 August 2014 }}
* [http://video.google.com/videoplay?docid=-9081647335832289546 ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢᱠᱟᱞᱞᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱩᱜᱚᱞ ᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110519235114/http://video.google.com/videoplay?docid=-9081647335832289546 |date=19 May 2011 }}
* [http://gamezindia.com/guest/gameplay.php?gId=46 www.gamezindia.com ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱢᱠᱟᱞᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱱᱞᱟᱭᱤᱱ ᱜᱮᱢ]{{dead link|date=March 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}
* [http://www.alappuzhaonline.com/snake-boat-races-alappuzha.htm ᱵᱤᱧ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ]
* [http://www.keralatourism.org/gothuruth-boat-race.php ᱑᱙᱓᱘ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱳᱛᱷᱩᱨᱩᱛᱷ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403113311/https://www.keralatourism.org/gothuruth-boat-race.php |date=3 April 2022 }}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱮᱰᱞᱤᱝ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱨᱮᱥ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱷᱮᱞᱳᱰ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱴᱩᱨᱤᱡᱚᱢ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱱᱟᱢ]]
d47xyrsy6ztkefxio7m95fw7hjxeury
ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ
0
37738
196981
196735
2026-08-16T14:21:04Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196981
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox recurring event
| name = ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ
| native_name = പുലിക്കളി
| logo =
| image = Pulikkali during Onam.jpg
| country = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| founded = {{Start date and age|1886||}}
| founder_name = [[ᱥᱟᱠᱛᱷᱟᱱ ᱛᱷᱟᱢᱯᱩᱨᱟᱱ]]
| dates = ᱳᱱᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱔ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱟᱦᱟᱸ ([[ᱵᱤᱥᱟᱠᱷᱟᱢ]]) [[ᱪᱤᱝᱜᱟᱢ]] ᱪᱟᱸᱫᱚ ᱨᱮ
| frequency = ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ
| venue = [[ᱥᱣᱚᱨᱟᱡᱽ ᱨᱟᱣᱩᱱᱰ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ]]
| patron =
| website =
}}
'''ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ''' ({{Langx|ml|പുലിക്കളി|4=ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱮᱱᱮᱡ}}) ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱮᱱᱮᱡ ᱟᱨᱴ (folk art) ᱠᱟᱱᱟ,<ref>[http://www.musicmalt.com/2014/08/puli-kali-procession-Athachamayam-Kerala.html Pulikkali Procession on the occasion of Athachamayam celebrations in Tripunithura, Kerala], ''Musicmalt.com''</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱤᱨᱚᱜ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ [[ᱳᱱᱟᱢ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Pulikali |url=https://www.keralatourism.org/event/pulikali/40 |website=Kerala Tourism |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118020140/https://www.keralatourism.org/event/pulikali/40 |archive-date=January 18, 2021 |language=English}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱹᱪᱩᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾
ᱳᱱᱟᱢ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱱ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ (ᱱᱟᱞᱟᱢ ᱳᱱᱟᱢ ᱥᱮ ᱪᱟᱛᱷᱟᱭᱟᱢ), ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱟᱨ ᱥᱚᱱᱟ ᱪᱤᱛᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮ ᱥᱟᱥᱟᱝ, ᱟᱨᱟᱜ, ᱟᱨ ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱨᱚᱝ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟ ᱟᱨ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱡ ᱠᱚ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣᱟ ᱟᱨ [[ᱪᱮᱱᱰᱟ]] ᱟᱨ ᱪᱮᱝᱜᱤᱞᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱵᱟᱡᱟᱣ ᱥᱟᱯᱟᱵ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱰᱮ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱱᱮᱡᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Pulikali, Tiger Dance, Onam |url=http://www.keralaculture.org/pulikali/391 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124121510/http://www.keralaculture.org/pulikali/391 |archive-date=November 24, 2020 |language=English}}</ref> ᱳᱱᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱱ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ, ᱜᱚᱴᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱩᱱᱟᱹᱨ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱡᱟᱣᱨᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱦᱚᱲ ᱮ ᱚᱨ ᱟᱹᱜᱩ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱮᱴᱟᱜ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱚᱸ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾{{Citation needed|date=June 2026}}
== ᱱᱟᱜᱟᱢ ==
{{See also|ᱳᱱᱟᱢ}}
ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱚ ᱒᱐᱐ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱚᱸ ᱢᱟᱨᱮᱭᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱟ ᱨᱟᱢᱟ ᱵᱷᱟᱨᱢᱟ ᱥᱟᱠᱛᱷᱟᱱ ᱛᱷᱟᱢᱯᱩᱨᱟᱱ, ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱳᱪᱤᱱ ᱨᱮᱱ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱲ ᱟᱨᱴ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱫᱚ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱞᱮᱠᱟ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱲᱟᱢ ᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱨᱴ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱞᱮᱠᱟ ᱧᱮᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ 'ᱯᱩᱞᱤᱠᱠᱮᱴᱴᱤᱠᱟᱞᱤ' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱨᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web
|url=http://sify.com/news/colourful-tiger-art-with-folk-dance-for-onam-news-national-ki1labiicib.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117203349/https://www.sify.com/news/colourful-tiger-art-with-folk-dance-for-onam-news-national-ki1labiicib.htm|url-status=dead|archive-date=17 January 2020|title=Colourful tiger art with folk dance for Onam
|website=[[Sify]]
|access-date=12 September 2010}}</ref>
== ᱱᱟᱦᱟᱜ ==
ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱯᱟᱨᱚᱢᱚᱜ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱮᱱᱮᱡᱤᱡ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱨᱮ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱤᱱ ᱠᱚᱨᱮ, ᱢᱟᱥᱠ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱟᱨ ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱚᱴᱟ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱮᱫᱦᱟᱸ ᱨᱮᱦᱚᱸ ᱨᱚᱝ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱫᱚ, ᱨᱮᱰᱤᱢᱮᱰ ᱢᱟᱥᱠ, ᱟᱨᱴᱤᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱰᱟᱴᱟ, ᱟᱞᱟᱝ, ᱫᱟᱹᱲᱤ ᱟᱨ ᱜᱚᱪᱷᱚ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱨᱮ ᱨᱚᱝ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱮᱫᱟ ᱾ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱰᱟᱸᱰᱟ ᱨᱮ ᱡᱷᱩᱱᱠᱟᱹ ᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱚᱥᱟᱨ ᱵᱮᱞᱴ ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱦᱚᱨᱚᱜᱟ ᱾ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱜᱩᱴ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱡᱩᱣᱟᱹᱱ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱨ ᱥᱯᱚᱱᱥᱚᱨ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱜᱚᱲᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱠᱳ-ᱚᱨᱰᱤᱱᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚᱢᱤᱴᱤ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱒᱐0᱔ ᱨᱮ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱜᱩᱴ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱣᱩᱱᱥᱤᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱨᱴ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱨᱚᱝ ᱟᱨ ᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱵᱟᱧᱪᱟᱣ ᱟᱨ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱢᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱓᱐,᱐᱐᱐ ᱴᱟᱠᱟ ($᱔᱐᱐) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱨᱟᱱᱴ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾
[[File:Pulikkali - പുലിക്കളി.webm|thumb|ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ - പുലിക്കളി]]
ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱨᱴ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱒᱐᱑᱖ ᱨᱮ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱕᱑-ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱟᱱ ᱫᱚᱞ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱓ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱠᱚ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱨᱮ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=Tigresses roar: Kerala's Pulikali dance sees women actors for the first time in 200 years |url=https://www.thenewsminute.com/article/tigresses-roar-keralas-pulikali-dance-sees-women-actors-first-time-200-years-50026 |date=September 17, 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=Three women make roaring entry into Kerala's male-dominated Pulikali show |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/kerala-onam-pulikali-festival-women-tigers-dress-up-three-women-make-roaring-entry-into-keralas-male-dominated-pulikali-show-3036648/}}</ref>
[[ᱠᱳᱵᱷᱤᱰ-᱑᱙]] ᱟᱨ ᱞᱚᱠᱰᱟᱣᱩᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱚᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱟᱭᱢᱟ ᱳᱱᱟᱢ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱚ ᱵᱚᱸᱫᱽ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱭᱭᱟᱱᱛᱷᱳᱞ ᱫᱮᱥᱟᱢ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱥᱟᱢᱤᱛᱤ ᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱛᱮ, ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱩᱱᱠᱩᱣᱟᱜ [[ᱯᱷᱮᱥᱵᱩᱠ]] ᱯᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱞᱟᱭᱤᱵᱽ-ᱥᱴᱨᱤᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱑᱗ ᱦᱚᱲ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱟᱨᱪᱩᱣᱟᱞᱤ ᱮᱱᱮᱡ ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |title=This year, over 25,000 Pulikali lovers watched the 'tigers' from Thrissur online |url=https://www.thenewsminute.com/article/year-over-25000-pulikali-lovers-watched-tigers-thrissur-online-132341}}</ref><ref>{{cite news |title=Pulikkali to go online this Onam |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/pulikkali-to-go-online-this-onam/article32444321.ece}}</ref><ref>{{cite news |title=A virtual 'pulikali' in Thrissur this year |url=https://www.onmanorama.com/travel/kerala/2020/09/04/virtual-pulikali-thrissur-onam.html }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱠᱚ ==
ᱱᱚᱣᱟ ᱦᱚᱲ ᱟᱨᱴ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱫᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱨᱚᱝ-ᱵᱤᱨᱚᱝ ᱨᱩᱯ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱚᱝ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱚ [[ᱴᱮᱢᱯᱮᱨᱟ]] ᱯᱟᱣᱰᱟᱨ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱨᱱᱤᱥ ᱥᱮ ᱤᱱᱟᱢᱮᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱾ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱨᱮ, ᱮᱱᱮᱡᱤᱡ ᱠᱚ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱵ ᱠᱚ ᱚᱪᱚᱜᱟ, ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱩᱱᱠᱩ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱨᱚᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱮᱥ ᱠᱳᱴ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟ ᱾ ᱠᱳᱴᱤᱝ ᱨᱚᱦᱚᱲᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱮ ᱴᱟᱲᱟᱝ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱠᱳᱴ ᱨᱚᱝ ᱠᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱜᱚᱴᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱢ ᱥᱮ ᱠᱚᱢ ᱢᱚᱬᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱭᱟᱭ ᱴᱟᱲᱟᱝ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱠᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱨᱚᱝ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱭᱢᱟ ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ ᱠᱚ ᱡᱟᱣᱨᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱟᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱮᱛᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱞᱚᱜᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱛᱤᱠᱤᱱ ᱥᱮᱫ, ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱜᱩᱴ ᱠᱚ ᱥᱮ 'ᱥᱟᱝᱜᱟᱢᱥ', ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱠᱚᱬ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫ ᱨᱚᱛᱷ ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱠᱚ ᱚᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱟᱛᱮ, ᱫᱚᱱ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱡ ᱦᱤᱞᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱰᱟᱢᱟᱠ ᱥᱟᱰᱮ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱦᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱯᱮᱞᱮᱥ ᱨᱳᱰ, ᱠᱟᱨᱩᱱᱟᱠᱟᱨᱟᱱ ᱱᱟᱢᱵᱤᱭᱟᱨ ᱨᱳᱰ, ᱥᱳᱨᱱᱩᱨ ᱨᱳᱰ, ᱮ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱨᱳᱰ, ᱟᱨ ᱮᱢᱡᱤ ᱨᱳᱰ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱣᱚᱨᱟᱡᱽ ᱨᱟᱣᱩᱱᱰ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱛᱮᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾
ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱢᱤᱫ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟᱭᱮᱫ ᱠᱟᱱ, ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟᱭᱤᱡ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱚᱪᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱤᱱ ᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱾ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱦᱟᱡᱟᱨ ᱧᱮᱧᱮᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱚᱨ ᱟᱲᱮ ᱨᱮᱠᱚ ᱛᱤᱸᱜᱩᱱᱟ, ᱮᱱᱮᱡ ᱠᱚ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹᱭᱟ ᱟᱨ ᱮᱱᱮᱡᱤᱡ ᱠᱚᱠᱚ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱟᱫᱚᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱨᱤᱠᱟᱹᱭᱟ ᱾
ᱜᱩᱴ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱷᱟᱫᱟᱠᱠᱩᱱᱱᱟᱛᱷᱟᱱ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱥᱣᱚᱨᱟᱡᱽ ᱨᱟᱣᱩᱱᱰ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱱᱟᱰᱩᱵᱷᱤᱞᱟᱞ ᱨᱮᱠᱚ ᱡᱟᱣᱨᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱴᱟᱺᱰᱤ ᱵᱮᱲᱦᱟᱭ ᱛᱮ ᱨᱚᱛᱷ ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱢᱟᱲᱟᱝ, ᱱᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱬᱮᱥ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ (ᱱᱟᱰᱩᱵᱷᱤᱞᱟᱞ ᱜᱚᱱᱚᱯᱚᱛᱤ ᱠᱳᱵᱷᱤᱞ) ᱨᱮᱱ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱴᱷᱮᱱ ᱢᱤ-ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱾ ᱨᱚᱛᱷ ᱡᱟᱛᱨᱟ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱷᱞᱳᱴᱥ ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱫᱚᱞ ᱠᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱞᱳᱴᱥ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱠᱚ ᱟᱠᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾
== ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱠᱚ ==
<gallery widths="150px" heights="120px" perrow="6">
File:Body Painting Puli Kali Artist.jpg|ᱯᱩᱞᱤ ᱠᱟᱞᱤ ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ
File:പുലി കലാകാരൻ.JPG|ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱛᱟᱹᱨᱩᱵ ᱜᱟᱨ ᱠᱚᱭ ᱨᱚᱝ ᱮᱫᱟ
File:Pulikkali 2010.jpg|ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱒᱐᱑᱐
File:Photowalk during pulikali at Thrissur 2024 (75).jpg|ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱒᱐᱒᱔ ᱯᱩᱞᱤᱠᱟᱞᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱯᱷᱳᱴᱳᱣᱟᱠ (Photowalk)
</gallery>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
{{commons category}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱑᱘᱘᱖ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱮᱯᱴᱮᱢᱵᱚᱨ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱘᱘᱖ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱ ᱫᱚᱦᱲᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱨᱩᱯ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱳᱱᱟᱢ]]```
c2vdaq2ah4vho5jo71nocppjmigc3b0
ᱰᱳᱥᱟ
0
37746
196983
196746
2026-08-16T15:05:04Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196983
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| name = ᱰᱳᱥᱟ
| image = Dosa at Sri Ganesha Restauran, Bangkok (44570742744).jpg
| caption = [[ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ]] ᱟᱨ [[ᱪᱟᱴᱱᱤ]] ᱥᱟᱶ ᱰᱳᱥᱟ
| place_of_origin = [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| served = ᱞᱚᱞᱚ
| type = [[ᱯᱮᱱᱠᱮᱠ]], [[ᱠᱨᱮᱯ]]
| main_ingredient = [[ᱪᱟᱣᱞᱮ]] ᱟᱨ [[ᱵᱤᱨᱤ]]
| variations = [[ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱰᱳᱥᱟ]], ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱰᱳᱥᱟ, ᱜᱚᱛᱚᱢ ᱨᱳᱥᱴ ᱰᱳᱥᱟ, ᱯᱳᱰᱤ ᱰᱳᱥᱟ, ᱯᱟᱱᱤᱨ ᱰᱳᱥᱟ, ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ, ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ
}}
ᱢᱤᱫ '''ᱰᱳᱥᱟ''' (ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱨᱮ) ᱥᱮ '''ᱛᱷᱳᱥᱟᱭ''' (ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱟᱨ ᱥᱤᱝᱜᱟᱯᱩᱨ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱨᱮ)<ref>See:
* {{Cite news |last=Mok |first=Opalyn |date=2015-04-12 |title=Traditional Indian snacks for breakfast or tea |url=https://www.malaymail.com/news/eat/drink/2015/04/12/traditional-indian-snacks-for-breakfast-or-tea/876893 |newspaper=[[Malay Mail]]}}
* {{Cite book |pages=109–10 |title=Food, Foodways And Foodscapes: Culture, Community And Consumption In Post-colonial Singapore |first1=Lily Lee Lee |last1=Kong|first2=Vineeta |last2=Sinha |date=2015 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4641-24-1 }}</ref> ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱛᱞᱟ, ᱥᱤᱵᱤᱞᱟᱱ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱵᱨᱮᱰ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱨᱤᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱤᱨᱤ ᱟᱨ [[ᱪᱟᱣᱞᱮ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱞᱚᱞᱚ ᱜᱮᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ [[ᱪᱟᱴᱱᱤ]] ᱟᱨ [[ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ]] ᱥᱟᱶ ᱾
== ᱱᱟᱜᱟᱢ ==
[[File:Dosa Classic.jpg|alt=Two dosa rest next to a dollop of butter on a plantain leaf: The sauces have separate bowks.|thumb|ᱥᱤᱵᱤᱞᱟᱜ ᱥᱟᱶ ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱚ]]
[[File:Butter Dosa served with coconut chutney and sambhar.jpg|thumb|ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱟᱴᱟᱨ (Butter) ᱰᱳᱥᱟ]]
ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱷᱤᱠ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮ. ᱴᱤ. ᱟᱪᱟᱭᱟ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱥᱟᱝᱜᱟᱢ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱚᱞ ᱠᱚ ᱩᱫᱩᱜᱟ ᱡᱮ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ (CE) ᱥᱮᱫ ᱢᱟᱨᱮ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="KTAchaya">{{cite book | title=The Story of Our Food |url=https://books.google.com/books?id=bk9RHRCqZOkC&pg=PA80 | author=K. T. Achaya|date = November 2003|page=80 |publisher=Universities Press| isbn=81-7371-293-X}}</ref> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱯᱤ. ᱛᱷᱟᱝᱠᱟᱯᱯᱟᱱ ᱱᱟᱭᱟᱨ ᱟᱜ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book |author=P. Thankappan Nair |url=https://books.google.com/books?id=swNuAAAAMAAJ |title=South Indians in Kolkata |publisher=Punthi Pustak |year=2004 |isbn=81-86791-50-7 |page=320}}</ref> ᱟᱪᱟᱭᱟ ᱮ ᱞᱟᱹᱭᱟ ᱡᱮ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱚᱞ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱤᱨᱟᱹᱞ-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱱᱱᱚᱰ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱚᱞ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Charmine2013"/>
ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱨᱮ, ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱫᱚ ᱩᱰᱩᱯᱤ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱯᱟᱞᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱰᱩᱯᱤ ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱾<ref name="Charmine2013">{{cite book |author=Charmaine O' Brien |title=The Penguin Food Guide to India |url=https://books.google.com/books?id=BGhBAgAAQBAJ&pg=PT378 |date=15 December 2013 |publisher=Penguin Books Limited |isbn=978-93-5118-575-8 |pages=378 }}</ref> ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱱᱟᱰᱩ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱞᱮᱢᱮᱧ ᱟᱨ ᱢᱚᱴᱟ ᱜᱮᱭᱟ; ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱟᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱮᱱᱟ, ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vir2004">{{cite book |author=Vir Sanghvi |title=Rude Food: The Collected Food Writings of Vir Sanghvi |url=https://books.google.com/books?id=eK1uGVxmEiUC&pg=PA110 |date=1 January 2004 |publisher=Penguin Books India |isbn=978-0-14-303139-0 |pages=109–110 }}</ref> ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱫᱚ ''ᱢᱟᱱᱟᱥᱳᱞᱞᱟᱥᱟ'' ᱨᱮ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱒-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱚᱸᱥᱠᱨᱤᱛ ᱮᱱᱥᱟᱭᱠᱞᱳᱯᱤᱰᱤᱭᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱳᱢᱮᱥᱵᱷᱟᱨᱟ III ᱮ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite book |author=K.T. Achaya |title=The Story of Our Food |url=https://books.google.com/books?id=bk9RHRCqZOkC&pg=PA85 |year=2003 |publisher=Universities Press |isbn=978-81-7371-293-7 |page=85 }}</ref>
ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱨᱮ ᱑᱙᱓᱐ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱚᱥᱚᱠ ᱨᱮ ᱩᱰᱩᱯᱤ ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱠᱚ ᱡᱷᱤᱡᱚᱜ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news |date=31 May 2019 |title=8 oldest Udupi restaurants in Bombay |newspaper=The Free Press Journal |url=https://www.freepressjournal.in/food/8-oldest-udupi-restaurants-in-mumbai |url-status=live |access-date=15 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905100436/https://www.freepressjournal.in/food/8-oldest-udupi-restaurants-in-mumbai |archive-date=5 September 2019}}</ref> ᱑᱙᱔᱗ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱷᱩᱨᱜᱟᱹᱞ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱟᱣᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱨᱮ, ᱠᱚᱱᱱᱚᱴ ᱯᱞᱮᱥ ᱨᱮ ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱦᱳᱴᱮᱞ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱮᱢᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=s-krDwAAQBAJ&dq=The+first+South+Indian+eatery+that+introduced+the+common+public+of+Delhi+to+coffee+and+South&pg=PT34 |title=Much Ado Over Coffee: Indian Coffee House Then And Now, Bhaswati Bhattacharya, Routledge, 2017 |isbn=978-1-351-38315-8 |access-date=28 March 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416004432/https://books.google.com/books?id=s-krDwAAQBAJ&dq=The+first+South+Indian+eatery+that+introduced+the+common+public+of+Delhi+to+coffee+and+South&pg=PT34 |url-status=live |last1=Bhattacharya |first1=Bhaswati |date=3 August 2017 |publisher=Routledge }}</ref><ref>{{cite book |author=Sethu Ramaswamy |title=Bride at Ten, Mother at Fifteen: Autobiography of an Unknown Indian Woman |year=2003 |url=https://books.google.com/books?id=r5OQAAAAIAAJ |isbn=9788174362896 |publisher=Namita Gokhale Editions }}{{page needed|date=October 2025}}</ref>
ᱰᱳᱥᱟ, ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ, ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱤᱞᱳᱱ (ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ) ᱨᱮᱠᱚ ᱟᱹᱜᱩ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite book |title=Microbial Fermentations in Nature and as Designed Processes |publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]] |year=2023 |isbn=978-1-119-84999-5 |editor-last=J. Hurst |editor-first=Christon |location=Hoboken |pages=342 |language=en |chapter=Fermented Foods of South Asia |oclc=1393173167}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davidson |first=Alan |title=The Oxford companion to food |publisher=[[Oxford Univ. Press]] |year=2014 |isbn=978-0-19-967733-7 |editor-last=Jaine |editor-first=Tom |edition=3. ed. / ed. by Tom Jaine |location=Oxford |pages=774 |chapter=Sri Lanka |oclc=903167481}}</ref> ᱚᱸᱰᱮ ᱵᱟᱥᱟ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱛᱤᱨᱩᱱᱮᱞᱵᱷᱮᱞᱤ]] ᱟᱨ ᱛᱩᱛᱤᱠᱳᱨᱤᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱫᱤᱯ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱤᱥᱤᱱ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚ ᱦᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ, ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱠᱚ (ᱱᱤᱨᱟᱢᱤᱥ ''ᱦᱳᱴᱮᱞ'') ᱡᱷᱤᱡ ᱠᱟᱛᱮ, ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱾<ref>{{Cite journal |last=Kadhirvel |first=S. |date=2000 |title=Indian Tamils in Sri Lanka: The countours of dissonance |url=https://www.jstor.org/stable/44144420 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=61 |pages=1045–1046 |jstor=44144420 |issn=2249-1937 |access-date=3 November 2023 |archive-date=3 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103123430/https://www.jstor.org/stable/44144420 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://catalog.lib.uchicago.edu/vufind/Record/10887820 |title=Circulation of cultures and culture of circulation: diasporic cultures of South Asia during 18th to 20th centuries |date=2014 |publisher=SAARC Cultural Centre |isbn=978-955-0567-12-6 |editor-last=Garg |editor-first=Sanjay |location=Colombo |pages=151 |oclc=910664759 |editor-last2=SAARC Cultural Centre |access-date=3 November 2023 |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629105635/https://catalog.lib.uchicago.edu/vufind/Record/10887820 |url-status=live }}</ref> ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮ ᱴᱷᱟᱶ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱫᱤᱯ-ᱵᱤᱥᱮᱥ ᱨᱩᱯ ᱨᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ ᱾ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱨᱩᱯ ᱨᱮᱜᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ''ᱛᱷᱳᱥᱮ'' ({{Lang|si|තෝසේ}} ᱥᱮ {{IPA|si|t̪oːse|}}) ᱥᱮ ''ᱛᱷᱳᱥᱟᱭ'' ({{Lang|ta|தோசை}} ᱥᱮ {{IPA|ta|t̪oːsaɪ̯|}}) ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ [[ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱥᱤᱝᱦᱚᱞᱤ]] ᱟᱨ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟᱱ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱛᱮ ᱾
ᱳᱰᱤᱥᱟ ᱨᱮ, ᱪᱟᱠᱩᱞᱤ ᱯᱤᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱰᱳᱥᱟ ᱥᱟᱶ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱤᱫ ᱜᱮᱭᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱟᱸᱡᱽ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ᱛᱮᱠᱚ ᱥᱟᱡᱟᱣᱟ ᱾ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱰᱳᱥᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱚ ᱡᱟᱦᱟᱸᱱᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱠᱚ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣᱟ ᱾ ᱵᱩᱰᱷᱟ ᱪᱟᱠᱩᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱮᱨᱟᱭᱴᱤ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱡᱚ, ᱠᱤᱥᱢᱤᱥ, ᱠᱳᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱟᱨ ᱜᱩᱲ ᱫᱚ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱭᱟ ᱾ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱪᱟᱠᱩᱞᱤ ᱯᱤᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱭᱤᱰ ᱰᱤᱥ ᱥᱟᱶ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱱ ᱵᱷᱟᱡᱟ/ᱛᱚᱨᱠᱟᱨᱤ/ᱰᱟᱞᱢᱟ ᱥᱮ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱᱟᱜ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ᱜᱩᱲ/ᱪᱤᱱᱤ ᱥᱟᱶ ᱾ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮᱫᱚ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤᱨᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾
ᱠᱳᱝᱠᱚᱱ ᱨᱮ, ᱰᱳᱥᱟ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱥᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱳᱝᱠᱚᱱᱤ ᱛᱮ ''ᱯᱳᱞᱳ'' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾
ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ, ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱑᱘ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱰᱟᱭᱟᱥᱯᱳᱨᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱟᱨ ᱒᱐ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱚᱠᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱾{{citation needed|date=October 2025}}
== ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱚ ==
[[File:דוסה.jpg|thumb|ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱨᱮ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱟᱞᱩ ᱩᱛᱩ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ]]
[[File:Paper Masala Dosa.jpg|thumb|ᱟᱞᱩ ᱩᱛᱩ ᱥᱟᱶ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ]]
ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱟᱠᱟᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ, [[ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱟᱢᱤᱞ]] ᱛᱮ ''ᱰᱳᱥᱟᱭ'', [[ᱛᱩᱞᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱩᱞᱩ]] ᱛᱮ ''ᱰᱳᱥᱟᱭ'', ᱠᱚᱱᱱᱚᱰ ᱟᱨ [[ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ]] ᱛᱮ ''ᱰᱳᱥᱮ'', ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱛᱮ ''ᱰᱳᱥᱮ'' ᱟᱨ [[ᱳᱰᱤᱭᱟ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱳᱰᱤᱭᱟ]] ᱛᱮ ᱪᱟᱠᱩᱞᱤ ᱯᱤᱴᱷᱟ ᱾
ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱴᱮᱱᱰᱟᱨᱰ ᱴᱨᱟᱱᱥᱞᱤᱴᱟᱨᱮᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱨᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
{| class="wikitable"
|-
! ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ !! ᱴᱨᱟᱱᱥᱞᱤᱴᱟᱨᱮᱥᱚᱱ (Transliteration) !! ᱨᱚᱲ ([[ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱟᱲᱟᱝ ᱪᱤᱠᱤ|IPA]])
|-
|{{Langx|kn|ದೋಸೆ}}
|dōse
|{{IPA|kn|d̪oːse|}}
|-
|{{Langx|kok|पोळो}}
|poḷo
|{{IPA|kok|ˈpɔ̞.ɭɔ̞|}}
|-
| {{langx|ml|ദോശ}} || dōśa ||{{IPA|ml|d̪oːʃa|}}
|-
| {{langx|ta|தோசை}} || dōsai || {{IPA|ta|d̪oːsaɪ̯|}}
|-
|{{Langx|te|దోసె<ref>{{Cite web|url = https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/brown_query.py?qs=%E0%B0%A6%E0%B1%8B%E0%B0%B8%E0%B1%86&searchhws=yes |archive-url = https://web.archive.org/web/20200715213645/http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/app/brown_query.py?qs=%E0%B0%A6%E0%B1%8B%E0%B0%B8%E0%B1%86&searchhws=yes|url-status = live |archive-date = 15 July 2020|title = A Telugu-English dictionary |author=Charles Philip Brown |year = 1903}}</ref>}}
|dōse
|{{IPA|te|d̪oːse|}}
|-
| {{langx|te|అట్టు<ref>{{Cite web|url = https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/brown_query.py?qs=%E0%B0%85%E0%B0%9F%E0%B1%8D%E0%B0%9F%E0%B1%81&searchhws=yes |title = A Telugu-English dictionary |author=Charles Philip Brown |year = 1903}}</ref>}}|| aṭṭu || {{IPA|te|aʈːu|}}
|-
|{{Langx|or|ଚକୁଳି}} || chàkulī
|{{IPA|or|t͡ʃ̪ɔkuli|}}
|}
ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱟᱹᱲᱟᱹ ''ᱰᱳᱥᱟᱭ'' ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ''ᱛᱷᱳᱥᱟᱭ'' ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱟᱨ ᱥᱤᱝᱜᱟᱯᱩᱨ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱨᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾
== ᱱᱤᱣᱴᱨᱤᱥᱚᱱ ==
ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮ [[ᱠᱟᱨᱵᱳᱦᱟᱭᱰᱨᱮᱴ]] ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱪᱮᱫ [[ᱪᱤᱱᱤ]] ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱝ ᱢᱮᱥᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱵᱤᱨᱤ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ [[ᱯᱨᱳᱴᱤᱱ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱮᱰᱟᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book |last=Restaurant style dosa recipe |first=Dosa recipe |url=https://tasty-food.in/dosa-recipe/ |title=Dosa recipe |date=9 July 2023 |publisher= |isbn= |edition= |page= |access-date= |orig-year= |archive-date=27 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250327164354/https://tasty-food.in/dosa-recipe/ |url-status=dead }}</ref> ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱑᱑᱒ ᱠᱮᱞᱳᱨᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱘᱔% ᱫᱚ [[ᱠᱟᱨᱵᱳᱦᱟᱭᱰᱨᱮᱴ]] ᱟᱨ ᱑᱖% ᱫᱚ ᱯᱨᱳᱴᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.myfitnesspal.com/food/calories/plain-dosa-without-oil-255437887|title=Calorie Chart, Nutrition Facts, Calories in Food |website=MyFitnessPal |access-date=7 May 2019|archive-date=19 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230419101238/https://www.myfitnesspal.com/food/calories/plain-dosa-without-oil-255437887|url-status=live}}</ref> ᱛᱚᱦᱚ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱤᱴᱟᱢᱤᱱ ᱵᱤ ᱟᱨ ᱵᱷᱤᱴᱟᱢᱤᱱ ᱥᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱤᱸᱥ ᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱭᱟ ᱾<ref>{{cite book |title=Nutrition and Dietetics - Higher Secondary - First Year |publisher=Directorate of School Education, Government of Tamil Nadu |year=2004 |page=31 |url=http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/11/Std11-Nutr-EM.pdf |access-date=30 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321034305/http://www.textbooksonline.tn.nic.in/Books/11/Std11-Nutr-EM.pdf |archive-date=21 March 2012 |url-status=dead }}</ref>
== ᱵᱮᱱᱟᱣ ==
ᱠᱚᱢ ᱥᱮ ᱠᱚᱢ ᱔ ᱠᱷᱚᱱ ᱕ ᱴᱟᱲᱟᱝ ᱫᱟᱜ ᱨᱮ ᱡᱚᱵᱮ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱵᱤᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮᱠᱚ ᱨᱤᱫᱟ ᱾ ᱟᱫᱚᱢ ᱦᱚᱲ ᱫᱚ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱤᱫ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱡᱚᱵᱮ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱮᱛᱷᱤ ᱡᱟᱝ ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱭᱟ ᱾ ᱫᱟᱹᱞ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱓:᱑ ᱥᱮ ᱔:᱑ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾ ᱵᱩᱞᱩᱝ ᱢᱮᱥᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱫᱚ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱵᱷᱚᱨ ᱛᱚᱦᱚ ᱚᱪᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱫᱚᱦᱚᱭᱟ, ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱜᱟᱰᱷᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱜ ᱥᱟᱶᱠᱚ ᱢᱮᱥᱟᱭᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱫᱚ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱥᱮ ''ᱜᱚᱛᱚᱢ'' ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱚᱞᱚ ''ᱛᱟᱣᱟ'' ᱨᱮ ᱞᱩ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱫᱩᱞᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱞᱩᱣᱟᱜ ᱥᱮ ᱵᱟᱹᱴᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱱᱠᱮᱠ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱱᱠᱮᱠ ᱞᱮᱠᱟ ᱢᱚᱴᱟ ᱥᱮ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱟᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱞᱚᱞᱚ ᱜᱮᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱫᱷᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱸᱡᱽ ᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮ ᱢᱤᱫ ᱨᱳᱞ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱩᱲᱭᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱥᱟᱶᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱤᱨᱤ ᱟᱨ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱢᱚᱭᱫᱟ ᱥᱮ ᱥᱩᱡᱤ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾
<gallery>
File:ಸಂಪಣೆ.JPG|ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱵᱮᱴᱟᱨ
File:Dosa-Preparation.jpg|ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱛᱟᱣᱟ ᱨᱮ ᱫᱩᱞᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟ
File:Dhosai making.jpg|ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱥᱚᱢᱟᱱ ᱛᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ
File:Dosa ready 1.JPG|ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱚᱠᱛᱚ ᱤᱥᱤᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ
</gallery>
== ᱮᱢᱚᱜ ==
ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮ ᱩᱛᱩ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟᱜ ᱠᱚ ᱟᱨ ᱥᱚᱥ ᱠᱚ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱱᱤᱨᱟᱢᱤᱥ ᱥᱟᱭᱤᱰ ᱰᱤᱥ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱟᱯᱱᱟᱨᱟᱜ ᱠᱩᱥᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱥᱟᱭᱤᱰ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ:
* [[ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ]]
* [[ᱪᱟᱴᱱᱤ]]
* ᱤᱰᱞᱤ ᱯᱳᱰᱤ ᱥᱮ ''ᱢᱤᱞᱟᱜᱟᱭᱯᱳᱰᱤ'': ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱟᱨ ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱥᱟᱶ ᱫᱟᱹᱞ ᱯᱟᱣᱰᱟᱨ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱤᱞᱢᱤᱧ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱥᱮ ᱪᱤᱱᱟ ᱵᱟᱫᱟᱢ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱥᱮ ᱜᱚᱛᱚᱢ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ
== ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱨᱩᱯ ᱠᱚ ==
ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱨᱳᱥᱴᱮᱰ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱞᱩ ᱩᱛᱩ, ᱪᱟᱴᱱᱤ, ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱫᱟ (ᱯᱞᱮᱱ) ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱱᱟᱥᱮ ᱦᱟᱞᱠᱟ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ; ᱯᱮᱯᱟᱨ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱟᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱨᱩᱯ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱡᱤ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://www.saveur.com/indian-dosa-crepes-guide |title=A Beginner's Guide to the Great Wide World of Indian Dosa, Priya Krishna and Shailendra Krishna, October 6, 2016 |date=6 October 2016 |access-date=21 February 2018 |archive-date=9 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109175440/http://www.saveur.com/indian-dosa-crepes-guide? |url-status=live }}</ref> ᱱᱟᱣᱟ ᱨᱩᱯ ᱠᱚᱨᱮ ᱪᱟᱭᱱᱤᱡᱽ ᱰᱳᱥᱟ, ᱪᱤᱡᱽ ᱰᱳᱥᱟ, ᱯᱟᱱᱤᱨ ᱰᱳᱥᱟ, ᱟᱨ ᱯᱤᱡᱽᱡᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/10/06/dining/dosa-recipe-pondicheri.html |title=A Dosa Lesson From a Professional - A Good Appetite, Melissa Clark, ''New York Times'', 6 October 2017 |date=6 October 2017 |access-date=21 February 2018 |archive-date=21 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180221103452/https://www.nytimes.com/2017/10/06/dining/dosa-recipe-pondicheri.html |url-status=live }}</ref>
ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱫᱟᱹᱞ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ, ᱮᱴᱟᱜ ᱨᱩᱯ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite book |last1=Kumar |first1=Ashwani |last2=Singh |first2=Sarabjit |last3=Tomer |first3=Vidisha |last4=Prasad |first4=Rasane |title=Cereals and cereal-based foods : functional benefits and technological advances for nutrition and healthcare |date=2022 |publisher=Apple Academic Press |location=Palm Bay, FL, USA |isbn=9781000164299 |page=251 |edition=First |url=https://books.google.com/books?id=n7UxEAAAQBAJ |access-date=25 April 2023|quote="The ingredients for dosa preparation are not limited to just rice and black gram instead pure rice or a mixture of rice, wheat, sorghum, maize, or millets can also be used."}}</ref>
{| class="wikitable sortable"
|+ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱚ
! ᱧᱩᱛᱩᱢ
! ᱵᱤᱵᱚᱨᱚᱱ
|-
| [[ᱩᱛᱛᱟᱯᱟᱢ]] || ᱱᱚᱣᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱚᱴᱟ ᱟᱨ ᱞᱮᱢᱮᱧ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱩᱛᱩ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱢ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱜᱮᱭᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱜᱮ ᱤᱥᱤᱱ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱟᱨ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱡᱚᱢᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱫᱚ ᱰᱳᱥᱟ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱢᱟᱨᱮᱭᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱟᱝᱜᱟᱢ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱰᱳᱥᱟ ᱟᱨ [[ᱟᱯᱯᱟᱢ]] ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱟᱹᱰᱤ ᱥᱩᱨ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
|-
| [[ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱰᱳᱥᱟ]] || ᱨᱳᱥᱴᱮᱰ (Roasted) ᱟᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱰᱳᱥᱟ, ᱟᱞᱩ ᱩᱛᱩ, ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ
|-
|ᱳᱴᱥ ᱰᱳᱥᱟ
|ᱳᱴᱥ (oats) ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ, ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱟᱨ ᱡᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱰᱳᱥᱟ
|-
|ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱰᱳᱥᱟ || ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱰᱳᱥᱟ; ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ, ᱜᱚᱛᱚᱢ ᱥᱮ ᱵᱟᱴᱟᱨ (butter) ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱜᱟᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾
|-
|ᱥᱮᱴ ᱰᱳᱥᱟ
|ᱦᱩᱰᱤᱧ, ᱥᱯᱚᱸᱡᱤ, ᱞᱮᱢᱮᱧ ᱟᱨ ᱦᱟᱞᱠᱟ, ᱢᱤᱫ ᱫᱷᱟᱣ ᱨᱮ ᱒-᱓ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱴ ᱨᱮᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ
|-
| ᱟᱨᱟᱜ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱰᱳᱥᱟ || ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱨᱩᱯ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ [[ᱯᱩᱸᱰ ᱪᱟᱣᱞᱮ]] ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ [[ᱟᱨᱟᱜ ᱪᱟᱣᱞᱮ]] ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱦᱚᱸ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ || ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱮᱠᱥᱪᱟᱨ (texture) ᱦᱟᱞᱠᱟ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱦᱩᱭ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱠᱟᱞ ᱰᱳᱥᱟᱭ || ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱚᱴᱟ, ᱞᱮᱢᱮᱧ ᱟᱨ ᱥᱯᱚᱸᱡᱤ ᱨᱩᱯ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱰᱳᱥᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ ᱛᱟᱣᱟ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱫᱷᱤᱨᱤ ᱛᱟᱣᱟ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱛᱟᱱᱫᱩᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟ || ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱛᱟᱣᱟ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱛᱟᱱᱫᱩᱨ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ<!-- vegetable or vegetarian? , and comes in various veg and non-veg subvariants. -->
|-
| ᱜᱚᱛᱚᱢ ᱨᱳᱥᱴ || (ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱛᱮ ''ᱱᱮᱭ ᱰᱳᱥᱟᱭ'') ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱛᱮ ᱜᱚᱛᱚᱢ ᱛᱮ ᱤᱥᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸᱱᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ
|-
| ᱯᱮᱯᱟᱨ ᱨᱳᱥᱴ/ᱯᱞᱮᱱ ᱨᱳᱥᱴ ᱰᱳᱥᱟ || ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ, ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱯᱚᱨᱚᱛ ᱟᱨ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱯᱚᱨᱚᱛ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱨ ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ
|-
| ᱵᱤᱞᱤ ᱰᱳᱥᱟ || (ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱛᱮ ''ᱢᱩᱴᱴᱟᱭ ᱰᱳᱥᱟᱭ'') ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱚᱴᱟ ᱵᱮᱥ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱜᱷᱟᱱᱴᱟ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱵᱤᱞᱤ]] ᱮᱢ ᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱥᱮ ᱤᱥᱤᱱ ᱢᱟᱲᱟᱝ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮ ᱜᱷᱟᱱᱴᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱤᱞᱤ ᱢᱮᱥᱟᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱠᱟᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟᱭ || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱮᱥᱟᱜ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱴᱟ ᱵᱮᱥ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱤᱥᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱤᱞ, ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱤᱢ ᱡᱤᱞ ᱥᱮ ᱢᱮᱨᱚᱢ ᱡᱤᱞ ᱮᱢ ᱠᱚᱜᱼᱟ: ᱩᱛᱩ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟᱜ ᱥᱮ ᱩᱛᱩ ᱛᱮ ᱥᱟᱡᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ''ᱠᱟᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟᱭ'' ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱢᱟᱫᱩᱨᱟᱭ ᱠᱟᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟᱭ || ᱠᱟᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱢᱟᱫᱩᱨᱟᱭ ᱠᱟᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟᱭ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱤᱨᱟᱢᱤᱥ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱡᱤᱞ-ᱦᱟᱹᱠᱩ ᱨᱩᱯ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱟᱜ ᱨᱮᱫᱚ ᱚᱢᱞᱮᱴ (omelette), ᱨᱤᱫ ᱡᱤᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ, ᱟᱨ ᱩᱛᱩ ᱛᱮᱭᱟᱨᱟᱜ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱡᱤᱞ-ᱦᱟᱹᱠᱩ ᱴᱚᱯᱤᱝᱥ (toppings) ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱟᱜ ᱨᱮᱫᱚ ᱩᱛᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱨᱟᱹᱯᱩᱨᱤ ᱱᱤᱨᱟᱢᱤᱥ ᱴᱚᱯᱤᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾
|-
| ᱯᱳᱨᱤ ᱰᱳᱥᱟ/ᱢᱩᱲᱦᱤ ᱰᱳᱥᱟ || ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱮᱨᱮᱞ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱫᱟᱹᱞ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱤᱪᱷᱩ [[ᱢᱩᱲᱦᱤ]] ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ
|-
| ᱯᱟᱱᱤᱨ ᱰᱳᱥᱟ || ᱰᱳᱥᱟ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱟᱱ, ᱥᱤᱵᱤᱞᱟᱱ [[ᱯᱟᱱᱤᱨ]] ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ
|-
| ᱯᱟᱞᱟᱠ ᱰᱳᱥᱟ || ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱟᱸᱡᱽ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ''ᱯᱟᱞᱟᱠ'' ([[ᱯᱟᱞᱚᱝ ᱟᱲᱟᱜ]]) ᱯᱮᱥᱴ (paste) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱚᱨᱚᱛ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ
|-
| ᱯᱤᱡᱽᱡᱟ ᱰᱳᱥᱟ || ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱰᱳᱥᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱯᱤᱡᱽᱡᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ-ᱨᱩᱯ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱯᱤᱡᱽᱡᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱴᱚᱯᱤᱝᱥ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱤᱥᱯᱨᱤᱝ ᱨᱳᱞ ᱰᱳᱥᱟ || ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱟᱨ [[ᱤᱥᱯᱨᱤᱝ ᱨᱳᱞ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱞᱟᱹᱣ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱱᱤᱨᱟᱢᱤᱥ ᱟᱨ ᱡᱤᱞ-ᱦᱟᱹᱠᱩ ᱨᱩᱯ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱤᱥᱯᱨᱤᱝ ᱨᱳᱞ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣᱟᱜ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱮᱫ ᱠᱟᱛᱮ ᱟᱨ ᱤᱥᱯᱨᱤᱝ ᱨᱳᱞ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱩᱲᱭᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱡᱷᱟᱞ ᱦᱚᱸ ᱜᱮᱭᱟ ᱾
|-
| ᱡᱤᱱᱤ ᱰᱳᱥᱟ || [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ; ᱢᱤᱫ ᱨᱚᱦᱚᱲ, ᱪᱤᱡᱤ (cheesy) ᱰᱳᱥᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱟᱱᱫᱷᱟ ᱠᱳᱵᱤ, ᱜᱟᱡᱚᱨ, ᱟᱨ ᱠᱮᱯᱥᱤᱠᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱩᱛᱩ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱢᱮᱥᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱡᱚᱡᱚ ᱥᱚᱥ (sauce) ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱥᱮᱡᱽᱣᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ || ᱤᱥᱤᱱ ᱟᱠᱟᱱ ᱩᱛᱩ ᱟᱨ ᱥᱮᱡᱽᱣᱟᱱ ᱥᱚᱥ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ
|-
| ᱢᱤᱱᱤ ᱥᱳᱭᱟ ᱰᱳᱥᱟ<ref>{{cite web|url=https://recipes.timesofindia.com/recipes/mini-soya-dosa/rs55705184.cms|title=Recipe: Mini soya dosa|work=The Times of India|access-date=15 August 2022|archive-date=24 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624015457/http://recipes.timesofindia.com/recipes/mini-soya-dosa/rs55705184.cms|url-status=live}}</ref> || ᱥᱳᱭᱟ ᱛᱳᱣᱟ ᱟᱨ ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱦᱚᱞᱚᱝ<ref>{{cite web|url=http://food.ndtv.com/recipe-mini-soya-dosa-227607|title=Mini Soya Dosa|work=food.ndtv.com|access-date=20 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402154838/http://food.ndtv.com/recipe-mini-soya-dosa-227607|url-status=live}}</ref>
|-
| [[ᱯᱮᱥᱟᱨᱟᱴᱴᱩ]] (ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱰᱳᱥᱟ)<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/healthy-snack-recipe-green-dosa/articleshow/19830786.cms |title=Healthy snack recipe: Green Dosa |work=The Times of India |date=17 February 2016 |access-date=15 August 2022 |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319193643/https://timesofindia.indiatimes.com/healthy-snack-recipe-green-dosa/articleshow/19830786.cms |url-status=live }}</ref> || [[ᱢᱩᱝ ᱫᱟᱹᱞ]] ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱜ ᱾<ref>{{cite web|url=http://food.ndtv.com/recipe-pesarattu-green-gram-dosa-463419|title=Pesarattu (Green Gram Dosa)|work=food.ndtv.com|access-date=20 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402120039/http://food.ndtv.com/recipe-pesarattu-green-gram-dosa-463419|url-status=live}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱞᱞᱟᱢ ᱯᱟᱪᱟᱰᱤ (ᱟᱫᱟ ᱪᱟᱴᱱᱤ) ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱟᱰᱟᱭ ᱰᱳᱥᱟ || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱱᱟᱰᱩ ᱠᱷᱚᱱ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱰᱳᱥᱟ-ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ''ᱨᱟᱦᱮᱲ ᱫᱟᱹᱞ'', ᱪᱟᱣᱞᱮ, ᱠᱟᱹᱨᱤ ᱥᱟᱠᱟᱢ, ᱟᱨᱟᱜ ᱢᱟᱹᱨᱤᱪ, ᱟᱨ ᱦᱤᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱛᱚᱦᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱜᱩᱲ ᱥᱮ ''[[ᱟᱵᱷᱤᱭᱟᱞ]]'' ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱡᱚᱢᱟ ᱾
|-
| ᱞᱟᱭᱤᱴ ᱦᱚᱣᱟᱭᱤᱴ ᱰᱳᱥᱟ || ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ<ref>{{cite web|url=https://recipes.timesofindia.com/recipes/light-white-dosa/rs53316767.cms |title=Recipe: Light white dosa|work=The Times of India}}</ref>
|-
|ᱠᱟᱰᱟᱯᱟ ᱱᱮᱭᱭᱤ ᱠᱟᱨᱟᱢ ᱰᱳᱥᱟ<ref name="New Indian Express 2018-08-14">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2017/nov/10/the-karam-dosas-from-kadapa-1698077.html|title=The karam dosas from kadapa|work=The New Indian Express|access-date=14 August 2018|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815211038/https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2017/nov/10/the-karam-dosas-from-kadapa-1698077.html|url-status=live}}</ref>
|ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱵᱷᱚᱨ ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱟᱨ ᱥᱳᱰᱤᱭᱟᱢ ᱠᱟᱨᱵᱳᱱᱮᱴ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱾ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱨᱤᱪ ᱯᱮᱥᱴ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ''ᱭᱮᱨᱨᱟ ᱠᱟᱨᱟᱢ'' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱟᱨ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛᱤ ᱟᱨ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱫᱚᱦᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱽᱨᱮᱵᱷᱤ (gravy) ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ [[ᱜᱚᱛᱚᱢ]] ᱨᱮᱠᱚ ᱨᱳᱥᱴ (roasted) ᱟ ᱾ ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱡᱟ ᱫᱟᱹᱞ ᱯᱟᱣᱰᱟᱨ ᱦᱚᱸᱠᱚ ᱮᱢᱟ ᱾<ref name="New Indian Express 2018-08-14" />
|-
| ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱰᱳᱥᱟ<ref>{{cite web|url=https://food.ndtv.com/recipe-onion-rava-dosa-219188|title=Onion Rava Dosa|work=food.ndtv.com|access-date=15 August 2022|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815211038/https://food.ndtv.com/recipe-onion-rava-dosa-219188|url-status=live}}</ref>|| ᱥᱩᱡᱤ, ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ, ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ
|-
| ᱨᱟᱜᱤ ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱰᱳᱥᱟ || ᱨᱟᱜᱤ (Ragi), ᱜᱚᱴᱟ ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱦᱚᱞᱚᱝ<ref>{{cite web|url=https://food.ndtv.com/recipe-ragi-wheat-dosa-1-463409|title=Ragi Wheat Dosa|work=food.ndtv.com|access-date=15 August 2022|archive-date=15 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815211037/https://food.ndtv.com/recipe-ragi-wheat-dosa-1-463409|url-status=live}}</ref>
|-
| [[ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱰᱳᱥᱟ]] || [[ᱥᱩᱡᱤ|''ᱨᱟᱵᱷᱟ'']] ᱥᱮ [[ᱥᱩᱡᱤ|''ᱥᱩᱡᱤ'']] ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱜ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱤᱠᱚᱞᱯᱚ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱞᱟᱜᱟᱣᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱡᱩᱫᱤ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱵᱟᱝ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜᱼᱟ ᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱛᱟᱣᱟ ᱨᱮ ᱞᱟᱴᱷᱟ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱜᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾
|-
| [[ᱵᱮᱱᱱᱮ ᱰᱳᱥᱮ]] || [[ᱵᱟᱴᱟᱨ (butter)]] (ᱠᱚᱱᱱᱚᱰ ᱛᱮ ''ᱵᱮᱱᱱᱮ'') ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱜ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ''[[ᱵᱮᱱᱱᱮ ᱰᱳᱥᱮ|ᱫᱟᱵᱷᱟᱱᱜᱮᱨᱮ ᱵᱮᱱᱱᱮ ᱰᱳᱥᱮ]]'' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱫᱟᱵᱷᱟᱱᱜᱮᱨᱮ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
|-
| [[ᱱᱤᱨ ᱰᱳᱥᱟ]] || ᱫᱟᱜ-ᱫᱟᱜ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱜ
|-
| ᱵᱷᱳᱰᱩ ᱰᱳᱥᱮ ᱥᱮ ᱠᱟᱯᱯᱟ ᱨᱩᱴᱤ|| ᱵᱷᱳᱰᱩ ᱰᱳᱥᱮ ᱥᱮ ᱠᱟᱯᱯᱟ ᱨᱩᱴᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱪᱟᱣᱞᱮ, [[ᱢᱮᱛᱷᱤ]], ᱠᱳᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ]], ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱪᱮᱯᱮᱴ ᱪᱟᱣᱞᱮ (ᱯᱳᱦᱟ), ᱟᱨ ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱥᱟᱨᱮᱡ ᱤᱥᱤᱱ ᱫᱟᱠᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱜᱩᱞᱟᱹᱸᱰ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱟᱱ ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱱ ᱨᱮ ᱤᱥᱤᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱯᱷᱩᱞᱟᱹᱣ ᱜᱮᱭᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱨᱩᱴᱤ ᱞᱮᱠᱟ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱱᱩᱢ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱤᱥᱤᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱟᱢᱵᱳᱞᱤ, ᱜᱷᱟᱵᱷᱟᱱ, ᱫᱷᱤᱨᱰᱮ || ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱥᱴᱨᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱫᱷᱟᱨᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚᱨᱮ, ''ᱟᱢᱵᱳᱞᱤ'' ᱟᱨ ''ᱜᱷᱟᱵᱷᱟᱱ'' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱨᱩᱯ ᱠᱚᱫᱚ ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱪᱟᱣᱞᱮ ''ᱠᱨᱮᱯᱥ (crêpes)'' ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ''ᱫᱷᱤᱨᱰᱮ'' ᱫᱚ ᱵᱟᱝ ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾
|-
| ᱵᱟᱴᱟᱨᱢᱤᱞᱠ ᱰᱳᱥᱟ || ᱥᱩᱡᱤ, ᱢᱚᱭᱫᱟ, ᱵᱟᱴᱟᱨᱢᱤᱞᱠ (ᱢᱟᱴᱷᱟ)<ref>{{cite book |last1=Verma |first1=Neera |title=South Indian Cook Book |publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd. |isbn=978-81-7182-836-4 |url=https://books.google.com/books?id=KHua3-_qTcYC&q=Butter+milk+dosa |language=en}}</ref>
|-
| ᱜᱩᱲ ᱰᱳᱥᱟ || ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ, ᱢᱚᱭᱫᱟ, ᱠᱳᱨᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ, [[ᱜᱩᱲ]] ᱾
|-
|ᱢᱤᱱᱟᱯᱟᱴᱴᱩ
|ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱥᱟᱶ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱤᱫ ᱜᱮᱭᱟ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱩᱯ ᱫᱚ ᱢᱚᱴᱟ ᱜᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱟᱨ, ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱥᱟᱶ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ᱞᱮᱠᱷᱟᱱ, ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱥᱮ ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱤᱰᱞᱤ ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱩᱞᱟᱹᱡᱚᱠᱷᱟ ᱨᱮ ᱩᱨᱚᱫᱽ ᱫᱟᱹᱞ (urad dal) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾
|-
|ᱢᱚᱭᱫᱟ ᱰᱳᱥᱟ || ᱢᱚᱭᱫᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱚᱭᱫᱟ (ᱨᱤᱯᱷᱟᱭᱤᱱᱰ ᱦᱚᱞᱚᱝ) ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱜᱟᱰᱷᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ; ᱥᱤᱵᱤᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ, ᱢᱟᱹᱨᱤᱪ, ᱫᱷᱚᱱᱮ ᱥᱟᱠᱟᱢ, ᱟᱨ ᱵᱩᱞᱩᱝ ᱢᱮᱥᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱚᱭᱫᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱩᱥᱟᱹᱨᱟ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾
|}
<gallery mode="packed">
File:Masala Dosa from Kochi, Kerala, India -2069313.jpg|ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱟᱴᱱᱤ, ᱥᱟᱢᱵᱟᱨ, ᱟᱞᱩ ᱩᱛᱩ ᱥᱟᱸᱵᱟᱣ ᱥᱟᱶ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ
File:Tomato Dosa chutney.jpg|[[ᱩᱛᱛᱟᱯᱟᱢ]] ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱩᱯ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱮᱛᱟᱜ ᱱᱟᱥᱛᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾
File:మినప అట్లు (2).jpg|ᱩᱨᱚᱫᱽ (Urad) ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ
File:గోధుమపిండి అట్టు (2).jpg|ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱰᱳᱥᱟ
File:Dosa (Plain).jpg|ᱯᱞᱮᱱ ᱰᱳᱥᱟ
File:Paper Masala Dosa.jpg|ᱯᱮᱯᱟᱨ ᱨᱳᱥᱴ, ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱯᱟᱛᱞᱟ ᱨᱚᱦᱚᱲ ᱰᱳᱥᱟ, ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ
File:Amini Ghee Roast.jpg|ᱜᱚᱛᱚᱢ ᱨᱳᱥᱴ, ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱛᱮ ''ᱱᱮᱭ ᱰᱳᱥᱟᱭ'' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ
File:Butter Dosa.JPG|ᱵᱟᱴᱟᱨ (Butter) ᱰᱳᱥᱟ, ᱠᱚᱱᱱᱚᱰ ᱛᱮ ''ᱵᱮᱱᱱᱮ ᱰᱳᱥᱮ'' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ
File:Pesarattu and Ginger chutney.jpg|ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ ᱨᱮ ''ᱯᱮᱥᱟᱨᱟᱴᱴᱩ'' (ᱢᱩᱝ ᱫᱟᱹᱞ ᱰᱳᱥᱟ) ᱟᱨ ᱟᱫᱟ ᱪᱟᱴᱱᱤ
File:NeerDosa.jpg|ᱢᱮᱝᱜᱟᱞᱳᱨᱤᱭᱟᱱ ''ᱱᱤᱨ ᱰᱳᱥᱟ'' ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟᱨᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ, ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱨᱮ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱᱟ
File:Kambu adai.JPG|ᱠᱟᱢᱵᱩ (ᱵᱟᱡᱽᱨᱟ) ᱰᱳᱥᱟ
File:Rava Dosa of Salem.jpg|ᱥᱩᱡᱤ ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱟᱵᱷᱟ ᱰᱳᱥᱟ, ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱟᱨ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱩᱰᱩᱯᱤ ᱨᱮᱥᱴᱳᱨᱮᱱᱴ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱᱟ
File:Aate ka dosa.jpg|ᱜᱚᱦᱚᱢ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱰᱳᱥᱟ, ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ''ᱜᱳᱰᱤ ᱢᱟᱣ'' ᱥᱮ ''ᱜᱳᱫᱷᱩᱢᱟᱭ ᱢᱟᱵᱷᱵᱷᱩ'' ᱰᱳᱥᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ
File:Ragi dosa.JPG|[[ᱨᱟᱜᱤ ᱦᱚᱞᱚᱝ]] ᱥᱟᱶ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱟᱨ ᱩᱨᱚᱫᱽ ᱫᱟᱹᱞ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱟᱜᱤ ᱰᱳᱥᱟ
File:Onion Chilli Tomato Uthappam.jpg|''ᱩᱛᱷᱟᱯᱯᱟᱢ'' ᱥᱮ ''ᱩᱛᱷᱟᱯᱟ'', ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ, ᱢᱟᱹᱨᱤᱪ ᱟᱨ ᱵᱤᱞᱟᱹᱛᱤ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱨᱩᱯ
File:Methi dosa on a pan.jpg|ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱱ (pan) ᱨᱮ ''ᱢᱮᱛᱷᱤ ᱰᱳᱥᱟ'', ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱱᱟᱰᱩ ᱨᱮ ''ᱵᱷᱮᱱᱫᱷᱭᱟᱢ ᱰᱳᱥᱟᱭ'' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ
File:Masala Dosa 02.jpg|ᱢᱤᱫ ᱥᱴᱨᱤᱴ ᱯᱷᱩᱰ ᱥᱮᱱᱴᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱰᱳᱥᱟ
File:Table Dosa.jpg|"ᱴᱮᱵᱚᱞ ᱰᱳᱥᱟ" ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱴᱮᱵᱚᱞ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱫᱷᱟ ᱜᱟᱱ ᱮ ᱯᱚᱴᱚᱢᱟ
File:Mysore Mallige Dosey.jpg|ᱢᱟᱭᱥᱳᱨ ᱢᱟᱞᱞᱤᱜᱮ ᱰᱳᱥᱮ
File:Indian dosa masala.jpg|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱨᱟᱬᱚᱥᱤ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱥᱴᱨᱤᱴ ᱰᱳᱥᱟ ᱢᱚᱥᱞᱟ
File:Onion Dosey.jpg|ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ ᱰᱳᱥᱟ, ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱟᱨ ᱟᱞᱩ ᱩᱛᱩ ᱥᱟᱶ
File:Set Dosey.jpg|ᱥᱮᱴ ᱰᱳᱥᱟ, ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱪᱟᱴᱱᱤ, ᱩᱛᱩ ᱟᱨ ᱢᱟᱭᱥᱳᱨ [[ᱵᱳᱱᱰᱟ|''ᱵᱳᱱᱰᱟ'']] ᱥᱟᱶ ᱓ ᱭᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱴ
</gallery>
== ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ==
᱑᱖ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒0᱑᱔ ᱨᱮ, ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱟᱭᱫᱽᱨᱟᱵᱟᱫᱽ ᱨᱮ ᱦᱳᱴᱮᱞ ᱫᱟᱥᱯᱟᱞᱞᱟ ᱨᱮ ᱒᱙ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱥᱮᱯᱷ ᱢᱤᱫ ᱰᱳᱥᱟ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ {{convert|16.68|m|abbr=on}} ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱟᱨ {{convert|13.69|kg|abbr=on}} ᱦᱟᱢᱟᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱰᱳᱥᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱤᱱᱤᱥ ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱮ ᱟᱢᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Longest Dosa |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/longest-dosa |website=Guinness World Records |language=en}}</ref>
== ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ==
* ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱒᱐᱑᱙ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱳ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱮᱢᱯᱮᱱ ᱯᱨᱚᱢᱳᱴ ᱚᱠᱛᱚ, [[ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱ ᱡᱚᱜᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ ᱠᱟᱢᱟᱞᱟ ᱦᱮᱨᱤᱥ ᱫᱚ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱟᱨ ᱠᱳᱢᱮᱰᱤᱭᱟᱱ ᱢᱤᱱᱰᱤ ᱠᱟᱞᱤᱝ ᱥᱟᱶ ᱢᱚᱥᱞᱟ ᱰᱳᱥᱟ ᱮ ᱤᱥᱤᱱ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>27 November 2019. [https://www.thehindu.com/entertainment/movies/us-presidential-candidate-kamala-harris-cooks-masala-dosas-with-mindy-kaling/article30095372.ece US presidential candidate Kamala Harris cooks masala dosas with Mindy Kaling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230723090723/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/us-presidential-candidate-kamala-harris-cooks-masala-dosas-with-mindy-kaling/article30095372.ece |date=23 July 2023 }}. ''The Hindu''. Retrieved 23 July 2023.</ref>
* ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱩᱠᱤᱝ ᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱳ ᱜᱮᱢ ''ᱵᱷᱮᱱᱵᱟ'' ᱨᱮ ᱰᱳᱥᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱤᱱ-ᱜᱮᱢ ᱨᱮᱥᱤᱯᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾
== ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ ==
* [[ᱩᱛᱛᱟᱯᱟᱢ]]: ᱢᱤᱫ ᱢᱚᱴᱟ ᱟᱨ ᱱᱟᱥᱮ ᱞᱮᱢᱮᱧ ᱠᱨᱮᱯ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱜᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱮᱸᱭᱟᱡᱽ, ᱵᱤᱞᱟᱹᱛᱤ, ᱫᱷᱚᱱᱮ ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱥᱮ ᱪᱤᱡᱽ ᱮᱢ ᱠᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱫᱚᱢ ᱚᱠᱛᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱤᱡᱽᱡᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱞᱟᱹᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾
* ᱯᱮᱥᱟᱨᱟᱴᱴᱩ: [[ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱯᱨᱚᱫᱮᱥ]] ᱨᱮ ᱢᱩᱝ ᱫᱟᱹᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟᱜ, ᱢᱤᱫ ᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱡᱚᱡᱚ ᱪᱟᱴᱱᱤ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾
* [[ᱟᱯᱯᱟᱢ]]: ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱱᱠᱮᱠ, ᱦᱮᱲᱮᱢ ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱛᱳᱣᱟ ᱥᱮ ᱪᱤᱱᱤ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱮᱢᱚᱜᱼᱟ ᱾
* ᱪᱟᱠᱩᱞᱤ ᱯᱤᱴᱷᱟ: ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱤᱨᱤ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨ ᱪᱟᱣᱞᱮ ᱦᱚᱞᱚᱝ ᱠᱚᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱᱟ ᱾
* ᱟᱯᱟᱢ ᱵᱟᱞᱤᱠ: ᱦᱚᱞᱚᱝ, ᱵᱤᱞᱤ, ᱪᱤᱱᱤ, ᱵᱮᱠᱤᱝ ᱥᱳᱰᱟ, ᱱᱟᱹᱬᱠᱚᱲ ᱛᱳᱣᱟ ᱟᱨ ᱫᱟᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾
* ᱡᱤᱭᱟᱱᱵᱤᱝ: ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱭᱱᱤᱡᱽ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱾
* ᱵᱟᱱ ᱥᱮᱣ: ᱢᱤᱫ ᱵᱷᱤᱭᱮᱛᱱᱟᱢᱤᱡᱽ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱾
* ᱞᱟᱦᱳᱦ: ᱢᱤᱫ ᱥᱳᱢᱟᱞᱤ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱾
* ᱤᱱᱡᱮᱨᱟ: ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱴᱮᱯᱷ ᱵᱮᱴᱟᱨ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱢᱤᱫ ᱤᱛᱷᱤᱭᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱾
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱰᱳᱥᱟ (ᱡᱚᱢᱟᱜ)| ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱱᱫᱷᱨᱚ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱷᱤᱰᱤᱭᱳ ᱠᱞᱤᱯᱥ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱟᱱ ᱚᱱᱚᱞ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱚᱨᱢᱤᱡᱽ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱩᱴᱤ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱟᱥᱴ ᱯᱷᱩᱰ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱨᱩᱴᱤ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱮᱝᱜᱟᱞᱳᱨᱤᱭᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱮᱱᱠᱮᱠ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱝᱜᱟᱯᱩᱨᱤᱭᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱨᱤᱞᱚᱝᱠᱟᱱ ᱯᱮᱱᱠᱮᱠ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱮᱞᱮᱝᱜᱟᱱᱟ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱲᱟᱜ-ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱤᱱᱰᱳ-ᱠᱮᱨᱤᱵᱤᱭᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱦᱤᱱᱫᱩ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱛᱚᱢ ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱟᱲᱟᱜ-ᱥᱟᱠᱟᱢ ᱡᱚᱢᱟᱜ ᱠᱚ]]
psrdcgs6afwbvgts95rmyhx5yybyp7n
ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ
0
37748
197000
196751
2026-08-17T11:15:12Z
MT731
2184
197000
wikitext
text/x-wiki
{{short description|ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ}}
{{Infobox person
| name = ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ
| image = File:Secretary Geithner meets with India's business leaders (8077875734).jpg
| caption = ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱒᱐᱐᱙ ᱨᱮ CII ᱢᱤᱴᱤᱝ ᱨᱮ ᱴᱤᱢᱳᱥᱤ ᱜᱟᱭᱛᱷᱱᱚᱨ ᱥᱟᱶ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ (ᱞᱮᱸᱜᱟ)
| birth_date = {{birth date and age|df=yes|1944|10|18}}
| alma_mater = {{ubl|[[ᱥᱟᱭᱰᱮᱱᱦᱟᱢ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱠᱚᱢᱟᱨᱥ ᱮᱱᱰ ᱮᱠᱚᱱᱚᱢᱤᱠᱥ|ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱟᱨ ᱣᱮᱞᱥ ᱨᱮ ᱪᱟᱨᱴᱟᱨᱰ ᱮᱠᱟᱶᱴᱮᱱᱴ ᱟᱜ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ]]}}
| occupation = [[ᱦᱟᱣᱩᱥ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱯᱷᱤᱱᱟᱱᱥ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ|ᱮᱪᱰᱤᱮᱯᱷᱥᱤ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱱᱚᱱ ᱮᱠᱡᱤᱠᱩᱴᱤᱵᱽ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ
| relatives = [[ᱦᱟᱥᱢᱩᱠᱷᱵᱷᱟᱭ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ]] (ᱠᱟᱠᱟ)
| awards = [[ᱯᱚᱫᱽᱢᱟ ᱵᱷᱩᱥᱚᱬ]]
}}
'''ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱑᱘ ᱚᱠᱴᱚᱵᱚᱨ ᱑᱙᱔᱔) ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱦᱟᱣᱩᱥᱤᱝ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱯᱷᱤᱱᱟᱱᱥ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱮᱰᱠᱩᱣᱟᱴᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>[https://web.archive.org/web/20090125061340/http://people.forbes.com/profile/deepak-s-parekh/86998 Profile] at Forbes.com</ref><ref>{{cite news|url=http://www.milligazette.com/Archives/15042002/1504200280.htm|title=If Govt. can't protect lives, it should go|date=28 March 2002|publisher=[[The Milli Gazette]]|location=[[Mumbai]]|first=Dev|last=Chatterjee|access-date=14 May 2018|archive-date=14 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180514213645/http://www.milligazette.com/Archives/15042002/1504200280.htm|url-status=live}}</ref>
==ᱥᱮᱪᱮᱫ==
ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱫᱚ ᱥᱮᱸᱴ ᱡᱮᱢᱥ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱟᱥᱲᱟ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱡᱮᱵᱤᱭᱚᱨ ᱟᱥᱲᱟ, ᱯᱷᱳᱨᱴ ᱠᱷᱚᱱ<ref>{{cite news|last1=Modak|first1=Sadaf|title=Alumni go back to school|url=http://www.hindustantimes.com/chunk-ht-ui-topschools-mumbai/alumni-go-back-to-school/article1-609447.aspx|access-date=2 September 2015|work=Hindustan Times|date=7 October 2010}}{{dead link|date=August 2021|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱵᱤᱨᱫᱟᱹᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱥᱤᱰᱮᱱᱦᱟᱢ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤ.ᱠᱳᱢ ᱛᱮᱭ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|title=Deepak S. Parekh BCom FCA: Executive Profile & Biography|url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=467637&privcapId=26268543|website=Bloomberg|access-date=2 September 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924234650/http://www.bloomberg.com/research/stocks/private/person.asp?personId=467637&privcapId=26268543|url-status=live}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱖᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱨᱮ ICAEW ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱨᱴᱟᱨᱰ ᱮᱠᱟᱶᱴᱮᱱᱴ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱥᱮᱱ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱞᱚᱱᱰᱚᱱ ᱨᱮ ᱣᱤᱦᱤᱱᱤ, ᱥᱢᱤᱴ ᱟᱨ ᱣᱤᱦᱤᱱᱤ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱮᱨᱱᱥᱴ ᱮᱸᱰ ᱭᱟᱝ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ) ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱱᱴᱟᱨᱴᱤᱥᱤᱯ ᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱾
ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱚᱯᱷ ᱵᱮᱝᱠᱤᱝ ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱭᱱᱟᱱᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱨᱴᱤᱯᱷᱟᱭᱤᱰ ᱮᱥᱚᱥᱤᱭᱮᱴ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱭᱩᱴ ᱚᱯᱷ ᱵᱮᱝᱠᱟᱨᱥ (CAIIB) ᱦᱚᱸᱭ ᱯᱷᱟᱨᱪᱟ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱪᱮᱥᱴᱟ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ACA ᱵᱤᱱᱤᱰ ᱯᱷᱟᱨᱪᱟ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱱᱤᱭᱩ ᱭᱚᱨᱠ ᱨᱮ ᱯᱷᱟᱨᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱱᱥᱟᱞᱴᱤᱝ ᱟᱨᱱᱥᱴ ᱟᱨ ᱟᱨᱱᱥᱴ ᱨᱮ ᱯᱚᱥᱴ ᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news|last1=Young|first1=Colin|title=A rich legacy|url=http://www.gaaaccounting.com/a-rich-legacy/|access-date=2 September 2015|work=GAA Accounting|date=17 April 2010|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075431/http://www.gaaaccounting.com/a-rich-legacy/|url-status=dead}}</ref>
==ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ==
ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱫᱚ ᱮᱨᱱᱥᱴ ᱮᱱᱰ ᱭᱟᱝ, ᱜᱨᱤᱱᱰᱞᱮᱭᱥ ᱵᱮᱝᱠ ᱟᱨ ᱪᱮᱥ ᱢᱮᱱᱦᱟᱴᱮᱱ ᱵᱮᱝᱠ ᱨᱮ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱮᱥᱤᱭᱟ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱚᱲᱚ ᱥᱚᱦᱮᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱘ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱦᱟᱣᱩᱥᱤᱝ ᱰᱮᱵᱞᱚᱯᱢᱮᱸᱴ ᱯᱷᱤᱱᱟᱱᱥ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ (HDFC) ᱨᱮᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱮᱪᱰᱤᱮᱯᱷᱥᱤ ᱫᱚ ᱟᱡ ᱠᱟᱠᱟ [[ᱦᱟᱥᱢᱩᱠᱵᱷᱟᱭ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web |last=Vanamali |first=Krishna Veera |date=5 April 2022 |title=How life has come full circle for Deepak Parekh? |url=https://www.business-standard.com/podcast/companies/how-life-has-come-full-circle-for-deepak-parekh-122040500071_1.html |access-date=11 October 2024 |website=Business Standard |archive-date=24 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924203744/https://www.business-standard.com/podcast/companies/how-life-has-come-full-circle-for-deepak-parekh-122040500071_1.html |url-status=live }}</ref> ᱑᱙᱙᱗ ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱫᱚ ᱤᱱᱯᱷᱨᱟᱥᱴᱨᱚᱠᱪᱚᱨ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴ ᱯᱷᱤᱱᱟᱱᱥ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ (IDFC) ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱱᱚᱱ-ᱮᱠᱡᱤᱠᱩᱴᱤᱵᱽ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ ᱦᱚᱸᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱜᱞᱮᱠᱥᱳ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱟᱨ ᱵᱚᱨᱨᱩᱡᱽ ᱣᱮᱞᱠᱚᱢ (ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ) ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ ᱨᱮᱱ ᱱᱚᱱ-ᱮᱠᱡᱤᱠᱩᱴᱤᱵᱽ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ ᱟᱨ ᱠᱟᱥᱴᱨᱚᱞ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ, ᱯᱷᱮᱭᱟᱨᱯᱷᱮᱠᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱦᱚᱞᱰᱤᱝᱥ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱮᱥᱚᱱ, ᱥᱤᱢᱮᱱᱥ ᱞᱤᱢᱤᱴᱮᱰ, ᱢᱚᱦᱤᱱᱫᱨᱟ ᱟᱨ ᱢᱚᱦᱤᱱᱫᱨᱟ, ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱦᱚᱴᱮᱞᱥ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ ᱟᱨ ᱥᱤᱝᱜᱚᱞ ᱨᱮᱱ ᱵᱳᱨᱰ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱛ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱫᱚ AIESEC ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱟᱨ US ᱤᱸᱡᱤᱱᱤᱭᱚᱨᱤᱝ ᱠᱚᱱᱥᱚᱞᱴᱮᱱᱥᱤ ᱢᱟᱨᱟᱝ, AECOM ᱟᱨ ᱴᱨᱟᱭᱵᱮᱠᱟ ᱰᱮᱵᱽᱞᱚᱯᱢᱮᱱᱴᱥ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾
ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱚᱢᱤᱴᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱖᱔ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱭᱩᱱᱤᱴ ᱥᱠᱤᱢ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ᱥᱚᱞᱦᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱦᱟᱭ ᱞᱮᱵᱽ ᱮᱠᱥᱯᱟᱨᱴ ᱠᱚᱢᱤᱴᱤ ᱨᱮ ᱪᱮᱭᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱽ ᱵᱮᱸᱠ ᱫᱚ ᱥᱤᱠᱩᱨᱤᱴᱤ ᱢᱟᱨᱠᱮᱴ ᱨᱮᱜᱩᱞᱮᱴᱤᱵᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱰᱵᱷᱤᱥᱟᱱᱴᱤ ᱜᱨᱩᱯ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ ᱮᱢ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱟᱹᱱ ᱥᱟᱞᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱢᱚᱱᱛᱨᱤ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱯᱚᱨᱛᱚᱱ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱨᱮ ᱵᱷᱮᱯᱮᱫ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱟᱹᱢᱤᱥᱟᱲᱟ ᱠᱚᱢᱤᱥᱚᱱ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱦᱚᱸᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
==ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱ==
ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱫᱚ ''ᱵᱤᱡᱤᱱᱮᱥ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ'' ᱠᱷᱚᱱ ᱑᱙᱙᱖ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱵᱤᱡᱽᱱᱮᱥᱢᱮᱱ ᱟᱨ ᱚᱞ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱢᱮᱱᱮᱡᱽᱢᱮᱱᱴ ᱮᱥᱚᱥᱤᱭᱟᱹ (AIMA) ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱮᱟᱨᱰᱤ ᱴᱟᱴᱟ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱴ ᱞᱤᱰᱟᱨᱥᱤᱯ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱠᱚ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱣᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱤᱢᱯᱨᱚ ᱯᱞᱟᱴᱤᱱᱟᱢ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟᱭ, ᱟᱨ ᱤᱠᱳᱱᱚᱢᱤᱠ ᱴᱟᱭᱤᱢ ᱫᱚ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚᱨᱯᱚᱨᱴ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱯᱟᱫᱢᱟ ᱵᱷᱩᱥᱟᱱ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 }}</ref> ᱒᱐᱑᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱝᱞᱮᱱᱰ ᱟᱨ ᱣᱮᱞᱥ ᱨᱮ ᱪᱟᱨᱴᱟᱨ ᱮᱠᱟᱣᱩᱱᱴ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴ ᱚᱯᱷ ᱪᱟᱨᱴᱟᱨ ᱮᱠᱟᱣᱩᱱᱴ ᱥᱤᱨᱯᱟᱹ ᱨᱮ ᱯᱟᱹᱦᱤᱞ ᱡᱮᱜᱮᱛ ᱧᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟᱭ, ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱟᱹᱭᱥᱟᱹ ᱟᱨ ᱮᱠᱟᱣᱩᱱᱴ ᱯᱷᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱮᱱᱮᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱾<ref>[http://www.icaew.com/index.cfm/route/170260/icaew_ga/en/Home/Press_and_policy/Press_releases/An_international_first__top_Indian_financial_leader_wins_accountancy_accolade An international first - top Indian financial leader wins accountancy accolade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228023721/http://www.icaew.com/index.cfm/route/170260/icaew_ga/en/Home/Press_and_policy/Press_releases/An_international_first__top_Indian_financial_leader_wins_accountancy_accolade |date=28 December 2010 }}, [[ICAEW]], 2 February 2010</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱩᱱᱤᱞ ᱜᱟᱣᱟᱥᱠᱟᱨ ᱨᱮᱱ ᱥᱚᱞᱦᱟᱭᱤᱡ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱚᱠᱚᱭ ᱫᱚ ᱟᱭᱤ ᱯᱤ ᱮᱞ-᱗ ᱨᱮᱱ ᱛᱟᱞᱟ ᱪᱮᱭᱟᱨᱢᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ ᱦᱚᱸ ᱟᱭᱤ ᱟᱭᱤ ᱮᱢ ᱭᱩ ᱮᱱ ᱨᱮᱱ ᱥᱚᱞᱦᱟᱭᱤᱡ ᱵᱳᱨᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=I.I.M.U.N. {{!}}{{!}} Board of Advisors|url=https://new.iimun.in/pages/BoA.html|access-date=2021-07-17|website=new.iimun.in|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717042250/https://new.iimun.in/pages/BoA.html|url-status=dead}}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
{{DEFAULTSORT:ᱯᱟᱨᱮᱠᱷ, ᱫᱤᱯᱚᱠ}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ ᱨᱤᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱟᱨ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱨᱮ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚ ᱵᱷᱩᱥᱟᱱ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱔᱔ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴ ᱨᱤᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱪᱰᱤᱮᱯᱷᱥᱤ ᱜᱩᱴ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱚᱭᱱᱤᱠ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱜᱩᱡᱽᱨᱟᱴᱤ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ]]
hdkj4edkp7lyxohgyr8g6pfx0sle03t
ᱵᱟᱢᱚᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ ᱜᱟᱰᱟ
0
37797
196991
196865
2026-08-16T16:34:12Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196991
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ}}
{{Infobox river
| name = ᱵᱟᱢᱚᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ ᱜᱟᱰᱟ
| image = Vamanapuram river that flows through Vithura.jpg
| other_name = ᱠᱟᱞᱞᱟᱨ, ᱯᱩᱵᱷᱟᱢᱯᱟᱨᱟᱭᱟᱨ, ᱟᱴᱴᱤᱝᱜᱟᱞᱟᱨ ᱠᱚᱞᱞᱟᱢᱯᱩᱡᱷᱟᱭᱟᱨᱩ
| source1_location = ᱪᱮᱢᱩᱧᱡᱤᱢᱳᱴᱴᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ
| mouth_location = [[ᱠᱟᱰᱟᱠᱠᱟᱵᱷᱩᱨ]]
| length_km = 88
| length_ref = <ref>http://puzhakal0.tripod.com/river.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716182531/http://puzhakal0.tripod.com/river.html |date=2012-07-16 }} Rivers of Kerala</ref>
| source1_elevation = {{convert|1860|m|abbr=on}}
| subdivision_name2 = [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]]
| subdivision_name4 = [[ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ]]
| mouth = ᱚᱧᱡᱮᱝᱜᱳ ᱡᱷᱤᱞ
| native_name = {{native name|ml|വാമനപുരം നദി}}
| subdivision_name1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ]]
| cities = {{plainlist|
* [[ᱯᱟᱞᱳᱰ]]
* [[ᱵᱟᱢᱚᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ]]
* [[ᱟᱴᱴᱤᱝᱜᱟᱞ]]
* [[ᱪᱤᱨᱟᱭᱤᱱᱠᱤᱡᱷᱩ]]
}}
| bridges = {{plainlist|
* ᱠᱟᱞᱞᱟᱨ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱯᱳᱱᱱᱟᱢᱪᱩᱱᱰᱩ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱥᱩᱨᱭᱚᱠᱟᱱᱛᱤ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱯᱟᱞᱳᱰ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱟᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱪᱮᱞᱞᱟᱧᱪᱤ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱪᱮᱯᱯᱤᱞᱳᱰ ᱢᱮᱬᱦᱮᱫ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱟᱨᱩᱵᱷᱤᱯᱩᱨᱚᱢ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱵᱷᱮᱞᱞᱩᱢᱟᱱᱱᱟᱰᱤ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱵᱟᱢᱚᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱟᱭᱤᱞᱟᱢ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱯᱩᱵᱷᱟᱱᱯᱟᱨᱟ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱠᱚᱞᱞᱟᱢᱯᱩᱡᱷᱟ ᱥᱟᱠᱚ
* ᱯᱩᱞᱤᱢᱩᱴᱴᱤᱞ ᱠᱟᱰᱟᱵᱷᱩ ᱥᱟᱠᱚ
}}
}}
'''ᱵᱟᱢᱚᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ ᱜᱟᱰᱟ''' ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ {{convert|88|km|abbr=on|adj=on}} ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ "'''ᱠᱟᱞᱞᱟᱨ'''", "'''ᱠᱚᱞᱞᱟᱢᱯᱩᱡᱷᱟᱭᱟᱨᱩ'''" ᱟᱨ "'''ᱟᱴᱴᱤᱝᱜᱟᱞᱟᱨᱩ'''" ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱪᱤᱴᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱢᱟᱧᱡᱟᱯᱨᱟᱭᱟᱨ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱯᱳᱱᱢᱩᱰᱤ]] ᱦᱤᱞ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱥᱩᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱸᱰᱚᱠᱚᱜᱼᱟ ᱾
== ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱦᱚᱨ ==
ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱯᱟᱪᱮ ᱜᱷᱟᱴ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱪᱮᱢᱩᱧᱡᱤᱢᱳᱴᱴᱟ ᱵᱩᱨᱩ (ᱩᱥᱩᱞ ᱑᱘᱖᱐ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱠᱷᱚᱱ ᱚᱸᱰᱚᱠ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱟᱹᱯᱩᱨᱤ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱪᱤᱨᱟᱭᱤᱱᱠᱤᱡᱷᱩ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮ [[ᱟᱧᱪᱩᱛᱷᱮᱝᱜᱩ|ᱚᱧᱡᱮᱝᱜᱳ]] ᱡᱷᱤᱞ (ᱟᱧᱪᱩᱛᱷᱮᱝᱜᱩ ᱡᱷᱤᱞ) ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱟᱴᱴᱤᱝᱜᱟᱞ]] ᱱᱚᱜᱚᱨᱯᱟᱞᱤᱠᱟ, ᱠᱟᱨᱮᱴᱴᱮ, [[ᱯᱟᱞᱳᱰ]], [[ᱵᱷᱤᱛᱷᱩᱨᱟ]] ᱟᱨ ᱠᱟᱞᱞᱟᱨ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱞᱞᱟᱢᱯᱩᱡᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ''ᱛᱷᱤᱨᱩ ᱟᱨᱟᱴᱴᱩ ᱠᱟᱵᱷᱩ ᱫᱮᱵᱤ ᱢᱚᱱᱫᱤᱨ'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱛᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ]] ᱥᱟᱶ ᱡᱩᱲᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Thiruvarattu Kavu Temple at Attingal {{!}} Temples in Kottayam {{!}} Kerala Temple Architecture|url=https://www.keralatourism.org/temples/thiruvananthapuram/thiruvarattu-kavu|access-date=2021-10-23|website=Temples of Kerala|language=en}}</ref>
ᱠᱟᱞᱞᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱢᱤᱱᱢᱩᱴᱴᱤ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ (ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ)|ᱢᱤᱱᱢᱩᱴᱴᱤ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱤᱰᱤᱧᱡᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱢᱟᱱᱠᱟᱭᱟᱢ ᱤᱠᱳᱴᱩᱨᱤᱡᱚᱢ|ᱢᱟᱱᱠᱟᱭᱟᱢ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱟᱨ ᱵᱳᱱᱟᱠᱚᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱵᱷᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱱᱛᱷᱳᱞ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ|ᱵᱷᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱱᱛᱷᱳᱞ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱟᱸᱜᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
== ᱢᱚᱦᱚᱛ ==
ᱱᱚᱶᱟ ᱜᱟᱰᱟ ᱫᱚ [[ᱟᱴᱴᱤᱝᱜᱟᱞ]] ᱟᱨ [[ᱵᱷᱟᱨᱠᱟᱞᱟ]] [[ᱱᱚᱜᱚᱨᱯᱟᱞᱤᱠᱟ|ᱱᱚᱜᱚᱨᱯᱟᱞᱤᱠᱟ ᱠᱚ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱫᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱨᱥ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|date=2019-04-27|title=Better days in store for Vamanapuram river|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/better-days-in-store-for-vamanapuram-river/article26959993.ece|access-date=2021-10-23|issn=0971-751X}}</ref> [[ᱪᱤᱨᱟᱭᱤᱱᱠᱤᱡᱷᱩ]] ᱥᱩᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱰᱷᱚᱝᱜᱟ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|date=2017-07-19|title=DTPC plans boat service linking lakes in Thiruvananthapuram|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/190717/dtpc-plans-boat-service-linking-lakes-in-thiruvananthapuram.html|access-date=2021-10-23|website=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ [[ᱢᱤᱱᱢᱩᱴᱴᱤ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ (ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ)|ᱢᱤᱱᱢᱩᱴᱴᱤ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ]] ᱟᱨ ᱛᱷᱟᱵᱷᱟᱠᱠᱟᱞ ᱡᱷᱟᱨᱱᱟ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱴᱩᱨᱤᱡᱚᱢ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ᱠᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=Waterfalls, snowy mountains and much more… the abandoned tourism of Vithura|url=https://english.mathrubhumi.com/travel/kerala/kerala-travel/waterfalls-snowy-mountains-and-much-more-the-abandoned-tourism-of-vithura-1.3811274|access-date=2021-10-23|website=Mathrubhumi|language=en}}</ref>
=== ᱵᱟᱢᱚᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ ᱪᱟᱥ ᱯᱟᱴᱟᱣ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ===
ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱐ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱤᱨᱳᱫᱷ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱵᱟᱝ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite news|date=2019-04-27|title=Better days in store for Vamanapuram river|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/better-days-in-store-for-vamanapuram-river/article26959993.ece|access-date=2021-10-23|issn=0971-751X}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱰᱮᱢ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱤᱛᱚᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱫᱟᱜ ᱚᱛᱷᱚᱨᱤᱴᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱨᱮᱜᱩᱞᱮᱴᱚᱨ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱡᱚᱱᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|title=KWA preps to tackle water crisis|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2020/mar/19/kwa-preps-to-tackle-water-crisis-2118461.html|access-date=2021-10-23|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web|author=Jisha Surya|date=Nov 21, 2018|title=Vamanapuram river: A rejuvenation plan for Vamanapuram River {{!}} Thiruvananthapuram News - Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/a-rejuvenation-plan-for-vamanapuram-river/articleshow/66715750.cms|access-date=2021-10-23|website=The Times of India|language=en}}</ref>
==ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ==
{{reflist}}
{{Waters of Kerala}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱜᱟᱰᱟ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ]]
[[Category:ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚ]]
{{Kerala-river-stub}}
mlpyph9szibvybrbyjqlwme3xm0pmlh
ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ
0
37800
196979
196882
2026-08-16T13:10:51Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196979
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ
| nickname =
| settlement_type = ᱚᱛᱱᱚᱜ / ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a = Calicut mini bypass.jpg
| photo2a = Manjeri Town Calicut Road View.jpg
| photo3a = Palakkad City, Kunnathurmedu.jpg
| spacing = 1
| color_border = white
| color = white
| size = 260
| foot_montage = '''ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱞᱟᱛᱟᱨ:'''<br />[[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱢᱮᱴᱨᱚᱯᱚᱞᱤᱴᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱚᱢ ᱢᱮᱴᱨᱚᱯᱚᱞᱤᱴᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ]], ᱟᱨ ᱠᱩᱱᱱᱟᱛᱷᱩᱨᱢᱮᱰᱩ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱮᱧᱮᱞ ᱾
}}
| pushpin_map =
| pushpin_label_position =
| pushpin_map_alt =
| pushpin_map_caption =
| coordinates =
| subdivision_type = ᱫᱤᱥᱚᱢ
| subdivision_name = {{flag|ᱥᱤᱧᱚᱛ}}
| subdivision_type1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱮᱞᱟᱠᱟ ᱠᱚ|ᱯᱚᱱᱚᱛ]]
| subdivision_name1 = [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]]
| established_title = <!-- Established -->
| established_date =
| founder =
| named_for =
| government_type =
| governing_body = [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ]]
| unit_pref = ᱢᱮᱴᱨᱤᱠ
| area_footnotes =
| area_rank =
| area_total_km2 = 7416
| elevation_footnotes =
| elevation_m =
| population_total = 8368794
| population_as_of = 2011
| population_rank =
| population_density_km2 = 1128
| population_demonym =
| population_footnotes = (ᱯᱨᱟᱭ)<ref name="A">{{cite web |url=https://censusindia.gov.in/2011census/dchb/Kerla.html |website=censusindia.gov.in |title= District Census Handbooks of Kerala - 2011 |access-date=26 July 2020}}</ref>
| demographics_type1 = ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱠᱚ
| demographics1_title1 = ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ
| demographics1_info1 = [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱚᱢ]]
| timezone1 = [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱥᱴᱟᱱᱰᱟᱨᱰ ᱚᱠᱛᱚ|IST]]
| utc_offset1 = +5:30
| postal_code_type = [[ᱯᱚᱥᱴᱟᱞ ᱤᱱᱰᱮᱠᱥ ᱱᱚᱢᱵᱚᱨ|ᱯᱤᱱ]]
| postal_code = 673***, 676***, 678***, 679*** ᱟᱨ 680***
| registration_plate = KL-08, KL-09, KL-10, KL-11, KL-46, KL-49, KL-50, KL-51, KL-52, KL-53, KL-54, KL-55, KL-57, KL-65, KL-71, KL-75, KL-76, KL-77, KL-84 ᱟᱨ KL-85
| blank1_name_sec1 = [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱵᱤᱫᱷᱟᱱᱥᱚᱵᱷᱟ|ᱱᱤᱭᱟᱢᱟᱥᱚᱵᱷᱟ]] ᱵᱟᱪᱷᱱᱟᱣ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ
| blank1_info_sec1 = 36<ref name="B">{{cite web |url=http://www.keralaassembly.org/election/Delimitation.pdf |website=Keralaassembly.org |title= Limits of assembly constituencies of Kerala |access-date=26 July 2020}}</ref>
| website =
| iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-KL]]
| footnotes =
}}
'''ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ''' ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱚᱛᱱᱚᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧᱮ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]] ᱟᱨ [[ᱛᱷᱟᱢᱟᱨᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]] [[ᱛᱚᱦᱥᱤᱞ|ᱛᱟᱞᱩᱠ]], [[ᱢᱟᱱᱚᱱᱛᱷᱟᱵᱷᱟᱰᱤ]] ᱛᱟᱞᱩᱠ ᱵᱟᱫᱽ ᱠᱟᱛᱮ [[ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱚᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟ, [[ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱪᱟᱵᱷᱟᱠᱠᱟᱰ]] ᱛᱟᱞᱩᱠ, ᱟᱨ [[ᱪᱤᱴᱴᱩᱨ, ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ|ᱪᱤᱴᱴᱩᱨ]] ᱛᱟᱞᱩᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱵᱟᱫᱽ ᱠᱟᱛᱮ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ [[ᱠᱳᱪᱤ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱚᱨᱴ ᱠᱳᱪᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱦᱚᱸ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ [[ᱠᱳᱨᱟᱯᱩᱡᱷᱟ]] ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱪᱟᱵᱷᱟᱠᱠᱟᱰ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Logan">{{Cite book |last=Logan |first=William |title=Malabar Manual (Volume-I) |publisher=Asian Educational Services |year=2010 |isbn=9788120604476 |location=New Delhi}}</ref>
[[ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱟᱥᱚᱱ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱢᱚᱦᱚᱛ ᱫᱚ ᱱᱟᱹᱨᱠᱚᱲ, [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱜᱳᱞᱢᱚᱨᱤᱪ|ᱜᱳᱞᱢᱚᱨᱤᱪ]] ᱟᱨ [[ᱴᱟᱭᱤᱞᱥ]] ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>Pamela Nightingale, ‘[[Jonathan Duncan (Governor of Bombay)|Jonathan Duncan]] (bap. 1756, d. 1811)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, May 2009</ref> ᱢᱟᱨᱮ [[ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱥᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱨᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱥᱤ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱫᱚ [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱴᱤᱠ (teak) ᱫᱟᱨᱮ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱘᱔᱔ ᱨᱮ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="Mbsp">{{cite book |url=https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |title=The Madras Presidency (1881-1931) |last=Boag |first=GT |publisher=Government of Madras |location=Madras |year=1933 |page=63 |access-date=2026-08-15 |archive-date=2021-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609102848/https://www.tamildigitallibrary.in/admin/assets/book/TVA_BOK_0023302_The_Madras_Presidency_1881_1931.pdf |url-status=dead }}</ref> ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚ ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱥᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱢᱚᱦᱚᱛᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱟᱪᱮ [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ]] ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ [[ᱵᱮᱭᱯᱳᱨ]] ᱟᱨ [[ᱯᱷᱚᱨᱴ ᱠᱳᱪᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ [[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚᱨᱭᱟ]] ᱨᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ, [[ᱛᱤᱨᱩᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱭᱯᱳᱨ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱮ ᱵᱤᱪᱷᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾
[[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]] ᱫᱚ ᱜᱚᱴᱟ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱫᱚ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ]] ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ [[ᱠᱚᱧᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ]] ([[ᱠᱳᱨᱟᱯᱩᱡᱷᱟ]]), ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ [[ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱩᱨᱩ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱟᱨ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ ᱜᱮᱯ]] ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱭᱮᱢᱵᱟᱴᱩᱨ]] ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ [[ᱠᱳᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱠᱳᱪᱤᱱ]] ᱟᱨ ᱯᱟᱪᱮ ᱨᱮ [[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱫᱚᱨᱭᱟ]] ᱛᱮ ᱮᱥᱮᱫ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite book
| author = Government of Madras | year=1953
| title= 1951 Census Handbook- Malabar District | publisher=Madras Government Press
| url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf
}}</ref> ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱟᱴ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ|ᱱᱮᱰᱤᱭᱤᱨᱩᱯᱯᱩ ᱥᱣᱚᱨᱩᱯᱚᱢ]], [[ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ]], [[ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ (ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ)|ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ]], [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ]], [[ᱠᱟᱵᱷᱟᱞᱟᱯᱯᱟᱨᱟ]], [[ᱛᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱵᱷᱮᱴᱴᱟᱛᱷᱩᱱᱟᱰᱩ]], [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ]], [[ᱱᱮᱰᱩᱝᱜᱟᱰᱤ|ᱱᱮᱰᱩᱝᱜᱟᱰᱤ ᱠᱚ]], ᱟᱨ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱯᱮᱭᱟ ᱜᱟᱰᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱯᱩᱡᱷᱟ]], [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ]], ᱟᱨ [[ᱠᱟᱰᱟᱞᱩᱱᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ]] ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱᱟ ᱾
== ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ==
ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱠᱚ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ, ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱢᱚᱦᱚᱞ ᱨᱮ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ''ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ'' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref name="C">{{cite book|last1=Sreedhara Menon|first1=A.|url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ&q=%E0%B4%95%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%B3+%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82|title=''Kerala Charitram''|date=January 2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415885|edition=2007|location=Kottayam|access-date=19 July 2020}}</ref> ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱫᱚ, ''ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ'' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱨᱮ [[ᱛᱩᱞᱩ ᱱᱟᱰᱩ]] ᱟᱨ [[ᱠᱟᱱᱭᱟᱠᱩᱢᱟᱨᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱠᱟᱱᱭᱟᱠᱩᱢᱟᱨᱤ]] ᱦᱚᱸ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱶ ᱡᱟᱯᱟᱜ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref>{{cite web
| author = J. Sturrock | year=1894
| title= Madras District Manuals - South Canara (Volume-I) | publisher=Madras Government Press
| url= https://archive.org/details/dli.csl.3200/page/n1/mode/2up
}}</ref><ref>{{cite book
| author = V. Nagam Aiya | year=1906
| title=The Travancore State Manual | publisher=Travancore Government Press
| url= https://archive.org/details/travancorestate00aiyagoog/page/n10/mode/2up
}}</ref> ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱤᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱫᱚ ''[[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨᱥ]]'' ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱴᱟ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱚᱪᱚᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ''ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ'' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱜᱮᱭᱟ᱾
᱖ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, [[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱦᱚᱲ|ᱟᱨᱚᱵᱽ]] ᱱᱟᱹᱣᱠᱟᱹᱣᱟᱱ ᱠᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱫᱚ ''ᱢᱟᱞᱮ'' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱱᱚᱣᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱥᱢᱟᱥ ᱤᱱᱰᱤᱠᱚᱯᱞᱤᱭᱩᱥᱴᱮᱥ]] ᱟᱜ ''Topography (ᱴᱳᱯᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ)'' ᱨᱮ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱯᱨᱚᱢᱟᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ "ᱢᱟᱞᱮ" ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱜᱚᱞᱢᱚᱨᱤᱪ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱩᱥᱴᱟᱹᱣ ᱥᱟᱺᱦᱤᱡ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ({{Lit|ᱢᱟᱞᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱤᱥᱚᱢ}}) ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱯᱟᱹᱛᱭᱟᱹᱣ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱮ ''ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ'' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ [[ᱫᱨᱟᱵᱤᱲ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤᱠᱚ|ᱫᱨᱟᱵᱤᱲ]] ᱟᱹᱲᱟᱹ {{Lang|ml|ᱢᱟᱞᱟ}} ({{Lit|ᱵᱩᱨᱩ}})<ref>C. A. Innes and F. B. Evans, ''Malabar and Anjengo, volume 1'', Madras District Gazetteers (Madras: Government Press, 1915), p. 2.</ref><ref>M. T. Narayanan, ''[https://books.google.com/books?id=kHtbkuXruzwC Agrarian Relations in Late Medieval Malabar]'' (New Delhi: Northern Book Centre, 2003), xvi–xvii.</ref> ᱟᱨ [[ᱯᱷᱟᱨᱥᱤ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ|ᱯᱷᱟᱨᱥᱤ]] ᱟᱹᱲᱟᱹ {{Transliteration|fa|ᱵᱟᱨ}} ({{Lit|ᱫᱤᱥᱚᱢ/ᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱥᱚᱢ}}) ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱮᱡ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="C" /><ref>{{Cite book |last=Logan |first=William |url=https://archive.org/details/malabarmanual0000loga/page/1/mode/1up |title=Malabar Manual, Vol. 1 |date=1887 |publisher=Superintendent, Government Press (Madras) |others=Servants of Knowledge |isbn=978-81-206-0446-9 |pages=1}}</ref>
ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ, ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ''ᱢᱟᱞᱤᱵᱟᱨ'', ''ᱢᱟᱱᱤᱵᱟᱨ'', ''ᱢᱩᱞᱤᱵᱟᱨ'' ᱟᱨ ''ᱢᱩᱱᱤᱵᱟᱨ'' ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾ [[ᱟᱞ-ᱵᱤᱨᱩᱱᱤ]] (᱙᱗᱓-᱑᱐᱔᱘) ᱜᱮ ᱯᱟᱞᱮᱱ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱱᱚᱣᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱫᱚ ''ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ'' ᱮ ᱢᱮᱛᱟᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref name="C" /> [[ᱤᱵᱚᱱ ᱠᱷᱳᱨᱫᱟᱫᱽᱵᱮᱦ]] ᱟᱨ [[ᱟᱞ-ᱵᱟᱞᱟᱫᱷᱩᱨᱤ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱧᱩᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ᱾<ref name="KMMohammad">Mohammad, K.M. "Arab relations with Malabar Coast from 9th to 16th centuries" Proceedings of the Indian History Congress. Vol. 60 (1999), pp. 226–34.</ref>
==ᱱᱟᱜᱟᱢ==
[[File:Uru.jpg|thumbnail|''[[ᱩᱨᱩ]]'', [[ᱵᱮᱯᱳᱨ]], [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ|ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ]] ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱡᱟᱦᱟᱡᱽ]]
===ᱥᱮᱫᱟᱭ ᱡᱩᱜᱽ===
ᱢᱟᱨᱮ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ [[ᱴᱤᱱᱰᱤᱥ]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱢᱩᱡᱤᱨᱤᱥ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ''Periplus of the Erythraean Sea'' (ᱮᱨᱤᱛᱷᱨᱮᱱ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱮᱨᱤᱯᱞᱟᱥ) ᱨᱮ ᱚᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱚᱠᱟᱨᱮ ᱪᱚᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="Malabar">{{cite book|author=Menon, A. Sreedhara |title=A Survey of Kerala History|url=https://books.google.com/books?id=FVsw35oEBv4C|year=2007|publisher=DC Books|isbn=9788126415786}}</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱷᱤᱠ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱵᱟᱹᱫᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="Malabar"/> ᱱᱚᱣᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱟᱠᱟᱱ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ]], [[ᱛᱟᱱᱩᱨ, ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱚᱢ|ᱛᱟᱱᱩᱨ]], [[ᱵᱮᱯᱳᱨ]]-[[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱢ]]-[[ᱠᱟᱫᱟᱞᱩᱱᱰᱤ]]-[[ᱵᱷᱟᱞᱞᱤᱠᱠᱩᱱᱱᱩ]], ᱟᱨ [[ᱠᱚᱭᱤᱞᱟᱱᱰᱤ]]᱾<ref name="Malabar"/> ᱴᱤᱱᱰᱤᱥ ᱫᱚ [[ᱪᱮᱨᱟ ᱨᱟᱡᱽᱵᱚᱝᱥᱚ]] ᱟᱨ [[ᱨᱳᱢᱟᱱ ᱥᱟᱢᱨᱟᱡᱽ]] ᱥᱟᱶ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱩᱡᱤᱨᱤᱥ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱜᱮ᱾<ref>Coastal Histories: Society and Ecology in Pre-modern India, Yogesh Sharma, Primus Books 2010</ref> [[ᱠᱚᱭᱮᱢᱵᱟᱴᱩᱨ]] ᱥᱩᱨᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱟᱨ ᱯᱩᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ [[ᱥᱚᱝᱜᱚᱢ ᱡᱩᱜᱽ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱪᱮᱨᱟ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ]] ᱟᱨ [[ᱠᱳᱨᱳᱢᱚᱱᱰᱚᱞ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ]] ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱦᱚᱨ, [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ ᱜᱮᱯ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱵᱚᱞᱚᱱ ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref name="Trade">{{cite news|last=Subramanian|first=T. S|title=Roman connection in Tamil Nadu|url=http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007/01/28/&prd=th|access-date=28 October 2011|newspaper=[[The Hindu]]|date=28 January 2007|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919235748/http://www.hindu.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2007012800201800.htm&date=2007%2F01%2F28%2F&prd=th|archive-date=19 September 2013}}</ref>
[[ᱯᱞᱤᱱᱤ ᱫᱤ ᱮᱞᱰᱟᱨ]] (ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ) ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱡᱮ ᱴᱤᱱᱰᱤᱥ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ ᱠᱮᱯᱨᱳᱵᱳᱴᱳᱥ (ᱪᱮᱨᱟ ᱨᱟᱡᱽᱵᱚᱝᱥᱚ) ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name=":2">Gurukkal, R., & Whittaker, D. (2001). In search of Muziris. ''Journal of Roman Archaeology,'' ''14'', 334-350.</ref> [[ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱴᱤᱱᱰᱤᱥ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱚᱝᱜᱚᱢ ᱡᱩᱜᱽ]] ᱨᱮ [[ᱮᱡᱷᱤᱢᱟᱞᱟ]] ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱥᱚᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref name="odra">A. Shreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> ''Periplus of the Erythraean Sea'' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, [[ᱞᱤᱢᱤᱨᱤᱠ]] ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟ [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ|ᱱᱟᱣᱨᱟ]] ᱟᱨ ᱴᱤᱱᱰᱤᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, [[ᱴᱚᱞᱮᱢᱤ]] ᱫᱚ ᱥᱩᱢᱩᱝ ᱴᱤᱱᱰᱤᱥ ᱜᱮ ᱞᱤᱢᱤᱨᱤᱠ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱦᱚᱵ ᱴᱷᱟᱶ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱧᱩᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱞᱮᱱ [[ᱠᱟᱱᱭᱟᱠᱩᱢᱟᱨᱤ]] ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱞᱮᱱᱟ; ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱱᱮᱛᱟᱨᱟᱜ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱞᱟᱹᱜᱼᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱟᱶ ᱨᱳᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱫᱚ ᱕᱐,᱐᱐᱐,᱐᱐᱐ [[ᱥᱮᱥᱴᱟᱨᱥ]] ᱟᱴᱠᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>According to [[Pliny the Elder]], goods from India were sold in the Empire at 100 times their original purchase price. See [https://web.archive.org/web/20131106031753/http://www.cartage.org.lb/en/themes/BookLibrary/books/bibliographie/P/Plinyelder/elder/pliny-india.html]</ref> ᱯᱞᱤᱱᱤ ᱫᱤ ᱮᱞᱰᱟᱨ ᱮ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱡᱮ ᱞᱤᱢᱤᱨᱤᱠ ᱨᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱰᱟᱹᱠᱩ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱛᱚᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Bostock, John (1855). "26 (Voyages to India)". Pliny the Elder, The Natural History. London: Taylor and Francis.</ref> [[ᱠᱚᱥᱢᱟᱥ ᱤᱱᱰᱤᱠᱚᱯᱞᱤᱭᱩᱥᱴᱮᱥ]] ᱮ ᱢᱮᱱ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱡᱮ ᱞᱤᱢᱤᱨᱤᱠ ᱫᱚ ᱜᱚᱞᱢᱚᱨᱤᱪ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref>Indicopleustes, Cosmas (1897). Christian Topography. 11. United Kingdom: The Tertullian Project. pp. 358–373.</ref><ref>Das, Santosh Kumar (2006). The Economic History of Ancient India. Genesis Publishing Pvt Ltd. p. 301.</ref>
===ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ===
ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ, ᱠᱚᱧᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ [[ᱠᱚᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱠᱚᱪᱤᱱ]], [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ]], [[ᱛᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱵᱷᱮᱴᱴᱟᱛᱷᱩᱱᱟᱰᱩ (ᱛᱟᱱᱩᱨ)]], [[ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ]], [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]], [[ᱱᱮᱰᱩᱝᱜᱟᱰᱤ]], ᱟᱨ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱲ]] ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾
[[ᱟᱨᱤᱠᱳᱰ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱ [[ᱠᱩᱨᱩᱢᱟᱛᱷᱩᱨ ᱚᱱᱚᱞ]] ᱫᱚ ᱘૭᱑ ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="Veluthat">Veluthat, Kesavan (1 June 2018). "History and historiography in constituting a region: The case of Kerala". ''Studies in People's History''. '''5''' (1): 13–31. [https://doi.org/10.1177/2348448918759852]</ref> ᱙᱓᱒ ᱥᱤ.ᱤ. ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱢᱟᱨᱮ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ]] ᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱮᱭᱟ ᱚᱱᱚᱞ [[ᱛᱨᱤᱯᱨᱟᱝᱜᱳᱰ]] ([[ᱛᱤᱨᱩᱱᱟᱵᱷᱟᱭᱟ]] ᱥᱩᱨ), [[ᱠᱳᱴᱴᱟᱠᱠᱟᱞ]], ᱟᱨ [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ]] ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱚᱸᱰᱮ [[ᱪᱮᱨᱟ ᱨᱟᱡᱽᱵᱚᱝᱥᱚ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ [[ᱜᱳᱰᱟ ᱨᱚᱵᱤ]] ᱭᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name=":0">Narayanan, M. G. S. ''[https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=Perumals+of+Kerala Perumals of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy Perumāḷs of Kerala].'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks, 2013. 438-42.</ref> ᱱᱚᱣᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ, ᱛᱨᱤᱯᱨᱟᱝᱜᱳᱰ ᱚᱱᱚᱞ ᱨᱮ [[ᱛᱷᱟᱵᱷᱟᱱᱩᱨ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱩᱠᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name=":0" />
᱑᱐ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱮ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱚᱱᱚᱞ [[ᱮᱰᱟᱯᱯᱟᱞ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱥᱩᱠᱟᱯᱩᱨᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱖᱔ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱟᱨᱮ [[ᱱᱟᱢᱵᱩᱫᱤᱨᱤ]] ᱟᱹᱛᱩ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ ᱟᱨ ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱥᱠᱚᱨᱟ ᱨᱚᱵᱤ ᱵᱚᱨᱢᱚᱱ (᱑᱐᱐᱐ ᱥᱤ.ᱤ. ᱜᱟᱱ ᱨᱮ) ᱟᱜ [[ᱠᱚᱪᱤᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱤᱦᱩᱫᱤ ᱛᱟᱢᱵᱟ ᱯᱟᱴᱟ|ᱤᱦᱩᱫᱤ ᱛᱟᱢᱵᱟ ᱯᱟᱴᱟ]] ᱟᱨ ᱵᱤᱨᱟ ᱨᱟᱜᱷᱚᱵᱷᱟ ᱪᱚᱠᱨᱚᱵᱚᱨᱛᱤ (᱑᱒᱒᱕ ᱥᱤ.ᱤ. ᱜᱟᱱ ᱨᱮ) ᱟᱜ [[ᱵᱤᱨᱟᱨᱟᱜᱷᱚᱵᱷᱟ ᱛᱟᱢᱵᱟ ᱯᱟᱴᱟ]] ᱨᱮ ᱧᱮᱞ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ᱾<ref name="mh">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website=censusindia.gov.in |title= History of Malappuram |access-date= 17 April 2020}}</ref> ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱢᱩᱪᱩᱱᱰᱤ ᱢᱚᱥᱡᱤᱫᱽ]] ᱨᱮ, ᱑᱓ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱜᱨᱟᱱᱟᱭᱤᱴ ᱚᱱᱚᱞ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱟᱨ [[ᱟᱨᱚᱵᱤᱠ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱥᱟᱞ ᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱸᱰᱮ ᱨᱟᱡᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱚᱥᱡᱤᱫᱽ ᱨᱮ ᱫᱟᱱ ᱮᱢᱚᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name="Narayanan2017">M. G. S. Narayanan. "Kozhikkodinte Katha". Malayalam/Essays. Mathrubhumi Books. Second Edition (2017) {{ISBN|978-81-8267-114-0}}</ref>
[[ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ [[ᱥᱟᱢᱟᱱᱛᱷᱟᱱ ᱱᱟᱭᱟᱨ]] ᱯᱟᱹᱨᱤᱥ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱟᱥᱚᱱᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ [[ᱮᱨᱟᱰᱤ]] ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱚ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱨᱤᱱ ᱵᱷᱮᱞᱞᱳᱰᱤ ᱟᱨ [[ᱚᱴᱴᱟᱯᱟᱞᱟᱢ|ᱱᱮᱰᱩᱝᱜᱟᱱᱟᱰ]] (ᱚᱴᱴᱟᱯᱟᱞᱟᱢ) ᱨᱤᱱ ᱱᱮᱰᱩᱝᱜᱟᱰᱤ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱨᱤᱱ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ ''ᱮᱨᱟᱞᱯᱯᱟᱰ'' ᱥᱮ ''ᱮᱨᱟᱰᱤ'' ᱩᱯᱟᱫᱷᱤ ᱛᱮᱠᱚ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾ ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ [[ᱠᱳᱞᱟᱛᱷᱩᱱᱟᱰᱩ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱫᱷᱤᱱᱚᱥᱛᱷᱚ ᱯᱳᱞᱟᱱᱟᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱠᱟᱛᱮ [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ [[ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ]] ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ᱾
===ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱠᱟᱵ===
{{main|ᱡᱟᱢᱚᱨᱤᱱ}}
[[File:Map of Kampili kingdom.png|thumb|᱑᱓᱒᱐ ᱥᱮᱫ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱤᱧᱚᱛ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱜᱮ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱤᱱᱤᱡ [[ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ]] ᱟᱜ ᱜᱚᱵᱚᱞ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾]]
[[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]] (ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ) ᱨᱤᱱᱤᱡ [[ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ]] ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱱ ᱥᱟᱥᱚᱱᱤᱭᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱠᱚᱧᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱩᱯᱚᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱥᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱑᱘ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱟᱨᱚᱵᱽ ᱦᱚᱲ|ᱟᱨᱚᱵᱽ]] ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱚᱞᱚᱱ ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱵᱤᱫᱮᱥ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱨᱮ ᱮᱠᱞᱟ ᱟᱹᱭᱫᱟᱹᱨᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ [[ᱯᱩᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ ᱦᱚᱲ|ᱯᱩᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ]], [[ᱰᱟᱪ ᱤᱥᱴ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ|ᱰᱟᱪ]], ᱟᱨ [[ᱤᱥᱴ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ|ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ]] ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ᱾<ref name="Clt">{{cite book |last1=Sreedhara Menon |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=FAlXPgAACAAJ |title=''Kerala Charitram'' |date=January 2007 |publisher=DC Books |isbn=978-81-264-1588-5 |edition=2007 |location=Kottayam |access-date=19 July 2020}}</ref>
ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ [[ᱱᱮᱰᱤᱭᱤᱨᱩᱯᱯᱩ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ]] ᱮ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱮ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱚᱸᱰᱮᱭ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ᱾ ᱑᱔ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, [[ᱠᱚᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ]] ᱭᱟᱜ ᱜᱚᱵᱚᱞ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱ [[ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱛᱤᱨᱩᱱᱟᱵᱷᱟᱭᱟ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱠᱮᱫᱼᱟ᱾ ᱠᱚᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱹᱯᱤᱥ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ [[ᱯᱮᱨᱩᱢᱯᱟᱰᱟᱯᱯᱩ, ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱚᱢ|ᱯᱮᱨᱩᱢᱯᱟᱰᱟᱯᱯᱩ]] ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ; ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ({{Circa|1405}}) ᱟᱨᱦᱚᱸ ᱠᱚᱧᱮ ᱥᱮᱫ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱵᱚᱲᱦᱮ ᱮᱱᱟ, ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱚ [[ᱠᱳᱰᱩᱝᱜᱟᱞᱞᱩᱨ]] ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ [[ᱠᱳᱪᱤ]] ᱛᱮ᱾ ᱑᱕ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ, ᱠᱚᱪᱤᱱ ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱟᱹᱫᱷᱤᱱᱚᱥᱛᱷᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱬᱜᱚ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱮᱱᱟ᱾<ref name="askh"/>[[File:Map of Samoothiris kingdom.jpg|thumbnail|᱑᱔᱙᱘ ᱨᱮ [[ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ ᱚᱯᱷ ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ|ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ]] ᱟᱜ ᱥᱟᱢᱨᱟᱡᱽ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ]] ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱨᱚᱲᱚᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾]]
ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱤᱱ ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ ᱠᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ ([[ᱠᱩᱭᱞᱚᱱ]]) ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ ᱯᱟᱱᱛᱷᱟᱞᱟᱭᱤᱱᱤ ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ ([[ᱠᱚᱭᱤᱞᱟᱱᱰᱤ]]) ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref>Varier, M. R. Raghava. "Documents of Investiture Ceremonies" in K. K. N. Kurup, Edit., "India's Naval Traditions". Northern Book Centre, New Delhi, 1997</ref><ref name="KrishnaIyer2">K. V. Krishna Iyer, ''Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806''. Calicut: Norman Printing Bureau, 1938.</ref> [[ᱤᱵᱚᱱ ᱵᱚᱛᱩᱛᱟ]] (᱑᱓᱔᱒-᱑᱓᱔᱗), ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱫᱷᱟᱣ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱮ ᱦᱤᱨᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ - ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱫᱚ "ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ" ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ "ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱨᱤᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱚᱜᱼᱟ"᱾ ᱱᱚᱸᱰᱮᱱᱤᱡ ᱨᱟᱡᱟ ᱫᱚ, ᱩᱱᱤᱭ ᱢᱮᱱ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ, "ᱨᱳᱢ ᱨᱤᱱ ᱦᱟᱭᱫᱟᱨᱤ ᱯᱷᱚᱠᱤᱨ ᱠᱚ ᱞᱮᱠᱟ ᱜᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱚᱣᱟ ᱮ ᱦᱚᱭᱳᱜᱼᱟ... ᱱᱚᱸᱰᱮᱱ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱜᱮ ᱩᱱᱟᱹᱜ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱡᱮ ᱩᱱᱠᱩ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱱᱚᱸᱰᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱ ᱚᱱᱠᱟᱱ ᱡᱟᱦᱟᱡᱽ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱵᱷᱟᱲᱟᱭ ᱠᱤᱨᱤᱧ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱠᱟᱱ ᱮᱴᱟᱜᱟᱜ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜᱼᱟ"᱾<ref>{{cite book |author=[[Ibn Battuta]], H. A. R. Gibb |date=1994 |volume=IV |title=The Travels of Ibn Battuta A.D 1325-1354 |location=London }}</ref> ᱪᱤᱱᱟᱹ ᱱᱟᱹᱣᱠᱟᱹᱣᱟᱱ [[ᱢᱟ ᱦᱩᱣᱟᱱ]] (᱑᱔᱐᱓), ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ [[ᱡᱷᱮᱝ ᱦᱮ]] ᱟᱜ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱛᱮ ᱪᱤᱱᱟᱹ ᱥᱟᱢᱨᱟᱡᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱫᱟᱜ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ,<ref>[[Ma Huan]]: Ying Yai Sheng Lan, ''The Overall Survey of the Ocean's Shores'', translated by J.V.G. Mills, 1970 [[Hakluyt Society]], reprint 1997 White Lotus Press. {{ISBN|974-8496-78-3}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱡᱟᱠᱟᱛ ᱨᱤᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱩᱥᱞᱤᱢ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱷᱚᱨᱚᱢ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱒᱐ ᱥᱮ ᱓᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱚᱥᱡᱤᱫᱽ, ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱠᱟᱹᱴᱩᱵ ᱟᱨ ᱡᱟᱸᱜᱟ ᱠᱟᱹᱴᱩᱵ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱤᱥᱟᱹᱵᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱦᱚᱨᱟ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱮᱦᱮᱧ ᱦᱚᱸ ᱯᱟᱸᱡᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ), ᱟᱨ ᱮᱸᱜᱟᱛ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱛᱛᱚᱨᱟᱫᱷᱤᱠᱟᱨ ᱦᱚᱨᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟᱭ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ᱾ [[ᱟᱵᱽᱫᱩᱨ ᱨᱟᱡ্জᱟᱠ (ᱫᱟᱬᱟᱱᱤᱡ)|ᱟᱵᱽᱫᱩᱨ ᱨᱟᱡᱽᱡᱟᱠ]] (᱑᱔᱔᱒-᱔᱓), [[ᱱᱤᱠᱳᱞᱳ ᱰᱮ ᱠᱳᱱᱴᱤ]] (᱑᱔᱔᱕), [[ᱟᱯᱷᱟᱱᱟᱥᱤ ᱱᱤᱠᱤᱛᱤᱱ]] (᱑᱔᱖᱘-᱗᱔), [[ᱞᱩᱰᱳᱵᱷᱤᱠᱳ ᱰᱤ ᱵᱷᱟᱨᱛᱷᱮᱢᱟ]] (᱑᱕᱐᱓-᱑᱕᱐᱘), ᱟᱨ [[ᱫᱩᱭᱟᱨᱛᱮ ᱵᱟᱨᱵᱳᱥᱟ]] ᱠᱚᱫᱚ ᱱᱚᱣᱟ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱩᱯᱚᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱥᱚᱢ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱚ ᱧᱮᱞ ᱟᱠᱟᱫᱼᱟ᱾<ref>Varthema, Ludovico di, ''The Travels of Ludovico di Varthema, A.D.1503–08'', translated from the original 1510 Italian ed. by John Winter Jones, Hakluyt Society, London</ref><ref>Gangadharan. M., ''The Land of Malabar: The Book of Barbosa'' (2000), Vol II, M.G University, Kottayam.</ref>[[File:Caminho maritimo para a India.png|thumb|᱑᱔᱙᱘ ᱨᱮ [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]] ᱥᱮᱴᱮᱨᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱵᱷᱟᱥᱠᱳ ᱰᱟ ᱜᱟᱢᱟ]] ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫ ᱦᱚᱨ (ᱦᱮᱸᱫᱮ ᱜᱟᱨ)᱾ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱦᱚᱨ ᱧᱟᱢ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱩᱯᱚᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱥᱚᱢ]] ᱨᱮ [[ᱩᱯᱚᱱᱤᱵᱮᱥᱚᱠ ᱥᱤᱧᱚᱛ|ᱤᱣᱨᱳᱯᱤᱭᱟᱱ ᱩᱯᱚᱱᱤᱵᱮᱥ]] ᱮᱦᱚᱵ ᱮᱱᱟ᱾ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱤᱱᱤᱡ [[ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ]] ᱫᱚ [[ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ]] ᱨᱮᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾|ᱞᱮᱸᱜᱟ]]
᱑᱔᱙᱘ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ [[ᱥᱮᱸᱫᱽᱨᱟ ᱧᱟᱢ ᱡᱩᱜᱽ|ᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱰᱤᱥᱠᱚᱵᱷᱟᱨᱤ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱯᱩᱨᱛᱩᱜᱤᱡᱽ ᱠᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱠᱟᱯᱯᱟᱰ]] ᱨᱮᱠᱚ ᱥᱮᱴᱮᱨ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱤᱣᱨᱳᱯ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱢ ᱮᱥᱤᱭᱟ ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱦᱚᱨ ᱡᱷᱤᱡ ᱮᱱᱟ᱾<ref>DC Books, Kottayam (2007), A. Sreedhara Menon, A Survey of Kerala History</ref> [[ᱠᱩᱱᱡᱟᱞᱤ ᱢᱟᱨᱟᱠᱠᱟᱨ]] ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱡᱟᱢᱳᱨᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱫᱟᱜ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱩᱱᱠᱩ ᱜᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱟᱜ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱨᱩᱠᱷᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱟᱹᱱ ᱠᱚ ᱧᱟᱢᱟ᱾<ref>{{cite news |last=Singh |first=Arun Kumar |date=11 February 2017 |title=Give Indian Navy its due |url=https://www.asianage.com/opinion/columnists/110217/give-indian-navy-its-due.html |access-date=23 January 2021 |work=[[The Asian Age]]}}</ref> ᱑᱖᱖᱔ ᱨᱮ, [[ᱰᱟᱪ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ [[ᱯᱷᱳᱨᱴ ᱠᱳᱪᱤ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱣᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞᱤᱴᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱩᱯᱚᱢᱟᱦᱟᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱢᱤᱣᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞᱤᱴᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ; ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱑᱘ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱰᱟᱪ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱚᱢ ᱮᱱ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱝᱜᱚᱲ ᱮᱱᱟ᱾<ref>{{Cite news |last=M K Sunil Kumar |date=26 September 2017 |title=50 years on, Kochi still has a long way to go |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/50-years-on-kochi-still-has-a-long-way-to-go/articleshow/60835311.cms |access-date=1 June 2021 |work=The Times of India}}</ref> [[ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱨᱟᱡᱽ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱹᱯᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ; ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮ ᱱᱚᱣᱟ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱟᱹᱨᱤ ᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤ ᱴᱷᱟᱶ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ [[ᱠᱟᱱᱱᱩᱨ]], [[ᱠᱳᱞᱞᱟᱢ]], ᱟᱨ ᱠᱳᱪᱤ ᱫᱚ ᱵᱮᱯᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱟᱦᱴᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱠᱚ ᱡᱟᱣᱨᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref name="Malekandathil">''The Portuguese, Indian Ocean and European Bridgeheads 1500–1800''. Festschrift in Honour of Prof. K. S. Mathew (2001). Edited by: Pius Malekandathil and T. Jamal Mohammed. Fundacoa Oriente. Institute for Research in Social Sciences and Humanities of MESHAR (Kerala)</ref>[[File:മലപ്പുറം ജില്ലയിൽ പൊന്നാനിയിലെ ഹാർബർ (1930-37).jpg|300px|thumbnail|᱑᱙᱓᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ [[ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ]] ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ]]
ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱤᱛ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱜᱮᱭᱟ᱾ [[ᱢᱟᱢᱟᱝᱠᱟᱢ ᱯᱟᱨᱟᱵᱽ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ [[ᱛᱤᱨᱩᱱᱟᱵᱷᱟᱭᱟ]], ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ [[ᱤᱥᱞᱟᱢ]] ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱛᱟᱞᱢᱟ [[ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ]], ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ [[ᱟᱥᱴᱨᱳᱱᱳᱢᱤ ᱟᱨ ᱮᱞᱠᱷᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱥᱲᱟ]] ᱫᱚ ᱑᱔ ᱟᱨ ᱑᱖ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱯᱟᱥᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ]] ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="roy" /> ᱟᱥᱴᱨᱳᱱᱳᱢᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱮᱴᱠᱮᱴᱚᱬᱮ ᱠᱚ ᱥᱚᱞᱦᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱟᱥᱲᱟ ᱫᱚ ᱟᱡ ᱛᱮᱜᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱞᱟᱹᱠᱛᱤᱭᱟᱱ ᱮᱞᱠᱷᱟ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱠᱚᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱴᱨᱤᱜᱳᱱᱳᱢᱤᱴᱨᱤᱠ ᱯᱷᱟᱝᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱥᱤᱨᱤᱡᱽ ᱮᱠᱥᱯᱟᱱᱥᱚᱱ]] ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ᱾<ref name="roy">{{cite journal |last=Roy |first=Ranjan |year=1990 |title=Discovery of the Series Formula for π by Leibniz, Gregory, and Nilakantha |journal=Mathematics Magazine |volume=63 |issue=5 |pages=291–306 |doi=10.2307/2690896 |jstor=2690896}}</ref><ref>{{Citation |last=Pingree |first=David |author-link=David Pingree |title=Hellenophilia versus the History of Science |year=1992 |journal=Isis |volume=83 |issue=4 |pages=554–63 |jstor=234257 |doi=10.1086/356288 |quote=One example I can give you relates to the Indian Mādhava's demonstration, in about 1400 A.D., of the infinite power series of trigonometrical functions using geometrical and algebraic arguments. When this was first described in English by Charles Whish, in the 1830s, it was heralded as the Indians' discovery of the calculus. This claim and Mādhava's achievements were ignored by Western historians, presumably at first because they could not admit that an Indian discovered the calculus, but later because no one read anymore the ''Transactions of the Royal Asiatic Society'', in which Whish's article was published. The matter resurfaced in the 1950s, and now we have the Sanskrit texts properly edited, and we understand the clever way that Mādhava derived the series ''without'' the calculus, but many historians still find it impossible to conceive of the problem and its solution in terms of anything other than the calculus and proclaim that the calculus is what Mādhava found. In this case, the elegance and brilliance of Mādhava's mathematics are being distorted as they are buried under the current mathematical solution to a problem to which he discovered an alternate and powerful solution. |bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164 }}</ref>
[[ᱟᱛᱷᱟᱵᱷᱟᱱᱟᱰ]] ᱨᱤᱱ ᱡᱚᱢᱤᱫᱟᱨ [[ᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱱᱪᱮᱨᱤ ᱛᱷᱟᱢᱯᱨᱟᱠᱠᱟᱞ]], ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱛᱟᱞᱟ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱤᱱ [[ᱱᱟᱢᱵᱩᱫᱤᱨᱤ]] [[ᱵᱟᱵᱽᱬᱮ|ᱵᱨᱟᱦᱢᱚᱱ]] ᱠᱚᱨᱤᱱ ᱥᱟᱱᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱮᱫ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱩᱱᱠᱩ ᱦᱚᱸ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱤᱱ ᱜᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="mal" /> ᱚᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚ [[ᱛᱷᱩᱱᱪᱟᱛᱷᱛᱷᱩ ᱮᱡᱷᱩᱛᱷᱟᱪᱟᱱ]], [[ᱯᱩᱱᱛᱷᱟᱱᱟᱢ ᱱᱟᱢᱵᱩᱫᱤᱨᱤ]], [[ᱢᱮᱞᱯᱟᱛᱷᱩᱨ ᱱᱟᱨᱟᱭᱟᱱᱟ ᱵᱷᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱤᱨᱤ]], [[ᱠᱩᱱᱪᱟᱱ ᱱᱟᱢᱵᱤᱭᱟᱨ]], ᱟᱨ [[ᱡᱟᱭᱱᱩᱫᱫᱤᱱ ᱢᱟᱠᱷᱫᱩᱢ ᱫᱚᱥᱟᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾<ref name="Logan" />
=== ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱵᱚᱞ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮ ᱚᱠᱛᱚ ===
{{multiple image
|align = right
|total_width = 400
|image1 = Wellington, soldier and statesman, and the revival of the military power of England (1904) (14593177119).jpg
|caption1 = ᱑᱘᱐᱔ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱮᱯ᱾ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮᱢ ᱢᱮ ᱡᱮ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱨᱮ ᱥᱩᱢᱩᱝ [[ᱛᱷᱟᱞᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]], [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]], ᱟᱨ [[ᱠᱳᱪᱤ]] ᱜᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ᱾
|image2 = Malabar District (1951 Census).svg
|caption2 = [[᱑᱙᱕᱑ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲᱞᱮᱠᱷᱟ]] ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ
}}
[[File:Nilambur teak forest 3740.JPG|thumbnail|ᱠᱳᱱᱳᱞᱤᱭᱟᱜ ᱯᱞᱚᱴ, ᱥᱟᱢᱟᱝ [[ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱫᱷᱟᱹᱨᱛᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱟᱜᱽᱣᱟᱱ ᱵᱟᱜᱟᱱ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱘᱔᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱨᱮ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱟᱞᱮᱠᱴᱚᱨ [[ᱮᱪ.ᱵᱷᱤ. ᱠᱳᱱᱳᱞᱤ|ᱮᱪ. ᱵᱷᱤ. ᱠᱳᱱᱳᱞᱤ]] ᱮ ᱨᱚᱦᱚᱭ ᱞᱮᱫᱼᱟ᱾]]
᱑᱘ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱠᱚᱨᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱠᱚᱧᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱴᱤᱯᱩ ᱥᱩᱞᱛᱟᱱ]] ᱟᱜ ᱜᱚᱵᱚᱞ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱞᱮᱱᱟ᱾ [[ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱮᱝᱞᱳ-ᱢᱟᱭᱥᱳᱨ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ]] ᱨᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱥᱮᱨᱤᱝᱜᱟᱯᱟᱴᱟᱢ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱪᱩᱠᱛᱤ]] ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱴᱤᱯᱩᱣᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱤᱥᱴ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱠᱚᱢᱯᱟᱹᱱᱤ]] ᱮ ᱫᱚᱠᱷᱚᱞ ᱠᱮᱫᱼᱟ᱾ ᱮᱝᱞᱳ-ᱢᱟᱭᱥᱳᱨ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱠᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱩᱯᱚᱱᱤᱵᱮᱥ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱨᱟᱡᱽ|ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱤᱧᱚᱛ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱓᱐ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱗᱙᱓ ᱨᱮ [[ᱠᱚᱧᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ]] ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱮᱱᱟ᱾ ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱹᱯᱤᱥ ᱫᱚ [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ]] (ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ) ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱹᱯᱤᱥ ᱫᱚ [[ᱪᱮᱨᱯᱩᱞᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]], ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ [[ᱚᱴᱴᱟᱯᱟᱞᱟᱢ]] ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾
ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ, ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚ [[ᱵᱚᱢᱵᱮ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱥᱤ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱜᱚᱵᱚᱞ ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ, ᱑᱗᱙᱙-᱑᱘᱐᱐ ᱨᱮ, ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱟᱨ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱠᱟᱱᱟᱨᱟ]] ᱫᱚ [[ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱯᱨᱮᱥᱤᱰᱮᱱᱥᱤ]] ᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ᱾ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱘᱖᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱭᱥᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ᱾ ᱑᱙᱒᱑ ᱨᱮ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱩᱞ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱑ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱕᱖ ᱨᱮ, ᱱᱚᱣᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟ ᱮᱱᱟ᱾<ref name="C" />
===ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱠᱚ===
[[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ]] ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱫᱚ [[ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ]] ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱲᱟ ᱨᱟᱡᱽᱵᱚᱝᱥᱚ ᱠᱟᱱᱟ᱾ [[ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ]] ᱨᱮᱱ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫᱤ, [[ᱢᱟᱨᱛᱷᱟᱱᱰᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ]], ᱫᱚ ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾
====ᱞᱚᱠᱥᱢᱤᱯᱩᱨᱚᱢ ᱢᱚᱦᱚᱞ====
{{See also|ᱞᱟᱠᱥᱢᱤᱯᱩᱨᱚᱢ ᱯᱮᱞᱮᱥ}}
ᱞᱚᱠᱥᱢᱤᱯᱩᱨᱚᱢ ᱢᱚᱦᱚᱞ ᱫᱚ [[ᱪᱟᱝᱜᱟᱱᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]] ᱨᱮ ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱮᱭᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽ ᱢᱚᱦᱚᱞ ᱠᱟᱱᱟ᱾ ᱱᱚᱣᱟ ᱫᱚ ᱑᱘᱑᱑ ᱨᱮ [[ᱜᱳᱣᱨᱤ ᱞᱚᱠᱥᱢᱤ ᱵᱟᱭᱤ|ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱹᱱᱤ ᱟᱭᱤᱞᱭᱳᱢ ᱛᱷᱤᱨᱩᱱᱟᱞ ᱜᱳᱣᱨᱤ ᱞᱚᱠᱥᱢᱤ ᱵᱟᱭᱤ]] (᱑᱗᱙᱑-᱑᱘᱑᱕) ᱟᱜ ᱥᱟᱥᱚᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱨᱮᱱ ᱡᱟᱶᱟᱭ [[ᱨᱟᱡᱟ ᱨᱟᱡᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱠᱳᱭᱤᱞ ᱛᱷᱟᱢᱯᱩᱨᱟᱱ]] ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱨᱤᱱ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱢᱚᱦᱚᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱼᱟ᱾<ref>The Travancore State Manual Vol 1 to 4; Publisher : Kerala Council for Historical Research; {{ISBN|8185499268}}; Edition : 1996; Pages: 2500; Author:T.K. Velu Pillai; Editor:S.Raimon; Category:Manuals; Year of Publishing:1940</ref><ref>Encyclopedia of Tourism Resources in India; Author: Dr. Manohar Sajnani, Published in 2001, Published by: Kalpaz Publications; Address: C-30, Satyawati Nagar, Phase-III, Ashok Vihar, Delhi-110052, {{ISBN|81-7835-014-9}} (set), {{ISBN|81-7835-018-1}} (Vol II)</ref><ref>History of Travancore from the Earliest Times - P. Shungoonny Menon - {{ISBN|8120601696}} - Published By: Asian Educational Services</ref><ref>{{cite book |title=Visakham Thirunal |year=2012 |isbn=978-6139120642 |editor1=Lennox Raphael Eyvindr |pages=168}}</ref>
ᱨᱟᱡᱟ ᱨᱟᱡᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱠᱳᱭᱤᱞ ᱛᱷᱟᱢᱯᱩᱨᱟᱱ ᱫᱚ ᱠᱟᱵᱷᱤᱞ ᱵᱷᱚᱜᱚᱵᱚᱛᱤ ᱢᱩᱸᱫᱤᱨ ᱥᱩᱨ, ᱪᱟᱝᱜᱟᱱᱟᱥᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮᱭᱟᱜ [[ᱯᱩᱡᱷᱟᱵᱷᱟᱛᱷᱩ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ [[ᱱᱤᱨᱟᱡᱷᱤ ᱢᱚᱦᱚᱞ]] ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ᱾<ref>Menon, P Shungoonny (1878). History of Travancore from the Earliest Times by P Shungoonny Menon (Dewan Peishcar of Travancore). 105, Mount Road, Madras: Higginbotham and Company. pp. 152, 153.</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ<ref>Visakham Thirunal - Editor: Lennox Raphael Eyvindr - {{ISBN|9786139120642}}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ]] ᱠᱚ ᱥᱟᱥᱚᱱᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ᱾<ref>P. Shungoonny Menon - A HISTORY OF TRAVANCORE - First edition: 1878, New edition: 1983, Page 130, 131 - {{ISBN|978-8170200406}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱟ [[ᱥᱣᱟᱛᱷᱤ ᱛᱷᱤᱨᱩᱱᱟᱞ ᱨᱟᱢᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ]] ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱟᱯᱟᱛ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ᱾
====ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ====
{{See also|ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ}}
[[File:studiorrv.jpg|thumb|right|[[ᱨᱟᱡᱟ ᱨᱚᱵᱤ ᱵᱚᱨᱢᱟ]] ᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱴᱷᱟᱶ ᱟᱨ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱴᱩᱰᱤᱭᱳ]]
᱑᱗᱐᱕ ([[ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱚᱢ ᱥᱮᱨᱢᱟ|ME]] ᱘᱘᱐) ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱰ]] ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱤᱴᱴᱟᱢᱢᱟᱨ ᱨᱟᱡᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱠᱩᱲᱤ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ [[ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ]] ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱮᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱤᱴᱴᱟᱢᱢᱟᱨ ᱨᱟᱡᱟ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱢᱤᱥᱮᱨᱟ ᱟᱨ ᱟᱡ ᱨᱤᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ, ᱨᱟᱢᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱟᱨ ᱨᱟᱜᱷᱚᱵᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ, ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱨᱮᱠᱚ ᱜᱤᱨᱟᱹᱵᱟᱹᱥᱤ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱱᱤᱛ ᱟᱯᱱᱟᱨ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱥᱮᱨᱟ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱠᱚ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱵᱮᱱᱟᱣᱤᱡ [[ᱢᱟᱨᱛᱷᱟᱱᱰᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ]] ᱫᱚ ᱨᱟᱜᱷᱚᱵᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱤᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱨᱟᱜᱷᱚᱵᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱤᱡ ᱵᱷᱟᱜᱽᱱᱟ<ref>ᱢᱤᱥᱮᱨᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱴᱨᱤᱞᱤᱱᱤᱭᱟᱞ ᱥᱤᱥᱴᱟᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱩᱲᱤ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱚᱨᱮᱱ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱱ ᱜᱮᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾</ref>, ᱨᱚᱵᱤ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱠᱳᱭᱤᱞ ᱛᱷᱟᱢᱯᱩᱨᱟᱱ, ᱢᱟᱨᱛᱷᱟᱱᱰᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱤᱡ ᱢᱤᱥᱮᱨᱟ ᱥᱟᱶ ᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱹᱠᱤᱱᱤᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱫᱚ [[ᱫᱷᱚᱨᱢᱚ ᱨᱟᱡᱟ]] ᱠᱟᱨᱛᱤᱠᱟ ᱛᱷᱤᱨᱩᱱᱱᱟᱞ ᱨᱟᱢᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮᱭ ᱩᱯᱨᱩᱢ ᱮᱱᱟ ᱾
᱑᱗᱔᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱰᱟᱪᱢᱮᱱ ᱠᱮᱯᱴᱮᱱ ᱦᱚᱠᱟᱨᱴ ᱟᱜ ᱟᱹᱭᱩᱨ ᱛᱮ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱶᱛᱟ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ<ref>ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱳᱪᱤ, ᱛᱷᱮᱠᱠᱩᱢᱠᱩᱨ, ᱫᱮᱥᱤᱝᱜᱟᱱᱟᱰ (ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱚᱞᱞᱟᱢ) ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱟᱠᱠᱟᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱟᱨᱛᱷᱟᱱᱰᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱥᱟᱶ ᱵᱟᱹᱭᱨᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾</ref> ᱫᱮᱥᱤᱝᱜᱟᱱᱟᱰᱩ ᱨᱟᱡᱟ ᱜᱚᱲᱚ ᱮᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱮᱱᱟᱰ ᱨᱮᱠᱚ ᱟᱠᱨᱚᱢᱚᱱ ᱠᱮᱫᱟ, ᱩᱱ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱨᱤᱱ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱠᱚ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱠᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱷᱟᱣ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱟᱹᱫᱽ ᱢᱤᱫ ᱤᱭᱩᱨᱚᱯᱤᱭᱟᱱ ᱫᱟᱲᱮ ᱠᱚ ᱦᱟᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱑᱗᱕᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱢᱟᱨᱛᱷᱟᱱᱰᱟ ᱵᱚᱨᱢᱟ ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ<ref>ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱟᱨ ''ᱯᱟᱡᱷᱟᱭᱟᱠᱩᱱᱱᱩᱢᱢᱮᱞ'' [[ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛᱤ ᱨᱟᱡᱽ|ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱾</ref> ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ᱠᱷᱟᱡᱽᱱᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱪᱷᱟᱰ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱠᱚ ᱟᱯᱱᱟᱹᱛ ᱮ ᱮᱢᱟᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱟᱡᱟᱜ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ ᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ</ref> ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱥᱟᱥᱛᱷᱟ ᱥᱮ ᱟᱭᱭᱟᱯᱯᱟᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱟᱭᱭᱟᱯᱯᱟᱱ]] ᱢᱩᱱᱫᱤᱨ<ref>ᱟᱥᱚᱞ ᱢᱩᱱᱫᱤᱨ ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱥᱩᱨ ''ᱱᱮᱨᱩᱢᱠᱟᱭᱛᱷᱟᱠᱳᱴᱴᱟ'' ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ</ref> ᱦᱚᱸ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟ{{by whom|date=November 2012}} ᱥᱟᱥᱛᱷᱟ ᱟᱨ ᱟᱭᱭᱟᱯᱯᱟ ᱫᱚᱠᱤᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱜᱮᱭᱟ</ref>
ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱦᱩᱞ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱱᱛᱷᱟ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ [[ᱵᱷᱮᱞᱩ ᱛᱷᱟᱢᱯᱤ ᱫᱟᱞᱟᱣᱟ|ᱵᱷᱮᱞᱩ ᱛᱷᱟᱢᱯᱤ]] [[ᱫᱮᱣᱟᱱ|ᱫᱟᱞᱟᱣᱟ]] ᱠᱤᱞᱤᱢᱟᱱᱩᱨ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱮ ᱜᱟᱞᱢᱟᱨᱟᱣ ᱠᱚᱭ ᱥᱟᱯᱲᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱞᱟᱹᱲᱦᱟᱹᱭ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱟᱨᱣᱟᱲᱮ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱨᱮᱭ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱜᱚᱢᱠᱮ, [[ᱨᱟᱡᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱯᱨᱚᱥᱟᱫᱽ]], ᱱᱚᱶᱟ ᱛᱟᱨᱣᱟᱲᱮ ᱫᱚ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱫᱤᱞᱞᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ, ᱱᱟᱶᱟ ᱫᱤᱞᱞᱤ|ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱫᱚᱦᱚ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱛᱟᱨᱣᱟᱲᱮ ᱫᱚ ᱛᱨᱤᱵᱷᱮᱱᱫᱽᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱱᱮᱯᱤᱭᱚᱨ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱚᱢ]] ᱛᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
[[ᱛᱷᱤᱨᱩᱵᱷᱟᱞᱞᱟ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱱᱮᱰᱩᱢᱯᱩᱨᱚᱢ ᱨᱟᱡᱽᱜᱟᱲ]] ᱫᱚ [[ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱵᱷᱟᱞᱞᱩᱵᱷᱟᱱᱟᱰ ᱨᱟᱡᱽ ᱜᱷᱟᱨᱚᱸᱡᱽ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
==ᱚᱛᱱᱚᱜ==
[[File:Near Cherumb eco village.jpg|thumbnail|[[ᱥᱟᱭᱞᱮᱱᱴ ᱵᱷᱮᱞᱤ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱜᱟᱱ]], ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱧᱮᱱᱮᱞ]]
[[File:Kerala Houseboat (191490747).jpeg|thumbnail|ᱵᱤᱭᱭᱟᱢ ᱵᱮᱠᱣᱟᱴᱚᱨ, [[ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ]]]]
'ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ' ᱟᱹᱲᱟᱹ ᱫᱚ ᱢᱟᱨᱮ [[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱱᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱠᱳᱨᱟᱯᱩᱡᱷᱟ]] ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱠᱳᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱴᱷᱤ|ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ([[ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ|ᱮᱛᱚᱢ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ) ᱟᱨ [[ᱠᱚᱧᱮ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱥᱟᱶ ᱟᱹᱰᱤ ᱜᱟᱱ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱢᱮᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Logan"/>
ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱬᱮ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱮᱭᱟ—[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱚᱯᱯᱩᱡᱷᱟ]], [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ]], ᱟᱨ [[ᱠᱟᱰᱟᱞᱩᱱᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ|ᱠᱟᱰᱟᱞᱩᱱᱰᱤ]]—ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱞᱤᱸᱜᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟᱢᱟᱞᱟ ᱜᱚᱲᱚ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱠᱟᱵᱮᱨᱤ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱜᱚᱲᱚ ᱜᱟᱰᱟ [[ᱵᱷᱚᱵᱟᱱᱤ ᱜᱟᱰᱟ]] ᱾ [[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱚᱯᱯᱩᱡᱷᱟ]] ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱲᱚ ᱜᱟᱰᱟ ᱠᱚᱨᱮ ᱰᱮᱢ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱞᱟᱢᱯᱩᱡᱷᱟ ᱰᱮᱢ]] ᱟᱨ ᱫᱟᱜ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱷᱚᱞᱤᱭᱩᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱫᱚ [[ᱯᱟᱨᱟᱢᱵᱤᱠᱩᱞᱟᱢ ᱰᱮᱢ]] ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=Fact sheet on Indian dams at Diehardindian.com |url=http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061213125037/http://www.diehardindian.com/infra/dams.htm |archive-date=13 December 2006}}</ref> [[ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ|ᱵᱤᱭᱭᱟᱢ]] ᱵᱮᱠᱣᱟᱴᱚᱨ, [[ᱠᱳᱱᱳᱞᱤ ᱠᱮᱱᱟᱞ]] ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱠᱮᱱᱟᱞ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ-ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ ᱠᱳᱞ ᱣᱮᱴᱞᱮᱱᱰᱥ|ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ ᱠᱳᱞ ᱣᱮᱴᱞᱮᱱᱰᱥ]] ᱦᱚᱸ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
[[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱜᱮᱯ]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱯᱟᱪᱮ ᱜᱷᱟᱴ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱩᱨᱩ ᱯᱟᱥ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱠᱚᱭᱮᱢᱵᱟᱴᱩᱨ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱦᱚᱨ ᱛᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ, ᱚᱱᱟ ᱦᱚᱸ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱚᱱᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ "ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱚᱞᱚᱱ ᱫᱩᱣᱟᱹᱨ" ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜᱼᱟ ᱾
[[ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱠᱚᱫᱚ [[ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱵᱩᱨᱩ]] ᱥᱩᱨ, ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]] (ᱥᱟᱢᱟᱝ) ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Logan" /> {{Convert|2,554|m|ft|abbr=on|adj=on}} ᱩᱥᱩᱞ [[ᱢᱩᱠᱩᱨᱛᱷᱤ]] ᱪᱩᱲᱟᱹ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ ᱛᱟᱞᱩᱠ ᱟᱨ [[ᱩᱴᱤ]] ᱛᱟᱞᱩᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱴᱷᱟᱶ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ; ᱱᱤᱛᱚᱜ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱬᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱟᱨ [[ᱟᱱᱟᱢᱩᱫᱤ]] (᱒,᱖᱙᱖ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱟᱨ [[ᱢᱤᱥᱟᱯᱩᱞᱤᱢᱟᱞᱟ]] (᱒,᱖᱕᱑ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱤᱰᱩᱠᱠᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱟᱝᱜᱤᱱᱫᱟ ᱪᱩᱲᱟᱹ]] (᱒,᱓᱘᱓ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱟᱨ [[ᱵᱷᱟᱵᱷᱩᱞ ᱢᱟᱞᱟ]] (᱒,᱓᱓᱙ ᱢᱤᱴᱚᱨ) ᱫᱚ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱥᱩᱞ ᱪᱩᱲᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Logan" /> ᱯᱟᱪᱮ ᱜᱷᱟᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱵᱩᱨᱩ ᱢᱟᱞᱟ ᱪᱷᱟᱰᱟ ᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱟᱛᱟᱨ ᱚᱛ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱩᱥᱩᱞᱼᱪᱚᱯᱚᱫ ᱵᱩᱨᱩ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Logan" />
ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱡᱤᱵᱽ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱵᱟᱭᱳᱥᱯᱷᱤᱭᱚᱨ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱽ]], [[ᱠᱟᱨᱤᱢᱯᱩᱡᱷᱟ ᱵᱤᱨᱡᱤᱭᱟᱹᱞᱤ ᱨᱟᱠᱷᱟᱵᱟᱜᱟᱱ]], [[ᱱᱟᱶᱟ ᱟᱢᱟᱨᱟᱢᱵᱟᱞᱟᱢ ᱨᱟᱠᱷᱟ ᱵᱤᱨ]], [[ᱠᱟᱨᱩᱞᱟᱭ|ᱱᱮᱰᱩᱢᱠᱟᱭᱟᱢ]] ᱫᱟᱜᱡᱟᱹᱲᱤ ᱵᱤᱨ, [[ᱥᱟᱭᱞᱮᱱᱴ ᱵᱷᱮᱞᱤ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱵᱟᱜᱟᱱ]], ᱟᱨ [[ᱟᱴᱴᱟᱯᱯᱟᱰᱤ]] ᱨᱟᱠᱷᱟ ᱵᱤᱨ, ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱟᱜᱽᱣᱟᱱ ᱫᱟᱨᱮ ᱵᱟᱜᱟᱱ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] (ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ ᱵᱮᱰᱟ), ᱟᱨ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ]] ([[ᱟᱴᱴᱟᱯᱯᱟᱰᱤ]] ᱵᱮᱰᱟ) ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ—ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱵᱟᱭᱳᱥᱯᱷᱤᱭᱚᱨ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ ᱟᱨ [[ᱢᱟᱭᱥᱩᱨ ᱯᱞᱮᱴᱩ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱟ—ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱᱟᱜ [[ᱥᱳᱱᱟ|ᱥᱚᱱᱟ]] ᱜᱚᱰᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱨᱩᱢᱟ ᱾<ref name="auto">{{Cite web|url=http://dmg.kerala.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=61|title=Minerals Resources|website=Dmg.kerala.gov.in|access-date=27 November 2021}}</ref> ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ "[https://www.keralatourism.org/districts/palakkad/ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱫᱟᱢ]" ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱠᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟ ᱾
ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱠᱚᱨᱮ, ᱥᱟᱢᱟᱝ [[ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ]] ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ "ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ ᱵᱮᱰᱟ" ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱵᱚᱨᱱᱚᱱ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="c1951">{{Cite book|title=1951 census handbook - Malabar district|publisher=Government of Madras|year=1953|location=Chennai|pages=1|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/6425/1/20493_1951_MAL.pdf}}</ref> [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]] ᱨᱮ [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱟᱰᱟ ᱟᱲᱮ ᱫᱚ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱᱟᱜ ᱥᱚᱱᱟ ᱜᱚᱰᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱨᱩᱢᱟ ᱾<ref name="auto" /> ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ ᱜᱟᱰᱟ ᱵᱮᱰᱟ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱷᱚᱱᱤᱡᱽ ᱛᱚᱞᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱰᱟᱭ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱮ ᱒.᱕ ᱢᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱠᱤᱣᱵᱤᱠ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱯᱞᱮᱥᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱤᱡᱟᱨᱵᱽ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱛᱤ ᱠᱤᱣᱵᱤᱠ ᱢᱤᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱐.᱑ ᱜᱨᱟᱢ ᱥᱚᱱᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="geographymalappuram">{{cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/3205_PART_A_MALAPPURAM.pdf |website= censusindia.gov.in |title=Physical divisions of Malappuram |pages = 21–22}}</ref> ᱮᱨᱟᱱᱟᱰ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ ᱟᱨ ᱠᱟᱰᱟᱞᱩᱱᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱜᱚᱲᱚ ᱜᱟᱰᱟ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
<gallery>
File:Kadalundi Bird Sanctuary.jpg|[[ᱠᱟᱰᱟᱞᱩᱱᱰᱤ ᱪᱮᱬᱮ ᱨᱟᱠᱷᱟᱵᱟᱜᱟᱱ]]
File:View from Chamravattam Bridge - panoramio.jpg|[[ᱵᱷᱟᱨᱚᱛᱚᱯᱯᱩᱡᱷᱟ]], ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱜᱟᱰᱟ
File:Chaliyar River at Feroke.jpg|[[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱨ]], ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱜᱟᱰᱟ
File:Nemmara-paddy.jpg|ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ''ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰᱟᱱ'' ᱦᱩᱲᱩ ᱠᱷᱮᱛ ([[ᱱᱮᱢᱢᱟᱨᱟ]] ᱠᱷᱚᱱ)
File:Kadalundi Bridge - A border of Malappuram and Kozhikode.jpg|[[ᱠᱟᱰᱟᱞᱩᱱᱰᱤ ᱜᱟᱰᱟ]], ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱬᱮᱭᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱜᱟᱰᱟ
</gallery>
==ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ==
{{Main|ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ}}
=== ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱠᱚ ===
====ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ====
{{multiple image
| align = right
| direction = vertical
| image1 =
| width1 = 220
| alt1 =
| caption1 = ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮ ᱠᱮ.ᱮᱥ.ᱟᱨ.ᱴᱤ.ᱥᱤ ᱵᱟᱥ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱟᱨ ᱥᱚᱯᱤᱝ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ
| image2 = Volvo 8400 at Calicut Bus Terminal.jpg
| width2 = 220
| alt2 =
| caption2 = ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱵᱟᱥ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱨᱮ ᱵᱷᱚᱞᱵᱷᱳ ᱘᱔᱐᱐
}}
[[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱖᱖]] ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱢᱟᱸᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]], [[ᱩᱰᱩᱯᱤ]], ᱟᱨ [[ᱜᱳᱣᱟ]] ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱠᱚᱧᱮ ᱨᱮ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]] ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮ [[ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱚᱯᱩᱨᱚᱢ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮ [[ᱠᱳᱪᱤ]] ᱟᱨ [[ᱠᱟᱱᱭᱟᱠᱩᱢᱟᱨᱤ]] ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ; ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ [[ᱠᱟᱱᱭᱟᱠᱩᱢᱟᱨᱤ]] ᱨᱮ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫᱚᱜᱼᱟ ᱾ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱗᱖᱖]] ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱳᱞᱞᱮᱜᱟᱞ]] ᱥᱮᱫ ᱛᱮ [[ᱢᱟᱭᱥᱩᱨ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]] ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ ᱾ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱙᱖᱖]] ᱫᱚ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ]] ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ, ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱦᱚᱸᱭ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ ᱾ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱨᱟᱢᱟᱱᱚᱴᱴᱩᱠᱚᱨᱟ ᱨᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱮᱱ.ᱮᱪ ᱖᱖ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ [[ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱒᱙ (ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ)|ᱮᱥ.ᱮᱭᱤᱪ. ᱒᱙]], [[ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱕᱔ (ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ)|ᱮᱥ.ᱮᱭᱤᱪ. ᱕᱔]], [[ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱖᱘ (ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ)|ᱮᱥ.ᱮᱭᱤᱪ. ᱖᱘]], ᱟᱨ [[ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱓᱔ (ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ)|ᱮᱥ.ᱮᱭᱤᱪ. ᱓᱔]] ᱦᱚᱸ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱯᱟᱨᱚᱢ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱵᱟᱥ ᱠᱚ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱜᱟᱨ ᱢᱟᱹᱞᱤᱠ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱚᱨᱮ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱟᱹᱨᱭᱟᱹᱲ ᱨᱚᱝ ᱛᱮ ᱨᱚᱝ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱯᱚᱨᱤᱵᱚᱦᱚᱱ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱫᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱭᱢᱟ ᱴᱷᱟᱶ ᱟᱨ ᱯᱩᱲᱥᱤ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚᱨᱮ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱜᱮ ᱥᱮᱵᱟᱭ ᱮᱢᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱯᱮᱭᱟ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱟᱨ ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱫᱚ ᱯᱟᱞᱟᱭᱟᱢ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ; ᱥᱩᱨ ᱥᱩᱯᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱫᱚ ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱨᱳᱰ (ᱢᱟᱵᱷᱩᱨ ᱨᱳᱰ) ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱢᱳᱯᱷᱩᱥᱤᱞ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ; ᱠᱮ.ᱮᱥ.ᱟᱨ.ᱴᱤ.ᱥᱤ ᱵᱟᱥ ᱫᱚ ᱤᱱᱫᱤᱨᱟ ᱜᱟᱱᱫᱷᱤ ᱨᱳᱰ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮ.ᱮᱥ.ᱟᱨ.ᱴᱤ.ᱥᱤ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |title=Kozhikode Bus Stand : KSRTC Bus Station and Shopping Complex Calicut | Kozhikode |access-date=18 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618075532/https://kozhikode.cyberparktoday.com/business/kozhikode/public-centre/kozhikode-bus-stand-ksrtc-bus-station-and-shopping-complex-calicut/ |archive-date=18 June 2018 |url-status=usurped }}</ref> ᱥᱟᱶᱛᱮ [[ᱛᱷᱟᱢᱟᱨᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]], [[ᱛᱷᱳᱴᱴᱤᱞᱯᱟᱞᱟᱢ]], [[ᱛᱷᱤᱨᱩᱵᱟᱢᱵᱟᱰᱤ]], ᱟᱨ [[ᱵᱷᱟᱴᱟᱠᱟᱨᱟ]] ᱨᱮ KSRTC ᱰᱤᱯᱳ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱴᱩᱨ ᱚᱯᱟᱨᱮᱴᱟᱨ ᱠᱚ ᱫᱤᱱᱟᱹᱢ ᱜᱮ [[ᱢᱩᱢᱵᱟᱭ]], [[ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ]], [[ᱠᱚᱭᱮᱢᱵᱟᱴᱩᱨ]], [[ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ]], [[ᱵᱷᱮᱞᱞᱳᱨ]], [[ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ]], [[ᱛᱨᱤᱵᱮᱱᱫᱽᱨᱚᱢ]], [[ᱩᱴᱤ]], ᱟᱨ [[ᱢᱟᱭᱥᱩᱨ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱞᱟᱠᱡᱟᱨᱤ ᱵᱟᱥ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ ᱪᱟᱞᱟᱣᱮᱫᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱟᱛᱮ ᱯᱟᱞᱟᱭᱟᱢ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱚᱫᱚ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱛᱮ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
==== ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ====
[[File:Bridge -bharatappuzha -kuttippuram (1).jpg|thumb|[[ᱠᱩᱴᱴᱤᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱯᱚᱞ]], ᱑᱙᱕᱓ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ]]
ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱫᱚ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱯᱚᱨᱤᱵᱚᱦᱚᱱ ᱱᱤᱜᱟᱢ|ᱠᱮ.ᱮᱥ.ᱟᱨ.ᱴᱤ.ᱥᱤ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{cite web |url=https://www.keralartc.com/unit.html |website=keralartc.com |title=KSRTC stations of Malappuram |access-date=2026-08-15 |archive-date=2021-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210604095619/https://www.keralartc.com/unit.html |url-status=dead }}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚ|ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ]] (ᱮᱱ.ᱮᱪ ᱖᱖ ᱟᱨ ᱮᱱ.ᱮᱪ ᱖᱙᱙) ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ|ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ]] ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱤ.ᱰᱟᱵᱽᱞᱩ.ᱰᱤ (PWD) ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱒,᱖᱘᱐ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱮ ᱡᱚᱛᱚᱱ ᱮᱫᱼᱟ, ᱚᱱᱟ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱠᱷᱚᱱ ᱒,᱓᱐᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱟᱨ ᱵᱟᱹᱠᱤ ᱓᱗᱕ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱫᱚ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |url=http://www.kerenvis.nic.in/Database/RoadNetworkKerala_2284.aspx |website=kerenvis.nic.in |title= Length of PWD Roads in Malappuram |access-date=19 April 2020}}</ref> ''ᱱᱟᱰᱩᱠᱟᱱᱤ ᱪᱩᱨᱟᱢ'' [[ᱜᱷᱟᱴ ᱨᱳᱰ|ᱜᱷᱟᱴ ᱥᱚᱲᱚᱠ]] ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱥᱟᱶ [[ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ]] ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ ᱾<ref name="Nadukani">{{Cite news|title=നാടുകാണിച്ചുരം വിളിക്കുന്നു, അപൂര്വകാഴ്ചകളുമായി|url=https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|last=|date=25 June 2019|access-date=1 March 2021|work=Mathrubhumi|archive-date=28 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128011007/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/malappuram/rare-beauty-of-nadukani-churam-what-to-see-at-nadukani-pass-1.3901911|url-status=dead}}</ref> ᱱᱟᱰᱩᱠᱟᱱᱤ–[[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ]] ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱫᱚ [[ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱱᱤᱞᱜᱤᱨᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ]] ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ''ᱱᱟᱰᱩᱠᱟᱱᱤ ᱪᱩᱨᱟᱢ'' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱩᱛᱟᱹᱨ ᱵᱩᱨᱩ ᱥᱤᱢᱟᱹ ᱥᱟᱶᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="npr">{{cite news |url=https://www.manoramaonline.com/404.html |title=നാടുകാണി–പരപ്പനങ്ങാടി റോഡ് ടാറിങ് തുടങ്ങി; വീതികൂട്ടലും ഓടനിർമാണവും പിന്നീട് |date=12 February 2020 |publisher=Manorama Online}}</ref>
ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱫᱚ ᱑᱘ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ [[ᱴᱤᱯᱩ ᱥᱩᱞᱛᱟᱱ]] ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name="mpm" /> [[ᱛᱤᱨᱩᱨ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱢ]] ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ [[ᱛᱟᱱᱩᱨ, ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ|ᱛᱟᱱᱩᱨ]], [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ]], ᱟᱨ [[ᱵᱷᱟᱞᱞᱤᱠᱠᱩᱱᱱᱩ]] ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱜᱮᱭ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name="mpm" /> ᱴᱤᱯᱩ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱛᱷᱟᱢᱟᱨᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]], [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱯᱟᱪᱮ ᱜᱷᱟᱴ]], [[ᱯᱷᱮᱨᱳᱠ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱠᱳᱴᱴᱟᱠᱠᱟᱞ]] [[ᱛᱤᱨᱩᱨᱟᱝᱜᱟᱰᱤ]] ᱥᱮᱫ ᱛᱮ, ᱟᱨ [[ᱠᱳᱴᱴᱟᱠᱠᱟᱞ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱟᱝᱜᱟᱰᱤᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱚᱸᱭ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾<ref name="1961_kkd">{{cite book
| author = M. K. Devassy | year=1965
| title= 1961 Census Handbook- Kozhikode District | publisher=Directorate of Census Operations, Kerala and The Union Territory of Laccadive, Minicoy, and Amindivi Islands
| url= http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/5665/1/22059_1961_KOZ.pdf
}}</ref>
{{Panorama
|image = GKN Chamravattom Regulator Bridge DSC 0446.JPG
|height = 175
|alt = ᱪᱟᱢᱨᱟᱵᱷᱟᱴᱴᱚᱢ ᱨᱮᱜᱩᱞᱮᱴᱚᱨ-ᱠᱟᱢ-ᱵᱨᱤᱡᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱱᱳᱨᱟᱢᱤᱠ ᱧᱮᱱᱮᱞ
|caption = [[ᱪᱟᱢᱨᱟᱵᱷᱟᱴᱴᱚᱢ ᱨᱮᱜᱩᱞᱮᱴᱚᱨ-ᱠᱟᱢ-ᱵᱨᱤᱡᱽ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱮᱱᱳᱨᱟᱢᱤᱠ ᱧᱮᱱᱮᱞ
}}
==== ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ====
[[File:Chandranagar round palakkad.jpg|thumb|ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ, [[ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱᱚᱜᱚᱨ, ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ|ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱᱚᱜᱚᱨ]] ᱨᱟᱣᱩᱱᱰᱟᱵᱟᱣᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱤᱫᱟᱹ ᱧᱮᱱᱮᱞ]]
[[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ]] ᱨᱮ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱛᱟᱞᱟᱢᱟᱞᱟ ᱜᱽᱨᱮᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱮᱴᱣᱟᱨᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱕᱔᱔]] ([[ᱥᱟᱞᱮᱢ, ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ|ᱥᱟᱞᱮᱢ]]–[[ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ]]) ᱟᱨ [[ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱨᱟᱡᱽᱰᱟᱦᱟᱨ ᱙᱖᱖]] ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱨᱟᱢᱟᱱᱚᱴᱴᱩᱠᱚᱨᱟ]] ᱴᱷᱮᱱ ᱮᱱ.ᱮᱪ ᱖᱖ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>[http://www.nhai.org/doc/23june12/nh_nh%20wise.pdf "National Highways and their lengths"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906234553/http://www.nhai.org/Doc/23june12/NH_NH%20wise.pdf |date=6 September 2012 }}. National Highways Authority of India. Retrieved 4 September 2015.</ref> ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ–ᱯᱳᱱᱱᱟᱱᱤ ᱥᱚᱲᱚᱠ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱮᱱ.ᱮᱪ ᱕᱔᱔ ᱟᱨ ᱮᱱ.ᱮᱪ ᱖᱖ ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ ᱾
ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱵᱟᱥ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱲᱚᱠ ᱯᱚᱨᱤᱵᱚᱦᱚᱱ ᱱᱤᱜᱟᱢ]] ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱟᱨ ᱯᱮᱭᱟ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ (ᱤᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱟᱢ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ, ᱢᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ, ᱟᱨ ᱴᱟᱣᱩᱱ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ) ᱾ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱠᱮ.ᱮᱥ.ᱟᱨ.ᱴᱤ.ᱥᱤ ᱰᱤᱯᱳ ᱫᱚ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱜᱮ ᱱᱚᱝᱠᱟᱱ ᱰᱤᱯᱳ ᱠᱟᱱᱟ, ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱛᱨᱤᱵᱮᱱᱫᱽᱨᱚᱢ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱟᱨᱡᱟᱣᱮᱫ KSRTC ᱰᱤᱯᱳ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |date=2011-03-14 |title=KSRTC Depots |url=http://www.keralartc.com/html/depots.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314023608/http://www.keralartc.com/html/depots.html |archive-date=14 March 2011 |access-date=2022-09-06 |website=}}</ref> [[Stadium Bus Stand Palakkad|ᱤᱥᱴᱮᱰᱤᱭᱟᱢ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ]] ᱫᱚ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱟᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ, ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ]] ᱟᱨ [[ᱯᱳᱞᱞᱟᱪᱤ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱵᱟᱭ ᱮᱢᱮᱫᱼᱟ ᱾ [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]], [[ᱢᱟᱱᱱᱟᱨᱠᱠᱟᱰ]], [[ᱪᱮᱨᱯᱩᱞᱟᱥᱥᱮᱨᱤ]], [[ᱠᱳᱝᱜᱟᱰ (ᱜᱨᱟᱢ ᱯᱚᱧᱪᱟᱭᱚᱛ)|ᱠᱳᱝᱜᱟᱰ]], [[ᱥᱨᱤᱠᱨᱤᱥᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ]], ᱟᱨ [[ᱠᱟᱰᱟᱢᱯᱟᱡᱷᱤᱯᱩᱨᱚᱢ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱵᱟ ᱠᱚ ᱢᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ ᱠᱚ ([[ᱳᱴᱴᱟᱯᱟᱞᱟᱢ]], [[ᱥᱳᱨᱟᱱᱩᱨ]], [[ᱯᱟᱴᱴᱟᱢᱵᱤ]], ᱟᱨ [[ᱜᱩᱨᱩᱵᱷᱟᱭᱩᱨ]] ᱥᱮᱫ) ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱥ ᱠᱚᱫᱚ ᱴᱟᱣᱩᱱ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱟᱞᱟᱜᱼᱟ ᱾
=== ᱨᱮᱞᱣᱮ ===
====ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ====
[[File:Kozhikode Railway Station.jpg|thumbnail|[[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]] ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱷᱤᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ]]
[[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱒᱐᱑᱘ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ {{INRConvert|98|c|year=2018}} ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱮᱥᱮᱧᱡᱟᱨ ᱟᱨᱡᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ, [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ|ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ]] ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ, ᱟᱨ ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱨᱮ ᱮᱭᱟᱭ ᱟᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=Kerala railway stations ahead in passenger fare income|url=http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|access-date=26 December 2016|work=[[Manoramaonline.com]]|date=1 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103063307/http://english.manoramaonline.com/news/kerala/kerala-railway-stations-ahead-in-passenger-fare-income.html|archive-date=3 January 2016|location=Thrissur}}</ref> ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱯᱩᱱᱭᱟᱹ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ, ᱟᱨ ᱜᱩᱴ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱴᱨᱮᱠ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/archive/|title=Archive News|website=Thehindu.com|access-date=27 November 2021}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱴᱨᱮᱱ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
᱒᱐᱑᱒ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱤᱱᱴᱤᱜᱽᱨᱮᱴᱮᱰ ᱥᱤᱠᱤᱣᱨᱤᱴᱤ ᱥᱤᱥᱴᱟᱢ ᱞᱟᱜᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱮᱜᱮᱡᱽ ᱥᱠᱮᱱᱟᱨ, ᱥᱤ.ᱥᱤ.ᱴᱤ.ᱵᱷᱤ, ᱟᱨ ᱜᱟᱹᱰᱤ ᱥᱠᱮᱱᱟᱨ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/50-CCTVs-at-railway-station/article15729676.ece|title=50 CCTVs at railway station|author=Staff Reporter|date=25 November 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref> ᱒ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱒᱐᱑᱓ ᱦᱤᱞᱚᱜ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱑᱒᱕ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱢᱟᱦᱟ ᱢᱟᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/kozhikode-rail-station-to-celebrate-anniversary/article12553065.ece|title=Kozhikode rail station to celebrate anniversary|author=Staff Reporter|date=11 October 2012|access-date=27 November 2021|website=Thehindu.com}}</ref>
ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ (ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ) ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱒ ᱡᱟᱱᱩᱣᱟᱨᱤ ᱑᱘᱘᱘ ᱨᱮ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱷᱤᱡ ᱞᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱪᱮ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱟᱞᱟᱵᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱢ]] (ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱵᱚᱱᱫᱚᱨ) ᱟᱨ [[ᱛᱤᱨᱩᱨ]] ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱛᱮ ᱱᱟᱶᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱦᱮᱡ ᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱛᱟᱞᱢᱟ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱚᱦᱚᱛ ᱠᱚᱢ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱫ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮᱠᱚ ᱵᱟᱹᱜᱤ ᱟᱫᱼᱟ ᱾<ref>{{cite news|title=A milestone|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-milestone/article4013251.ece|access-date=5 March 2013|newspaper=The Hindu|date=19 October 2012}}</ref>
ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ {{stnlnk|Ferok}} (''code: FK''), [[ᱠᱟᱞᱞᱟᱭᱤ|ᱠᱟᱞᱞᱟᱭᱤ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱥᱟᱣᱩᱛ]] (code: KUL), [[ᱵᱷᱮᱞᱞᱟᱭᱤᱞ]] (code: VLL) ᱟᱨ {{stnlnk|West Hill}} (code: WH) ᱾
====ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ====
[[File:Mankeri kunnu.jpg|thumbnail|ᱢᱟᱱᱠᱮᱨᱤ ᱠᱩᱱᱱᱩ, [[ᱠᱩᱴᱴᱤᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱤᱨᱤᱢᱵᱤᱞᱤᱭᱟᱢ]] ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ|ᱞᱮᱸᱜᱟ]]
[[File:Tirur Railway Station.jpg|thumb|[[ᱛᱤᱨᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]], ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱾<ref name="mpm" /> ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱘᱖᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾|ᱞᱮᱸᱜᱟ]]
[[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱛᱟᱹᱨᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱑᱔᱒ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ<ref>{{cite web |title=Railway in Malappuram |url=http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426034953/http://industry.kerala.gov.in/images/pdf/malappuram.pdf |archive-date=26 April 2021 |access-date=21 April 2020 |website=industry.kerala.gov.in |page=45}}</ref> ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱮᱫᱼᱟ ᱾ [[ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ [[ᱟᱝᱜᱟᱰᱤᱯᱩᱨᱟᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱟᱝᱜᱟᱰᱤᱯᱩᱨᱟᱢ]] (᱑᱗ ᱠᱤ.ᱢᱤ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ), [[ᱛᱤᱨᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱛᱤᱨᱩᱨ]], ᱟᱨ [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ]] (ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱒᱖ ᱠᱤ.ᱢᱤ, ᱔᱐ ᱴᱤᱲᱤᱡ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱨᱟᱭᱤᱵᱷ) ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱮᱵᱟ ᱧᱟᱢᱮᱫᱼᱟ ᱾
ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱱᱟᱜᱟᱢ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ [[ᱛᱤᱨᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱛᱤᱨᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="mpm" /> [[ᱛᱟᱱᱩᱨ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱛᱟᱱᱩᱨ]], [[ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱯᱟᱨᱟᱯᱯᱟᱱᱟᱝᱜᱟᱰᱤ]], ᱟᱨ [[ᱵᱷᱟᱞᱞᱤᱠᱠᱩᱱᱱᱩ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱵᱷᱟᱞᱞᱤᱠᱠᱩᱱᱱᱩ]] ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚᱦᱚᱸ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱛᱤᱨᱩᱨ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱪᱟᱞᱤᱭᱟᱢ]] ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="mpm" /> ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱑᱒ ᱢᱟᱨᱪ ᱑᱘᱖᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱩᱰᱷᱟᱹᱣ ᱥᱟᱹᱜᱩᱱ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="ll">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/lifeline-of-malabar-turns-125/article4250472.ece |website=Thehindu.com |title='Lifeline' of Malabar turns 125 |date=29 December 2012 |access-date= 19 December 2020}}</ref> ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱛᱤᱨᱩᱨ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱛᱤᱨᱩᱱᱟᱵᱷᱟᱭᱟ]] ᱥᱮᱫ ᱛᱮ [[ᱠᱩᱴᱴᱤᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱠᱩᱴᱴᱤᱯᱯᱩᱨᱟᱢ]] ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="mpm" /> ᱑᱘᱖᱒ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱩᱴᱴᱤᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱯᱟᱴᱴᱟᱢᱵᱤ]] ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ, ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱯᱟᱴᱴᱟᱢᱵᱤ ᱠᱷᱚᱱ [[ᱯᱳᱰᱟᱱᱩᱨ]] ᱫᱷᱟᱹᱨᱤᱡ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="mpm" /> ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ [[ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ]]–[[ᱢᱟᱸᱜᱟᱞᱳᱨ]] ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱱᱚᱶᱟ [[ᱵᱮᱯᱳᱨ]]–[[ᱯᱳᱰᱟᱱᱩᱨ]] ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="mpm">{{Cite news|title=ആ ചൂളംവിളി പിന്നെയും പിന്നെയും...|url=https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|date=17 June 2019|access-date=19 December 2020|work=Mathrubhumi|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130082010/https://www.mathrubhumi.com/malappuram/specials/50-years-of-malappuram/kerala-first-railway-line-tirur-to-beypore-1.3880175|url-status=dead}}</ref>
[[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ–ᱥᱳᱨᱟᱱᱩᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ [[ᱵᱨᱚᱰ ᱜᱮᱡᱽ]] ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://nilamburnews.com/m_train.htm|title=The Nilambur news|publisher=Kerala Tourism|access-date=13 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920133828/http://nilamburnews.com/m_train.htm|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱥᱟᱜᱽᱣᱟᱱ]] ᱠᱟᱴ ᱤᱫᱤ ᱟᱹᱜᱩ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
[[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ–ᱱᱟᱱᱡᱟᱱᱜᱩᱰ ᱞᱟᱭᱤᱱ]] ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ]] ᱥᱟᱶ [[ᱢᱟᱭᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱢᱟᱭᱥᱩᱨ]] ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ ᱾<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/Kerala-govt-inks-deal-on-joint-venture-with-railways/articleshow/53978367.cms |website=The Times of India |title= Nilambur-Nanjandgud way to be realised |date= 2 September 2016 |access-date= 26 June 2020}}</ref><ref>{{Cite news|title=Nilambur teak set to enter elite club of products with GI tag|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/Nilambur-teak-set-to-enter-elite-club-of-products-with-GI-tag/article17280134.ece|last=Muringatheri|first=Mini|date=10 February 2017|access-date=24 January 2021|work=The Hindu}}</ref> [[ᱜᱩᱨᱩᱵᱷᱟᱭᱩᱨ]]–[[ᱛᱤᱨᱩᱱᱟᱵᱷᱟᱭᱟ]] ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱫᱚ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|title=Guruvayur-Thirunavaya railway line project in focus again|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kozhikode/guruvayur-thirunavaya-railway-line-project-in-focus-again/article27473510.ece|last=Special Currepondent|date=4 June 2019|work=The Hindu}}</ref> ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱢᱚᱱᱛᱨᱟᱞᱚᱭ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱒᱐᱒᱐ ᱯᱞᱟᱱ ᱨᱮ ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ–ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ–ᱟᱝᱜᱟᱰᱤᱯᱩᱨᱟᱢ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱷᱟᱣ ᱥᱟᱨᱵᱷᱮ ᱦᱩᱭ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾
====ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ====
[[File:Olavakkode railway station, palakkad .jpg|thumb|ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱡᱚᱝᱥᱚᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ]][[ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ [[ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱚᱴᱷᱟ|ᱮᱛᱚᱢ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱡᱳᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱩᱨᱩᱭ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱹᱯᱤᱥ ᱫᱚ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ]] ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱕᱘᱘ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱚᱨ ᱴᱨᱮᱠ ᱮ ᱪᱟᱪᱞᱟᱣᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱠᱚ ᱢᱩᱸᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱰᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟ ᱫᱚ ᱥᱳᱨᱟᱱᱩᱨ ᱡᱚᱝᱥᱚᱱ ᱟᱨ [[ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱯᱚᱱᱚᱛ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱸᱜᱟᱞᱳᱨ ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱮᱵᱟ ᱧᱟᱢᱮᱫᱼᱟ: [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱡᱚᱝᱥᱚᱱ]] ([[ᱳᱞᱟᱵᱷᱟᱠᱠᱳᱰ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱢᱩᱱᱤᱥᱤᱯᱟᱞ ᱵᱟᱥ ᱤᱥᱴᱮᱱᱰ ᱠᱷᱚᱱ ᱔ ᱠᱤ.ᱢᱤ ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ) ᱟᱨ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱴᱟᱣᱩᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ|ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱴᱟᱣᱩᱱ]] ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ (ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ) ᱾ [[ᱵᱨᱚᱰ ᱜᱮᱡᱽ]] ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱠᱚ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱥᱟᱶ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱠᱚ ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ [[ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱚᱯᱩᱨᱚᱢ]], [[ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ]], [[ᱠᱚᱭᱮᱢᱵᱟᱴᱩᱨ]], [[ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ]], [[ᱛᱤᱨᱩᱪᱤᱨᱟᱯᱯᱟᱞᱞᱤ]], [[ᱥᱟᱞᱮᱢ, ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ|ᱥᱟᱞᱮᱢ]], ᱟᱨ [[ᱢᱟᱸᱜᱟᱞᱳᱨ]] ᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣᱟ ᱾<ref name="Train services resume on Pollachi – Palakkad section">{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/train-services-resume-on-pollachi-palakkad-section/article7885689.ece | title=Train services resume on Pollachi – Palakkad section | date=17 November 2015 | agency=The Hindu | access-date=25 November 2015 | location=Coimbatore}}</ref>
[[ᱥᱳᱨᱟᱱᱩᱨ ᱡᱚᱝᱥᱚᱱ]] ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱢ-ᱯᱟᱪᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ([[ᱢᱟᱸᱜᱟᱞᱳᱨ]]) ᱥᱟᱶ ᱮᱛᱚᱢ-ᱥᱟᱢᱟᱝ ᱫᱚᱨᱭᱟ ᱟᱲᱮ ([[ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ]]) ᱫᱚ [[ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱜᱮᱯ]] ᱥᱮᱫ ᱛᱮ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱮᱱᱮᱢ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱜᱮᱯ ᱥᱩᱨ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ, ᱥᱴᱮᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱮᱭᱟ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱞᱚᱱ ᱴᱷᱟᱶ ᱠᱟᱱᱟ: [[ᱢᱟᱸᱜᱟᱞᱳᱨ]]–[[ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ]] ᱞᱟᱭᱤᱱ, [[ᱱᱤᱞᱟᱢᱵᱩᱨ–ᱥᱳᱨᱟᱱᱩᱨ ᱞᱟᱭᱤᱱ]], ᱟᱨ [[ᱠᱟᱱᱭᱟᱠᱩᱢᱟᱨᱤ]]–[[ᱥᱳᱨᱟᱱᱩᱨ]] ᱞᱟᱭᱤᱱ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱮᱞ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱫᱚ [[ᱠᱳᱝᱠᱚᱱ ᱨᱮᱞᱣᱮ]] ᱥᱟᱶ ᱦᱚᱸ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ [[ᱜᱳᱣᱟ]] ᱟᱨ [[ᱵᱚᱢᱵᱮ]] ᱥᱮᱫ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱩᱵᱤᱫᱷᱟᱭ ᱮᱢᱟ ᱾
=== ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ===
====ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱟᱨ ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ====
[[File:കോഴിക്കോട് വിമാനത്താവളം.jpg|thumbnail|[[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]]]]
ᱠᱳᱡᱷᱤᱠᱳᱰ ᱟᱨ ᱢᱟᱞᱟᱯᱯᱩᱨᱟᱢ ᱫᱚ [[ᱠᱟᱨᱤᱯᱩᱨ]] ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] {{Airport codes|CCJ|VOCL}} ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱮᱵᱟ ᱧᱟᱢᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱘᱘ ᱨᱮ ᱪᱟᱹᱞᱩ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱴᱟᱨᱢᱤᱱᱟᱞ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ: ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱵᱷᱤᱛᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱨ ᱟᱨ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱫᱚ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱣᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kozhikode/Silver-jubilee-does-not-bring-cheer-to-Karipur-airport-users/articleshow/12498757.cms|title=Silver jubilee does not bring cheer to Karipur airport users|work=The Times of India}}</ref> ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ [[ᱮᱭᱟᱨ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱮᱠᱥᱯᱨᱮᱥ]] ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱚᱯᱟᱨᱮᱴᱤᱝ ᱵᱮᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱟᱨ [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]] ᱠᱷᱚᱱ [[ᱯᱨᱤᱱᱥ ᱢᱚᱦᱚᱢᱢᱚᱫᱽ ᱵᱤᱱ ᱟᱵᱽᱫᱩᱞᱟᱡᱤᱡᱽ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱢᱚᱫᱤᱱᱟ]] ᱟᱨ [[ᱠᱤᱝ ᱟᱵᱽᱫᱩᱞᱟᱡᱤᱡᱽ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ|ᱡᱮᱫᱽᱫᱟᱦ]] ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ [[ᱦᱟᱡᱽ|ᱦᱟᱡᱽ ᱛᱤᱨᱛᱷᱚ]] ᱥᱮᱵᱟᱭ ᱪᱟᱞᱟᱣᱮᱫᱼᱟ ᱾ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱛᱮ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱥᱮᱱᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱚᱡᱷᱮ ᱵᱟᱥ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾
᱒᱐᱑᱙-᱒᱐ ᱨᱮ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱭᱟᱨᱯᱳᱨᱴ ᱚᱴᱚᱨᱤᱴᱤ]] ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱮᱢ ᱟᱠᱟᱱ ᱥᱴᱮᱴᱤᱥᱴᱤᱠᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ [[ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱷᱤᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱠᱚᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱟᱹᱞᱠᱟᱹ|ᱫᱤᱥᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱑᱗ ᱟᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱷᱤᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱟᱨ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱷᱤᱲ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
====ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ====
ᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ [[ᱠᱚᱭᱮᱢᱵᱟᱴᱩᱨ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]], ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱠᱷᱚᱱ {{convert|62|km|mi|0}} ᱥᱟᱺᱜᱤᱧ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, [[ᱠᱳᱪᱤᱱ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱟᱨ [[ᱠᱟᱞᱤᱠᱚᱴ ᱡᱮᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ]] ᱦᱚᱸ ᱥᱚᱦᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱵᱟᱭ ᱮᱢᱮᱫᱼᱟ ᱾
᱒᱐᱑᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱵᱷᱤᱞ ᱮᱵᱷᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱢᱚᱱᱛᱨᱟᱞᱚᱭ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱡᱚᱲᱟᱣ ᱵᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱤᱥᱴ ᱭᱟᱠᱠᱟᱨᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱱᱤ ᱰᱳᱢᱮᱥᱴᱤᱠ ᱩᱰᱟᱹᱱ ᱰᱟᱹᱦᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱨᱚᱥᱛᱟᱵᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱤᱥᱴ ᱭᱟᱠᱠᱟᱨᱟ ᱯᱟᱞᱟᱠᱠᱟᱰ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱡᱮᱠᱴ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱖᱐ ᱮᱠᱚᱲ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
== ᱠᱟᱹᱣᱰᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ==
== ᱥᱮᱪᱮᱫ ==
== ᱢᱤᱰᱤᱭᱟ ==
== ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ==
== ᱡᱚᱢ ᱧᱩ ==
== ᱧᱮᱞ ᱡᱚᱝ ᱴᱷᱟᱶ ==
== ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ ==
== ᱵᱟᱨᱦᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ==
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
r09yy1u3j616e38bwv0eswk1h0ksma0
ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ
0
37803
196992
196885
2026-08-16T16:36:01Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196992
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ
| image = Basil Joseph 2023s (cropped).jpg
| caption = ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ
| birth_date =
| birth_place = ᱥᱩᱞᱛᱷᱟᱱ ᱵᱟᱛᱷᱮᱨᱤ, ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ
| alma_mater = ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ, ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ (ᱵᱤ.ᱴᱮᱠ.)
| occupation = {{hlist|ᱟᱠᱴᱚᱨ|ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ}}
| years_active = ᱒᱐᱑᱓–ᱱᱤᱛᱚᱜ
| spouse = {{Marriage|ᱮᱞᱤᱡᱟᱵᱮᱛᱷ ᱥᱟᱢᱩᱭᱮᱞ|2017}}
| children = ᱑
}}
'''ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ''' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱷᱤᱨᱟ ᱨᱮ ᱵᱤᱱᱤᱛᱷ ᱥᱨᱤᱱᱤᱵᱷᱟᱥᱚᱱ ᱟᱜ ᱟᱥᱤᱥᱴᱮᱱᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱯᱮᱭᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱠᱩᱧᱡᱤᱨᱟᱢᱟᱭᱟᱱᱟᱢ (᱒᱐᱑᱕), ᱜᱳᱫᱷᱟ (᱒᱐᱑᱗) ᱟᱨ ᱢᱤᱱᱱᱟᱞ ᱢᱩᱨᱟᱞᱤ (᱒᱐᱒᱑) ᱾
ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱯ ᱮᱱᱰ ᱰᱟᱣᱩᱱ: ᱢᱩᱠᱟᱞᱤᱞ ᱳᱨᱟᱞᱩᱱᱰᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱟᱠᱴᱤᱝ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱥᱟᱯᱳᱨᱴᱤᱝ ᱨᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱡᱳᱡᱤ (᱒᱐᱒᱑) ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱨᱳᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤᱭ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱱ. ᱤ. ᱢᱮᱱ (᱒᱐᱒᱑), ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱦᱮ (᱒᱐᱒᱒), ᱯᱟᱞᱛᱷᱩ ᱡᱟᱱᱣᱟᱨ (᱒᱐᱒᱒), ᱯᱷᱟᱞᱤᱢᱤ (᱒᱐᱒᱓), ᱱᱩᱱᱟᱠᱠᱩᱡᱷᱤ (᱒᱐᱒᱔), ᱥᱩᱠᱥᱢᱟᱫᱟᱨᱥᱤᱱᱤ (᱒᱐᱒᱔), ᱟᱨ ᱯᱳᱱᱢᱟᱱ (᱒᱐᱒᱕) ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱳᱞ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱩᱞᱛᱷᱟᱱ ᱵᱟᱛᱷᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{cite news |title=Basil Joseph gets hitched |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/basil-joseph-gets-hitched/articleshow/60099191.cms |work=The Times of India |date=17 August 2017}}</ref><ref>{{cite news |title=Basil Joseph, the new Sreenivasan of Malayalam film industry: Sathyan Anthikad |url=https://english.mathrubhumi.com/special-pages/mbifl-2024/basil-jospeh-and-sathyan-anthikad-conversation-6cc1605f |work=@mathrubhumi |date=10 February 2024 |language=en}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱷᱟᱫᱟᱨ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ ᱯᱟᱞᱞᱤᱯᱯᱟᱴᱴ, ᱢᱤᱫ ᱡᱮᱠᱳᱵᱟᱭᱤᱴ ᱯᱟᱫᱽᱨᱤ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱮᱸᱴ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱥᱩᱞᱛᱷᱟᱱ ᱵᱟᱛᱷᱮᱨᱤ ᱟᱨ SKMJ ᱦᱟᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱠᱟᱞᱯᱮᱴᱴᱟ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Basil Joseph Wayanad Literature Festival. |url=https://wlfwayanad.com/speaker/basil-joseph/ |access-date=2026-08-15 |archive-date=2025-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317174445/https://wlfwayanad.com/speaker/basil-joseph/ |url-status=dead }}</ref> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ, ᱛᱨᱤᱵᱷᱟᱱᱫᱽᱨᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤ.ᱴᱮᱠ. ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱠᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=How Basil Joseph has become a formidable presence in Malayalam films |url=https://www.theweek.in/theweek/leisure/2023/01/07/malayalam-actor-director-basil-joseph-interview.html |access-date=2024-03-24 |website=The Week |language=en}}</ref> ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱱᱯᱷᱳᱥᱤᱥ, ᱴᱮᱠᱱᱳᱯᱟᱨᱠ, ᱛᱨᱤᱵᱷᱟᱱᱫᱽᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱵᱟᱨ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Mathew |first1=Mathew Joy |title=From a nerdy techie to a 'hit' debutant |url=https://www.newindianexpress.com/edex/2016/Sep/30/from-a-nerdy-techie-to-a-hit-debutant-1518468.html |work=The New Indian Express |date=2 October 2016 |language=en}}</ref>
== ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ==
ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ ᱫᱚ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨᱤᱝ, ᱛᱨᱤᱵᱷᱟᱱᱫᱽᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ CET ᱞᱟᱭᱤᱯᱷ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮᱭ ᱟᱠᱴᱤᱝ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱤᱱᱯᱷᱳᱥᱤᱥ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢᱥ ᱤᱱᱡᱤᱱᱤᱭᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱳᱨᱩ ᱛᱷᱩᱱᱰᱩ ᱯᱟᱫᱟᱢ ᱟᱨ ᱯᱨᱤᱭᱟᱢᱵᱷᱟᱫᱷᱟ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟᱭᱟᱱᱳ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ᱦᱚᱸᱭ ᱥᱠᱨᱤᱯᱴ ᱟᱨ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite news |last1=Sathyendran |first1=Nita |date=27 September 2012 |title=It's a techie life: Password to reel adventures |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/its-a-techie-life-password-to-reel-adventures/article3942394.ece |newspaper=The Hindu |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514225047/https://www.thehindu.com/features/cinema/its-a-techie-life-password-to-reel-adventures/article3942394.ece |archive-date=2021-05-14}}</ref>
ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱓ ᱨᱮ ᱵᱤᱱᱤᱛᱷ ᱥᱨᱤᱱᱤᱵᱷᱟᱥᱚᱱ ᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱷᱤᱨᱟ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚᱭ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ ᱠᱩᱧᱡᱤᱨᱟᱢᱟᱭᱟᱱᱟᱢ ᱥᱟᱶ ᱟᱡᱟᱜ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱵᱤᱱᱤᱛᱷ ᱥᱨᱤᱱᱤᱵᱷᱟᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱫᱷᱭᱟᱱ ᱥᱨᱤᱱᱤᱵᱷᱟᱥᱚᱱ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱴᱚᱵᱷᱤᱱᱳ ᱛᱷᱳᱢᱟᱥ ᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱳᱞ ᱟᱱ ᱤᱥᱯᱳᱨᱴᱥ ᱠᱳᱢᱮᱰᱤ ᱜᱳᱫᱷᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱮᱯᱟᱨᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱠᱥᱮᱥ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱴᱚᱵᱷᱤᱱᱳ ᱛᱷᱳᱢᱟᱥ ᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱠᱟᱢᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾{{Citation needed|date=April 2023}} ᱴᱚᱵᱷᱤᱱᱳ ᱛᱷᱳᱢᱟᱥ ᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱳᱞ ᱟᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱢᱤᱱᱱᱟᱞ ᱢᱩᱨᱟᱞᱤ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ ᱱᱮᱴᱯᱷᱞᱤᱠᱥ ᱨᱮ ᱨᱤᱞᱤᱡᱽ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ, ᱛᱟᱢᱤᱞ, ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ, ᱠᱚᱱᱱᱚᱰ ᱟᱨ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱨᱤᱞᱤᱡᱽ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news |date=3 February 2022 |title= |script-title=ml:ബേസിലും ഗുരു സോമസുന്ദരവും ഒരുമിച്ചെത്തുന്നു കപ്പിലൂടെ…!! |trans-title=Basil and Guru Somasundaram come together through the cup..!! |url=https://ml.b4blaze.com/trends/basil-joseph-and-guru-somasundaram-new-movie/ |work=Blaze News |language=ml }}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
᱑᱗ ᱟᱜᱚᱥᱴ ᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱮᱞᱤᱡᱟᱵᱮᱛᱷ ᱥᱟᱶᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱮᱱᱟ,<ref>{{Cite news |title=Basil Joseph hits the 30 milestone |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/basil-joseph-hits-the-30-milestone/articleshow/75447622.cms |access-date=8 September 2020 |newspaper=The Times of India |language=en |last1=Mathews |first1=Anna |archive-date=9 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200509055637/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/basil-joseph-hits-the-30-milestone/articleshow/75447622.cms |url-status=live }}</ref> ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱥᱟᱶ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱮᱭᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱚᱠᱛᱚ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2017/06/16/godha-director-basil-joseph-to-enter-wedlock.html |title=Godha director Basil Joseph to enter wedlock |date=16 June 2017 |website=Onmanorama |access-date=7 March 2023 |archive-date=20 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720174157/https://english.manoramaonline.com/entertainment/entertainment-news/2017/06/16/godha-director-basil-joseph-to-enter-wedlock.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |title=Godha director Basil Joseph to tie the knot with his longtime girlfriend on August 17 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/godha-director-basil-joseph-to-tie-the-knot-with-his-longtime-girlfriend-on-august-17/articleshow/59900428.cms |access-date=8 September 2020 |newspaper=The Times of India |language=en |archive-date=2 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802112631/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/godha-director-basil-joseph-to-tie-the-knot-with-his-longtime-girlfriend-on-august-17/articleshow/59900428.cms |url-status=live }}</ref> ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱮᱨᱟ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ ᱾<ref>{{cite web |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/basil-joseph-welcomes-baby-girl-she-has-already-stolen-our-hearts-8447319/ |title=Basil Joseph welcomes baby girl: 'She has already stolen our hearts' |website=The Indian Express |date=15 February 2023 |access-date=15 February 2023 |archive-date=16 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216072641/https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/basil-joseph-welcomes-baby-girl-she-has-already-stolen-our-hearts-8447319/ |url-status=live }}</ref>
== ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ==
=== ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ===
{| class="wikitable sortable"
|-
! scope="col" | ᱥᱮᱨᱢᱟ !! scope="col" | ᱧᱩᱛᱩᱢ !! scope="col" class="unsortable" | ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ !! | ᱱᱳᱴᱥ !!scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|Reference}}
|-
| ᱒᱐᱑᱕ || ᱠᱩᱧᱡᱤᱨᱟᱢᱟᱭᱟᱱᱟᱢ ||ᱫᱤᱯᱩ ᱯᱨᱚᱫᱤᱯ|| ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱯᱷᱤᱞᱢ||<ref>{{Cite news |title=Basil Joseph calls 'Kunjiramayanam' his "favourite" as the movie completes five years |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/basil-joseph-calls-kunjiramayanam-his-favourite-as-the-movie-completes-five-years/articleshow/77801071.cms |access-date=8 September 2020 |newspaper=The Times of India |language=en |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210002200/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/basil-joseph-calls-kunjiramayanam-his-favourite-as-the-movie-completes-five-years/articleshow/77801071.cms |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱒᱐᱑᱗ || ᱜᱳᱫᱷᱟ ||ᱨᱟᱠᱮᱥ ᱢᱟᱱᱛᱳᱫᱤ||||<ref>{{cite news |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/aug/17/mammootty-tovino-thomas--to-star-in-godha-director-basil-josephs-next-1644363.html |title=Mammootty, Tovino Thomas to star in Godha director Basil Joseph's next |newspaper=The Indian Express |date=17 August 2017 |access-date=27 January 2022 |archive-date=27 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127094152/https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/aug/17/mammootty-tovino-thomas--to-star-in-godha-director-basil-josephs-next-1644363.html |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱒᱐᱒᱑ || ᱢᱤᱱᱱᱟᱞ ᱢᱩᱨᱟᱞᱤ||ᱚᱨᱩᱱ ᱚᱱᱤᱨᱩᱫᱷᱟᱱ, ᱡᱟᱥᱴᱤᱱ ᱢᱮᱛᱷᱤᱣ||ᱱᱮᱴᱯᱷᱞᱤᱠᱥ ᱯᱷᱤᱞᱢ
|<ref>{{Cite news |last1=Nagarajan |first1=Saraswathy |date=5 September 2020 |title=Basil Joseph's Tovino-Thomas-starrer 'Minnal Murali' introduces a homegrown hero with super powers |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/basil-josephs-tovino-thomas-starrer-minnal-murali-introduces-a-homegrown-hero-with-super-powers/article32529860.ece|access-date=5 September 2020 |newspaper=The Hindu |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907171312/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/basil-josephs-tovino-thomas-starrer-minnal-murali-introduces-a-homegrown-hero-with-super-powers/article32529860.ece |archive-date=2020-09-07 |url-status=live}}</ref>
|}
====ᱟᱥᱤᱥᱴᱮᱱᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ====
* ᱛᱷᱤᱨᱟ (᱒᱐᱑᱓)
=== ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ===
{| class="wikitable sortable"
|-
! scope="col" | ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" | ᱧᱩᱛᱩᱢ
! scope="col" | ᱨᱳᱞ
! scope="col" class="unsortable" | ᱱᱳᱴᱥ
! scope="col" class="unsortable" | {{Abbr|ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|Reference(s)}}
|-
| rowspan="2" | ᱒᱐᱑᱓ || ᱟᱯ ᱮᱱᱰ ᱰᱟᱣᱩᱱ: ᱢᱩᱠᱟᱞᱤᱞ ᱳᱨᱟᱞᱩᱱᱰᱩ || ᱞᱤᱯᱷᱴ ᱴᱮᱠᱱᱤᱥᱤᱭᱟᱱ || ||
|-
| ᱥᱟᱭᱞᱮᱱᱥ || ᱡᱚᱱ || ||
|-
| ᱒᱐᱑᱔ || ᱦᱳᱢᱞᱤ ᱢᱤᱞᱥ || ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ ᱵᱟᱥᱤᱞ || ||
|-
| ᱒᱐᱑᱕ || ᱠᱩᱧᱡᱤᱨᱟᱢᱟᱭᱟᱱᱟᱢ || ᱵᱷᱮᱞᱞᱟᱠᱠᱩᱱᱰᱤᱞ ᱫᱤᱱᱮᱥᱟᱱ|| ||
|-
| rowspan="2" | ᱒᱐᱑৭ || ᱢᱟᱭᱟᱱᱟᱫᱷᱤ || ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱡᱤᱱᱩ ||ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||
|-
| ᱜᱳᱫᱷᱟ || ᱟᱹᱛᱩ ᱦᱚᱲ || ||
|-
| rowspan="3" | ᱒᱐᱑᱘ || ᱨᱳᱥᱟᱯᱩ || ᱵᱷᱟᱱᱩ || ||
|-
| ᱯᱟᱫᱟᱭᱳᱴᱴᱟᱢ || ᱯᱤᱱᱠᱩ || ||
|-
| ᱱᱤᱛᱷᱭᱟᱦᱟᱨᱤᱛᱷᱟ ᱱᱟᱭᱟᱠᱟᱱ || ᱡᱳᱵᱤ || ||
|-
| rowspan="7" | ᱒᱐᱑᱙ || ᱵᱷᱟᱭᱨᱚᱥ || ᱰᱨ. ᱢᱤᱛᱷᱩᱱ || ||
|-
| ᱠᱟᱠᱥᱤ: ᱟᱢᱢᱤᱱᱤᱯᱯᱤᱞᱞᱟ || ᱮᱰᱵᱷᱳᱠᱮᱴ ᱯᱤᱞᱟᱠᱩᱞ ᱥᱟᱢᱥᱩ || ||<ref>{{Cite news |title=Film-maker Basil Joseph plays Adv. Pilakul Shamsu in 'OP 160/18 Kakshi Amminippilla' |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/film-maker-basil-joseph-plays-adv-pilakul-shamsu-in-op-160/18-kakshi-amminippilla/articleshow/68670283.cms |access-date=8 September 2020 |newspaper=The Times of India |language=en |archive-date=14 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190514184643/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/film-maker-basil-joseph-plays-adv-pilakul-shamsu-in-op-160/18-kakshi-amminippilla/articleshow/68670283.cms |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱞᱚᱵᱷ ᱮᱠᱥᱚᱱ ᱰᱨᱟᱢᱟ || ᱰᱤᱡᱮ ᱵᱨᱤᱡᱮᱥ || ||
|-
| ᱳᱨᱢᱟᱭᱤᱞ ᱳᱨᱩ ᱥᱤᱥᱤᱨᱟᱢ || ᱥᱟᱱᱡᱩ || ||
|-
| ᱢᱟᱱᱳᱦᱟᱨᱟᱢ || ᱯᱨᱚᱵᱷᱩ || ||<ref>{{Cite web |date=13 October 2019 |title=Manoharam movie review: Vineeth Sreenivasan plays a struggling artist in a nice though tame film |url=https://www.firstpost.com/entertainment/manoharam-movie-review-vineeth-sreenivasan-plays-a-struggling-artist-in-a-nice-though-tame-film-7490881.html |access-date=8 September 2020 |website=Firstpost |archive-date=18 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118091330/https://www.firstpost.com/entertainment/manoharam-movie-review-vineeth-sreenivasan-plays-a-struggling-artist-in-a-nice-though-tame-film-7490881.html |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱠᱮᱴᱴᱭᱳᱞᱟᱱᱩ ᱮᱱᱴᱮ ᱢᱟᱞᱟᱠᱷᱟ || ᱠᱩᱱᱡᱟᱢᱵᱤ || ||
|-
| ᱢᱟᱨᱤᱭᱟᱢ ᱵᱷᱟᱱᱱᱩ ᱵᱤᱞᱟᱠᱠᱩᱛᱷᱤ || ᱯᱤᱡᱟ ᱰᱮᱞᱤᱵᱷᱟᱨᱤ ᱵᱚᱭ || ||
|-
| rowspan="2" | ᱒᱐᱒᱐ || ᱜᱚᱣᱛᱷᱟᱢᱟᱱᱴᱮ ᱨᱟᱫᱷᱟᱢ || ᱵᱷᱮᱱᱠᱤᱰᱤ ᱟᱭᱭᱟᱨ || ||
|-
| ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨᱥ ᱮᱱᱰ ᱠᱤᱞᱚᱢᱤᱴᱟᱨᱥ || ᱠᱩᱴᱴᱟᱱ || ||
|-
| rowspan="4" | ᱒᱐᱒᱑ || ᱡᱳᱡᱤ || ᱯᱷᱟᱫᱟᱨ ᱠᱮᱵᱷᱤᱱ || ||
|-
| ᱟᱱᱩᱢ ᱯᱮᱱᱱᱩᱢ || ᱛᱷᱟᱜᱽ ᱥᱟᱵᱩ || ||
|-
| ᱡᱟᱱ.ᱤ.ᱢᱮᱱ || ᱡᱚᱭᱢᱚᱱ || ||<ref>{{cite news |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2021/Nov/24/i-couldnt-imagine-my-movie-without-basil-josephjan-e-man-writer-director-chidambaram-2387316.html |title=I couldn't imagine my movie without Basil Joseph: 'Jan-e-Man' writer-director Chidambaram |date=24 November 2021 |access-date=15 December 2021 |newspaper=The New Indian Express |archive-date=15 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215110556/https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2021/nov/24/i-couldnt-imagine-my-movie-without-basil-josephjan-e-man-writer-director-chidambaram-2387316.amp |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱢᱤᱱᱱᱟᱞ ᱢᱩᱨᱟᱞᱤ || ᱡᱩᱣᱟᱹᱱ ᱨᱟᱡᱽᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ || ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||
|-
| rowspan="8" |᱒᱐᱒᱒ || ᱰᱤᱭᱟᱨ ᱯᱷᱨᱮᱱᱰ || ᱥᱟᱡᱤᱛᱷ || ||
|-
| ᱱᱱᱟ ᱛᱷᱟᱱ ᱠᱮᱥ ᱠᱳᱰᱩ || ᱡᱚᱡᱽ || ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||
|-
| ᱯᱟᱞᱛᱷᱩ ᱡᱟᱱᱣᱟᱨ || ᱯᱨᱟᱥᱩᱱ ᱠᱨᱤᱥᱱᱟᱠᱩᱢᱟᱨ || ||<ref>{{Cite web |last1=Thomas |first1=Vinoy |last2=Anjali |first2=Aneesh |script-title=ml:Palthu Janwar Movie : ജോജിക്കു ശേഷം ഭാവനാ സ്റ്റുഡിയോസ്; 'പാല്തു ജാന്വര്' ഓണത്തിന് |trans-title=Palthu Janwar Movie: Bhavana Studios after Joji; 'Pal Tu Jaanwar' on Onam |url=https://www.asianetnews.com/entertainment-news/bhavana-studios-announced-palthu-janwar-starring-basil-joseph-dileesh-pothan-repd9r |access-date=13 July 2022 |website=Asianet News |language=ml |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210002044/https://www.asianetnews.com/entertainment-news/bhavana-studios-announced-palthu-janwar-starring-basil-joseph-dileesh-pothan-repd9r |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱡᱮᱠ ᱮᱱᱰ ᱡᱤᱞ || ᱨᱟᱵᱷᱤ || ||
|-
| ᱩᱞᱞᱟᱥᱟᱢ || ᱟᱥᱤ || ||
|-
| ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱦᱮ || ᱨᱟᱡᱮᱥ || ||<ref>{{Cite web |date=27 October 2022 |title=Jaya Jaya Jaya Jaya Hey trailer: Funnier version of The Great Indian Kitchen? |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/jaya-jaya-jaya-jaya-hey-trailer-funnier-version-of-the-great-indian-kitchen-8233585/ |access-date=7 March 2023 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307202358/https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/jaya-jaya-jaya-jaya-hey-trailer-funnier-version-of-the-great-indian-kitchen-8233585/ |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱱᱳ ᱣᱮ ᱟᱣᱩᱴ || || ||<ref>{{Cite news |title=Ramesh Pisharody's 'No Way Out' gets a release date! |newspaper=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/malayalam/ramesh-pisharodys-no-way-out-gets-a-release-date/videoshow/90395061.cms |access-date=7 March 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307202358/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/malayalam/ramesh-pisharodys-no-way-out-gets-a-release-date/videoshow/90395061.cms |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱢᱩᱠᱩᱱᱫᱟᱱ ᱩᱱᱱᱤ ᱮᱥᱳᱥᱤᱭᱮᱴᱥ || ᱟᱡ ᱜᱮ || ᱵᱷᱚᱭᱮᱥ-ᱳᱵᱷᱟᱨ ||
|-
| rowspan="4" | ᱒᱐᱒᱓ || ᱮᱱᱠᱤᱞᱩᱢ ᱪᱟᱱᱫᱽᱨᱤᱠᱮ || ᱠᱤᱨᱟᱱ || ||<ref>{{Cite news |title='Enkilum Chandrike' box office collection: Basil Joseph - Niranjana Anoop starrer mints Rs 1.67 crores |newspaper=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/box-office/enkilum-chandrike-box-office-collection-basil-joseph-niranjana-anoop-starrer-mints-rs-1-67-crores/articleshow/98356401.cms |date=2 March 2023 |access-date=7 March 2023 |issn=0971-8257 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011532/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/box-office/enkilum-chandrike-box-office-collection-basil-joseph-niranjana-anoop-starrer-mints-rs-1-67-crores/articleshow/98356401.cms |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱯᱩᱠᱠᱟᱞᱟᱢ ||ᱮᱰᱵᱷᱳᱠᱮᱴ ᱡᱤᱠᱠᱩᱢᱚᱱ || ||<ref>{{Cite web |title=First single from Pookkaalam out |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/mar/18/first-single-from-pookkaalam-out-41219.html |access-date=2023-03-19 |website=Cinema Express |date=18 March 2023 |language=en |archive-date=19 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319071531/https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/mar/18/first-single-from-pookkaalam-out-41219.html |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱠᱟᱫᱤᱱᱟ ᱠᱟᱫᱳᱨᱟᱢᱤ ᱟᱱᱫᱟᱠᱟᱫᱟᱦᱟᱢ || ᱵᱟᱥᱤᱨᱩᱫᱫᱤᱱ || ||<ref>{{Cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/basil-joseph-starts-shooting-for-kadina-kadoramee-andakadaham-details-inside-5963245.html |title=Basil Joseph Starts Shooting For Kadina Kadoramee Andakadaham; Details Inside |date=15 September 2023 |website=News18 |access-date=7 March 2023 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307230534/https://www.news18.com/news/movies/basil-joseph-starts-shooting-for-kadina-kadoramee-andakadaham-details-inside-5963245.html |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱯᱷᱟᱞᱤᱢᱤ || ᱚᱱᱩᱯ ᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱ || ||<ref>{{Cite news |author=<!-- not stated --> |date=30 March 2023 |title=Basil Joseph to play the lead in 'Falimy' |language=en-IN |newspaper=The Hindu |url-access=subscription |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/basil-joseph-to-play-the-lead-in-falimy/article66679727.ece |access-date=21 October 2023 |issn=0971-751X |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418101234/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/basil-joseph-to-play-the-lead-in-falimy/article66679727.ece |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="7" | ᱒᱐᱒᱔ || ᱵᱷᱟᱨᱥᱟᱝᱜᱟᱞᱠᱠᱩ ᱥᱮᱥᱟᱢ || ᱯᱨᱟᱫᱤᱯ|| ||<ref>{{Cite web |date= 20 December 2023 |title=Pranav Mohanlal and Kalyani Priyadarshan's 'Varshangalkku Shehsam' to release in April 2024|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/varshangalkku-shesham-first-look-poster/articleshow/106157905.cms|access-date=23 December 2023 |website=The Indian Express |language=en}}</ref>
|-
| ᱜᱩᱨᱩᱵᱷᱟᱭᱩᱨ ᱟᱢᱵᱟᱞᱟᱱᱟᱫᱟᱭᱤᱞ || ᱠᱟᱭᱛᱷᱳᱞᱟᱯᱯᱟᱨᱟᱢᱵᱤᱞ ᱵᱤᱱᱩ ᱨᱟᱢᱟᱪᱟᱱᱫᱽᱨᱟᱱ || ||<ref>{{Cite news |date=2023-05-13 |title='Guruvayoor Ambalanadayil', starring Prithviraj Sukumaran and Basil Joseph, goes on floors |language=en-IN |newspaper=The Hindu |url-access=subscription |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/guruvayoor-ambalanadayil-starring-prithviraj-sukumaran-and-basil-joseph-goes-on-floors/article66846403.ece |access-date=2023-07-16 |issn=0971-751X |archive-date=16 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716075625/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/guruvayoor-ambalanadayil-starring-prithviraj-sukumaran-and-basil-joseph-goes-on-floors/article66846403.ece |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱱᱩᱱᱟᱠᱠᱩᱡᱷᱤ || ᱮᱵᱤ ᱡᱟᱠᱟᱨᱤᱭᱟ ᱯᱩᱡᱷᱤᱠᱩᱱᱱᱮᱞ || ||<ref>{{Cite web |date=18 December 2023 |title=Shoot completed for Jeethu Joseph-Basil Joseph film Nunakuzhi |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/dec/18/shoot-completed-for-jeethu-joseph-basil-joseph-film-nunakuzhi-50492.html |access-date=23 December 2023 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=23 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231223085405/https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2023/dec/18/shoot-completed-for-jeethu-joseph-basil-joseph-film-nunakuzhi-50492.html |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱵᱷᱟᱡᱷᱟ: ᱵᱟᱭᱳᱯᱤᱠ ᱚᱯᱷ ᱟ ᱵᱤᱞᱤᱭᱚᱱ ᱵᱚᱭᱮᱡᱽ || ᱯᱩᱞᱤᱥ ᱚᱯᱷᱤᱥᱟᱨ || ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=2024-07-15 |title=Vaazha gets a new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/Jul/15/vaazha-gets-a-new-release-date |access-date=2024-07-17 |website=Cinema Express |language=en}}</ref>
|-
| ᱟᱡᱟᱭᱟᱱᱴᱮ ᱨᱟᱱᱫᱟᱢ ᱢᱳᱥᱟᱱᱟᱢ || ᱠᱮ.ᱯᱤ. ᱥᱩᱨᱮᱥ || ||<ref>{{Cite web |date=11 October 2022 |title=Ajayante Randam Moshanam: Tovino Thomas-Krithi Shetty's fantasy drama goes on floors |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/ajayante-randam-moshanam-tovino-thomas-krithi-shetty-fantasy-drama-goes-on-floors-8202651/ |access-date=7 March 2023 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011120015/https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/ajayante-randam-moshanam-tovino-thomas-krithi-shetty-fantasy-drama-goes-on-floors-8202651/ |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱠᱟᱯ || ᱨᱟᱱᱤᱥ|| ||<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=2024-09-04 |title=Mathew Thomas-Basil Joseph starrer Cup confirms release |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2024/Sep/04/mathew-thomas-basil-joseph-starrer-cup-confirms-release |access-date=2024-09-04 |website=Cinema Express |language=en}}</ref>
|-
| ᱥᱩᱠᱥᱢᱟᱫᱟᱨᱥᱤᱱᱤ || ᱢᱟᱱᱩᱭᱮᱞ || ||<ref>{{Cite news |title=Sookshmadarshini: Nazriya Nazim's comeback Malayalam film, also starring Basil Joseph, goes on floors |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/sookshmadarshini-nazriya-nazims-comeback-malayalam-film-also-starring-basil-joseph-goes-on-floors/article68228279.ece/ |access-date=31 May 2024 |website=The Hindu|date=29 May 2024 }}</ref>
|-
| rowspan=5| ᱒᱐᱒᱕ || ᱯᱨᱟᱵᱷᱤᱱᱠᱩᱰᱩ ᱥᱟᱯᱯᱩ ||ᱮᱥᱟᱭ ᱥᱟᱱᱛᱷᱳᱥ ᱥᱤ ᱡᱮ|| ||<ref>{{cite web | url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/malayalam/basil-joseph-soubin-shahir-film-pravinkoodu-shappu-gets-a-release-date-article-116763890 | title=Basil Joseph-Soubin Shahir's Pravinkoodu Shappu Gets A Release Date! | publisher=Times Now | work=Rohit Panikker | date=29 December 2024 | accessdate=29 December 2024}}</ref>
|-
| ᱯᱳᱱᱢᱟᱱ || ᱯᱤ ᱯᱤ ᱟᱡᱮᱥ || ||<ref>{{Cite web |last=Madhu |first=Vignesh |date=2025-01-18 |title=Release preponed for Basil Joseph's Ponman |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2025/Jan/18/release-preponed-for-basil-josephs-ponman |access-date=2025-01-18 |website=Cinema Express |language=en}}</ref>
|-
| ᱢᱟᱨᱟᱱᱟᱢᱟᱥ ||ᱞᱩᱠ ᱯᱤ ᱯᱤ || ||<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=2025-04-01 |title=Basil Joseph's Maranamass confirms release date, trailer unveiled |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2025/Apr/01/basil-josephs-maranamass-confirms-release-date-trailer-unveiled |access-date=2025-04-02 |website=Cinema Express |language=en}}</ref>
|-
| ᱦᱨᱤᱫᱟᱭᱟᱯᱩᱨᱵᱷᱟᱢ ||ᱰᱨ. ᱢᱟᱱᱩ ᱨᱟᱢᱮᱥᱟᱱ||ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||<ref>{{Cite web |date=2025-08-25 |title=Basil Joseph, Meera Jasmine in Mohanlal's Hridayapoorvam? Censor details spark excitement |url=https://english.mathrubhumi.com/movies-music/news/basil-joseph-meera-jasmine-special-appearance-in-mohanlal-hridayapoorvam-xym1wsyw |access-date=2025-08-28 |website=Mathrubhumi News|language=en}}</ref>
|-
| ᱢᱟᱫᱷᱩᱨᱟᱢ ᱡᱤᱵᱷᱟᱢᱨᱩᱛᱷᱟ ᱵᱤᱱᱫᱩ || ᱤᱞᱭᱟᱥ|| ᱮᱱᱛᱷᱳᱞᱚᱡᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ||<ref>{{Cite web |date=2025-11-01 |title=Madhuram Jeevamrutha Bindu OTT: മധുരം ജീവാമൃത ബിന്ദു ഒടിടിയിലെത്തി, എവിടെ കാണാം? |url=https://malayalam.indianexpress.com/entertainment/madhuram-jeevamrutha-bindu-starts-streaming-on-ott-10612709 |access-date=2025-01-15 |website=Indian Express|language=ml}}</ref>
|-
| rowspan=3 | ᱒᱐᱒᱖ || ᱯᱟᱨᱟᱥᱟᱠᱛᱷᱤ || ᱢᱮᱡᱚᱨ ᱳᱢᱮᱱ ᱪᱟᱠᱳ || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ; ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||<ref>{{Cite web |last=Features |first=C. E. |date=2026-01-08 |title=Sivakarthikeyan confirms Basil Joseph's cameo in Parasakthi |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2026/Jan/08/tamilnews2026jan07sivakarthikeyan-confirms-basil-josephs-cameo-in-parasakthi |access-date=2026-01-16 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref>
|-
| ᱟᱛᱷᱤᱨᱟᱫᱤ || ᱥᱟᱢᱠᱩᱴᱴᱤ || ᱯᱨᱚᱰᱤᱭᱩᱥᱚᱨ ᱦᱚᱸ||<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Tovino Thomas, Vineeth Sreenivasan, and Basil Joseph's 'Athiradi' gets a release date |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/tovino-thomas-vineeth-sreenivasan-and-basil-josephs-athiradi-gets-a-release-date/articleshow/126573870.cms |access-date=2026-05-05 |website=The Times of India |language=en}}</ref>
|-
| ᱢᱚᱞᱤᱣᱩᱰ ᱴᱟᱭᱤᱢᱥ || ᱥᱩᱯᱟᱨᱤᱥᱴᱟᱨ ᱥᱣᱟᱨᱩᱯ || ᱠᱮᱢᱤᱭᱳ ᱮᱯᱤᱭᱟᱨᱮᱱᱥ ||<ref>{{Cite web |date=2026-06-09 |title=Basil Joseph: I realised I had a Mollywood Times cameo only in theatre |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2026/Jun/09/basil-joseph-i-realised-i-had-a-mollywood-times-cameo-only-in-theatre |access-date=2026-07-05 |website=Cinema Express |language=en}}</ref>
|-
|}
=== ᱥᱚᱨᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ===
{| class="wikitable sortable"
|-
! scope="col" | ᱥᱮᱨᱢᱟ !! scope="col" | ᱧᱩᱛᱩᱢ !! scope="col" | ᱨᱳᱞ !! scope="col" | ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ !! scope="col" | ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ !! scope="col" class="unsortable" | ᱱᱳᱴᱥ !! scope="col" class="unsortable" | ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ
|-
| rowspan="3" | ᱒᱐᱑᱒ || CET ᱞᱟᱭᱤᱯᱷ || ᱟᱠᱴᱚᱨ || rowspan="6" | ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ || ᱚᱨᱩᱱ ᱟᱨ ᱥᱟᱨᱟᱛᱷ || ||
|-
|ᱥᱥᱥ... || ᱥᱠᱨᱤᱯᱴ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ || rowspan="2" | ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ || ||
|-
|ᱯᱨᱤᱭᱟᱢᱵᱷᱟᱫᱷᱟ ᱠᱟᱛᱷᱟᱨᱟᱭᱟᱱᱳ || rowspan="2" | ᱟᱠᱴᱚᱨ || ||
|-
| rowspan="2" | ᱒᱐᱑᱓ || ᱯᱟᱠᱟᱞᱩᱠᱟᱞᱩᱰᱮ ᱨᱟᱱᱤ || ᱨᱤᱛᱣᱤᱠ ᱵᱟᱭᱡᱩ || ||
|-
|ᱳᱨᱩ ᱛᱷᱩᱱᱰᱩ ᱯᱟᱫᱟᱢ || rowspan="2" | ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ || rowspan="2" | ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ || ||
|-
| ᱒᱐᱑᱔ || ᱦᱮᱯᱯᱤ ᱳᱱᱟᱢ || ||
|}
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱱᱳᱢᱤᱱᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! scope="col" | ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" | ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
! scope="col" | ᱠᱮᱴᱮᱜᱚᱨᱤ
! scope="col" | ᱯᱷᱤᱞᱢ
! scope="col" | ᱚᱨᱡᱚ
! class="unsortable" scope="col" | ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ
|-
| ᱒᱐᱑᱙
| ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱢᱩᱵᱷᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
| ᱠᱳᱢᱮᱰᱤ ᱨᱳᱞ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱠᱴᱚᱨ
| ᱠᱮᱴᱴᱭᱳᱞᱟᱱᱩ ᱮᱱᱴᱮ ᱢᱟᱞᱟᱠᱷᱟ
| ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ
|<ref>{{cite news |url=https://www.thehansindia.com/cinema/siima-awards-2021-take-a-look-at-the-full-winners-list-707158 |title=SIIMA Awards 2021: Take A Look At The Full Winner's List |work=The Hans India |date=19 September 2021 |access-date=19 September 2021 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921111456/https://www.thehansindia.com/amp/cinema/siima-awards-2021-take-a-look-at-the-full-winners-list-707158 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan=3 | ᱒᱐᱒᱒
| ᱢᱟᱡᱷᱟᱵᱷᱤᱞ ᱢᱟᱱᱳᱨᱟᱢᱟ ᱮᱱᱴᱟᱨᱴᱮᱱᱢᱮᱱᱴ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
| ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞ ᱢᱮᱱᱥᱚᱱ
| rowspan=3 | ᱢᱤᱱᱱᱟᱞ ᱢᱩᱨᱟᱞᱤ
| ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ
|<ref>{{cite news |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2022/08/27/mazhavil-entertainment-awards-telecast-timing-amma-show.html |title=Mazhavil Entertainment Awards is back. Here's when the show will premier on TV |date=27 August 2022 |website=Manorama Online |access-date=11 September 2022 |archive-date=11 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011125733/https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2022/08/27/mazhavil-entertainment-awards-telecast-timing-amma-show.html |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱢᱩᱵᱷᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
| ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ
| ᱱᱳᱢᱤᱱᱮᱴ
|<ref>{{cite news| url= https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/siima-2021-nominations-allu-arjun-pushpa-dhanush-karnan-tovino-thomas-minnal-murali-lead-8095126/|title=SIIMA 2021 nomination|date=27 September 2022|access-date=10 February 2024|website=Indian Express}}</ref>
|-
| ᱮᱥᱤᱭᱟᱱ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱠᱨᱤᱭᱮᱴᱤᱵᱷ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
| ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ
| ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ
|<ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/basil-joseph-wins-top-honour-at-asian-academy-creative-awards-8315453/ |title=Basil Joseph Wins Top Honour at Asian Academy Creative Awards |newspaper=The New Indian Express |date=9 December 2022 |access-date=10 December 2022 |archive-date=10 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210064153/https://indianexpress.com/article/entertainment/malayalam/basil-joseph-wins-top-honour-at-asian-academy-creative-awards-8315453/ |url-status=live }}</ref>
|-
| ᱒᱐᱒᱓
| ᱮᱛᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱢᱩᱵᱷᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
| ᱥᱯᱮᱥᱤᱭᱟᱞ ᱡᱩᱨᱤ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ
| ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱡᱟᱭᱟ ᱦᱮ
| ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ
|<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/siima-awards-2023-live-updates-siima-awards-2023-winners-list-news-updates/liveblog/103715763.cms|title=SIIMA Award 2023 |date=17 September 2023 |website=Times of India |access-date=10 February 2023 }}</ref>
|-
|᱒᱐᱒᱔
|ᱢᱟᱡᱷᱟᱵᱷᱤᱞ ᱮᱱᱴᱟᱨᱴᱮᱱᱢᱮᱱᱴ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱮᱱᱴᱟᱨᱴᱮᱱᱟᱨ
|ᱯᱷᱟᱞᱤᱢᱤ, ᱜᱩᱨᱩᱵᱷᱟᱭᱩᱨ ᱟᱢᱵᱟᱞᱟᱱᱟᱫᱟᱭᱤᱞ, ᱵᱷᱟᱨᱥᱟᱝᱜᱟᱞᱠᱠᱩ ᱥᱮᱥᱟᱢ
|ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ
|<ref>{{Cite web |title=Mazhavil Entertainment Awards 2024: Jagathy is ultimate entertainer; Urvashi, Sathyan Anthikad honoured |url=https://www.onmanorama.com/entertainment/entertainment-news/2024/08/21/mazhavil-entertainment-awards-jagathy-sreekumar-mohanlal-mammootty-amma.html |access-date=2025-09-10 |website=Mazhavil Entertainment Awards 2024: Jagathy is ultimate entertainer; Urvashi, Sathyan Anthikad honoured |language=en}}</ref>
|}
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{Reflist}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ ==
* IMDb ᱨᱮ ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ
* ᱤᱱᱥᱴᱟᱜᱽᱨᱟᱢ ᱨᱮ ᱵᱟᱥᱤᱞ ᱡᱳᱥᱮᱯᱷ
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱣᱟᱭᱟᱱᱟᱰ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱲᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱑ ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱠᱨᱤᱱᱨᱟᱭᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱴᱷᱟᱶ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ (ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ)]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱮᱠᱳᱵᱟᱭᱤᱴ ᱥᱤᱨᱤᱭᱟᱱ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱪᱟᱨᱪ ᱤᱥᱟᱹᱭ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜᱼᱟ (ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ)]]```
gdlpv25cdaw90rnrnc0ugbur8cyyrt5
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ
0
37804
196995
196887
2026-08-16T18:06:19Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196995
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ
| image = Bharathan (cropped).jpg
| image_size =
| caption =
| birth_name =
| birth_date = {{Birth date|df=yes|1946|11|14}}
| birth_place = [[ᱣᱟᱰᱟᱠᱠᱟᱱᱪᱮᱨᱤ]], ᱠᱳᱪᱤᱱ ᱨᱟᱡᱚᱥᱛᱤ, ᱵᱨᱤᱴᱤᱥ ᱥᱤᱧᱚᱛ<br>(ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ [[ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ|ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ]], [[ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ)
| death_date = {{Death date and age|1998|07|30|1946|11|14|df=yes}}
| death_place = [[ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ]], [[ᱛᱟᱢᱤᱞᱱᱟᱰᱩ]], ᱥᱤᱧᱚᱛ
| occupation = {{hlist|ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ|ᱥᱠᱟᱞᱯᱴᱚᱨ|ᱯᱳᱥᱴᱟᱨ ᱰᱤᱡᱟᱭᱱᱟᱨ|ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ|ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ|ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱟᱨ|ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ}}
| years_active = ᱑᱙᱗᱓{{ndash}}᱑᱙᱙᱘
| spouse = [[ᱠᱮ. ᱯᱤ. ᱮ. ᱥᱤ. ᱞᱚᱞᱤᱛᱟ]]
| children = ᱒ (ᱥᱤᱫᱷᱟᱨᱛᱷ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱮ)
| relatives = ᱯᱤ. ᱮᱱ. ᱢᱮᱱᱚᱱ (ᱠᱟᱠᱟ)
| awards =
}}
'''ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱯᱚᱨᱚᱢᱮᱥᱣᱚᱨᱚ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱯᱟᱞᱤᱥᱥᱮᱨᱤ''' (᱑᱔ ᱱᱚᱵᱷᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱔᱖ – ᱓᱐ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱑᱙᱙᱘), ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱱ '''ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ''' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤᱭ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣᱤᱡ, ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ ᱟᱨ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾ ᱑᱙᱘᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚᱨᱟᱡᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱮ. ᱡᱤ. ᱡᱚᱨᱡᱽ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮᱱ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚᱭ ᱩᱯᱨᱩᱢᱚᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱭ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱟᱨ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱠᱟᱛᱮ ᱑᱙᱙᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱵᱤ ᱢᱟᱞᱟᱭᱤᱞ, ᱠᱚᱢᱚᱞ, ᱞᱳᱦᱤᱛᱷᱟᱫᱟᱥ ᱟᱨ ᱡᱚᱭᱨᱟᱡᱽ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱥᱠᱨᱤᱱᱨᱟᱭᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱦᱮᱡ ᱮᱱᱟ ᱾
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱣᱟᱰᱟᱠᱠᱟᱱᱪᱮᱨᱤ ᱥᱩᱨ ᱮᱱᱠᱟᱠᱠᱟᱰ ᱨᱮ ᱯᱚᱨᱚᱢᱮᱥᱣᱚᱨᱚ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱯᱟᱞᱤᱥᱥᱮᱨᱤ ᱟᱨ ᱠᱟᱨᱛᱷᱤᱭᱟᱭᱤᱱᱤ ᱟᱢᱢᱟ ᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
== ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ==
=== ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ===
ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱯᱷᱟᱭᱤᱱ ᱟᱨᱴᱥ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱤᱯᱞᱳᱢᱟ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱮ. ᱵᱷᱤᱱᱥᱮᱱᱴ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ''ᱜᱚᱱᱫᱷᱚᱨᱵᱷᱚᱠᱥᱮᱛᱨᱚᱢ'' (᱑᱙᱗᱒) ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮᱭ ᱵᱚᱞᱚ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱛᱷᱤᱞᱟᱠᱟᱱ ᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱡ ᱠᱟᱠᱟ ᱯᱤ. ᱮᱱ. ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱜᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱟᱥᱤᱥᱴᱮᱱᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱑᱙᱗᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱯᱚᱫᱽᱢᱚᱨᱟᱡᱚᱱ ᱟᱜ ᱥᱠᱨᱤᱯᱴ ᱛᱮ ''ᱯᱨᱚᱭᱟᱱᱚᱢ'' ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱤᱰᱤᱞ-ᱥᱴᱨᱤᱢ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite web |url=http://www.cinemaofmalayalam.net/bharathan.html |title=Bharathan |work=Cinema of Malayalam |access-date=2011-03-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525204859/http://www.cinemaofmalayalam.net/bharathan.html |archive-date=25 May 2011}}</ref>
=== ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ===
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ, ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱟᱨ ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱔᱐ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱑᱙᱗᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱯᱨᱚᱭᱟᱱᱚᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱟᱛᱮ, ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱚᱯᱷ-ᱵᱤᱴ ''ᱛᱷᱟᱠᱟᱨᱟ'' ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱮ ᱠᱟᱢᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱵᱚᱠᱟ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱨ ᱟᱹᱛᱩ ᱨᱤᱱᱤᱡ ᱪᱚᱨᱚᱠ ᱠᱩᱲᱤᱭᱟᱜ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱᱟ ''ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ'', ''ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'', ''ᱯᱟᱞᱟᱝᱜᱚᱞ'', ''ᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'', ᱟᱨ ''ᱵᱚᱭᱥᱟᱞᱤ'' ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980731/21250254.html |title=Noted Malayalam film director Bharathan dead |work=The Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20090626022836/http://www.indianexpress.com/ie/daily/19980731/21250254.html |archive-date=26 June 2009|date=31 July 1998}}</ref>
ᱯᱚᱫᱽᱢᱚᱨᱟᱡᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱛᱮ ''ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ'' ᱟᱨ ''ᱛᱷᱟᱠᱟᱨᱟ'' ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱤᱱ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ''ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ'' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱣᱟᱹᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱠᱥᱩᱣᱟᱞ ᱟᱸᱥ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ''ᱛᱷᱟᱠᱟᱨᱟ'' ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱚᱱᱮ ᱛᱮ ᱠᱚᱢᱡᱳᱨ ᱡᱩᱣᱟᱹᱱᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱥᱟᱶ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
᱑᱙୮᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱥᱮᱫ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ''ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'', ''ᱢᱟᱨᱢᱟᱨᱚᱢ'', ''ᱯᱟᱞᱟᱝᱜᱚᱞ'', ''ᱳᱨᱢᱟᱠᱠᱟᱭᱤ'', ''ᱠᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱮ ᱠᱤᱞᱤᱠᱠᱩᱰᱩ'', ''ᱠᱟᱛᱷᱳᱰᱩ ᱠᱟᱛᱷᱳᱨᱚᱢ'' ᱮᱢᱟᱱ ᱟᱭᱢᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱪᱟᱞᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱢᱮᱱᱮᱛ-ᱟᱱ ᱢᱮᱱᱥᱴᱨᱤᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱨᱮᱱᱰ ᱮ ᱥᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱮᱴᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱱᱚᱶᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱠᱚ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱠᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱳᱢᱟᱱᱴᱤᱠ ᱡᱩᱜᱽ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱵᱳᱞᱰ (bold) ᱛᱷᱤᱢ ᱟᱨ ᱨᱟᱯᱟᱪᱟᱜ ᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ''ᱳᱨᱩ ᱢᱤᱱᱱᱟᱢᱤᱱᱩᱝᱜᱤᱱᱛᱮ ᱱᱩᱨᱩᱝᱜᱩᱵᱷᱮᱴᱴᱟᱢ'' (᱑᱙۸᱗) ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱨᱤᱴᱟᱭᱟᱨᱢᱮᱱᱴ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱢᱤᱫ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱵᱟᱹᱱᱩᱜ ᱠᱤᱱ ᱡᱩᱨᱤ-ᱯᱟᱹᱨᱤ ᱭᱟᱜ ᱫᱩᱠᱷᱟᱱ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱦᱟᱲᱟᱢ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱮᱠᱞᱟ ᱟᱨ ᱥᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱛᱷᱟᱭ ᱩᱫᱩᱜᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱥᱟᱫᱷᱟᱨᱚᱱ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱠᱚᱢᱟᱨᱥᱤᱭᱟᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱦᱤᱴ ᱞᱮᱱᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱦᱚᱸᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
[[File:Lohitadas and Bharathan.jpg|thumb|right|350px|ᱥᱠᱨᱤᱱᱨᱟᱭᱴᱚᱨ ᱞᱳᱦᱤᱛᱷᱟᱫᱟᱥ, ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱨ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟᱴᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱚᱨ ᱨᱟᱢᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚ ᱵᱟᱵᱩ ''ᱵᱷᱮᱱᱠᱟᱞᱟᱢ'' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱳᱠᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮ ᱾]]
ᱟᱡᱟᱜ ''ᱵᱚᱭᱥᱟᱞᱤ'' (᱑᱙᱘᱘) ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱦᱟᱜ-ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱥᱴᱟᱨᱯᱤᱥ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜᱼᱟ ᱾ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱜᱟᱢᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱮᱢ. ᱴᱤ. ᱵᱟᱥᱩᱫᱮᱵᱷᱟᱱ ᱱᱟᱭᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱥᱠᱨᱤᱯᱴ ᱟᱠᱟᱱ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱢᱚᱦᱟᱠᱟᱵᱽᱭᱚ ''ᱢᱚᱦᱟᱵᱷᱟᱨᱚᱛ'' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱤᱱᱟᱜ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ''ᱛᱷᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱨᱟᱢ'' ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱛᱟᱢ ᱫᱚ ᱵᱟᱫᱽᱞᱟ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱹᱰᱤ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ᱫᱚ ᱠᱞᱟᱥᱤᱠ ᱣᱮᱥᱴᱟᱨᱱᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱪᱩᱯᱪᱟᱯ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱪᱩᱨᱤᱛ ᱟᱨ ᱯᱷᱟᱸᱠᱟ ᱚᱛ-ᱦᱟᱥᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱥᱚᱴᱥ (shots) ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ''ᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'' ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱮ. ᱠᱮ. ᱞᱳᱦᱤᱛᱷᱟᱫᱟᱥ ᱮ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱢᱟᱢᱢᱩᱴᱴᱤ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱙᱙᱐ ᱜᱮᱞᱟᱝ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱭᱤᱞᱥᱴᱳᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱤᱥᱴᱟᱨ-ᱥᱮᱱᱴᱨᱤᱠ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱭ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱥᱤᱵᱷᱟᱡᱤ ᱜᱚᱱᱮᱥᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱚᱢᱚᱞ ᱦᱟᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ''ᱛᱷᱮᱵᱷᱟᱨ ᱢᱟᱜᱟᱱ'' ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱴᱷᱮᱱ ᱟᱹᱜᱩ ᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱮᱱᱮᱢ ᱮ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱠᱚᱢᱚᱞ ᱦᱟᱥᱚᱱ ᱮ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱦᱤᱞ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱤᱵᱷᱟᱡᱤ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱟᱨᱯᱷᱚᱨᱢᱟᱱᱥ ᱮ ᱮᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ ᱛᱮ ᱨᱤᱢᱮᱠ ᱞᱮᱱᱟ (ᱟᱥᱚᱠᱟᱭ ᱛᱮ ᱦᱤᱱᱫᱤ ᱛᱮ ''ᱵᱤᱨᱟᱥᱚᱛ'') ᱾
ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱮᱠᱥᱯᱮᱨᱤᱢᱮᱱᱴᱟᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ''ᱟᱨᱟᱵᱷᱚᱢ'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱚᱢᱟᱨᱥᱤᱭᱟᱞ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱢᱤᱫ ᱟᱨᱴᱦᱟᱣᱩᱥ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱟᱨ ''ᱱᱤᱫᱽᱨᱟ'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱟᱜ ᱠᱚᱥᱴᱚ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱚᱱᱮ ᱛᱮ ᱠᱚᱢᱡᱳᱨ ᱦᱚᱲ ᱥᱟᱶ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ''ᱱᱤᱫᱽᱨᱟ'' ᱫᱚ ᱟᱡᱤᱡ ᱦᱚᱯᱚᱱ, ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱥᱤᱫᱷᱟᱨᱛᱷ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱮ ᱨᱤᱢᱮᱠ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱚᱨᱤᱡᱤᱱᱟᱞ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱱ ''ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ'', ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱦᱚᱸ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱴᱤ. ᱠᱮ. ᱨᱟᱡᱤᱵᱽ ᱠᱩᱢᱟᱨ ᱮ ᱨᱤᱢᱮᱠ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱥᱣᱮᱛᱷᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱨᱳᱞ ᱨᱮᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱥᱚᱱ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱦᱚᱸ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱮ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱴᱤᱭᱩᱱ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ (ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ, ''ᱠᱮᱞᱤ'' ᱨᱮ "ᱛᱷᱟᱨᱟᱢ ᱵᱷᱟᱞᱠᱟᱱᱱᱟᱰᱤ ᱱᱳᱠᱠᱤ" ᱟᱨ ''ᱪᱤᱞᱟᱢᱵᱩ'' ᱨᱮ "ᱛᱷᱟᱨᱩᱢ ᱛᱷᱟᱞᱤᱨᱩᱢ ᱢᱤᱡᱷᱤᱯᱩᱴᱴᱤ" ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱥᱮ ''ᱠᱟᱛᱷᱳᱰᱩ ᱠᱟᱛᱷᱳᱨᱚᱢ'' ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱴᱟᱭᱴᱟᱞ ᱥᱮᱨᱮᱧ) ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱯᱤ. ᱟᱨ. ᱱᱟᱛᱷᱟᱱ ᱥᱟᱶ ''ᱠᱮᱞᱤ'' ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾
== ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ==
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱟᱹᱛᱩ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱨᱤ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱩᱯᱨᱩᱢᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾ ᱢᱮᱞᱳᱰᱨᱟᱢᱟ ᱟᱨ ᱮᱥᱠᱮᱯᱤᱡᱚᱢ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱢᱮᱱᱥᱴᱨᱤᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱵᱟᱝ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱜᱚᱴᱟ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱨᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱ "ᱤᱥᱴᱟᱨ-ᱥᱮᱱᱴᱨᱤᱠ" ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱦᱟ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱫᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱨᱮ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱢᱩᱵᱷᱤ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱠᱚ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱠᱚ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱ ᱨᱮᱦᱚᱸ, ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱟᱨ ᱱᱮᱨᱮᱴᱤᱵᱷ ᱥᱟᱶ ᱠᱚᱢᱯᱨᱚᱢᱟᱭᱤᱡᱽ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱛᱮ ᱾ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ, ᱯᱚᱫᱽᱢᱚᱨᱟᱡᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱮ. ᱡᱤ. ᱡᱚᱨᱡᱽ ᱥᱟᱶᱛᱮ, ᱢᱮᱱᱮᱛ-ᱟᱱ ᱢᱮᱱᱥᱴᱨᱤᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱠᱟᱣᱩᱱᱴᱟᱨᱠᱟᱞᱪᱟᱨ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱫᱟᱹᱭᱵᱷᱟᱨ ᱠᱚ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱟᱨᱴᱦᱟᱣᱩᱥ ᱟᱨ ᱠᱚᱢᱟᱨᱥᱤᱭᱟᱞ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱮ ᱯᱟᱸᱡᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱞᱟᱲᱟᱣᱱᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ "ᱛᱟᱞᱟ ᱰᱟᱦᱟᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ"<ref>{{Cite web |date=2022-04-26 |title=John Paul was an important voice of middle-of-the-road Malayalam cinema in the 1980s |url=https://indianexpress.com/article/opinion/editorials/the-storyteller-5-john-paul-film-industry-malyalam-director-7887291/ |access-date=2025-01-28 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> ᱠᱚ ᱢᱮᱛᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱧᱮᱞ ᱨᱮ ᱢᱚᱱᱮ ᱢᱩᱦᱤᱛᱟᱱ ᱥᱚᱴ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱤᱥᱚᱱ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱢᱤᱫ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱮᱠᱜᱽᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱚᱱᱠᱟᱱ ᱯᱷᱨᱮᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱨᱮ ᱜᱚᱲᱚ ᱮᱢᱟᱫᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱚᱱᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱮᱞ ᱪᱚᱨᱚᱠ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱧᱟᱢᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱥᱟᱪᱟᱨᱦᱮᱭᱟᱱ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱟᱨ ᱥᱤᱨᱡᱚᱱ ᱜᱮ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱪᱩᱨᱤᱛ ᱠᱚ ᱵᱮᱱᱟᱣᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ (ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ ''ᱯᱟᱞᱟᱝᱜᱚᱞ'' ᱨᱮ ᱨᱮᱞᱣᱮ ᱴᱨᱮᱠ ᱥᱮ ''ᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'' ᱨᱮ ᱫᱚᱨᱭᱟ) ᱾ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱟᱹᱰᱤ ᱠᱚᱢ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱯᱷᱤᱞᱢᱤᱝ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱥᱛᱟᱨ ᱥᱴᱳᱨᱤᱵᱳᱨᱰ ᱥᱤᱥᱴᱮᱢ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱳᱥᱴᱟᱨ ᱦᱚᱸᱭ ᱰᱤᱡᱟᱭᱤᱱ ᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾
ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱫᱚ ᱥᱮᱠᱥᱩᱣᱟᱞ ᱛᱷᱤᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱵᱳᱞᱰ ᱪᱤᱛᱟᱹᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱠᱚᱲᱟ-ᱠᱩᱲᱤ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱟᱨ ᱱᱤᱭᱚᱢ ᱠᱚᱭ ᱵᱤᱨᱩᱫᱷᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ''ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ'' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱴᱤᱱᱮᱡᱟᱨ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱩᱢᱮᱨᱟᱱ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱮᱠᱥᱩᱣᱟᱞ-ᱠᱟᱢᱤᱝ-ᱚᱯᱷ-ᱮᱡᱽ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ''ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱯᱟᱹᱴᱷᱩᱣᱟᱹ ᱟᱨ ᱟᱡᱤᱡ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱞᱮᱠᱪᱟᱨᱟᱨ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱷᱚᱴᱚᱱ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱮ ᱩᱫᱩᱜ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ''ᱠᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱮ ᱠᱤᱞᱤᱠᱠᱩᱰᱩ'' ᱨᱮ, ᱢᱤᱫ ᱩᱢᱮᱨᱟᱱ, ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱟᱠᱟᱱ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱨ ᱫᱚ ᱟᱡᱤᱡ ᱯᱟᱹᱴᱷᱩᱣᱟᱹ ᱥᱟᱶ ᱫᱩᱞᱟᱹᱲ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱲᱟᱣᱜᱼᱟ ᱾ ''ᱠᱟᱛᱷᱳᱰᱩ ᱠᱟᱛᱷᱳᱨᱚᱢ'' ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱛᱤᱨᱞᱟᱹ ᱟᱜ ᱥᱟᱶᱛᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱚᱪᱚᱜ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭᱟᱜ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱮᱴᱟᱜ ᱠᱚᱲᱟ ᱥᱟᱶ ᱥᱟᱹᱜᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱯᱩᱥᱴᱟᱹᱣ ᱵᱚᱫᱚᱞ ᱧᱮᱞ ᱮᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱠᱮᱱᱵᱷᱟᱥ , ᱰᱤᱴᱮᱞᱥ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ, ᱟᱨ ᱱᱮᱨᱮᱴᱤᱵᱷ ᱥᱴᱟᱭᱤᱞ ᱨᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱯᱷᱳᱠᱚᱥ ᱛᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱞᱮᱱᱟ (ᱡᱮᱞᱮᱠᱟ, ''ᱵᱚᱭᱥᱟᱞᱤ'', ''ᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'', ''ᱛᱷᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱨᱟᱢ'', ᱟᱨ ''ᱛᱷᱮᱵᱷᱟᱨ ᱢᱟᱜᱟᱱ'') ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟ ᱡᱮ ᱴᱮᱠᱱᱤᱠᱟᱞ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱚᱶᱟ ᱠᱩᱨᱩᱢᱩᱴᱩ ᱫᱚ ᱛᱷᱤᱢᱮᱴᱤᱠ ᱠᱚᱱᱴᱮᱱᱴ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱳᱣᱟᱞᱤᱴᱤ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱚᱱᱚᱝ ᱛᱮ ᱦᱩᱭ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ''ᱵᱚᱭᱥᱟᱞᱤ'' ᱟᱨ ''ᱟᱢᱟᱨᱚᱢ'' ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ (ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟᱴᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱚᱨ ᱢᱟᱫᱷᱩ ᱟᱢᱵᱟᱴ ᱥᱟᱶᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟ) ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱟᱨ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟᱴᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠᱱᱟᱯᱟᱭ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱫ ᱱᱟᱣᱟ ᱵᱮᱱᱪᱢᱟᱨᱠ ᱮ ᱥᱮᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ''ᱛᱷᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱨᱟᱢ'' ᱫᱚ ᱥᱴᱟᱭᱞᱤᱥᱴᱤᱠᱟᱞᱤ ᱠᱞᱟᱥᱤᱠ ᱦᱚᱞᱤᱣᱩᱰ ᱣᱮᱥᱴᱟᱨᱱᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱫᱽᱜᱟᱹᱣ ᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱩᱫᱤᱦᱚᱸ ᱛᱷᱤᱢ ᱟᱨ ᱵᱮᱠᱰᱨᱚᱯ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱯᱩᱨᱤ ᱚᱨᱤᱡᱤᱱᱟᱞ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱯᱷᱤᱞᱢ (''ᱫᱮᱵᱷᱟᱨᱟᱜᱟᱢ'', ''ᱪᱩᱨᱚᱢ'' ᱟᱨ ''ᱯᱨᱤᱭᱩᱨᱟᱞᱩ'') ᱫᱚ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱤᱰᱤᱭᱚᱢ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱛᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾
== ᱜᱩᱨ ==
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱓᱐ ᱡᱩᱞᱟᱭ ᱑᱙᱙᱘ ᱨᱮ ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱨᱟᱭᱵᱷᱮᱴ ᱦᱟᱥᱯᱟᱛᱟᱞ ᱨᱮ ᱕᱒ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱩᱢᱮᱨ ᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱫᱤᱱ ᱨᱩᱣᱟᱹ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱮ ᱵᱚᱸᱜᱟ ᱛᱟᱞᱟ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ''ᱪᱩᱨᱚᱢ'' ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱜᱩᱨ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱨᱤᱞᱤᱡᱽ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱦᱚᱲᱢᱚ ᱫᱚ ᱣᱟᱰᱟᱠᱠᱟᱱᱪᱮᱨᱤ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱟᱯᱟᱛ ᱚᱲᱟᱜ ᱛᱮᱠᱚ ᱟᱹᱜᱩ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱯᱩᱨᱟᱹ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱨᱟᱯᱟᱜ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱠᱚ ᱾
== ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱫᱚ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ ᱠᱮ. ᱯᱤ. ᱮ. ᱥᱤ. ᱞᱚᱞᱤᱛᱟ ᱥᱟᱶᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱥᱟᱶ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱟᱭᱢᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="TH">{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2010/11/26/stories/2010112651100400.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108143954/http://www.hindu.com/fr/2010/11/26/stories/2010112651100400.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2012|title=Emotional reunion|access-date=26 November 2010|work=[[The Hindu]]|location=Chennai, India|date=17 June 2011}}</ref> ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱤᱱᱟ - ᱥᱨᱤᱠᱩᱴᱴᱤ, ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱨᱮ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱟᱠᱴᱨᱮᱥ, ᱟᱨ ᱥᱤᱫᱷᱟᱨᱛᱷ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ, ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱾
== ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ==
{| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;"
|-
! scope="col" style="width: 2em;" | ᱥᱮᱨᱢᱟ
! scope="col" style="width: 10em;" | ᱯᱷᱤᱞᱢ
! scope="col" style="width: 2em;" | ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ
! scope="col" style="width: 2em;" | ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ
! scope="col" style="width: 2em;" | ᱟᱨᱴ-ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ
! scope="col" style="width: 2em;" | ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱟᱨ
! scope="col" style="width: 2em;" | ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ
! scope="col" style="width: 10em;" | ᱱᱳᱴᱥ
! scope="col" style="width: 1em;" class="unsortable"| {{Abbr|ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ|Reference}}
|-
| ᱑᱙᱗᱒
! scope="row" | ''[[ᱪᱮᱢᱵᱟᱨᱟᱛᱷᱤ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱒
! scope="row" | ''ᱜᱚᱱᱫᱷᱚᱨᱵᱷᱚᱠᱥᱮᱛᱨᱚᱢ''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱓
! scope="row" | ''[[ᱪᱮᱱᱫᱟ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱪᱮᱱᱫᱟ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙৭᱓
! scope="row" | ''[[ᱫᱷᱟᱨᱢᱟᱭᱩᱫᱷᱟᱢ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱓
! scope="row" | ''[[ᱯᱳᱱᱱᱟᱯᱩᱨᱟᱢ ᱠᱳᱴᱴᱟ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱓
! scope="row" | ''[[ᱮᱱᱤᱯᱯᱟᱫᱤᱠᱟᱞ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱮᱱᱤᱯᱯᱟᱫᱤᱠᱟᱞ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱓
! scope="row" | ''[[ᱢᱟᱫᱷᱟᱵᱷᱤᱠᱠᱩᱴᱴᱤ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱔
! scope="row" | ''[[ᱨᱟᱡᱟᱦᱟᱢᱥᱟᱢ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱔
! scope="row" | ''[[ᱪᱟᱠᱨᱟᱵᱷᱟᱠᱟᱢ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱔
! scope="row" | ''[[ᱱᱤᱞᱟᱠᱠᱟᱱᱱᱩᱠᱟᱞ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱔
! scope="row" | ''[[ᱢᱟᱱᱭᱟᱥᱨᱤ ᱵᱤᱥᱣᱟᱢᱤᱛᱨᱟᱱ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱔
! scope="row" | ''[[ᱢᱩᱪᱤᱴᱴᱩᱠᱟᱞᱤᱠᱠᱟᱨᱟᱱᱛᱮ ᱢᱟᱠᱟᱞ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱕
! scope="row" | ''[[ᱯᱨᱚᱭᱟᱱᱚᱢ (᱑᱙᱗᱕ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱯᱨᱚᱭᱟᱱᱚᱢ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱖
! scope="row" | ''[[ᱥᱟᱨᱵᱷᱮᱠᱠᱟᱞᱞᱩ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱖
! scope="row" | ''[[ᱯᱳᱱᱱᱤ (᱑᱙᱗᱖ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱯᱳᱱᱱᱤ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱖
! scope="row" | ''ᱭᱩᱫᱷᱟᱠᱟᱱᱰᱟᱢ''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱗
! scope="row" | ''[[ᱜᱩᱨᱩᱵᱷᱟᱭᱩᱨ ᱠᱮᱥᱟᱵᱷᱟᱱ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱜᱩᱨᱩᱵᱷᱟᱭᱩᱨ ᱠᱮᱥᱟᱵᱷᱟᱱ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱘
! scope="row" | ''[[ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ (᱑᱙᱗᱘ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱨᱚᱛᱷᱤᱱᱤᱨᱵᱷᱮᱫᱚᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙৭᱘
! scope="row" | ''[[ᱟᱱᱤᱭᱟᱨᱟ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱘
! scope="row" | ''[[ᱱᱡᱟᱱ ᱱᱡᱟᱱ ᱢᱟᱛᱷᱨᱟᱢ]]''
| || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱘
! scope="row" | ''[[ᱟᱨᱟᱵᱷᱚᱢ]]''
| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱗᱙
! scope="row" | ''[[ᱛᱷᱟᱠᱟᱨᱟ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱐
! scope="row" | ''[[ᱞᱳᱨᱤ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱞᱳᱨᱤ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱐
! scope="row" | ''[[ᱥᱟᱵᱷᱤᱛᱷᱤᱨᱤ (᱑᱙᱘᱐ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱥᱟᱵᱷᱤᱛᱷᱤᱨᱤ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ||
|-
| ᱑᱙᱘᱐
! scope="row" | ''[[ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱑
! scope="row" | ''[[ᱱᱤᱫᱽᱨᱟ (᱑᱙᱘᱑ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱱᱤᱫᱽᱨᱟ]]''
| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱑
! scope="row" | ''ᱯᱟᱞᱟᱝᱜᱚᱞ''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱑
! scope="row" | ''[[ᱯᱟᱨᱟᱱᱠᱤᱢᱟᱞᱟ (᱑᱙᱘᱑ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱯᱟᱨᱟᱱᱠᱤᱢᱟᱞᱟ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱑
! scope="row" | ''[[ᱪᱟᱴᱴᱟ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱪᱟᱴᱴᱟ]]''
| {{yes}} || {{yes}} || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱑
! scope="row" | ''ᱯᱟᱨᱵᱷᱟᱛᱷᱤ''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱒
! scope="row" | ''[[ᱢᱟᱨᱢᱟᱨᱚᱢ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱒
! scope="row" | ''[[ᱳᱨᱢᱟᱠᱠᱟᱭᱤ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱓
! scope="row" | ''[[ᱤᱱᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || {{yes}} || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱓
! scope="row" | ''[[ᱥᱟᱱᱫᱷᱭᱟ ᱢᱟᱭᱟᱝᱜᱩᱢ ᱱᱮᱨᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱓
! scope="row" | ''[[ᱠᱟᱴᱴᱟᱛᱷᱮ ᱠᱤᱞᱤᱠᱠᱩᱰᱩ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱔
! scope="row" | ''[[ᱮᱱᱛᱮ ᱩᱯᱟᱥᱟᱱᱟ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
|-
| ᱑᱙᱘᱕
! scope="row" | ''[[ᱠᱟᱛᱷᱳᱰᱩ ᱠᱟᱛᱷᱳᱨᱚᱢ]]''
| {{yes}} || || || {{yes}} || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱔
! scope="row" | ''[[ᱤᱛᱷᱤᱨᱤᱯᱩᱵᱷᱮ ᱪᱩᱵᱷᱟᱱᱱᱟᱯᱩᱵᱷᱮ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱕
! scope="row" | ''[[ᱳᱡᱷᱤᱵᱷᱩᱠᱟᱞᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱕
! scope="row" | ''ᱳᱱᱡᱟᱞᱟᱰᱩᱢ ᱩᱨᱟᱵᱷᱩᱜᱟᱞ''
| {{yes}} || || || || || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ||
|-
| ᱑᱙᱘᱖
! scope="row" | ''[[ᱪᱤᱞᱟᱢᱵᱩ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱖
! scope="row" | ''[[ᱯᱨᱟᱱᱟᱢᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱑᱙᱘᱗
! scope="row" | ''[[ᱳᱨᱩ ᱢᱤᱱᱱᱟᱢᱤᱱᱩᱝᱜᱤᱱᱛᱮ ᱱᱩᱨᱩᱝᱜᱩᱵᱷᱮᱴᱴᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || {{yes}} || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱗
! scope="row" | ''[[ᱱᱤᱞᱟ ᱠᱩᱨᱤᱱᱡᱤ ᱯᱩᱛᱷᱟᱯᱯᱳᱞ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱘
! scope="row" | ''[[ᱵᱚᱭᱥᱟᱞᱤ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱵᱚᱭᱥᱟᱞᱤ]]''
| {{yes}} || || || || {{yes}} || ||
|-
| ᱑᱙᱘᱙
! scope="row" | ''[[ᱳᱨᱩ ᱥᱟᱭᱟᱦᱱᱟᱛᱷᱤᱱᱛᱮ ᱥᱣᱟᱯᱱᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || {{yes}} || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱐
! scope="row" | ''[[ᱛᱷᱟᱡᱷᱵᱷᱟᱨᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || {{yes}} || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱐
! scope="row" | ''[[ᱢᱟᱞᱩᱴᱴᱤ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱑
! scope="row" | ''[[ᱟᱢᱟᱨᱚᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱑
! scope="row" | ''[[ᱠᱮᱞᱤ (ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱠᱮᱞᱤ]]''
| {{yes}} ||{{yes}}|| || {{yes}} || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱒
! scope="row" | ''[[ᱟᱵᱷᱟᱨᱟᱢᱯᱩ]]''
| {{yes}} || || {{yes}} || || || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ||
|-
| ᱑᱙۹᱒
! scope="row" | ''[[ᱛᱷᱮᱵᱷᱟᱨ ᱢᱟᱜᱟᱱ]]''
| {{yes}} || || || || || ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ||
|-
| ᱑᱙᱙᱓
! scope="row" | ''[[ᱵᱷᱮᱱᱠᱟᱞᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙۹᱓
! scope="row" | ''[[ᱪᱟᱢᱟᱭᱟᱢ (᱑᱙᱙᱓ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱪᱟᱢᱟᱭᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱓
! scope="row" | ''[[ᱯᱟᱫᱷᱮᱭᱟᱢ]]''
| {{yes}} || || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱖
! scope="row" | ''[[ᱫᱮᱵᱷᱟᱨᱟᱜᱟᱢ]]''
| {{yes}} || {{yes}} || || || || ||
|-
| ᱑᱙۹᱗
! scope="row" | ''ᱪᱩᱨᱚᱢ''
| {{yes}} || {{yes}} || || || || ||
|-
| ᱑᱙᱙᱘
! scope="row" | ''ᱯᱨᱤᱭᱩᱨᱟᱞᱩ''
| {{yes}} || {{yes}} || || || || ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱷᱤᱞᱢ; ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱛᱮ ''ᱢᱟᱱᱡᱤᱨᱟᱫᱷᱣᱟᱱᱤ'' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱰᱟᱵᱽ ᱟᱠᱟᱱ ||
|-
|}
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚ ==
=== ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ===
᱑᱙᱙᱒: ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱪᱚᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱼ ᱛᱷᱮᱵᱷᱟᱨ ᱢᱟᱜᱟᱱ
=== ᱯᱷᱤᱞᱢᱯᱷᱮᱭᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮᱛᱚᱢ ===
* ᱑᱙᱗᱙: ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢᱯᱷᱮᱭᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ – ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ''ᱛᱷᱟᱠᱟᱨᱟ''
* ᱑᱙᱘᱐: ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢᱯᱷᱮᱭᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ – ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ''ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ''
* ᱑᱙᱘᱔: ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢᱯᱷᱮᱭᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ – ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ''ᱤᱛᱷᱤᱨᱤ ᱯᱩᱵᱷᱮ ᱪᱩᱵᱷᱟᱱᱱᱟᱯᱩᱵᱷᱮ''
=== ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ (Kerala State Film Awards) ===
{| class="wikitable sortable"
|-
! ᱥᱮᱨᱢᱟ !! ᱠᱮᱴᱮᱜᱚᱨᱤ !! ᱯᱷᱤᱞᱢ
|-
|᱑᱙᱗᱕||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''[[ᱯᱨᱚᱭᱟᱱᱚᱢ (᱑᱙᱗᱕ ᱯᱷᱤᱞᱢ)|ᱯᱨᱚᱭᱟᱱᱚᱢ]]''
|-
|᱑᱙᱗᱙||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''[[ᱛᱷᱟᱠᱟᱨᱟ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱐||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''[[ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱐||[[ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ]]||''[[ᱪᱟᱢᱟᱨᱚᱢ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱑||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''ᱪᱟᱴᱴᱟ''
|-
|᱑᱙᱘᱒||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ]]||''[[ᱢᱟᱨᱢᱟᱨᱚᱢ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱒||[[ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ]]||''[[ᱳᱨᱢᱟᱠᱠᱟᱭᱤ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱒||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''[[ᱢᱟᱨᱢᱟᱨᱚᱢ]]'',<br />''[[ᱳᱨᱢᱟᱠᱠᱟᱭᱤ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱒||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''[[ᱳᱨᱢᱟᱠᱠᱟᱭᱤ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱔||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ]]||''[[ᱤᱛᱷᱤᱨᱤ ᱯᱩᱵᱷᱮ ᱪᱩᱵᱷᱟᱱᱱᱟᱯᱩᱵᱷᱮ]]''
|-
|᱑᱙᱘᱗||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱚᱯᱩᱞᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱚᱯᱩᱞᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ]]||''[[ᱳᱨᱩ ᱢᱤᱱᱱᱟᱢᱤᱱᱩᱝᱜᱤᱱᱛᱮ ᱱᱩᱨᱩᱝᱜᱩᱵᱷᱮᱴᱴᱟᱢ]]''
|-
|᱑᱙᱙᱒||[[ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱚᱯᱩᱞᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱚᱯᱩᱞᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ]]||''[[ᱵᱷᱮᱱᱠᱟᱞᱟᱢ]]''
|}
== ᱯᱚᱯᱩᱞᱟᱨ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱨᱮ ==
[[ᱠᱮ. ᱵᱤ. ᱵᱷᱮᱱᱩ]] ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱕ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ [[ᱨᱮᱠᱷᱟᱪᱤᱛᱨᱚᱢ]] ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱨᱟᱛᱷᱟᱱ ᱟᱜ ᱨᱳᱞ ᱮ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱳᱯᱷᱤᱱ ᱴᱤ ᱪᱟᱠᱳ ᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{Reflist}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ ==
{{Commons category|Bharathan}}
* {{IMDb name|id=0080245}}
*[[:ml:ഭരതന് (ചലച്ചിത്ര സംവിധായകന്)]]
* [http://sv1.mathrubhumi.com/specials/bharathan/ Festschrift by ''Mathrubhumi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250828001750/http://sv1.mathrubhumi.com/specials/bharathan/ |date=2025-08-28 }}
*{{cite web|url=http://cs.nyu.edu/kandathi/bharathan.html |title=Bharathan |access-date=2010-06-13 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214115454/http://cs.nyu.edu/kandathi/bharathan.html |archive-date=14 February 2012}}
* [https://web.archive.org/web/20110525204859/http://www.cinemaofmalayalam.net/bharathan.html cinemaofmalayalam.net: Profile]
* [https://web.archive.org/web/20140412153224/http://www.prd.kerala.gov.in/malayalamcinemamore.htm prd.kerala.gov.in: Malayalam Cinema Introduction]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱟᱢᱤᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱔᱖ ᱡᱟᱱᱟᱢ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱙᱘ ᱜᱩᱨ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱯᱷᱤᱞᱢᱯᱷᱮᱭᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮᱛᱚᱢ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨᱴ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱰᱤᱡᱟᱭᱱᱟᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱠᱨᱤᱱᱨᱟᱭᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱢᱤᱣᱡᱤᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱥᱠᱨᱤᱱᱨᱟᱭᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ ᱨᱮᱱ ᱠᱚᱲᱟ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ ᱠᱚ]]
r0memh92y8bsnexu231vh7o9smodcwd
ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
0
37808
196977
196891
2026-08-16T12:44:24Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196977
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
| image = Deepak Dev.jpg
| caption = ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱒᱐᱑᱑ ᱨᱮ
| image_size =
| birth_name = ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽᱨᱟᱡᱽ ᱠᱳᱢᱚᱛᱷ
| birth_date = {{birth-date and age|30 April 1978}}
| birth_place = ᱛᱷᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ, ᱥᱤᱧᱚᱛ
| occupation = {{hlist|ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱚᱨ|ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ|ᱨᱮᱠᱚᱨᱰ ᱯᱨᱚᱰᱤᱭᱩᱥᱚᱨ|ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ|ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱯᱨᱚᱜᱨᱟᱢᱟᱨ|ᱤᱱᱥᱴᱨᱩᱢᱮᱱᱴᱟᱞᱤᱥᱴ}}
| spouse = {{marriage|ᱥﻤᱤᱛᱷᱟ ᱜᱤᱨᱤᱡᱚᱱ|2002}}
| years_active = ᱒᱐᱐᱓–ᱱᱤᱛ
| module = {{Infobox musical artist
|embed=yes
| instrument = ᱠᱤᱵᱳᱨᱰ, ᱟᱲᱟᱝ
| genre = {{hlist|ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱥᱠᱳᱨ|ᱥᱟᱣᱩᱱᱰᱴᱨᱮᱠ|ᱣᱟᱨᱞᱰ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ|ᱤᱱᱰᱤ-ᱯᱚᱯ|ᱮᱱᱮᱡ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ|ᱠᱞᱟᱥᱤᱠᱟᱞ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ}}
|past_member_of = ᱢᱚᱫᱚᱨᱡᱮᱱ
| label = {{hlist|ᱥᱚᱛᱭᱚᱢ ᱚᱰᱤᱭᱳᱥ|ᱢᱚᱱᱳᱨᱚᱢᱟ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ|ᱢᱤᱞᱮᱱᱤᱭᱟᱢ ᱚᱰᱤᱭᱳᱥ|ᱢᱩᱡᱤᱠ ᱒᱔᱗|ᱜᱩᱰᱣᱤᱞ ᱮᱱᱴᱟᱨᱴᱮᱱᱢᱮᱱᱴᱥ}}
| website = {{URL|www.deepakdev.in}}
| current_members =
| past_members =
}}
}}
'''ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽᱨᱟᱡᱽ ᱠᱳᱢᱚᱛᱷ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱓᱐ ᱮᱯᱨᱤᱞ ᱑᱙᱗᱘), ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱵᱟᱹᱲᱛᱤ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ, ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱤᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱛᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟᱭ ᱾<ref>[http://deepakdev.com/ Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912133659/http://deepakdev.com/ |date=2017-09-12 }}. Deepakdev.com (2014-03-19). Retrieved on 2015-12-25.</ref><ref>[https://soundcloud.com/deepak-dev Official SoundCloud]. SoundCloud.com. Retrieved on 2015-12-25.</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱫᱫᱤᱠ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱨᱳᱱᱤᱠ ᱵᱮᱪᱮᱞᱚᱨ (᱒᱐᱐᱓) ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱞᱟ ᱛᱮ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱱᱰᱟᱥᱴᱨᱤ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱾ ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱚ ᱠᱳᱪᱤ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱨᱚᱠ ᱵᱮᱱᱰ ᱢᱚᱫᱚᱨᱡᱮᱱ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱨᱮ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱦᱚᱸ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://motherjaneofficial.com/|title=Motherjane Official Website|website=motherjaneofficial.com}}</ref>
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱠᱚ ==
ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱛᱷᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮᱱ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱟᱨ ᱫᱩᱵᱟᱭ ᱨᱮᱭ ᱦᱟᱨᱟ ᱵᱩᱨᱩ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱚᱸᱰᱮᱱᱟᱜ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱭ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱜᱤᱫᱽᱨᱟᱹ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱨᱱᱟᱴᱚᱠ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱮ ᱪᱮᱫ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱩᱱᱤᱭᱟᱜ ᱜᱚᱨᱚᱡᱽ ᱫᱚ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱤᱵᱳᱨᱰ ᱥᱮᱫ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ ᱾ ᱥᱮᱠᱨᱮᱰ ᱦᱟᱨᱴ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱨᱮ ᱜᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱴ ᱯᱟᱹᱴᱷᱩᱣᱟᱹ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱨᱚᱠ ᱵᱮᱱᱰ ᱨᱮᱱ ᱢᱟᱥᱴᱟᱨᱢᱟᱭᱤᱱᱰ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱡᱚᱛᱚ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱤᱱᱴᱟᱨᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱦᱮᱯᱨᱟᱣ ᱴᱮᱞᱮᱱᱴ ᱴᱟᱭᱤᱢ - ᱣᱩᱰᱥᱴᱚᱠ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹᱭ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱯᱨᱚᱜᱨᱟᱢᱤᱝ ᱨᱮ ᱫᱷᱮᱭᱟᱱ ᱮᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱮ.ᱟᱨ. ᱨᱚᱦᱢᱟᱱ, ᱥᱚᱝᱠᱚᱨ-ᱮᱦᱥᱟᱱ-ᱞᱚᱭ, ᱥᱚᱱᱫᱤᱯ ᱪᱚᱣᱴᱟ, ᱵᱤᱫᱽᱭᱟᱥᱟᱜᱚᱨ, ᱚᱱᱩ ᱢᱚᱞᱤᱠ, ᱮᱢ.ᱮᱢ. ᱠᱤᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱤ, ᱢᱚᱱᱤ ᱥᱚᱨᱢᱟ, ᱮᱢ. ᱡᱚᱭᱚᱪᱚᱸᱫᱽᱨᱚᱱ ᱟᱨ ᱟᱫᱮᱥ ᱥᱨᱤᱵᱟᱥᱛᱚᱵᱽ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱣᱡᱤᱥᱤᱭᱟᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱠᱟᱹᱢᱤᱭ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱠᱮᱫᱟ ᱾
ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱫᱚ ᱥᱤᱫᱫᱤᱠ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱱ ᱠᱨᱳᱱᱤᱠ ᱵᱮᱪᱮᱞᱚᱨ ᱥᱟᱶᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾
ᱢᱤᱫ ᱤᱱᱴᱟᱨᱵᱷᱤᱣ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚᱭ ᱞᱟᱹᱭ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱮ ᱥᱮᱠᱨᱮᱰ ᱦᱟᱨᱴ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱠᱳᱪᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱜᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱥᱚᱱ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱮ ᱵᱟᱹᱜᱤᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, "ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱤᱧᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱨᱮ ᱪᱮᱫ ᱨᱟᱹᱥᱠᱟᱹ ᱟᱱᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱦᱩᱭᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾" ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱜᱮ ᱩᱱᱤ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱤᱵᱳᱨᱰ ᱟᱹᱠᱷᱨᱤᱧ ᱮ ᱪᱮᱥᱴᱟ ᱞᱮᱫᱟ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱡᱟᱣᱜᱮ ᱩᱱᱤ ᱴᱷᱮᱱ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱦᱤᱡᱩᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, "ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱦᱚᱲ ᱜᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱤᱧ ᱴᱷᱮᱱ ᱠᱷᱚᱱ ᱠᱚᱢ ᱮᱰᱵᱷᱟᱱᱥ ᱮᱢ ᱠᱟᱛᱮ ᱠᱤᱨᱤᱧᱮᱫ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱩᱱᱠᱩ ᱚᱱᱟ ᱠᱤᱵᱳᱨᱰ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱟᱠᱟᱫ ᱯᱩᱭᱥᱟᱹ ᱵᱟᱝ ᱠᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱫᱟᱲᱮᱭᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱟᱨ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ ᱤᱧ ᱠᱚ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱟᱹᱧ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾ ᱟᱨ ᱱᱚᱶᱟ ᱛᱮᱥᱟᱨ ᱫᱷᱟᱣ ᱦᱩᱭᱮᱱ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱥᱤᱫᱫᱤᱠ-ᱞᱟᱞ ᱡᱩᱲᱤ ᱫᱚ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱳ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱜᱩᱴ ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫᱚᱜ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱚ ᱦᱚᱦᱚ ᱟᱫᱤᱧᱟ ᱾ ᱩᱱᱠᱩ ᱠᱚ ᱠᱷᱚᱡᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱡᱮ ᱯᱨᱚᱜᱨᱟᱢ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱯᱮᱨᱮᱡᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱤᱧ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱤᱧ ᱮᱢ ᱢᱟ ᱾ ᱡᱮᱦᱩᱛᱩ ᱤᱧ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱫᱟᱬᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱫᱟᱣ ᱤᱧ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱤᱧᱟᱜ ᱡᱚᱥ ᱫᱚ ᱟᱢᱮᱨᱤᱠᱟ ᱨᱮ ᱢᱟᱨᱠᱮᱴᱤᱝ, ᱥᱮᱞᱥ ᱥᱮ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱵᱮᱜᱚᱨ ᱮᱴᱟᱜ ᱡᱟᱦᱟᱸᱱᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱧᱟᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱢᱟᱱᱚᱛᱟᱱ ᱥᱤᱫᱫᱤᱠ ᱤᱧᱟᱜ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱤᱥᱚᱱ ᱮ ᱟᱸᱡᱚᱢ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱮ ᱢᱮᱛᱟᱫᱤᱧᱟ ᱡᱮ 'ᱤᱧ ᱴᱷᱮᱱ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱨᱮ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱴᱮᱞᱮᱱᱴ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱟᱨ ᱤᱧ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱤᱧᱟᱜ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱧ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱢᱟ' ᱾ ᱢᱩᱪᱟᱹᱫ ᱨᱮ, ᱚᱱᱟ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱜᱮ ᱤᱧ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱤᱭᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱛᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱥᱟᱦᱚᱥ ᱮ ᱮᱢᱟᱫᱤᱧᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱤᱧ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱤᱧ ᱨᱩᱣᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱠᱷᱚᱱ ᱪᱮᱱᱱᱟᱭ ᱛᱮᱧ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱑᱙᱙᱙ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱠᱤᱪᱷᱩ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱤᱧ ᱥᱤᱫᱫᱤᱠ ᱥᱟᱶᱤᱧ ᱧᱟᱯᱟᱢ ᱮᱱᱟ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ 'ᱠᱨᱳᱱᱤᱠ ᱵᱮᱪᱮᱞᱚᱨ' ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮ ᱢᱮᱛᱟᱫᱤᱧᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱤᱧᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾"<ref>{{Cite web|url=http://www.metromatinee.com/artist/Deepak%20Dev-635|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130624013534/http://www.metromatinee.com/artist/Deepak%20Dev-635|url-status=dead|title=Deepak Dev Profile|archivedate=24 June 2013}}</ref>
== ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱚ ᱛᱷᱟᱞᱟᱥᱮᱨᱤ ᱨᱮᱱ ᱫᱮᱵᱽᱨᱟᱡᱽ ᱠᱳᱢᱚᱛᱷ ᱟᱨ ᱟᱥᱟ ᱫᱮᱵᱽ ᱟᱜ ᱚᱲᱟᱜ ᱨᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱱᱤᱛ ᱫᱩᱵᱟᱭ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱟᱡᱤᱡ ᱢᱤᱫ ᱦᱩᱰᱤᱧ ᱵᱚᱭᱦᱟ ᱢᱮᱱᱟᱭᱟ, ᱫᱤᱠᱥᱤᱛ ᱫᱮᱵᱽ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱫᱟ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟᱱ ᱦᱟᱭ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱫᱩᱵᱟᱭ ᱟᱨ ᱥᱮᱠᱨᱮᱰ ᱦᱟᱨᱴ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱛᱷᱮᱵᱷᱟᱨᱟ ᱨᱮᱭ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱚ ᱒᱖ ᱢᱮ ᱒᱐᱐᱒ ᱨᱮ ᱥᱢᱤᱛᱷᱟ ᱜᱤᱨᱤᱡᱚᱱ ᱥᱟᱶᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱱᱚᱶᱟ ᱡᱩᱨᱤ-ᱯᱟᱹᱨᱤ ᱱᱤᱛᱚᱜ ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱨᱮ ᱟᱹᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱮᱨᱟ, ᱫᱮᱵᱤᱠᱟ (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱐᱐᱓) ᱟᱨ ᱯᱟᱞᱞᱟᱵᱷᱤ (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱐᱐᱖) ᱥᱟᱶ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾
== ᱰᱤᱥᱠᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ==
=== ᱢᱤᱫ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ===
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
! width=35 | ᱥᱮᱨᱢᱟ
! width=175 | ᱯᱷᱤᱞᱢ
! width=80 | ᱯᱟᱹᱨᱥᱤ
! width="65" | ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱠᱚ
! width="65" | ᱤᱥᱠᱳᱨ
! ᱱᱳᱴᱥ
|-
||᱒᱐᱐᱓ || ᱠᱨᱳᱱᱤᱠ ᱵᱮᱪᱮᱞᱚᱨ || rowspan="3" | ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ
|
|-
||᱒᱐᱐᱔ || ᱥᱤᱢᱯᱷᱳᱱᱤ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ
|
|-
| rowspan="4"|᱒᱐᱐᱕ || ᱩᱫᱚᱭᱟᱱᱟᱱᱩ ᱛᱷᱟᱨᱟᱢ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ || ᱯᱚᱯᱩᱞᱟᱨ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱷᱟᱱᱤᱛᱷᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱾
|-
| ᱱᱟ ᱳᱯᱤᱨᱤ || ᱛᱮᱞᱩᱜᱩ
|ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱱᱟᱨᱟᱱ || rowspan="8" | ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
|| ᱵᱮᱱ ᱡᱚᱱᱥᱚᱱ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| rowspan="4"|᱒᱐᱐᱖ || ᱞᱟᱭᱚᱱ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱠᱤᱞᱩᱠᱠᱟᱢ ᱠᱤᱞᱩᱠᱤᱞᱩᱠᱠᱟᱢ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱨᱟᱥᱴᱨᱟᱢ || ᱦᱚᱸ
| ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱭᱮᱥ ᱭᱳᱨ ᱚᱱᱚᱨ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| rowspan="2"|᱒᱐᱐᱗ || ᱫᱟ ᱤᱥᱯᱤᱰ ᱴᱨᱮᱠ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱠᱟᱠᱠᱤ || ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ ||
|-
||᱒᱐᱐᱘ || ᱥᱟᱫᱷᱩ ᱢᱤᱨᱟᱱᱰᱟ || ᱛᱟᱢᱤᱞ
|ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="2"|᱒᱐᱐᱙ || ᱯᱩᱛᱷᱤᱭᱟ ᱢᱩᱠᱷᱟᱢ || rowspan="40" | ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ
|ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ || ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱮᱥᱤᱭᱟᱱᱮᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|-
|ᱨᱟᱦᱟᱥᱭᱟ ᱯᱩᱞᱤᱥ ||ᱵᱟᱝ ||ᱦᱚᱸ
||
|-
| rowspan="2"|᱒᱐᱑᱐ || ᱫᱨᱳᱱᱟ ᱒᱐᱑᱐ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱴᱩᱨᱱᱟᱢᱮᱱᱴ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| rowspan="3"|᱒᱐᱑᱑ || ᱠᱨᱤᱥᱴᱤᱭᱟᱱ ᱵᱽᱨᱟᱫᱟᱨᱥ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱩᱨᱩᱢᱤ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ|| ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱠᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱤᱥᱠᱳᱨ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|-
| ᱛᱮᱡᱟ ᱵᱷᱟᱭ ᱮᱱᱰ ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="6"|᱒᱐᱑᱒ || ᱯᱚᱫᱽᱢᱚᱥᱨᱤ ᱵᱷᱟᱨᱚᱛ ᱰᱨ. ᱥᱟᱨᱳᱡᱽ ᱠᱩᱢᱟᱨ || ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
| ᱠᱳᱵᱽᱨᱟ || ᱵᱟᱝ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱜᱽᱨᱮᱱᱰᱢᱟᱥᱴᱟᱨ || ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱑᱐᱑ ᱣᱮᱰᱤᱝᱥ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱪᱮᱴᱴᱟᱭᱤᱥ
| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ
|-
| ᱟᱭᱤ ᱞᱚᱵᱷ ᱢᱤ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="5"|᱒᱐᱑᱓ || ᱞᱮᱰᱤᱥ ᱮᱱᱰ ᱡᱮᱱᱴᱮᱞᱢᱮᱱ || ᱵᱟᱝ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱟᱨᱩ ᱥᱩᱱᱫᱚᱨᱤᱢᱟᱨᱩᱰᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱦᱟᱱᱤ ᱵᱤ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱮᱡᱷᱟᱢᱟᱛᱷᱮ ᱵᱷᱟᱨᱟᱵᱷᱩ || ᱵᱟᱝ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱵᱟᱭᱥᱟᱭᱠᱮᱞ ᱛᱷᱤᱵᱷᱥ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="5"|᱒᱐᱑᱔ || ᱗ᱛᱷ ᱰᱮ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ||
|-
| ᱜᱮᱝᱥᱴᱟᱨ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱤᱛᱷᱤᱦᱟᱥᱟ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱦᱟᱭ ᱟᱭᱤ'ᱮᱢ ᱴᱳᱱᱤ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱟᱵᱷᱟᱛᱷᱟᱨᱟᱢ|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="5"|᱒᱐᱑᱕||ᱵᱷᱟᱥᱠᱟᱨ ᱫᱟ ᱨᱟᱥᱠᱮᱞ|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱞᱮᱵᱷᱮᱱᱰᱟᱨ|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| ᱛᱷᱤᱞᱳᱛᱷᱟᱢᱟ (ᱟᱢᱟᱨ ᱟᱠᱵᱟᱨ ᱟᱱᱛᱷᱳᱱᱤ)
|ᱦᱚᱸ|| ᱦᱚᱸ
|-
|ᱥᱣᱟᱨᱜᱟᱛᱷᱮᱠᱠᱟᱞ ᱥᱩᱱᱫᱟᱨᱟᱢ|| ᱵᱟᱝ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱪᱤᱨᱟᱠᱳᱫᱤᱱᱡᱟ ᱠᱤᱱᱟᱵᱷᱩᱠᱟᱞ<ref>[http://www.nowrunning.com/movie/15819/malayalam/chirakodinja-kinavukal/index.htm Chirakodinja Kinavukal Malayalam Movie – Preview, Trailers, Gallery, Review, Events, Synopsis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419162021/http://www.nowrunning.com/movie/15819/malayalam/chirakodinja-kinavukal/index.htm |date=19 April 2015 }}. Nowrunning.com. Retrieved on 2015-12-25.</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="2"|᱒᱐᱑᱖||ᱡᱟᱫᱟᱭᱩᱢ ᱢᱩᱫᱤᱭᱩᱢ||ᱦᱚᱸ || ᱦᱚᱸ
|ᱥᱚᱨᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ
|-
|ᱠᱤᱝ ᱞᱟᱭᱟᱨ|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="5"|᱒᱐᱑᱗||ᱦᱟᱱᱤ ᱵᱤ ᱒: ᱥᱮᱞᱤᱵᱨᱮᱥᱟᱱᱥ|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱥᱟᱱᱰᱮ ᱦᱚᱞᱤᱰᱮ<ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/asif-ali-aparna-balamurali-team-sunday-holiday-movie-starts-rolling-713291|title=Asif Ali and Aparna Balamurali team up for Sunday Holiday; movie starts rolling|website=International Business Times|date=23 January 2017}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱟᱫᱟᱢ ᱡᱳᱟᱱ|| ᱦᱚᱸ ||ᱵᱟᱝ ||
|-
|ᱠᱟᱴᱴᱩ<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/arun-kumar-aravind-ropes-in-asif-ali-murali-gopy-for-a-revenge-drama/articleshow/56537478.cms|title = Arun Kumar Aravind ropes in Asif Ali, Murali Gopy for a revenge drama – Times of India|website = The Times of India}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱢᱟᱥᱴᱟᱨᱯᱤᱥ<ref>{{Cite web|url=http://www.filmibeat.com/malayalam/news/2017/mammootty-s-masterpiece-here-is-a-new-update-262309.html|title = Mammootty's Masterpiece: Here is a New Update|date = 2 June 2017}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="4"|᱒᱐᱑᱙ || ᱞᱩᱥᱤᱯᱷᱟᱨ<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/malayalam/news/2018/mohanlal-s-lucifer-the-title-font-the-movie-is-out-273583.html|title=Mohanlal's Lucifer: The Title Font of the Movie is Out!|date=8 May 2018}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱵᱷᱟᱞᱞᱤᱠᱩᱫᱤᱞᱤᱞᱮ ᱵᱷᱮᱞᱞᱟᱠᱠᱟᱨᱟᱱ<ref>{{Cite web|url=http://www.vellinakshatram.com/online/news/Vinothayathra-little-actor-Ganapathi-now-in-Vallikudilile-Vellakaran-movie_2018-02-27.php|title=പാലും പഴവും കൈകളിലേന്തിയ ഗണപതി വള്ളിക്കുടിലില്|website=www.vellinakshatram.com/online/}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱤᱴᱴᱤᱢᱟᱱᱤ: ᱢᱮᱰ ᱤᱱ ᱪᱟᱭᱱᱟ<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/entertainment/south-indian/mohanlals-ittymaani--made-in-china-is-a-family-entertainer-1.66189057|title=MohanLal's 'Ittymaani — Made in China' is a family entertainer|website=gulfnews.com}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱜᱟᱱᱟᱜᱟᱱᱫᱷᱟᱨᱵᱷᱟᱱ<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/mohanlal-makes-surprise-visit-film-launch-mammootty-s-ganagandharvan-102916|title = Mohanlal makes surprise visit to film launch of Mammootty's 'Ganagandharvan'|date = 3 June 2019}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
| rowspan="2"|᱒᱐᱒᱐ || ᱵᱤᱜᱽ ᱵᱽᱨᱟᱫᱟᱨ<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/mohanlal-plays-sachidanandan-big-brother-101378|title = Mohanlal plays Sachidanandan in 'Big Brother'|date = 7 May 2019}}</ref>|| ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱭᱳᱜᱤ ᱫᱟ<ref>{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/apr/21/music-director-deepak-dev-returns-to-tamil-cinema-after-a-decade-with-yogi-da-11154.html|title = Music director Deepak Dev returns to Tamil cinema after a decade with Yogi da| website=Cinema Express }}</ref>|| ᱛᱟᱢᱤᱞ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||ᱟᱱᱨᱤᱞᱤᱡᱽᱰ ᱯᱷᱤᱞᱢ
|-
| rowspan="5" |᱒᱐᱒᱒ || ᱵᱽᱨᱳ ᱰᱮᱰᱤ || rowspan="8" | ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ || ᱦᱚᱸ || ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱴᱣᱮᱱᱴᱤ ᱣᱟᱱ ᱡᱤᱮᱢᱮᱥ (Twenty One Gms) || ᱦᱚᱸ || ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱰᱤᱡᱤᱵᱩᱴᱤ (Djibouti) || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱢᱚᱱᱥᱴᱟᱨ || ᱦᱚᱸ ||ᱦᱚᱸ ||
|-
|ᱢᱟᱭ ᱱᱮᱢ ᱤᱡᱽ ᱟᱡᱷᱟᱠᱟᱱ
|ᱦᱚᱸ
|ᱵᱟᱝ
|
|-
| rowspan="2" |᱒᱐᱒᱔
|ᱛᱷᱟᱞᱟᱵᱷᱟᱱ
|ᱦᱚᱸ
|ᱦᱚᱸ
|
|-
|ᱤᱫᱤᱭᱟᱱ ᱪᱟᱱᱫᱷᱩ
|ᱦᱚᱸ
|ᱦᱚᱸ
|
|-
|᱒᱐᱒᱕
|L2: ᱮᱢᱯᱩᱨᱟᱱ|| ᱦᱚᱸ || ᱦᱚᱸ ||
|}
=== ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ===
{| class="wikitable"
|+
!ᱥᱮᱨᱢᱟ
!ᱥᱮᱨᱮᱧ
!ᱮᱞᱵᱚᱢ
!ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ
!ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱚᱨ
|-
|rowspan="2"|᱒᱐纵᱕
|ᱢᱩᱱᱯᱮ ᱢᱩᱱᱯᱮ
|ᱵᱮᱱ ᱡᱚᱱᱥᱚᱱ
|ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ, ᱚᱨᱡᱩᱱ
| rowspan="9" |ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|-
|ᱩᱫᱚᱭᱟᱱᱟᱱᱩ ᱛᱷᱟᱨᱟᱢ
|ᱩᱫᱚᱭᱟᱱᱟᱱᱩ ᱛᱷᱟᱨᱟᱢ
| ᱨᱚᱱᱡᱤᱛᱷ ᱜᱳᱵᱤᱱᱫᱽ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|-
|᱒᱐᱐᱖
|ᱱᱮᱨᱟᱛᱷᱮ ᱠᱟᱞᱟᱛᱷᱮᱛᱷᱤ
|ᱤᱥᱯᱤᱰ ᱴᱨᱮᱠ
| ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ, ᱡᱟᱥᱥᱤ ᱜᱤᱯᱷᱴ, ᱡᱚᱨᱡᱽ ᱯᱤᱴᱟᱨ
|-
|᱒᱐᱐᱙
|ᱛᱷᱟᱴᱴᱩᱢ ᱢᱩᱴᱴᱩᱢ
|ᱯᱩᱛᱷᱤᱭᱟ ᱢᱩᱠᱷᱟᱢ
| ᱡᱟᱥᱥᱤ ᱜᱤᱯᱷᱴ, ᱥᱤᱱᱫᱷᱩ ᱨᱟᱡᱟᱨᱟᱢ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|-
|᱒᱐᱑᱐
|ᱢᱟᱱᱟᱥᱥᱤᱞ
|ᱴᱩᱨᱱᱟᱢᱮᱱᱴ
|ᱱᱟᱨᱮᱥ ᱟᱭᱭᱟᱨ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ, ᱢᱮᱜᱷᱟ
|-
|᱒᱐᱑᱑
|ᱯᱨᱟᱱᱟᱭᱟ ᱱᱤᱞᱟ (ᱨᱤᱢᱤᱠᱥ)
|ᱛᱮᱡᱟ ᱵᱷᱟᱭ ᱮᱱᱰ ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ
| ᱥᱟᱱ ᱨᱚᱦᱢᱟᱱ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ, ᱟᱞᱟᱯ ᱨᱟᱡᱩ, ᱨᱟᱦᱩᱞ ᱱᱟᱢᱵᱤᱭᱟᱨ
|-
|᱒᱐᱑᱒
| ᱪᱮᱨᱩᱪᱤᱞᱞᱟᱭᱤᱞ
|᱑᱐᱑ ᱣᱮᱰᱤᱝᱥ
| ᱵᱤᱫᱽᱭᱟᱥᱟᱜᱚᱨ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|-
|rowspan="2"|᱒᱐᱑᱓
| ᱠᱟᱱᱱᱤᱞ ᱟᱭᱤᱨᱟᱢ
|ᱟᱨᱩ ᱥᱩᱱᱫᱚᱨᱤᱢᱟᱨᱩᱰᱮ ᱠᱟᱛᱷᱟ
| ᱥᱩᱪᱤᱛᱷ ᱥᱩᱨᱮᱥᱚᱱ, ᱟᱠᱷᱤᱞᱟ ᱟᱱᱚᱱᱫᱽ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|-
|ᱢᱟᱪᱟᱱᱮ ᱢᱟᱪᱟᱱᱮ ᱢᱟᱪᱩ
|ᱦᱟᱱᱤ ᱵᱤ
| ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ, ᱥᱨᱤᱪᱚᱨᱚᱱ, ᱵᱤᱱᱳᱫᱽ ᱵᱷᱚᱨᱢᱟ
|-
|rowspan="4"|᱒᱐᱑᱔
|ᱯᱟᱱᱰᱟᱱ ᱱᱟᱭᱩᱰᱮ
|ᱵᱤᱣᱮᱭᱟᱨ ᱚᱯᱷ ᱰᱚᱜᱽᱥ
|ᱡᱮᱥᱤᱱ ᱡᱚᱨᱡᱽ, ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|ᱵᱤᱡᱤᱵᱟᱞ
|-
|ᱟᱢᱵᱟᱫᱟ ᱱᱡᱟᱱᱮ ᱪᱮᱞᱞᱟᱫᱟ ᱢᱳᱱᱮ
|ᱤᱛᱷᱤᱦᱟᱥᱟ
|ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ, ᱞᱳᱱᱞᱤ ᱰᱚᱜᱤ, ᱥᱟᱱᱱᱤᱫᱟᱱᱚᱱᱫᱚᱱ
|rowspan="2"|ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|-
|ᱤᱨᱩᱞ ᱢᱩᱰᱩᱢᱤ
|᱗ᱛᱷ ᱰᱮ
|ᱫᱤᱯᱚᱠ ᱫᱮᱵᱽ
|}
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚ ==
{| class="wikitable"
!ᱥᱮᱨᱢᱟ
!ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
!ᱠᱮᱴᱮᱜᱚᱨᱤ
!ᱯᱷᱤᱞᱢ/ᱮᱞᱵᱚᱢ/ᱥᱮᱨᱮᱧ
|-
|᱒᱐᱑᱙
|ᱢᱟᱡᱷᱟᱵᱷᱤᱞ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|rowspan=2|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱵᱮᱠᱜᱨᱟᱣᱩᱱᱰ ᱤᱥᱠᱳᱨ
|ᱞᱩᱥᱤᱯᱷᱟᱨ
|-
|᱒᱐᱑᱑
|ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|ᱩᱨᱩᱢᱤ
|-
|᱒᱐᱐᱙
|ᱮᱥᱤᱭᱟᱱᱮᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|rowspan=2|ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ
|ᱯᱩᱛᱷᱤᱭᱟ ᱢᱩᱠᱷᱟᱢ
|-
|᱒᱐᱐᱖
|ᱵᱷᱟᱱᱤᱛᱷᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ
|ᱩᱫᱚᱭᱟᱱᱟᱱᱩ ᱛᱷᱟᱨᱟᱢ
|}
== ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱥᱳ ᱠᱚ ==
{| class="wikitable" style="font-size: 95%;"
! ᱧᱩᱛᱩᱢ !! ᱨᱳᱞ !! ᱪᱮᱱᱮᱞ
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ||rowspan=8|ᱡᱚᱡᱽ ||rowspan=6|ᱚᱢᱨᱤᱛᱟ ᱴᱤᱵᱷᱤ
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱡᱩᱱᱤᱭᱚᱨ
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱡᱩᱱᱤᱭᱚᱨ ᱒
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱒
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱓
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱡᱩᱱᱤᱭᱚᱨ ᱓
|-
|ᱜᱚᱱᱫᱷᱚᱨᱵᱷᱚ ᱥᱚᱝᱜᱤᱛᱚᱢ||ᱠᱟᱭᱨᱟᱞᱤ ᱴᱤᱵᱷᱤ
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱡᱩᱱᱤᱭᱚᱨ ᱔||ᱚᱢᱨᱤᱛᱟ ᱴᱤᱵᱷᱤ
|-
|ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱢᱳᱡᱳ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱒||rowspan=2|ᱵᱮᱱᱰ ᱥᱮᱨᱮᱧᱤᱭᱟᱹ||rowspan=2|ᱠᱟᱯᱯᱟ ᱴᱤᱵᱷᱤ
|-
|ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱢᱳᱡᱳ ᱥᱤᱡᱚᱱ ᱓
|-
|ᱵᱷᱤᱢᱟ ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ||rowspan=10|ᱡᱚᱡᱽ||ᱮᱥᱤᱭᱟᱱᱮᱴ
|-
|ᱥᱩᱯᱟᱨ ᱔||ᱢᱟᱡᱷᱟᱵᱷᱤᱞ ᱢᱚᱱᱳᱨᱚᱢᱟ
|-
|ᱣᱚᱱᱰᱟᱨ ᱠᱤᱰᱥ
|ᱮᱥᱤᱭᱟᱱᱮᱴ
|-
|ᱴᱚᱯ ᱥᱤᱝᱜᱟᱨ ᱒ || rowspan=4|ᱯᱷᱞᱟᱣᱟᱨᱥ
|-
|ᱢᱤᱣᱡᱤᱠ ᱩᱞᱟᱥᱟᱵᱷᱟᱢ
|-
|ᱤᱥᱴᱟᱨ ᱱᱟᱭᱤᱴ
|-
|ᱤᱱᱟᱝᱜᱟᱞᱩᱰᱮ ᱜᱚᱱᱫᱷᱚᱨᱵᱷᱟᱱ
|-
|ᱥᱟ ᱨᱮ ᱜᱟ ᱢᱟ ᱯᱟ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟᱢ ᱓ || ᱡᱤ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟᱢ
|}
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{Reflist}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ ==
{{Commons category}}
* {{IMDb name|id=1419961}}
*[http://varnachitram.com/2007/01/11/interview-deepak-dev-part-1/ Interview – part one] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928141143/http://varnachitram.com/2007/01/11/interview-deepak-dev-part-1/ |date=28 September 2011 }}
*[http://varnachitram.com/2007/01/12/interview-deepak-dev-part-2/ Interview – part two] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928141201/http://varnachitram.com/2007/01/12/interview-deepak-dev-part-2/ |date=28 September 2011 }}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱥᱠᱳᱨ ᱠᱚᱢᱯᱳᱡᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱗᱘ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱠᱚ]]
badoizkhfvrha52c014nvupc08662y8
ᱰᱚᱱ ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ
0
37810
196982
196893
2026-08-16T14:58:06Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196982
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = ᱰᱚᱱ ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ
| birth_name = ᱰᱚᱱ ᱪᱟᱠᱳ ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1986|08|22}}
| birth_place = ᱠᱟᱨᱩᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ, ᱥᱤᱧᱚᱛ
| occupation = ᱯᱷᱤᱞᱢᱢᱮᱠᱚᱨ
| years_active = ᱒᱐᱑᱕-ᱱᱤᱛᱚᱜ
}}
'''ᱰᱚᱱ ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ''' (ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱒᱒ ᱚᱜᱚᱥᱴ ᱑᱙୮᱖) ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱯᱷᱤᱞᱢᱢᱮᱠᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟᱭ ᱾<ref name="filmcompanion">{{Cite web|url=https://www.filmcompanion.in/features/malayalam-features/malayalam-movies-don-palathara-moscow-international-film-festival-shavam-vith-and-1956-central-travancore-are-observational-tracts-filled-with-gorgeous-human-landscapes-baradwaj-rangan/|title=Don Palathara's Shavam, Vith And 1956, Central Travancore Are Observational Tracts Filled With Gorgeous "Human Landscapes"|website=Film Companion|date=13 October 2020|access-date=2020-10-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nettv4u.com/celebrity/malayalam/director/don-palathara|title=Don Palathara|website=nettv4u|access-date=2020-12-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/12/25/two-movies-by-documentary-maker-don-palathara-to-be-screened-at-.html|title=Two movies by filmmaker Don Palathara to be screened at IFFK|website= The Week|access-date=2020-12-30}}</ref> ᱠᱚᱢ ᱵᱚᱡᱮᱴ ᱨᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱᱟᱭ, ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱜᱩᱱ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="filmcompanion" /><ref>{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/articles/2020/nov/8/27699/wanted-to-focus-on-the-little-things-says-1956-central-travancore-director-don-palathara|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109055058/https://www.cinestaan.com/articles/2020/nov/8/27699/wanted-to-focus-on-the-little-things-says-1956-central-travancore-director-don-palathara|url-status=live|archive-date=9 November 2020|title=Wanted to focus on the little things, says 1956, Central Travancore director Don Palathara|website=Cinestaan|access-date=2020-11-08}}</ref> ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱚᱥᱠᱳ, ᱨᱚᱴᱟᱨᱰᱮᱢ ᱟᱨ ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱥᱟᱨᱦᱟᱣ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=http://cms.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/aug/28/don-palatharas-1956-central-travancore-to-premiere-at-miff-2189121.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20231107190651/http://cms.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/aug/28/don-palatharas-1956-central-travancore-to-premiere-at-miff-2189121.html|url-status=dead|archive-date=7 November 2023|title=Don Palathara's 1956, Central Travancore to premiere at MIFF|website=The New Indian Express|access-date=2020-08-28}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/don-palatharas-everything-is-cinema-to-premiere-at-rotterdam-festival/articleshow/82390572.cms?from=mdr|title=Don Palathara's Everything is Cinema to premiere at Rotterdam festival|website=Times of India|date=4 May 2021 |access-date=2021-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2020/dec/25/don-palatharas-two-upcoming-films-selected-for-25th-iffk-21935.html|title=Don Palathara's two upcoming films selected for 25th IFFK|website=Cinema Express|date=25 December 2020 |access-date=2020-12-25}}</ref>
== ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱡᱤᱭᱚᱱ ==
ᱰᱚᱱ ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱤᱰᱩᱠᱠᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ, ᱠᱟᱨᱩᱱᱟᱯᱩᱨᱚᱢ ᱨᱮ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://bombmagazine.org/articles/static-shots-and-deep-focus-don-palathara-interviewed/|title=Don Palathara Interviewed by Arun A.K.|website=bomb magazine|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tao-films.com/film/vith|title=Vith|website=tao films – The art of film.|language=en|access-date=2019-06-13}}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱤᱰᱱᱤ, ᱚᱥᱴᱨᱮᱞᱤᱭᱟ ᱛᱮᱭ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱮᱠᱮᱰᱮᱢᱤ ᱚᱯᱷ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱟᱨ ᱮᱱᱰ ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱤᱱ ᱥᱤᱰᱱᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱰᱤᱯᱞᱳᱢᱟ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱤᱱᱴᱟᱨᱱᱮᱥᱱᱟᱞ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱥᱤᱰᱱᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱮᱠᱴᱚᱨᱥ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱛᱷᱤᱭᱮᱴᱟᱨ ᱮᱱᱰ ᱴᱮᱞᱤᱵᱷᱤᱡᱚᱱ ᱥᱟᱶ ᱢᱮᱥᱟᱜ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.aftt.edu.au/shared/footer/ifss|title=The International Film School Sydney is now known as AFTT|last=|first=|date=|website=|access-date=|archive-date=2020-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311000349/https://www.aftt.edu.au/shared/footer/ifss|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/don-palatharas-latest-1956-central-travancore-is-a-story-of-the-early-migrants-to-idukki/article28793484.ece|title=The story of a people's psyche|last=Menon|first=Anasuya|date=2019-08-02|work=The Hindu|access-date=2019-12-29|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>
== ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ==
ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱫᱚ ᱯᱷᱤᱪᱚᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱢᱟᱬᱟᱝ ᱨᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱥᱚᱨᱴ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱟᱨ ᱰᱚᱠᱩᱢᱮᱱᱴᱟᱨᱤ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2015/nov/26/preview-of-shavam-on-saturday-848419.html|title=Preview of Shavam on Saturday|website=The New Indian Express|date=26 November 2015 |access-date=2019-06-13}}</ref> ᱒᱐᱑᱕ ᱨᱮ, ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱯᱷᱤᱪᱚᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱥᱟᱵᱷᱟᱢ, ᱨᱤᱞᱤᱡᱽ ᱞᱮᱱᱟ ᱾ ᱠᱚᱢ ᱵᱚᱡᱮᱴ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ, ᱪᱮᱫᱟᱜ ᱥᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱟᱹᱯᱩᱨᱤ ᱦᱮᱸᱫᱮ-ᱟᱨ-ᱯᱩᱸᱰ ᱛᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱥᱟᱰᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱞᱳᱠᱮᱥᱚᱱ ᱨᱮᱠᱚᱨᱰᱤᱝ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱫᱟ, ᱟᱨ ᱟᱭᱢᱟ ᱱᱟᱣᱟ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚᱭ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://silverscreen.in/features/spirit-takes-walk-around-house-indie-filmmaker-don-palatharas-shavam/|title=Spirit At A Funeral: Indie Filmmaker Don Palathara's 'Shavam' Peeks Into A Grief-Stricken Family|date=7 August 2017|first=Aswathy|last=Gopalakrishnan|website=Silverscreen.in|language=en-US|access-date=2019-06-13}}{{dead link|date=February 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱴᱟᱭᱟᱨ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱪᱩᱨᱤᱛ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱠᱚᱭ ᱩᱫᱩᱜ ᱥᱚᱫᱚᱨᱟ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱜᱚᱡ ᱟᱠᱷᱲᱟ ᱨᱮ ᱥᱮᱴ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱟᱵᱷᱟᱢ ᱫᱚ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱠᱚᱨᱮ ᱟᱹᱰᱤ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱛᱮ ᱟᱛᱟᱝ ᱫᱟᱨᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ, ᱟᱨ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱨᱮᱥᱯᱚᱱᱥ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://malayalam.samayam.com/malayalam-cinema/movie-review/savam-filim-don-palathara-review/moviereview/49966707.cms|title=ശവം - മരണവീടിന്റെ മരണഡോക്യുമെന്റേഷൻ|date=2015-11-29|website=Samayam Malayalam|language=ml|access-date=2019-06-13}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱤᱞᱤᱡᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ, ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱠᱟᱡᱽᱪᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱳᱨᱟᱢ ᱟᱜ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱵᱷᱟᱱᱰᱤ, ᱢᱤᱫ ᱵᱤᱠᱚᱞᱯ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱤᱥᱴᱨᱤᱵᱤᱭᱩᱥᱚᱱ ᱢᱮᱠᱟᱱᱤᱡᱚᱢ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱠᱟᱛᱮ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/shavam-far-from-a-lifeless-affair/article7917939.ece|title=Shavam, far from a lifeless affair|date=2015-11-26|work=The Hindu|access-date=2019-06-13|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/CRwXSGrPbS7EYQjPvlvVHL/S-Durga-makers-to-crowdsource-screenings-in-Kerala.html|title='S Durga' makers to crowdsource screenings in Kerala|last=M.K|first=Nidheesh|date=2018-03-19|website=Livemint|language=en|access-date=2019-06-13}}</ref> ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ, ᱥᱟᱵᱷᱟᱢ ᱫᱚ ᱱᱮᱴᱯᱷᱞᱤᱠᱥ ᱟᱨ ᱢᱩᱵᱤ ᱨᱮ ᱥᱴᱨᱤᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2017/jul/19/award-winning-malayalam-film-shavam-by-don-palathara-now-streams-in-netflix-1630692.html|title=Award winning Malayalam film 'Shavam' by Don Palathara now streams in Netflix|website=The New Indian Express|date=19 July 2017 |access-date=2019-06-13}}</ref>
᱒᱐᱑᱗ ᱨᱮ, ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱯᱷᱤᱪᱚᱨ, ᱵᱷᱤᱛᱷ ᱮ ᱚᱞ, ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ, ᱯᱨᱚᱰᱤᱭᱩᱥ, ᱟᱨ ᱮᱰᱤᱴ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱢᱩᱵᱷᱤ ᱫᱚ ᱠᱨᱟᱣᱰᱯᱷᱟᱱᱰᱤᱝ ᱯᱞᱮᱴᱯᱷᱚᱨᱢ, ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱮ ᱠᱤᱠᱤᱥᱴᱟᱨᱴᱟᱨ ᱟᱨ ᱥᱟᱵᱷᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱢᱟᱣ ᱠᱷᱚᱱ ᱯᱷᱟᱭᱱᱟᱱᱥ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2016/sep/22/don-palatharas-vith-is-built-on-the-conflict-1522657.html|title=Don Palathara's Vith is built on the conflict|website=The New Indian Express|date=22 September 2016 |access-date=2019-06-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/crowdfunding-dream-team-multilingual-film-fiction-launches-online-campaign-82021|title=Crowdfunding a dream|last=Shekar|first=Anjuna|date=2018-05-28|website=www.thenewsminute.com|access-date=2019-06-13}}</ref>
ᱟᱡᱟᱜ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮᱱᱟᱜ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱑᱙᱕᱖, ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ, ᱫᱚ ᱒᱐᱑᱙ ᱢᱚᱥᱠᱳ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱨᱮ ᱯᱨᱤᱢᱤᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|author=Staff Reporter|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/don-palatharas-period-movie-selected-for-film-bazaar/article29891251.ece|title=Don Palathara's period movie selected for Film Bazaar|date=2019-11-05|work=The Hindu|access-date=2020-04-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2019/nov/19/don-palatharas-1956-central-travancore-heads-to-goa-15594.html|title=Don Palathara's 1956, Central Travancore heads to Goa|website=Cinema Express|date=19 November 2019 |access-date=2020-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/09/21/1956-central-travancore-malayalam-film-early-migrants-idukki-heads-to-miff.html|title='1956, Central Travancore', Malayalam film on early migrants to Idukki, heads to MIFF|website=The Week|access-date=2020-09-21}}</ref> ᱒᱐᱒᱒ ᱨᱮ, '᱑᱙᱕᱖, ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ' ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱐ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ FFSI ᱟᱜ ᱡᱚᱱ ᱟᱵᱽᱨᱟᱦᱟᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite news |author=Staff Reporter |date=2022-07-04 |title=FFSI's John Abraham awards announced |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/ffsis-john-abraham-awards-announced/article65600087.ece |access-date=2022-07-05 |issn=0971-751X}}</ref>
᱒᱐᱒᱐ ᱨᱮ, ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱫᱚ ᱥᱟᱱᱛᱷᱳᱥᱟᱛᱷᱤᱱᱴᱮ ᱳᱱᱱᱟᱢ ᱨᱟᱦᱟᱥᱭᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱨᱤᱢᱟ ᱠᱟᱞᱞᱤᱝᱜᱟᱞ ᱟᱨ ᱡᱤᱛᱤᱱ ᱯᱩᱴᱷᱟᱱᱪᱮᱨᱤ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱡᱩᱣᱟᱹᱱ ᱠᱷᱚᱵᱚᱨᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱤᱫ ᱟᱠᱴᱚᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱘᱕-ᱢᱤᱱᱤᱴ ᱥᱤᱝᱜᱟᱞ-ᱴᱮᱠ ᱠᱟᱨ ᱨᱟᱭᱤᱰ ᱵᱟᱵᱚᱛ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2020/oct/19/don-palatharas-next-is-santhoshathinte-onnam-rahasyam-20875.html|title=Don Palathara's next is Santhoshathinte Onnam Rahasyam|website=Cinema Express|date=19 October 2020 |access-date=2020-10-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/malayalam/2020/oct/20/rima-kallingal-jitin-puthanchery-star-in-don-palatharas-new-film-2212390.html|title=Rima Kallingal, Jitin Puthanchery star in Don Palathara's new film|website=The New Indian Express|date=20 October 2020 |access-date=2020-10-20}}</ref> ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱔᱓ ᱟᱱᱟᱜ ᱢᱚᱥᱠᱳ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱨᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱜᱳᱞᱰᱮᱱ ᱡᱚᱨᱡᱽ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱱᱳᱢᱤᱱᱮᱴ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web |title=JOYFUL MYSTERY :: Film catalogue :: Moscow International Film Festival |url=http://www.moscowfilmfestival.ru/miff43/eng/films/?id=43005 |access-date=2022-07-05 |website=www.moscowfilmfestival.ru |language=ru}}</ref>
ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱵᱷᱨᱤᱛᱷᱤᱝ ᱤᱡᱽ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ, ᱢᱤᱫ ᱨᱤᱞᱮᱥᱟᱱᱥᱤᱯ ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱯᱷᱟᱨᱥᱴ ᱯᱟᱨᱥᱟᱱ ᱱᱮᱨᱮᱴᱤᱵᱷ ᱨᱮ ᱥᱚᱫᱚᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱮᱠᱮᱱ ᱥᱮᱨᱤᱱ ᱠᱮᱛᱷᱮᱨᱤᱱ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱕᱐ ᱟᱱᱟᱜ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱨᱚᱴᱟᱨᱰᱮᱢ ᱨᱮ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱨᱤᱜᱮᱭᱤᱱᱰ ᱦᱟᱹᱴᱤᱧ ᱨᱮ ᱯᱨᱤᱢᱤᱭᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/don-palatharas-everything-is-cinema-to-premiere-at-rotterdam-festival/articleshow/82390572.cms?from=mdr|title=Don Palathara's Everything is Cinema to premiere at Rotterdam festival
|website=Times of India|access-date=2020-06-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/don-palathara-s-everything-cinema-be-screened-international-film-festival-rotterdam-148298|title=Don Palathara's 'Everything is Cinema' to be screened at the International Film Festival Rotterdam
|website=The News Minute|access-date=2020-06-02}}</ref>
᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱵᱤᱱᱟᱭ ᱯᱷᱳᱨᱴ, ᱫᱤᱵᱽᱭᱟ ᱯᱨᱟᱵᱷᱟ, ᱱᱤᱞᱡᱟ ᱠᱮ ᱵᱮᱵᱤ, ᱢᱮᱛᱷᱤᱣ ᱛᱷᱳᱢᱟᱥ, ᱥᱟᱡᱤᱛᱷᱟ ᱢᱟᱫᱟᱛᱷᱤᱞ ᱮᱢᱟᱱ ᱠᱚ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱣᱟ ᱾ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱓ ᱡᱮᱜᱮᱛᱟᱹᱨᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱨᱚᱴᱟᱨᱰᱮᱢ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱥᱮᱞᱮᱠᱥᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/english/2022/nov/25/don-palatharas-familyset-for-world-premiere-at-rotterdam-intl-film-fest-2521771.html|title= Don Palathara's 'Family' set for world premiere at Rotterdam Int'l Film Fest|website=The New Indian Express|date=30 November 2022|access-date=2022-11-30}}</ref>
᱒᱐᱒᱓ ᱨᱮ, ᱵᱟᱯᱷᱴᱟ ᱫᱚ ᱯᱟᱞᱟᱛᱷᱟᱨᱟ ᱥᱟᱶᱛᱮ ᱮᱴᱟᱜ ᱟᱨᱮ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱨᱚᱯᱷᱮᱥᱚᱱᱟᱞ ᱠᱚ ᱥᱤᱧᱚᱛ ᱨᱮ ᱵᱽᱨᱮᱠᱛᱷᱨᱩ ᱯᱨᱚᱜᱨᱟᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱠᱟᱛᱮ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱞᱮᱫ ᱠᱚᱣᱟ ᱾<ref>{{Cite web|url=https://about.netflix.com/en/news/bafta-announces-its-breakthrough-2023-cohort-across-india-uk-and-usa|title= BAFTA Announces Its Breakthrough 2023 Cohort Across India, UK and USA for the First Time|website=Netflix|date=29 November 2023|access-date=2024-02-12}}</ref>
== ᱯᱷᱤᱞᱢᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! ᱥᱮᱨᱢᱟ
! ᱧᱩᱛᱩᱢ
! ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ
! ᱯᱨᱚᱰᱤᱭᱩᱥᱚᱨ
! ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ
! ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ
! ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ
|-
|᱒᱐᱑᱕
| ᱥᱟᱵᱷᱟᱢ
| ᱦᱚᱸ
| ᱵᱟᱝ
| ᱵᱟᱝ
| ᱦᱚᱸ
|ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱯᱷᱤᱞᱢ <ref name="filmcompanion" />
|-
|᱒᱐᱑᱗
|ᱵᱷᱤᱛᱷ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| <ref name="filmcompanion" />
|-
|᱒᱐۱۹
|᱑᱙᱕᱖, ᱥᱮᱱᱴᱨᱟᱞ ᱴᱨᱟᱵᱷᱟᱱᱠᱳᱨ
| ᱦᱚᱸ
| ᱵᱟᱝ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| <ref name="filmcompanion" />
|-
|᱒᱐᱒᱑
|ᱮᱵᱷᱨᱤᱛᱷᱤᱝ ᱤᱡᱽ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| <ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2021/05/03/don-palatharas-everything-is-cinema-to-premiere-at-international-film-festival-of-rotterdam.html|title='Don Palathara's 'Everything Is Cinema' to premiere at International Film Festival of Rotterdam|website= The Week|access-date=2021-06-02}}</ref>
|-
|᱒᱐᱒᱑
|ᱥᱟᱱᱛᱷᱳᱥᱟᱛᱷᱤᱱᱴᱮ ᱳᱱᱱᱟᱢ ᱨᱟᱦᱟᱥᱭᱟᱢ
| ᱦᱚᱸ
| ᱵᱟᱝ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| <ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt14058748/|title='Joyful Mystery'|website= IMDB|access-date=2022-12-26}}</ref>
|-
|᱒᱐᱒᱓
|ᱯᱷᱮᱢᱤᱞᱤ
| ᱦᱚᱸ
| ᱵᱟᱝ
| ᱦᱚᱸ
| ᱦᱚᱸ
| <ref name="auto"/>
|}
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚ ==
* ᱒᱐᱒᱐ ᱨᱮ ᱯᱷᱮᱰᱮᱨᱮᱥᱚᱱ ᱚᱯᱷ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤᱡᱽ ᱚᱯᱷ ᱤᱱᱰᱤᱭᱟ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱡᱚᱱ ᱟᱵᱽᱨᱟᱦᱟᱢ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ<ref name="thehindu">{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/ffsis-john-abraham-awards-announced/article65600087.ece|title=FFSI’s John Abraham awards announced|publisher=The Hindu}}</ref>
* ᱒᱐᱒᱕ ᱨᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱮᱥᱳᱥᱤᱭᱮᱥᱚᱱ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱯᱟᱭ ᱥᱠᱨᱤᱱ ᱯᱞᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ<ref name="Times of India">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/kerala-film-critics-awards-2024-here-is-the-full-list-of-winners/articleshow/120371441.cms|title=Kerala Film Critics Awards 2024: Here is the full list of winners|publisher= Times Entertainment}}</ref>
* ᱒᱐᱒᱑ ᱨᱮ ᱮᱵᱷᱨᱤᱛᱷᱤᱝ ᱤᱡᱽ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱯᱟᱴᱨᱤᱠᱤ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱯᱷᱮᱥᱴᱤᱵᱷᱟᱞ ᱨᱮ ᱥᱤᱱᱮᱢᱟᱴᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ᱨᱮ ᱯᱷᱨᱮᱥ ᱮᱸᱜᱮᱞ ᱟᱨ ᱱᱤᱣ ᱰᱤᱥᱠᱚᱵᱷᱟᱨᱤᱡᱽ <ref name="patrikifilmfestival">{{cite news|url=https://www.patrikifilmfestival.ru/en/events/winners23|title=INTERNATIONAL JURY SELECTED WINNERS OF THE PATRIKI FILM FESTIVAL|publisher=Patriki Film Festival}}</ref>
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ ==
* [https://www.donpalathara.com Official Website]
* [https://www.imdb.com/name/nm6637476/bio?ref_=nm_ov_bio_sm Don Palathara] on [[IMDb]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱤᱰᱩᱠᱠᱤ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱡᱤᱣᱤᱫ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙୮᱖ ᱡᱟᱱᱟᱢ]]
mqhrg5d6px2q1j9lofcje3c8qkd6n5l
ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ
0
37822
196996
196911
2026-08-16T18:10:33Z
InternetArchiveBot
3665
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
196996
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox writer
| name = ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ
| image = Vyloppilli.jpg
| image_size =
| alt =
| caption =
| pseudonym = ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ
| birth_name =
| birth_date = {{birth date|df=yes|1911|5|11}}
| birth_place = ᱠᱟᱞᱩᱨ, ᱠᱳᱪᱤᱱ
| death_date = {{Death date and age|df=y|1985|12|22|1911|5|11}}
| death_place =
| resting_place =
| occupation = ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ
| language = ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ
| nationality = ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ
| citizenship =
| period =
| genre = ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ
| subject =
| movement =
| notableworks = {{ublist|''ᱠᱩᱰᱤᱭᱳᱡᱷᱤᱠᱠᱟᱞ''|''ᱠᱟᱱᱱᱤᱠᱠᱳᱭᱛᱷᱩ''|''ᱢᱟᱢᱵᱟᱡᱷᱟᱢ''|''ᱢᱟᱠᱟᱨᱟᱠᱳᱭᱛᱷᱩ''|''ᱠᱟᱭᱯᱟᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱨᱤ''|''ᱵᱷᱤᱫᱟ''}}
| spouse = ᱵᱷᱟᱱᱩᱢᱟᱛᱷᱤ ᱟᱢᱢᱟ
| relatives = ᱛᱷᱨᱤᱯᱩᱱᱤᱛᱷᱟᱨᱟ ᱠᱳᱪᱩᱠᱩᱴᱴᱟᱱ ᱠᱟᱨᱛᱷᱟ (ᱵᱟᱵᱟ)
ᱱᱟᱱᱤᱠᱩᱴᱴᱤᱭᱟᱢᱢᱟ (ᱟᱭᱳ)
ᱵᱷᱟᱱᱩᱢᱟᱛᱷᱤᱭᱟᱢᱢᱟ (ᱵᱟᱹᱦᱩ)
| influences =
| influenced =
| awards = {{ublist|᱑᱙᱖᱔ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|᱑᱙᱗᱑ ᱳᱫᱟᱠᱠᱩᱡᱷᱟᱞ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|᱑᱙᱗᱑ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ|᱑᱙᱘᱑ ᱵᱷᱟᱭᱟᱞᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ}}
| signature =
| signature_alt =
| website =
}}
'''ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ''' (᱑᱑ ᱢᱮ ᱑᱙᱑᱑ – ᱒᱒ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱘᱕) ('''ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ''' ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸ ᱚᱞᱚᱜᱼᱟ) ᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ''ᱠᱩᱰᱤᱭᱳᱡᱷᱤᱠᱠᱟᱞ'', ''ᱠᱟᱱᱱᱤᱠᱠᱳᱭᱛᱷᱩ'' ᱟᱨ ''ᱢᱟᱢᱵᱟᱡᱷᱟᱢ'' ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜ ᱠᱟᱱ, ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱯᱩᱨᱳᱜᱟᱢᱟᱱᱟ ᱠᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱢ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱ ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ, ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱟᱨ ᱟᱨᱴ ᱟᱨ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱠᱩᱥᱤᱭᱟᱜ ᱦᱚᱲ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱚᱨᱜᱟᱱᱟᱭᱡᱮᱥᱚᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ, ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ, ᱵᱷᱟᱭᱟᱞᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱳᱫᱟᱠᱠᱩᱡᱷᱟᱞ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱛᱮ ᱟᱭᱢᱟ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾
== ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱟᱨ ᱠᱟᱹᱢᱤᱦᱚᱨᱟ ==
'''ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ''' ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱑᱑ ᱢᱮ ᱑᱙᱑᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱟᱞᱩᱨ ᱨᱮ ᱪᱮᱨᱟᱱᱮᱞᱞᱳᱨ ᱠᱳᱪᱩᱠᱩᱴᱴᱟᱱ ᱠᱟᱨᱛᱷᱟ ᱟᱨ ᱱᱟᱱᱤᱠᱩᱴᱴᱤ ᱟᱢᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱡᱟᱱᱟᱢ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vailoppilli Sreedhara Menon - Biography">{{Cite web |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Vailoppilli/Html/Vailopillygraphy.htm |title=Vailoppilli Sreedhara Menon - Biography |date=2019-01-28 |publisher=Kerala Sahitya Akademi |language=ml |access-date=2019-01-28}}</ref> ᱢᱤᱫ ᱴᱚᱴᱷᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ''ᱟᱥᱟᱱ'' (ᱢᱟᱪᱮᱛ) ᱴᱷᱮᱱ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮᱦᱚᱵ ᱠᱟᱛᱮ, ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱫᱚ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱨᱮ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱢᱮᱱᱴ ᱯᱨᱟᱭᱢᱟᱨᱤ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱠᱟᱞᱩᱨ ᱨᱮ ᱟᱨ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱛᱮ ᱥᱮᱱᱴ ᱟᱞᱵᱟᱨᱴᱥ ᱦᱟᱭ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱨᱮᱭ ᱠᱚᱨᱟᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱠᱷᱚᱱ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱒᱗ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱦᱟᱭ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱚᱱᱟ ᱛᱟᱭᱚᱢ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱚᱦᱟᱨᱟᱡᱟᱥ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱠᱷᱚᱱ ᱥᱟᱭᱤᱱᱥ ᱨᱮ ᱜᱨᱮᱡᱩᱭᱮᱥᱚᱱ ᱮ ᱯᱩᱨᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱟᱭᱫᱟᱯᱮᱴ ᱴᱨᱮᱱᱤᱝ ᱠᱚᱞᱮᱡᱽ, ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱤ.ᱴᱤ. ᱰᱤᱜᱽᱨᱤ ᱯᱟᱥ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱡᱟᱜ ᱥᱮᱪᱮᱫ ᱮ ᱞᱮᱛᱟᱲ ᱫᱚᱦᱚ ᱠᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱑᱙᱓᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱠᱟᱱᱫᱟᱥᱥᱟᱢᱠᱟᱫᱟᱵᱷᱩ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱢᱮᱱᱴ ᱦᱟᱭ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨᱤ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱪᱮᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱮ ᱮᱛᱚᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="Vyloppilly Sreedhara Menon on Kerala Culture portal">{{Cite web|date=2019-01-28|title=Vyloppilly Sreedhara Menon on Kerala Culture portal|url=http://www.keralaculture.org/vyloppilly-sreedhara-menon/639|access-date=2019-01-28|website=www.keralaculture.org|publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala|language=en}}</ref> ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱟᱲᱦᱟᱣ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱒᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮᱭ ᱤᱫᱤ ᱠᱮᱫᱮᱭᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱩᱱᱤ ᱑᱙᱖᱖ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱳᱞᱞᱩᱨ ᱦᱟᱭ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱱᱤᱛᱚᱜᱟᱜ ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱢᱮᱢᱳᱨᱤᱭᱟᱞ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱢᱮᱱᱴ ᱵᱷᱳᱠᱮᱥᱟᱱᱟᱞ ᱦᱟᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱦᱮᱰ ᱢᱟᱥᱴᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱟᱭ ᱡᱤᱨᱟᱹᱣ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Govt.Vocational Higher Secondary School">{{Cite web |url=http://thrissureducation.com/22059/index.htm |title=Govt.Vocational Higher Secondary School |date=2019-01-29 |website=thrissureducation.com |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱟᱨ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱯᱨᱚᱵᱷᱟᱨᱛᱷᱟᱠᱟ ᱠᱳ-ᱚᱯᱟᱨᱮᱴᱤᱵᱷ ᱥᱳᱥᱟᱭᱴᱤ ᱞᱮᱠᱟᱱ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱚᱨᱜᱟᱱᱟᱭᱡᱮᱥᱚᱱ ᱠᱚ ᱥᱟᱶ ᱡᱚᱯᱚᱲᱟᱣ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ; ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱟᱜ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱚᱨᱜᱟᱱᱟᱭᱡᱤᱝ ᱠᱚᱢᱤᱴᱤ ᱨᱮᱱ ᱥᱚᱦᱮᱫ ᱟᱨ ᱫᱚᱥᱟᱨ ᱟᱜ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱵᱳᱨᱰ ᱚᱯᱷ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴᱚᱨᱥ ᱮ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱥᱛᱨᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱯᱚᱨᱤᱥᱚᱫᱽ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱚᱯᱷᱤᱥᱤᱭᱟᱞ ᱯᱟᱛᱷᱟᱢ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱮᱰᱤᱴᱚᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱦᱚᱸᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱾<ref name="Vyloppilly Sreedhara Menon on Kerala Culture portal" /> ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱯᱩᱨᱳᱜᱟᱢᱟᱱᱟ ᱠᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱥᱟᱝᱜᱷᱟᱢ, ᱞᱮᱯᱷᱴᱤᱥᱴ ᱤᱱᱴᱮᱞᱮᱠᱪᱩᱣᱟᱞᱥ ᱟᱨ ᱟᱨᱴᱤᱥᱴ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱟᱹᱭᱩᱨᱚᱜ ᱠᱟᱱ ᱯᱨᱳᱜᱽᱨᱮᱥᱤᱵᱷ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱯᱷᱳᱨᱟᱢ, ᱑᱙᱘᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ, ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱱᱚᱶᱟ ᱨᱮᱱᱤᱡ ᱵᱩᱱᱤᱭᱟᱹᱫᱤᱭᱟᱹ ᱯᱟᱨᱥᱮᱛ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟᱭ ᱟᱨ ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱘᱕ ᱫᱷᱟᱹᱵᱤᱡ ᱱᱚᱶᱟ ᱯᱚᱫᱽ ᱨᱮᱭ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="EMS AS A LITERARY CRITIC AND CULTURAL ACTIVIST">{{Cite web |url=https://www.cpim.org/marxist/199801_marxist_ems_culture_pg.htm |title=EMS AS A LITERARY CRITIC AND CULTURAL ACTIVIST |last=P. Govinda Pillai |date=1998 |website=The Marxist |access-date=2019-01-29 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921120338/https://www.cpim.org/marxist/199801_marxist_ems_culture_pg.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="History - പു.ക.സ">{{Cite web |url=https://www.sites.google.com/site/purogamanakalasahithyasangham/assignments |title=History - പു.ക.സ |date=2019-01-29 |website=www.sites.google.com |access-date=2019-01-29 |archive-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019111910/https://sites.google.com/site/purogamanakalasahithyasangham/assignments |url-status=dead }}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱑ ᱫᱤᱞᱞᱤ, ᱑᱙᱕᱙ ᱫᱤᱞᱞᱤ ᱟᱨ ᱑᱙᱖᱕ ᱵᱮᱝᱜᱟᱞᱩᱨᱩ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱡᱟᱹᱛᱤᱭᱟᱹᱨᱤ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱣᱟᱜ ᱢᱤᱴᱤᱝ ᱠᱚᱨᱮ ᱯᱮ ᱫᱷᱟᱣ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱨᱤᱯᱨᱮᱡᱮᱱᱴ ᱞᱮᱫᱟᱭ ᱟᱨ ᱑᱙᱗᱐ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱴ ᱭᱩᱱᱤᱭᱚᱱ ᱮ ᱫᱟᱬᱟ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="വൈലോപ്പിള്ളി ശ്രീധരമേനോൻ - Vailoppilli Sreedhara Menon">{{Cite web |url=https://www.m3db.com/artists/6676 |title=വൈലോപ്പിള്ളി ശ്രീധരമേനോൻ - Vailoppilli Sreedhara Menon |date=2019-01-29 |website=www.m3db.com |access-date=2019-01-29}}</ref>
ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱕ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱢᱟᱪᱮᱛᱟᱹᱱᱤ, ᱵᱷᱟᱱᱩᱢᱟᱛᱷᱤ ᱟᱢᱢᱟ ᱥᱟᱶᱮ ᱵᱟᱯᱞᱟ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vailoppilli Sreedhara Menon - Biography" /> ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱨᱤᱱ ᱵᱟᱨᱭᱟ ᱦᱚᱯᱚᱱ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ, ᱥᱨᱤᱠᱩᱢᱟᱨ, ᱢᱤᱫ ᱟᱭᱩᱨᱵᱷᱮᱫᱤᱠ ᱰᱟᱠᱴᱚᱨ ᱟᱨ ᱵᱤᱡᱚᱭᱠᱩᱢᱟᱨ, ᱢᱤᱫ ᱦᱳᱢᱤᱭᱳᱯᱮᱛᱷᱤᱠ ᱰᱟᱠᱴᱚᱨ ᱾<ref name="Report in Mathrubhumi">{{Cite web |url=https://www.mathrubhumi.com/books/interview/vyloppilli-sreedhara-menon-1.2684642 |title=Report in Mathrubhumi |last=George Mathew Puthuppally |date=20 March 2018 |website=Mathrubhumi |language=en |access-date=2019-01-29 |archive-date=21 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621210343/http://www.mathrubhumi.com/books/interview/vyloppilli-sreedhara-menon-1.2684642 |url-status=dead }}</ref> ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ, ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱡᱩᱨᱤ-ᱯᱟᱹᱨᱤ ᱛᱟᱞᱟ ᱨᱮ ᱨᱟᱯᱟᱪᱟᱜ ᱛᱟᱦᱮᱸ ᱠᱟᱱᱟ<ref name="Report in Manorama">{{Cite web |url=https://www.manoramaonline.com/literature/literaryworld/2018/06/28/vyloppilli-sreedhara-menon-wife-bhanumati-amma-kanneerpadam-poem.html |title=Report in Manorama |date=2019-01-29 |website=ManoramaOnline |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱟᱨ ᱡᱚᱠᱷᱚᱱ ᱒᱒ ᱰᱤᱥᱮᱢᱵᱚᱨ ᱑᱙᱘᱕ ᱨᱮ ᱵᱽᱨᱮᱱ ᱦᱮᱢᱚᱨᱮᱡᱽ ᱠᱷᱟᱹᱛᱤᱨ ᱮ ᱜᱚᱡ ᱮᱱᱟ ᱩᱱ ᱚᱠᱛᱚ ᱩᱱᱠᱤᱱ ᱫᱚ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱠᱤᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱱ ᱠᱟᱱ ᱛᱟᱦᱮᱸᱫ ᱾<ref name="Vyloppilly Sreedhara Menon on Kerala Culture portal" /> ᱵᱷᱟᱱᱩᱢᱟᱛᱷᱤ ᱟᱢᱢᱟ ᱫᱚ ᱒᱖ ᱡᱩᱱ ᱒᱐᱑᱘ ᱨᱮᱭ ᱜᱚᱡ ᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vyloppilli Sreedhara Menon’s wife Thattattu Bhanumathi Amma passes away">{{Cite web |url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2018/jun/27/vyloppilli-sreedhara-menons-wife-thattattu-bhanumathi-amma-passes-away-1834194.html |title=Vyloppilli Sreedhara Menon's wife Thattattu Bhanumathi Amma passes away |date=27 June 2018 |website=The New Indian Express |access-date=2019-01-29}}</ref>
== ᱞᱤᱜᱮᱥᱤ ==
[[File:Vyloppilli Ssamskrithi Bhavan, Thiruvananthapuram, Kerala, India.JPG|thumb|left|ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱟᱢᱥᱠᱨᱤᱛᱷᱤ ᱵᱷᱟᱵᱷᱟᱱ]]
ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ''ᱥᱨᱤ'' ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮᱭ ᱚᱞ ᱮᱦᱚᱵ ᱞᱮᱫᱟ ᱟᱨ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱩᱭᱞᱩ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱯᱚᱛᱚᱵ, ''ᱠᱟᱱᱱᱤᱠᱠᱳᱭᱛᱷᱩ'' ᱫᱚ ᱑᱙᱔᱗ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱞᱮᱱᱟ; ᱠᱩᱴᱴᱤᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱢᱟᱨᱟᱨ ᱮ ᱢᱮᱱ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱮ ᱱᱚᱶᱟ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱠᱚᱫᱚ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱠᱮᱴᱮᱡ ᱨᱟᱠᱟᱵ ᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱪᱟᱞᱟᱜ ᱠᱟᱱ ᱨᱳᱢᱟᱱᱴᱤᱠ ᱟᱹᱨᱤᱪᱟᱹᱞᱤ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vailoppilli Sreedhara Menon - Biography" /> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱨᱮᱱ ᱢᱤᱫ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱟᱲᱟᱝ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱢᱟᱱᱟᱣᱚᱜᱼᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱨᱳᱢᱟᱱᱴᱤᱠ ᱠᱷᱚᱱ ᱱᱟᱦᱟᱜ ᱡᱩᱜᱽ ᱨᱮ ᱩᱪᱟᱹᱲ ᱮ ᱪᱤᱱᱦᱟᱹᱣ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref name="Kurup2005">{{cite book|author=O. N. V. Kurup|title=This Ancient Lyre: Selected Poems|url=https://books.google.com/books?id=6asUUvPUlTgC&pg=PR24|year=2005|publisher=Sahitya Akademi|isbn=978-81-260-1791-1|pages=24–}}</ref> ᱥᱟᱶᱛᱟᱨᱤ ᱩᱛᱱᱟᱹᱣ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱜᱟᱢᱤᱭᱟᱹ ᱨᱮᱦᱮᱫ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱥᱟᱬᱮᱥᱤᱭᱟᱹ ᱩᱭᱦᱟᱹᱨ ᱟᱨ ᱢᱟᱹᱱᱢᱤ ᱢᱚᱱᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭᱠᱳᱞᱳᱡᱤᱠᱟᱞ ᱩᱠᱩ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱠᱚ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱜᱟᱹᱦᱤᱨ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱜᱩᱱ ᱠᱟᱱᱟ ᱾ ᱢᱤᱰᱤᱭᱟᱢ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱵᱩ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱨᱮ ᱧᱮᱞᱚᱜᱼᱟ, ᱞᱤᱨᱤᱠᱟᱞ ᱟᱨ ᱱᱮᱨᱮᱴᱤᱵᱷ ᱵᱟᱱᱟᱨ ᱨᱮ ᱾<ref>''Kairaliyude Kadha'', N. Krishna Pillai, NBS, ᱠᱳᱴᱴᱟᱭᱟᱢ.</ref>
ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱟᱢᱫᱟᱡᱽ ᱒᱐ ᱜᱚᱴᱟᱝ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱮ ᱪᱷᱟᱯᱟ ᱟᱠᱟᱫᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ, ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱟᱨ ᱡᱤᱭᱚᱱ ᱠᱟᱛᱷᱟ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Vailoppilli Sreedhara Menon - Biography" /><ref name="Vyloppilli - list of works">{{Cite web |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Vailoppilli/Html/VailoppilliBooks.htm |title=Vyloppilli - list of works |date=2019-01-29 |website=Kerala Sahitya Akademi |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱟᱭᱢᱟ ᱠᱨᱤᱴᱤᱠᱥ ᱡᱤᱞᱤᱧ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ''ᱠᱩᱰᱤᱭᱳᱡᱷᱤᱠᱠᱟᱞ'' ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱚᱛᱚ ᱠᱷᱚᱱ ᱢᱟᱨᱟᱝ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱠᱚ ᱢᱟᱱᱟᱣᱟ ᱾ ᱮᱢ. ᱞᱤᱞᱟᱵᱷᱟᱛᱷᱤ ᱮ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱮ ''ᱱᱚᱶᱟ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱫᱚ ᱢᱤᱫ ᱢᱤᱰᱤᱞ ᱠᱞᱟᱥ ᱡᱟᱭᱜᱟ ᱠᱤᱥᱟᱹᱬ ᱟᱜ ᱢᱤᱫ ᱱᱤᱨᱫᱟᱹᱭ ᱱᱤᱡᱮᱨ-ᱵᱤᱰᱟᱹᱣ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱮ ᱵᱩᱡᱷᱟᱹᱣᱟ ᱡᱮ ᱟᱜᱟᱢ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱵᱟᱝ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱠᱷᱟᱱ ᱟᱡᱤᱡ ᱨᱮᱸᱜᱮᱡ ᱦᱟᱛᱟᱣᱤᱡᱟᱜ ᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸᱭ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱢᱚᱱᱮ ᱠᱷᱚᱱ ᱮ ᱟᱹᱲᱤᱥᱟᱭᱟ'' ᱾<ref>''Malayala Kavitha Sahithya Charithram'', Dr. ᱮᱢ. ᱞᱤᱞᱟᱵᱷᱟᱛᱷᱤ, ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ, ᱛᱷᱨᱤᱥᱩᱨ</ref><ref>''Vyloppillikkavitha Sameeksha'', The State Institute of Languages, ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ</ref> ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱫᱚ ᱯᱤ. ᱠᱮ. ᱮᱱ. ᱯᱟᱱᱤᱠᱠᱟᱨ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱤᱝᱞᱤᱥ ᱛᱮ ᱛᱚᱨᱡᱚᱢᱟ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱟᱨ ᱯᱚᱛᱚᱵ, ''ᱥᱮᱞᱮᱠᱴᱮᱰ ᱯᱳᱭᱮᱢᱥ ᱚᱯᱷ ᱵᱷᱟᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ'' ᱨᱮ ᱥᱮᱞᱮᱫ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ ᱾{{ISBN|978-93-5207-076-3}} ''ᱵᱷᱤᱫᱟ'', ''ᱠᱟᱱᱱᱤᱠᱠᱳᱭᱛᱷᱩ'', ''ᱢᱟᱠᱟᱨᱟᱠᱳᱭᱛᱷᱩ'' ᱟᱨ ''ᱠᱟᱭᱯᱟᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱨᱤ'' ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱮᱴᱟᱜ ᱢᱩᱬᱩᱛ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ᱢᱩᱫᱽ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜᱼᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱡᱚᱛᱚ ᱜᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱠᱚ ᱡᱤᱛᱠᱟᱹᱨ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾ ''ᱠᱟᱱᱱᱤᱨᱯᱟᱫᱟᱢ'', ᱢᱤᱫ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱩᱱᱤ ᱟᱡ ᱵᱟᱹᱦᱩ ᱠᱷᱚᱱ ᱵᱷᱮᱜᱟᱨᱚᱜ ᱛᱟᱭᱚᱢ ᱞᱚᱜᱚᱱ ᱜᱮᱭ ᱚᱞ ᱞᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱫᱚ ᱚᱴᱳᱵᱟᱭᱳᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤᱠᱟᱞ ᱠᱟᱱᱟ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Report in Mathrubhumi" /><ref name="Report in Manorama" /> ''ᱥᱟᱦᱭᱟᱱᱴᱮ ᱢᱟᱠᱟᱱ'', ᱑᱙᱘᱒ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱨᱤᱞᱤᱡᱽ ᱟᱠᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱯᱷᱤᱞᱢ, ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱚᱞ ᱟᱠᱟᱱ ᱚᱱᱟ ᱧᱩᱛᱩᱢᱟᱱ ᱢᱤᱫ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="വൈലോപ്പിള്ളി ശ്രീധരമേനോൻ - Vailoppilli Sreedhara Menon" /><ref name="Sahyante Makan [1982]">{{Cite web |url=https://malayalasangeetham.info/m.php?2755&cl=1 |title=Sahyante Makan [1982] |date=2019-01-29 |website=malayalasangeetham.info |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱤᱫᱴᱟᱹᱝ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ, ''ᱢᱟᱫᱟᱛᱷᱟᱠᱠᱤᱞᱤ'' ᱠᱟᱱᱟ, ᱵᱷᱟᱡᱽᱨᱟᱢ ᱢᱩᱵᱷᱤ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱮᱧ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮ ᱵᱮᱵᱷᱟᱨ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="വൈലോപ്പിള്ളി ശ്രീധരമേനോൻ - Vailoppilli Sreedhara Menon" /> ''ᱠᱨᱤᱥᱱᱟᱥᱴᱟᱢᱤ: ᱫᱟ ᱵᱩᱠ ᱚᱯᱷ ᱰᱨᱟᱭ ᱞᱤᱵᱷᱥ'', ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱟᱜ 'ᱠᱨᱤᱥᱱᱟᱥᱴᱟᱢᱤ' ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱑᱙᱕᱘ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱠᱚᱞᱮᱠᱥᱚᱱ 'ᱠᱟᱫᱟᱞᱠᱠᱟᱠᱠᱟᱠᱟᱞ' ᱨᱮ ᱩᱰᱩᱠ ᱞᱮᱱᱟ, ᱚᱵᱷᱤᱞᱟᱥ ᱵᱟᱵᱩ ᱦᱚᱛᱮᱛᱮ ᱰᱟᱭᱨᱮᱠᱴ ᱟᱠᱟᱱ ᱱᱚᱶᱟ ᱫᱚ ᱒᱐᱒᱕ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱤᱥᱴᱤᱞ ᱤᱢᱮᱡᱽ ᱯᱷᱤᱞᱢ ᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref>{{cite web |title=Jeo Baby to headline film based on Vyloppilli’s poem ‘Krishnashtami’ |url=https://www.cinemaexpress.com/malayalam/news/2025/Mar/09/jeo-baby-to-headline-film-based-on-vyloppillis-poem-krishnashtami |publisher=Cinema Express |access-date=12 April 2025 |date=9 March 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Director Jeo Baby turns actor again for a film based on a poem |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/director-jeo-baby-turns-actor-again-for-a-film-based-on-a-poem/articleshow/119556824.cms |publisher=The Times of India |access-date=12 April 2025 |date=27 March 2025}}</ref>
== ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱠᱚ ==
ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱫᱚ ᱑᱙᱖᱔ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱥᱳᱵᱷᱤᱭᱮᱴ ᱞᱮᱱᱰ ᱱᱮᱦᱨᱩ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ, ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱫᱚ ᱟᱡᱟᱜ ᱯᱚᱛᱚᱵ, ''ᱠᱟᱭᱯᱟᱵᱷᱟᱞᱞᱟᱨᱤ'' ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱟᱠᱚᱣᱟᱜ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱮᱢᱟᱫᱮᱭᱟ ᱾<ref name="Kerala Sahitya Akademi Award for Poetry">{{Cite web |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/ksa/Awards/poetry.htm |title=Kerala Sahitya Akademi Award for Poetry |date=2019-01-29 |website=Kerala Sahitya Akademi |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱑᱙᱗᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ''ᱵᱷᱤᱫᱟ'' ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱳᱫᱟᱠᱠᱩᱡᱷᱟᱞ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ<ref>''Akhilavijnanakosam'', D.C. Books; ᱠᱳᱴᱴᱟᱭᱟᱢ</ref> ᱟᱨ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱫᱚ ᱚᱱᱟ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱜᱮ ᱠᱮᱱᱫᱽᱨᱚ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱮ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾<ref>{{cite web|url=http://www.prd.kerala.gov.in/awards.htm |title=Kendra Sahitya Academy Awards (Malayalam) |publisher=Public Relations Department, Government of Kerala |access-date=11 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524212356/http://www.prd.kerala.gov.in/awards.htm |archive-date=24 May 2007 }}</ref> ᱟᱡᱟᱜ ᱠᱟᱹᱢᱤ, ''ᱢᱟᱠᱟᱨᱟᱠᱳᱭᱛᱷᱩ'', ᱫᱚ ᱑᱙᱘᱑ ᱥᱟᱞᱮ ᱨᱮ ᱵᱷᱟᱭᱟᱞᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱞᱟᱹᱜᱤᱫ ᱵᱟᱪᱷᱟᱣ ᱞᱮᱱᱟ ᱾<ref name="Vayalar Award">{{Cite web |url=http://www.keralasahityaakademi.org/ml_aw27.htm |title=Vayalar Award |date=2019-01-29 |website=Kerala Sahitya Akademi |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱩᱱᱤ ᱫᱚ ᱢᱟᱫᱽᱨᱟᱥ ᱯᱚᱱᱚᱛ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ, ᱠᱟᱞᱭᱟᱱᱤ ᱠᱨᱤᱥᱱᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱟᱨ ᱮᱢ. ᱯᱤ. ᱯᱳᱞ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱦᱚᱸᱭ ᱧᱟᱢ ᱞᱮᱫᱟ ᱾ ᱟᱡᱟᱜ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱥᱮᱨᱢᱟᱠᱤᱭᱟᱹ ᱥᱟᱶᱦᱮᱫ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ, ''ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ'', ᱛᱷᱟᱯᱚᱱ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Vyloppilli Poetry Award 2018 - Vyloppilly Memorial Award Announced">{{Cite web |url=https://www.theindian.news/bineesh-puthuppanam-wins-vylopilly-poetry-award-2018-for-his-collection-of-poems-paalvili/ |title=Vyloppilli Poetry Award 2018 - Vyloppilly Memorial Award Announced |last=Menon |first=Jayashankar |date=2018-12-23 |website=The Indian.News |language=en-US |access-date=2019-01-29 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224170608/https://www.theindian.news/bineesh-puthuppanam-wins-vylopilly-poetry-award-2018-for-his-collection-of-poems-paalvili/ |url-status=dead }}</ref> ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱚᱨᱠᱟᱨ ᱟᱜ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱵᱤᱵᱷᱟᱜᱽ ᱫᱚ ᱛᱤᱨᱩᱵᱚᱱᱚᱱᱛᱯᱩᱨᱚᱢ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱱᱟᱱᱛᱷᱟᱱᱠᱳᱰ ᱨᱮ ᱢᱤᱫ ᱚᱰᱤᱴᱳᱨᱤᱭᱟᱢ, ᱟᱨᱴ ᱜᱮᱞᱮᱨᱤ ᱟᱨ ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱟᱢ ᱥᱟᱶ ᱢᱤᱫ ᱞᱟᱠᱪᱟᱨ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ ᱮ ᱵᱮᱱᱟᱣ ᱟᱠᱟᱫᱟ ᱟᱨ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ ᱟᱜ ᱢᱟᱱᱚᱛ ᱨᱮ ᱠᱚᱢᱯᱞᱮᱠᱥ ᱨᱮᱱᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱫᱚ ''ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱟᱢᱥᱠᱨᱤᱛᱷᱤ ᱵᱷᱟᱵᱷᱟᱱ'' ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Vailoppilly Samskrithi Bhavan">{{Cite web |url=http://www.keralaculture.org/vyloppilli-samskriti-bhavan/285 |title=Vailoppilly Samskrithi Bhavan |date=2019-01-29 |website=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱢᱤᱣᱡᱤᱭᱟᱢ ᱨᱮ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱟᱜ ᱱᱤᱡᱮᱨᱟᱜ ᱡᱤᱱᱤᱥ ᱠᱚ ᱦᱚᱸ ᱫᱚᱦᱚ ᱟᱠᱟᱱᱟ ᱾<ref name="Vyloppilli Samskrithi Bhavan, Thiruvananthapuram">{{Cite web |url=https://www.keralatourism.org/destination/vyloppilly-samskrithi-bhavan-thiruvananthapuram/113 |title=Vyloppilli Samskrithi Bhavan, Thiruvananthapuram |date=2019-01-29 |website=Kerala Tourism |language=en |access-date=2019-01-29}}</ref> ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱟᱜ ᱧᱩᱛᱩᱢ ᱛᱮ ᱢᱮᱱᱟᱜ ᱟᱨᱢᱤᱫ ᱤᱱᱥᱴᱤᱴᱤᱭᱩᱥᱚᱱ ᱫᱚ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱢᱮᱱᱴ ᱵᱷᱳᱠᱮᱥᱟᱱᱟᱞ ᱦᱟᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱤᱥᱠᱩᱞ, ᱳᱞᱞᱩᱨ ᱠᱟᱱᱟ, ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱨᱮ ᱩᱱᱤ ᱟᱡᱟᱜ ᱡᱤᱨᱟᱹᱣᱜ ᱚᱠᱛᱚ ᱨᱮ ᱦᱮᱰ ᱢᱟᱥᱴᱟᱨ ᱞᱮᱠᱟᱛᱮᱭ ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱞᱮᱫᱟ ᱡᱟᱦᱟᱸ ᱫᱚ ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱥᱨᱤᱫᱷᱟᱨᱟ ᱢᱮᱱᱚᱱ ᱢᱮᱢᱳᱨᱤᱭᱟᱞ ᱜᱚᱵᱷᱚᱨᱱᱢᱮᱱᱴ ᱵᱷᱳᱠᱮᱥᱟᱱᱟᱞ ᱦᱟᱭᱟᱨ ᱥᱮᱠᱮᱱᱰᱟᱨᱤ ᱤᱥᱠᱩᱞ ᱢᱮᱱᱛᱮ ᱵᱟᱰᱟᱭᱚᱜᱼᱟ ᱾<ref name="Govt.Vocational Higher Secondary School" />
== ᱠᱟᱹᱢᱤ ᱠᱚ ==
=== ᱚᱱᱚᱬᱦᱮ ᱠᱚ ===
{{Div col|colwidth=50em}}
* {{Cite book |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=106656 |title=Vailoppilli: sampoorna krithikal |last=Sreedhara Menon |first=Vailoppilli |date=2013 |publisher=Current books |isbn=9788122611335 |location=Thrissur |access-date=29 January 2019 |archive-date=30 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190130002850/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=106656 |url-status=dead }}
* {{Cite book |title=Kudiyozhikkal |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=Current Books |year=1952 |isbn=9788122611168 |language=ml}}
* {{Cite book |title=Vyloppilliyude Balakavithakal |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=Mambazham |isbn=9788126422654}}
* {{Cite book |title=Aprakasitha Rachanakal |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=DC Books |isbn=9789386560582|year=2017 }}
* {{Cite book |title=Anthi Chayunnu |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |date=January 2007 |publisher=Current Books |isbn=9788122606010}}
* {{Cite book |title=Makarakoythu |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |date=January 2007 |publisher=Current Books |isbn=9788122606737}}
* {{Cite book |title=Kaipavallari |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=Current Books |isbn=9788122606027}}
* {{Cite book |title=Kanneerpadavum Mattu Pradhaana Kavithakalum |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=DC Books |isbn=9788126416332|year=2007 }}
* {{Cite book |title=Kannikoythu |last=Sreedhara Menon |first=Vailoppilli |date=2006 |publisher=Current Books |isbn=9788122605471 |location=Thrissur |language=ml}}
* {{Cite book |title=Vitthum kaikkottum: kavithakal |last=Sreedhara Menon |first=Vailoppilli |publisher=National Books |location=Kottayam}}
* {{Cite book |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=83810 |title=Charithrathile charu drishyam |last=Sreedhara Menon |first=Vailoppilli |date=1991 |publisher=Vailoppilly smaraka samithi |edition=2nd |location=Thrissur |access-date=2026-08-15 |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528125819/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=83810 |url-status=dead }}
* {{Cite book |title=Vida |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=DC Books |language=ml}}
* {{Cite book |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=Current Books |isbn=9788122609837 |language=ml}}
* {{Cite book |last=Vyloppilli Sreedhara Menon |publisher=Current Books |isbn=8122605117 |language=ml}}
{{div col end}}
{{Div col|colwidth=30em}}
*''ᱥᱨᱤᱨᱮᱠᱷᱟ''
*''ᱳᱱᱟᱯᱯᱟᱴᱩᱠᱟᱨ''
*''ᱠᱩᱨᱩᱵᱷᱤᱠᱟᱞ''
*''ᱢᱤᱱᱱᱟᱢᱤᱱᱱᱤ''
*''ᱯᱟᱪᱟᱠᱠᱩᱛᱷᱤᱨᱟ''
*''ᱢᱩᱠᱩᱞᱟᱢᱟᱞᱟ''
*''ᱠᱨᱤᱥᱱᱟᱢᱨᱤᱜᱟᱝᱜᱟᱞ''
*''ᱢᱟᱢᱵᱟᱡᱷᱟᱢ''
*''ᱭᱩᱜᱟᱯᱟᱨᱤᱵᱷᱟᱨᱛᱷᱟᱱᱟᱢ''
{{div col end}}
=== ᱰᱨᱟᱢᱟ ᱠᱚ ===
*''ᱨᱤᱥᱭᱟᱥᱨᱤᱝᱜᱟᱱᱩᱢ ᱟᱞᱮᱠᱥᱟᱱᱰᱟᱨᱩᱢ''
=== ᱠᱷᱟᱴᱚ ᱠᱟᱹᱦᱱᱤ ᱠᱚ ===
* ᱦᱤᱢᱟᱵᱷᱟᱱᱛᱮ ᱯᱩᱛᱷᱨᱤᱠᱟᱞ
=== ᱚᱴᱚᱵᱟᱭᱚᱜᱽᱨᱟᱯᱷᱤ ===
* {{Cite book |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=81854 |title=Kavyaloka Smaranakal |last=Sreedhara Menon |first=Vailoppilli |date=1988 |access-date=2026-08-15 |archive-date=2023-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603055505/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=81854 |url-status=dead }}
== ᱵᱷᱟᱭᱞᱳᱯᱯᱤᱞᱞᱤ ᱪᱮᱛᱟᱱ ᱨᱮ ᱯᱚᱛᱚᱵ ᱟᱨ ᱚᱱᱚᱞ ᱠᱚ ==
* {{Cite journal |last=Jayasree, V R |date=2013 |title=Imagery in the poetry of Vyloppilli Sreedhara Menon |journal=INFLIBNET |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/7568 |publisher=Mahatma Gandhi University|hdl=10603/7568 }}
* {{Cite book |title=Vyloppilli Vakkukalude Manthrasakthi |last=M. K. Sanu |date=2011 |publisher=DC Books |isbn=9788126432110 |location=[Kottayam] |oclc=789150681}}
* {{Cite book |url=https://dcbookstore.com/books/g-vyloppilly-edasseri |title=G-Vyloppilly-Edasseri |last=K S Pillai, Chavara |publisher=Keerthi Books |access-date=29 January 2019 |archive-date=29 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129235841/https://dcbookstore.com/books/g-vyloppilly-edasseri |url-status=dead }}
* {{Cite book |url=https://onlinestore.dcbooks.com/books/vyloppilli-patanangal#; |title=Vyloppilli Patanangal |last=Panmana Ramachandran Nair |first=Current Books |year=2015 |publisher=P.K. Parameswaran Nair Memorial Trust |isbn=9788124020388 |access-date=29 January 2019 |archive-date=29 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190129181758/https://onlinestore.dcbooks.com/books/vyloppilli-patanangal#; |url-status=dead }}
== ᱥᱟᱹᱠᱷᱭᱟᱹᱛ ==
{{reflist}}
== ᱵᱟᱦᱨᱮ ᱡᱚᱱᱚᱲ ᱠᱚ ==
* {{Cite web |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Vailoppilli/Html/VailoppilliPage.htm |title=Portrait on Kerala Sahitya Akademi portal |date=2019-01-28 |website=Kerala Sahitya Akademi |access-date=2019-01-28}}
* {{Cite web |url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/PROFILES/Vailoppilli/Html/VailoppilliBooks.htm |title=List of works |date=2019-01-28 |website=Kerala Sahitya Akademi |access-date=2019-01-28}}
* {{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=pX_AcS0u1_w |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211214/pX_AcS0u1_w |archive-date=2021-12-14 |url-status=live|title=Mambazham-Vyloppilli Sreedhara Menon |last=Jyothibai Pariyadath |date=2011-10-20 |website=YouTube |access-date=2019-01-28}}{{cbignore}}
{{DEFAULTSORT:Menon, Vyloppilli Sreedhara}}
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱤ ᱦᱚᱲ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱳᱪᱤ ᱨᱮᱱ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱑᱑ ᱡᱟᱱᱟᱢ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱑᱙᱘᱕ ᱜᱩᱨ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱢᱟᱞᱟᱭᱟᱞᱟᱢ ᱨᱮ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱠᱮᱨᱟᱞᱟ ᱥᱟᱦᱤᱛᱭᱚ ᱮᱠᱟᱰᱮᱢᱤ ᱥᱤᱨᱯᱷᱟᱹ ᱧᱟᱢ ᱟᱠᱟᱫ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱮᱨᱱᱟᱠᱩᱞᱟᱢ ᱦᱚᱱᱚᱛ ᱨᱮᱱ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱲᱟ ᱚᱱᱚᱬᱦᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
[[ᱛᱷᱚᱠ:᱒᱐-ᱟᱱᱟᱜ ᱥᱟᱭ ᱥᱮᱨᱢᱟ ᱨᱮᱱ ᱥᱤᱧᱚᱛᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚᱲᱟ ᱚᱱᱚᱞᱤᱭᱟᱹ ᱠᱚ]]
9foojosnoo1cch76c36t8a6pfeo2oqh