विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 833 498970 496345 2026-04-26T03:21:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498970 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox writer <!-- For more information see [[:Template:Infobox Writer/doc]]. --> | name =रवीन्द्रनाथठाकुरः<br /> Rabindranath Tagore <br/> <big>রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর</big> | image = Rabindranath Tagore in 1909.jpg | image_size = 225 | alt = Late-middle-aged bearded man in white robes looks to the left with serene composure. | caption = टेगोर सन् १९१५ मध्ये, एतैववर्ष स संयुक्तराज्यस्य राजा [[जर्ज पञ्चम]] द्वारा नाइट इति पद्ववी अलंकृतं। . Tagore repudiated his knighthood in protest against the [[Jallianwala Bagh massacre]] in 1919.<ref name="TOI2011-04">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-13/india/29413338_1_knighthood-protest-honour|title=Tagore renounced his Knighthood in protest for Jalianwalla Bagh mass killing|date=13 April 2011|work=The Times of India|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.|accessdate=17 February 2012|location=Mumbai|archive-date=12 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512110157/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-04-13/india/29413338_1_knighthood-protest-honour|deadurl=yes}}</ref> | birth_name = रवीन्द्रनाथ ठाकुर | birth_date = {{Birth date|df=yes|1861|05|07}} | birth_place = [[कोलकाता]], [[बङ्गाल]], [[British Raj|British India]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1941|08|07|1861|05|07}} | death_place = कोलकाता, Bengal Presidency, British India | occupation = कवि, कथाकार, गीतकार, उपन्यासकार, नाटककार, लेखक, चित्रकार | language = [[बंगाली]], आङ्ल | nationality = [[British Raj|India]] | ethnicity = [[Bengali people|Bengali]] | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = ''[[गीताञ्जली]]'', ''Gora'', ''[[घरे-बाहिरे]]'', ''[[जन गण मन]]'', ''[[रवीन्द्र संगीत]]'', ''[[आमार सोनार बङ्गला]]'' ([[Works of Rabindranath Tagore|other works]]) | spouse = मृणालिनी देवी(1883-1902) | children = ५ five children, two of whom died in childhood | relatives = [[Tagore family]] | awards = {{awd|[[नोवेल साहित्य पुरस्कार]]|1913}}<!-- do not add image icons such as nobel peace, see [[:Template:Infobox writer]] --> | signature = Rabindranath Tagore Signature.svg | signature_alt = Close-up on a Bengali word handwritten with angular, jaunty letters. | portaldisp = }} {{भारतस्य राष्ट्रियद्योतकानि}} '''रवीन्द्रनाथ ठाकुर''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|r|ə|v|iː|n|d|r|ə|n|aː|θ|ə|_|t|h|aː|k|ʊ|r|ə}}) ({{lang-hi|रवीन्द्रनाथ ठाकुर}}, {{lang-en|Ravindranatha Thakur}}, {{lang-bn|রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর}}) (७ मे १८६१- ७ आगस्ट् १९४१) [[बांला|वङ्गभाषायाः]] कविः, कथालेखकः, सङ्गीतज्ञः, नाटकरचयिता च सन् सः १९ शतकस्य अन्ते विंशतितमशतकस्य आरम्भे च वङ्गसाहित्यस्य वङ्गसङ्गीतस्य च विनूतनं रूपं प्राददात् । तेन रचितस्य सूक्ष्मसंवेदनयुक्तस्य नवीनस्य उत्कृष्टस्य च [[गीताञ्जली]]काव्यस्य कृते १९१३ तमेवर्षे [[नोबेल् प्रशस्तिः|नोबेल्-साहित्यप्रशस्तिः]] प्राप्ता । एतेन सः एशियाखण्डे प्रथमनोबेल्-प्रशस्तिविजेता जातः । कल्कत्तायाः पिरालिब्राह्मणकुटुम्बे जातः रवीन्द्रः<ref name="Kumar_2003_2">{{citation |last1=Datta |first1=Pradip Kumar |title=Rabindranath Tagore's The Home and the World: A Critical Companion |year=2003 |publisher=Orient Longman |isbn=8-1782-4046-7 |chapter=Introduction |page=2 }}</ref><ref name="Kripalani_1971_2–3">{{citation |last1=Kripalani |first1=Krishna |title=Tagore: A Life |year=1971 |publisher=Orient Longman |isbn=8-1237-1959-0 |chapter=Ancestry |pages=2–3 }}</ref><ref name="Kripalani_1980_6,8">{{citation |last1=Kripalani |first1=Krishna |title=Dwarkanath Tagore |year=1980 |pages=6, 8 |edition=1st |reprint=2002 isbn=81-237-3488-3 }}</ref><ref name="Thompson_1926_12">{{harvnb|Thompson|1926|p=12}}</ref> स्वस्य अष्टमे वयसि पद्यरचनम् आरब्धवान् ।<ref>{{citation |title=Some Songs and Poems from Rabindranath Tagore |year=1984 |publisher=East-West Publications |isbn=0-8569-2055-X |page=xii }}</ref> स्वस्य षोडशे वयसि सः 'भानुशिङ्घो' (सूर्यसिंहः)<ref name="Thompson_1926_27–28">{{harvnb|Thompson|1926|pp=27–28}}</ref> इत्येतेन गुप्तनाम्ना प्रथमं महत्त्वपूर्णं पद्यं प्राकाशयत् । १८७७ तमे वर्षे प्रथमां लघुकथां नाटकञ्च अलिखत् । ब्रिटिश्शासनस्य दृढं खण्डनं कुर्वता तेन भारतीयस्वातन्त्र्यान्दोलनस्य प्रोत्साहनं कृतम् । तेन रचिताः कृतयः तेन संस्थापितः विश्वभारतीविश्वविद्यालयश्च जगते तेन दत्तानि प्रमुखानि उपायनानि । भारतीयसाम्प्रदायिककठिनसीमातः बहिरागतः रवीन्द्रः वङ्गकलाप्रकाराय नूतनां शोभाम् आनयत् । तेन रचिताः दीर्घकथाः, लघुकथाः, पद्यानि, नृत्यनाटकानि, प्रबन्धाश्च राजनैतिक-सामाजित-व्यक्तिगतविषयान् प्रतिफलन्ति । '''गीताञ्जली''' (पद्यानि), '''गोर''' (सुन्दरमुखी), '''घरे बैरे''' (गृहं प्रपञ्चञ्च) इत्यादयः तस्य प्रसिद्धाः कृतयः । तेन रचितानि पद्यानि, लघुकथाः, दीर्घकथाः च साहित्यमौल्याय, जनभाषाप्रयोगाय, विचारशीलवास्तविकतायाः अभिव्यक्त्यै तत्त्वशास्त्रावलोकनाय च श्लाघार्हाः सन्ति । तेन रचितयोः द्वयोः गीतयोः राष्ट्रमान्यता प्राप्ता अस्ति - '''जन गण मन''' भारतस्य राष्ट्रगीतत्वेन, '''अमर् शोनर् बांला''' बांदेशस्य राष्ट्रगीतत्वेन अङ्गीकृतमस्ति । == आरम्भजीवनम् (१८६१-१९०१) == [[चित्रम्:Tagore London.jpg|thumb|right|१८७९ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्ड्देशे रवीन्द्रनाथठाकूरः]] रवीन्द्रनाथः कल्कत्तानगरस्य जोरसङ्कोभवने जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता [[देवेन्द्रनाथठाकूरः]](१८०७-१९०५), माता शारदादेवी (१८२०-१९०५) । दम्पत्योः जीवत्सु त्रयोदशसु पुत्रेषु अयमेव कनीयान् । [[ठाकूरकुटूम्बः|ठाकूरकुटुम्बस्य]] पूर्वजाः [[आदिधर्मः|आदिधर्मस्य]] [[ब्राह्मो]]संस्थापकाः । माता अस्य बाल्ये एव दिवङ्गता । पिता सर्वदा प्रवासे भवति स्म इत्यतः बालकः रवीन्द्रः गृहस्य सेवकानां पालनेन एव वर्धितः ।<ref name="Thompson_1926_20">{{harvnb|Thompson|1926|p=20}}</ref> भित्तेः अन्तः प्रचलत् शिक्षणम् अनिच्छन् रवीन्द्रः आभवनम् अटति स्म । पनिहटि इत्यादिषु स्थलेषु अटनं ग्रामप्रदेशस्य सरलसुन्दरपरिसरे कालयापनं तस्मै अत्यन्तं रोचते स्म ।<ref>{{citation |last1=Das |first1=S |year=2009 |month=August |day=02 |title=Tagore’s Garden of Eden |url=http://www.telegraphindia.com/1090802/jsp/calcutta/story_11299031.jsp |accessdate=14 August 2009 |quote=[...] the garden in Panihati where the child Rabindranath along with his family had sought refuge for some time during a dengue epidemic. That was the first time that the 12-year-old poet had ever left his Chitpur home to come face-to-face with nature and greenery in a Bengal village. }}</ref><ref name="Thompson_1926_21–24">{{harvnb|Thompson|1926|pp=21–24}}</ref> एकादशे वयसि तस्य [[उपनयनसंस्कारः]] सम्पन्नः । तदनन्तरं सः पित्रा सह भारतस्य पर्यटनम् आरब्धवान् । १८७३ तमे वर्षे फेब्रवरीमासस्य १४ दिनाङ्के कल्कत्तातः ताभ्यां प्रस्थितम् । ततः बहून् मासान् यावत् ताभ्यां भारते अटितम् । [[शान्तिनिकेतनम्|शान्तिनिकेतन]]नामिकां पैतृकभूमिं दृष्ट्वा [[अमृतसर|अमृतसरे]] उषितवन्तौ । ततः 'डाल्हौसि'नामकं हिमालयगिरिधाम अगच्छताम् । तत्र रबी-जीवनचरितम्, इतिहासः, खगोलविज्ञानम्, आधुनिकविज्ञानं संस्कृतञ्च अधीतवान् । शास्त्रीयकाव्यानाम् आन्तर्यञ्च तेन अवलोकितं गभीरतया ।<ref name="Dutta_1995_55-56">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=55–56}}</ref><ref name="Stewart_2003_91">{{harvnb|Stewart|Twichell|2003|p=91}}</ref> १८७७ तमे वर्षे अनेकानि प्रमुखकाव्यानि तेन रचितानि । तेषु अन्यतमम् अस्ति मैथिलीशैल्या रचितः दीर्घपद्यसङ्ग्रहः । [[विद्यापतिः|विद्यापति]]नामकः कविः [[मैथिलीभाषा|मैथिलीशैल्याः]] आविष्कर्ता । १७ शतमाने अदृश्यंगताः {{Unicode|[[Vaishnavism|Vaiṣṇava]]}} कवेः कृतयः {{Unicode|Bhānusiṃha}} एताः इति विनोदेन वदति स्म रवीन्द्रः ।<ref name="Stewart_2003_3">{{harvnb|Stewart|Twichell|2003|p=3}}</ref> '''भिकारिणि''' (१८७७, '''भिक्षुकी''' - वङ्गभाषायाः प्रथमा लघुकथा)<ref name="Chakravarty_1961_45"/><ref name="Dutta_1997_265">{{harvnb|Dutta|Robinson|1997|p=265}}</ref>'''सन्ध्या सङ्गीत'''नामकं (१८८२) प्रसिद्धं पद्यं, '''निर्झरेर् स्वप्नभङ्गः''' इत्यादयः कृतयः तेन १८८२ तमे वर्षे लिखिताः । [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्देशस्य]] पूर्वसस्सेक्स्प्रदेशस्य ब्रिघ्टन्नगरे विद्यमानं सार्वजनिकविद्यालयं प्राविशत् १८७८ तमे वर्षे । पितुः अपेक्षानुगुणं न्यायवादिना भवितुं सः लण्डन् युनिवर्सिटि कालेज् मध्ये अध्ययनम् अकरोत् । किन्तु शेक्स्पियर्, रेलिजियो मेडिसि, कोरिलियनस्, आण्टोनि क्लियोपात्र<ref name="Thompson_1926_31">{{harvnb|Thompson|1926|p=31}}</ref> इत्यादीनां परिपूर्णम् अध्ययनं कर्तव्यम् इति धिया सः विद्यालयम् अत्यजत् । १८८० तमे वर्षे पदवीं विनैव वङ्गं प्रत्यागतवान् । १८८२ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य ९ दिनाङ्के तेन मृणालिनीदेवी ([[१८७२]]-[[१९००]]) परिणीता । जन्म प्राप्तवत्सु पञ्चसु अपत्येषु उभौ प्रौढावस्थातः पूर्वमेव मृतवन्तौ ।<ref name="Dutta_1995_373">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=373}}</ref> १८९० तमे वर्षे अधुना बाङ्ग्लादेशे विद्यमाने शिलैदाहे स्थितायाः विशालभूसम्पतेः निर्वहणे आत्मानं न्ययोजयत् । १८९८ तमे वर्षे तस्य पत्नी पुत्राश्च तत्र आगताः । १८९१ - १८९५ - अयं कालः ठाकूरस्य 'साधनावधिः' इति उच्यते । सः अवधिः सर्जनशीलः आसीत् ।<ref name="Thompson_1926_20"/> चतुरशीतिः कथाभिः युक्तः '''गल्पगुच्छ'''नामकः सङ्ग्रहः, सम्पुटत्रयस्य अर्धांशापेक्षया अधिकाः कथाः च अस्मिन् अवधौ एव लिखिताः ।<ref name="Chakravarty_1961_45"/> वङ्गजीवनशैल्याः विशेषतया ग्रामजीवनस्य विशालां व्याप्तिं सः उपहासदृष्ट्या भावनात्मकप्रभावेण च चित्रितवान् अस्ति ।<ref name="Dutta_1995_109">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=109}}</ref> == शान्तिनिकेतनम् (१९००-१९३२) == [[चित्रम्:Rabindranath Tagore Hampstead England 1912.jpg|thumb|right|हेम्प्स्टड्नगरे जान् रोथेन् स्पैनेन स्वीकृतं ठाकूरस्य चित्रम् (१९१२)]] १९०१ तमे वर्षे ठाकूरः शिलैदाहतः शान्तिनिकेतनम् आगतः । तत्र विक्फ्-मन्दिरं नाम आश्रमं समस्थापयत् । अमृतशिलया अलङ्कृतं मन्दिरं तत् । विविधानि सस्यानि, वृक्षाः, उद्यानं, ग्रन्थालयः, प्रयोगशाला च तत्र आसन् ।<ref name="Dutta_1995_133">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=133}}</ref> ठाकूरस्य पत्नी पुत्रद्वयं च तत्रैव मरणं प्राप्तवन्तः । १९०५ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १९ दिनाङ्के तस्य पिता दिवङ्गतः । तदारभ्य पित्रार्जितं धनं प्रतिमासं प्राप्नोति स्म सः । त्रिपुरस्य महाराजात् किञ्चित् धनं प्राप्नोत् । कुटुम्बस्य आभरणानां विक्रयणात् च धनं प्राप्तम् । पुर्यां समुद्रतीरे विद्यमानात् भवनाच्च धनं प्राप्तम् । तस्य कृतीनां द्वारा च गौरवधनं (रू ९०००) प्राप्नोत् ।<ref name="Dutta_1995_139-140">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=139–140}}</ref> एतावता देशे विदेशे च विद्यमानाः बहवः बङ्गालीवाचकाः तस्य अभिमानिनः जाताः आसन् । १९०१ तमे वर्षे '''नैवेद्य'''कृतिं, १९०६ तमे वर्षे '''खेय'''नामिकां कृतिञ्च प्राकाशयत् । अस्मिन् एव अवधौ स्वस्य गीतानि मुक्तछन्दोबद्धानां पद्यानां रूपेण अनूदितुं तेन । साहित्यक्षेत्रस्य नोबेल्प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति इति विषयः तेन नवेम्बर्मासस्य १४ दिनाङ्के ज्ञातः । तेन रचिताः साहित्यकृतयः तत्रत्यः आदर्शवादश्च '''स्वीडिश् अकाडेम्या''' बहुमानिता ।<ref name="Hjarne_1913">{{citation |last1=Hjärne |first1=H |year=1913 |month=December |day=10 |title=The Nobel Prize in Literature 1913:Presentation Speech |publisher=The Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/press.html |accessdate=13 August 2009 |quote=Tagore's ''Gitanjali: Song Offerings'' (1912), a collection of religious poems, was the one of his works that especially arrested the attention of the selecting critics. }}</ref> १९०५ तमे वर्षे ब्रिटीष्चक्राधिपत्येन टाकूरः '''नैट्'''बिरुदा सम्मानितः । ठाकूरः कृषि-अर्थशास्त्रज्ञः [[लियोनार्ड् एल्मिर्स्ट्]] च मिलित्वा शान्तिनिकेतनसमीपे विद्यमाने सुरुल्नामके ग्रामे १९२१ तमे वर्षे ग्रामपुनरुत्थानसंस्थां (ठाकूरः अस्य 'श्रीनिकेतनम्'इति पुनः नामकरणमकरोत्) आरब्धवन्तौ । गान्धेः 'स्वराज्यान्दोलनस्य' प्रोत्साहनरूपेण पर्यायं प्रस्तोतुम् अत्र तेन प्रयासः कृतः ।<ref name="Dutta_1995_239-240">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=239–240}}</ref> असहायकतया अज्ञानेन च पीडिताः ग्रामाः 'ज्ञानाभिवृद्ध्या' मुक्ताः करणीयाः इति उद्देशेन संस्थायाः सहायाय विद्वज्जनाः, दानिनः, अधिकारिणश्च विविधेभ्यः राष्ट्रेभ्यः तेन नियोजिताः ।<ref name="Dutta_1995_308-309">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=308–309}}</ref><ref name="Dutta_1995_242">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=242}}</ref> भारतस्य जातिपद्धतेः अस्पृश्यतायाश्च विषये तेन खण्डनं कृतम् । तद्विषये नाटकं पद्यानि च अरचयत् । यशस्विनः आन्दोलनस्य द्वारा [[गुरुवायूर्|गुरुवायूरदेवालये]] दलितानां कृते प्रवेशानुमतिः आसादिता ।<ref name="Dutta_1995_309">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=309}}</ref><ref name="Dutta_1995_303">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=303}}</ref> ==जीवनस्य सन्ध्याकालः (१९३२-१९४१)== [[File:Bundesarchiv Bild 102-01073, Rabindranath Tagore.jpg|thumb|right|१९३० तमे वर्षे बर्लिन्देशे]] अन्ते ठाकूरः साम्प्रदायिकतां सुष्ठु पर्यशीलयत् । १९३४ तमे वर्षे जनवरीमासस्य १५ दिनाङ्के [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्ये]] सञ्जातः महान् भूकम्पः दलितानाम् उपरि कृतस्य दुश्शासनस्य दैवदत्तं फलम् इत्येतत् गान्धेः वचनं ठाकूरः दृढम् अखण्डयत् ।<ref name="Dutta_1995_312-313">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=312–313}}</ref> कल्कत्तायाः स्थानीयदारिद्र्यतायाः विषये बङ्गालस्य समाजार्थिकपरिस्थितेः अवनतेः विषये च ठाकूरः खेदं प्रादर्शयत् । इदं दुःखं शतपङ्क्तियुते पद्ये अभिव्यक्तवान् अस्ति । [[सत्यजित राय|सत्यजितरेवर्यस्य]] अपूर् संसार् चलचित्राय इयं पृष्ठभूमिका जाता ।<ref name="Dutta_1995_342">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=342}}</ref><ref name="Dutta_1995_335-338">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=335–338}}</ref> ठाकूरेण लिखितैः लेखैः युक्ताः पञ्चदश नूतनाः सम्पुटाः प्रकाशिताः । तेषु '''पुनश्च''' (१९३२), '''शेस् सप्तक्''' (१९३५), '''पत्रापुट्''' (१९३६) च गद्यपद्यात्मक्यः कृतयः । प्रयोगः अयम् अनुवृत्तः । सः गद्यरूपात्मकानि गीतानि, नृत्यनाटकानि च लिखन् नूतनां परम्पराम् आरब्धवान् । '''चित्राङ्गदा''' (१९१४)<ref name="gutenbergchitra">[http://www.gutenberg.org/dirs/etext01/chitr10.txt "प्राजेक्ट् गुटेन्बर्ग इत्यत्र चित्रा'']</ref> '''श्याम''' (१९२९), '''चण्डालिका''' (१९३८) इत्यादीनि नृत्यनाटकानि अलिखन् । '''दुय् बोन्''' (१९३३), '''मलञ्च''' (१९३४), '''चार् अध्याय्''' (१९३४) कादम्बरीः अलिखत् । जीवनस्य अन्तिमवर्षेषु ठाकूरः विज्ञानविषये आसक्तः सन् '''विश्वपरिचय्''' (१९३७) इत्येतं प्रबन्धसङ्ग्रहम् अरचयत् । [[जीवशास्त्रम्|जीवशास्त्र]]-[[भौतिकशास्त्रम्|भौतशास्त्र]]-[[खगोल शास्त्रम्|खगोलशास्त्राणाम्]] अध्ययनस्य प्रभावः तदीयेषु काव्येषु दृश्यन्ते स्म । विज्ञानिनां विषये तेन् लिखितम् । '''से''' (१९३७), '''तीन् सङ्गि''' (१९४०), '''गल्पसल्प''' (१९४१) इत्यादिषु सम्पुटेषु तेन विज्ञानप्रक्रियाः निरूपिताः ।<ref name="ASB">{{citation |title=Tagore, Rabindranath |work=[[Banglapedia]] |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |url=http://banglapedia.search.com.bd/HT/T_0020.htm |accessdate=13 August 2009 |archive-date=21 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221131333/http://banglapedia.search.com.bd/HT/T_0020.htm |deadurl=yes }}</ref> अन्तिमवर्षचतुष्टयं ठाकूरः दीर्घकालीनवेदनाम् अनुभूतवान् । द्विवारं दीर्घम् अस्वास्थ्यम् अनुभूतम् । १९३७ तमस्य वर्षस्य अन्ते ठाकूरः विसंज्ञः सन् मरणासन्नः जातः । किन्तु तेन स्वास्थ्यं न प्राप्तम् । मृत्युशय्यायां तेन यत् लिखितं तत् उत्कृष्टम् इति परिगण्यते ।<ref name="IANS_2005">{{citation |year=2005 |title=Recitation of Tagore's poetry of death |periodical=Hindustan Times |publisher=Indo-Asian News Service }}</ref><ref name="Dutta_1995_338">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=338}}</ref> ठाकूरः १९४१ तमे वर्षे आगस्ट्मासस्य ७ दिनाङ्के जोरसङ्कोभवने मरणं प्राप्नोत् ।<ref name="Dutta_1995_363">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=363}}</ref><ref name="Dutta_1995_367">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=367}}</ref> बेङ्गालीभाषिणां जगद् दुःखसागरे निमग्नं जातम् ।<ref>{{citation |title=68th Death Anniversary of Rabindranath Tagore |year=2009 |month=August |day=07 |periodical=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]] |location=Dhaka |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=100259 |accessdate=13 August 2009 }}</ref> == पर्यटनम्== [[File:Tagore-THU.jpg|thumb|right|१९२४ तमे वर्षे त्सिङ्घ्वविश्वविद्यालये ठाकूरः]] १८७८-१९३२ इत्येतस्मिन् अवधौ ठाकूरः पञ्चसु खण्डेषु द्वात्रिंशदधिकदेशान् अगच्छत् ।<ref name="Dutta_1995_374-376">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=374–376}}</ref> भारतीयेतराणां कृते तेषां कार्यपरिकयः राजनैतिकचिन्तनानां बोधनञ्च कष्टसाध्यम् आसीत् । १९०२ तमे वर्षे आत्मना अनूदिताः कृतीः स्वीकृत्य इञ्ग्लेण्ड्देशम् अगच्छत् । तत्र सः धर्मप्रचारकः गान्धि-अनुयायी चार्ल्स् एफ् आण्ड्रिन्, आङ्ग्लो-ऐरिष्-कविः विलियं बट्लर् यीट्स्, एज्रा पौण्ड्, राबर्ट् ब्रिड्जस्, एर्नेस्ट् रैस्, थामस् स्पर्ग मोर् इत्यादीन् प्रभावितान् अकरोत् ।<ref name="Dutta_1995_178-179">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=178–179}}</ref> एतस्य फलरूपेण यीट्स् गीताञ्जल्याः आङ्ग्लानुवादस्य प्रास्ताविकाम् अलिखत्, आण्ड्रीव्स् शान्तिनिकेतनम् आगत्य सहाकरोत् । १९०२ तमे वर्षे नवेम्बर्मासस्य १० दिनाङ्के ठाकूरः युनैटेड्स्टेट्स्<ref name="UIUC">{{citation |title=History of the Tagore Festival |work=Tagore Festival Committee |publisher=[[UIUC College of Business|College of Business]] |location=University of Illinois at Urbana-Champaign |url=http://tagore.business.uiuc.edu/history.html |accessdate=13 August 2009 |archive-date=13 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150613225155/http://tagore.business.uiuc.edu/history.html |deadurl=yes }}</ref> युनैटेड् किङ्ग्डं प्रति च अगच्छत् । तत्र सः आण्ड्रिन्स्-क्रैस्तार्चकसुहृद्भिः सह स्टाफर्ड्शैर्मध्ये विद्यमाने बट्टर्टन्नगरे उषितवान् ।<ref name="Chakravarty_1961_1-2">{{harvnb|Chakravarty|1961|pp=1–2}}</ref> १९१६ तमे वर्षे मेमासस्य ३ दिनाङ्कतः १९१७ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासपर्यन्तं ठाकूरः जपान्-युनैटेड् स्टेट्स्-देशेषु भाषणम् अकरोत् ।<ref name="Dutta_1995_206">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=206}}</ref> तत्र सः राष्ट्रियतायाः कल्पनां बहिरङ्गरूपेण अखण्डयत् ।<ref name="Hogan_2003_56–58">{{citation |last1=Hogan |first1=PC |last2=Pandit |first2=L |title=Rabindranath Tagore: Universality and Tradition |publisher=Fairleigh Dickinson University Press |year=2003 |isbn=0-8386-3980-1 |page=56–58 }}</ref> 'भारते राष्ट्रियता' इत्येतस्मिन् विषये सः प्रबन्धम् अलिखत् । ततः तिरस्कारः प्रशंसा च प्राप्ता । रोमैन् रोल्याण्ड् प्रभृतयः शान्तिप्रियाः प्रशंसाम् अकुर्वन् ।<ref name="Chakravarty_1961_182">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=182}}</ref> भारतं प्रति प्रत्यागमनस्य समनन्तरमेव पेरुवियन्-सर्वकारः 'अस्मद्देशं प्रति आगम्यताम्' इति आह्वानम् अयच्छत् । तदा ठाकूरस्य वयः ६२ वर्षाणि । ततः सः मेक्सिकों प्रति अगच्छत् । तस्य मेलनस्य स्मरणाय ते देशाः शान्तिनिकेतनविद्यालयं प्रति १००,००० डालर्परिमितं धनम् अयच्छन् ।<ref name="Dutta_1995_253">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=253}}</ref> ठाकूरः १९२४ तमे वर्षे नवम्बर्मासस्य ६ दिनाङ्के अर्जेण्टैनादेशस्य ब्यूनोस् ऐरेस् अगच्छत् ।<ref name="Dutta_1995_256">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=256}}</ref> ततः सप्ताहानन्तरं सः विक्टोरिया ओक्याम्पो इत्येतस्य आशयानुगुणं विल्ला मिराल्रियोम् अगच्छत् । १९२५ तमे वर्षे भारतम् आगच्छत् । १९२६ तमे वर्षे मेमासस्य ३० तमे दिनाङ्के ठाकूरः [[इटली|इटलिदेशस्य]] नेपल्सम् अगच्छत् । परेद्यवि तेन रोमस्य फ्याषिस्ट्-मनोभावयुक्तेन निरङ्कुशाधिकारिणा बेनिटो मुस्सोलिनिना अमिलत् ।<ref name="Dutta_1995_267">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=267}}</ref> १९२६ तमे वर्षे जुलैमासस्य २० तमे दिनाङ्के ठाकूरः मुस्सोलिनिविरुद्धं किञ्चित् अवदत् । तस्य परिणामतः सौहार्दसम्बन्धस्य उत्साहः अपागच्छत् ।<ref name="Dutta_1995_270-271">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=270–271}}</ref> [[File:Tagore Iran.jpg|thumb|right|१९३२ तमे वर्षे तेह्रान्देशे मज्लिस्सदस्यैः सह ठाकूरः]] १९२७ तमे वर्षे जुलै १४ दिनाङ्के अनुयायिभ्यां सह ठाकूरः आग्नेय-एशियां प्रति मासचतुष्टयस्य प्रवासम् अकरोत् । तत्र सः बलि, जाव, क्वाललुम्पूर्, मलाक्क, पेनाङ्ग्, सियाम्, सिङ्गापुरञ्च अगच्छत् । 'जात्रि'सङ्कलनं ठाकूरेण लिखितं प्रवासकथनम् ।<ref name="Chakravarty_1961_1">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=1}}</ref> युरोप्-युनैटेड्स्टेट्स्देशयोः प्रवासाय १९३० तमस्य वर्षस्य आदिभागे वङ्गराज्यं पर्यत्यजेत् । तदीयानि वर्णचित्राणि प्यारिस्-लण्डन्नगरयोः यदा प्रदर्श्यमानाः आसन् तदा सः युनैटेड् किङ्ग्डं गतवान् आसीत् । तत्र सः बर्मिङ्घह्यामे सुहृदः गृहे उषितवान् । तत्र सः आक्स्फर्ड्विश्वविद्यालयाय 'हिब्बर्ट् लेक्चर्स्'पुस्तकम् अलिखत् । तत् मानवस्य दैवत्वविषयसम्बद्धः अस्ति । [[लन्डन्|लण्डन्नगरे]] जाते वार्षिकक्वेकर्कूटे भाषणम् अकरोत् ।<ref name="Dutta_1995_289-292">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=289–292}}</ref> तत्र ठाकूरः ब्रिटिष्-भारतीययोः सम्बन्धविषयम् अधिकृत्य 'विरहगर्तस्य भयङ्करमुखम्' इत्येतस्मिन् विषये अवदत् ।<ref name="Dutta_1995_303-304">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=303–304}}</ref> ततः सः तृतीय-अगाखानेन अमिलत् । १९३० तमस्य वर्षस्य जून्मासात् सेप्टेम्बर्मासं यावत् [[स्विट्झर्ल्याण्ड्|स्विट्सर्लेण्ड्]], [[डेनमार्क|डेन्मार्क्]], [[जर्मनी|जर्मनिदेशेषु]] प्रावासं समाप्य सोवियत्सङ्घम् अगच्छत् ।<ref name="Dutta_1995_292-293">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=292–293}}</ref> अन्ते १९२९ तमस्य वर्षस्य एप्रिल्मासे पर्षियन्योगिनः हफेजस्य चरित्रं जानाति इत्यतः इरान्देशस्य रेज् शाह् पह्लवि ठाकूरस्य कृते आतिथ्यम् अयच्छत् ।<ref name="Chakravarty_1961_2">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=2}}</ref><ref name="Dutta_1995_315">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=315}}</ref> अस्य व्यापकप्रवासस्य कारणतः ठाकूरः हेन्रि बर्ग्सन्, आल्बर्ट् ऐन्स्टीन्, राबर्ट् प्रोस्ट्, थामस् म्यान्, जार्ज् बर्नण्ड् शा, एच् जि वेल्स्, रोमैन् रोलेण्ड् इत्यादिभिः समकालीनैः सह अमिलत् ।<ref name="Chakravarty_1961_99">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=99}}</ref><ref name="Chakravarty_1961_100-103">{{harvnb|Chakravarty|1961|pp=100–103}}</ref> ठाकूरेण कृतः पर्शिया-इराक्प्रवासः (१९३२), सिलोन्प्रवासः (१९३३) च मानवस्य प्रत्येकताभिलाषः, राष्ट्रियताविषये तदीयान् अभिप्रायान् क दृढम् अकरोत् ?<ref name="Dutta_1995_317">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=317}}</ref> ==कृतयः== [[चित्रम्:Rabindranath Tagore Ra-Tha seal initials.jpg|thumb]] काव्ये कृतपरिश्रमः ठाकूरः कादम्बरीः, प्रबन्धान्, लघुकथाः, प्रवासकथाः, नाटकानि, सहस्राधिकानि गीतानि च विरचितवान् अस्ति । गद्यप्रकारे तु ठाकूरस्य लघुकथाः अत्युत्कृष्टाः इति ख्याताः । वङ्गभाषायाः नूतनशैल्याः जनकः इति प्रसिद्धः अस्ति सः । लययुक्तता, आशावादः, गेयगुणैः तस्य साहित्यं जनाकर्षकं जातमस्ति । साधारणजनानां जीवनघटनाः आधारीकृत्य तेन लघुकथाः निर्मिताः सन्ति । ==कादंबर्यः तथा कृतयः== अष्टकादम्बरीः तथा चतस्रः कथाः रविन्द्रनाथः लिखितवान् आसीत्। "चतुरङ्ग", "शेशर् कोबित", "चार् ओधय्" तथा "नौकदुबि", "घरे बैरे" (गृहम् विश्वश्च) आदर्षनायकस्य निखिलस्य भारतीयराष्ट्राभिमानम् एवं भयोत्पादनोत्पत्तेः, स्वदेश्यान्दोलनस्यच सम्बद्धविषयाः "घरे बैरे" इति स्वरचितकृतौ लभ्यन्ते। अस्यां कादम्बर्यां ठाकुरस्य भावनात्मकसङ्घर्षाभिव्यक्तिः दृश्यते। हिन्दू-मुस्लींधर्मयोः हिंसाचारः, निखिलाय मारणान्तिकव्रणेन सम्पन्ना भवति।<ref name="Dutta_1995_192-194">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=192–194}}</ref> ===कादम्बर्यः अकल्पितकृतिश्च=== ठाकूरः अष्ट कादम्बरीः, चतस्रः कथाः अलिखत् । <!----''[[ಜೋಗಾಜೋಗ್]]'' ‌ನಲ್ಲಿ (''ಸಂಬಂಧಗಳು'' ), ರವರು ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ''[[ಶಿವ]]-[[ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ|ಸತಿ]]'' ಆದರ್ಶರೂಪಗಳಿಂದ ಪರಿಮಿತಿಗೊಳಪಟ್ಟ ನಾಯಕಿ ಕುಮುದಿನಿಯು ಅವಳ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಮತ್ತು ಸಹಾನುಭೂತಿಯುಳ್ಳ ಅಣ್ಣನ ಕಳೆಗುಂದುತ್ತಿದ್ದ ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ [[ಶೃಂಗಚಾಪ (ಸಾಹಿತ್ಯ)|ಸೋಲಿ]]ಗಾಗಿ ಮರುಕಪಡುವುದರಲ್ಲೇ ಹಾಗೂ ಅವಳನ್ನು ಶೋಷಿಸುವ, [[ಲಂಪಟ (ಗುಣ)|ಲಂಪಟ ಸ್ವಭಾವದ]], ವಯಸ್ಸಾದ ಪತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವಳು ಛಿದ್ರಛಿದ್ರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುವುದು, ದುಡಿಯುವುದು, ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಗೌರವ ಕಾಪಾಡುವುದು ಎಂಬ ಪಾಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಬಂಗಾಳಿ ಮಹಿಳೆಯ ಅವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಾವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು ''ಕರುಣಾರಸ'' ವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಟಾಗೋರ್‌ ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀ ಪರ ನಿಲುವನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ತೋರಿದ್ದಾರೆ; ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬಂಗಾಳಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದ ಮಿತಜನಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತರೆ ಉನ್ನತ ಕೃತಿಗಳು: ''ಶೇಶರ್ ಕೋಬಿಟ'' (''ಲಾಸ್ಟ್ ಪೋಯಮ್'' ಮತ್ತು ''ಫೇರ್‌ವೆಲ್ ಸಾಂಗ್'' ಎಂಬುದಾಗಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ) ಇದು ಅವರ ಹೆಚ್ಚು ಭಾವಗೀತಾತ್ಮಕವಾದ ಕಾದಂಬರಿ. ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿರುವ ಕವಿಯೊಬ್ಬ ಇದರಲ್ಲಿ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಡಂಬನೆ ಹಾಗೂ ನವ್ಯೋತ್ತರತೆಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕಾಲಕ್ಕೊಗ್ಗದ, ಕಂದಾಚಾರದ ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿಯೊಬ್ಬನ ಖ್ಯಾತಿಯ ಮೇಲೆ [[ರೂಢಿ ಪಾತ್ರ|ಕೆಲವು ಪಾತ್ರ]]ಗಳು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತವೆ. ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ, ಆ ಕವಿಯ ಹೆಸರು ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತೆ. ಇವರ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಪ್ರಕಾರವೆಂದರೆ ಕಾದಂಬರಿಗಳು. [[ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೈ]] ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರರಿಂದ ಚಲನ ಚಿತ್ರಗಳಾಗಿ ರೂಪಾಂತರ ಹೊಂದಿದ ಮೇಲೆ ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಅವರ ಬರಹ ಹೊಸದಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆದವು. ''[[ಚೋಖರ್ ಬಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಚೋಖೇರ್ ಬಾಲಿ]]'' , ಮತ್ತು ''[[ಘರೆ ಬೈರೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಘರೆ ಬೈರೆ]]'' ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ. ಇವುಗಳ ಸೌಂಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ (ಧ್ವನಿ ಪಥ) ''[[ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ]]'' ವೆಂದೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಟಾಗೋರ್‌ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದವರೆಗೆ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳ ವಾಸ್ತವ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬರಹಗಳಲ್ಲದೆ, ಅವರ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನಗಳು, ಪ್ರಬಂಧಗಳು, ಮತ್ತು ''ಯುರೋಪ್ ಜಾತ್ರಿರ್ ಪತ್ರೊ'' (''ಯುರೋಪ್‌‌ನಿಂದ ಪತ್ರಗಳು'' ) ಮತ್ತು ''ಮನುಶೇರ್ ಧೊರ್ಮೊ'' (''ಮಾನವನ ಧರ್ಮ'' ) ಮೊದಲಾದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರತರಲಾಗಿದೆ. === ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕಲೆ === [[ಚಿತ್ರ:Rabindranath Tagore Untitled Dacing Girl.jpg|thumb|right|alt=ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದ ಗೆರೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಅಂಗಾಲು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ವಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ, ಮಹಿಳಾ ಉಡುಪು ಧರಿಸಿರುವ, ಭಾಗಶಃ ಮಸುಕಾಗಿರುವ ತಲೆ, ಮೇಲೆ ಚಾಚಿರುವ ಕೈಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಿಟ್ಟನಿಂದಿರುವ ಅಥವಾ ಕೆರಳಿದಂತಿರುವ ಚಿತ್ರಕಲೆ. ಚಿತ್ರವು ಚಲನೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ; ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.|"ನರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವ ಹುಡುಗಿ", ದಿನಾಂಕ ಸೂಚಿಸದ ಹಾಳೆಯ ತುಣುಕಿನಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ರವರಿಂದ ಗೀಚಲ್ಪಟ್ಟ ಶಾಹಿ.]] ಸರಿಸುಮಾರು ೨,೨೩೦ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಟಾಗೋರ್‌ ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೊಬ್ಬ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿರುವ ಕಲಾವಿದ. ಅವರ ಪದ್ಯಗಳು ಬಂಗಾಳಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ-''[[ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ]]'' ({{Lang-bn|রবীন্দ্র সংগীত}}—"ಟಾಗೋರ್ ಗೀತೆಗಳು")ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ರವೀಂದ್ರರ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಬೇರ್ಪಡಿಸಲಾಗಂಥವು-ಗೀತೆಗಳು, ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಅಥವಾ ಕಿರುಕಥೆಗಳ ಭಾಗಗಳು, ಅಥವಾ ನಾಟಕಗಳು—ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪದ್ಯಗಳಿಗೆ ಗ್ರಾಸ ಒದಗಿಸಿತು.ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಅವರು [[ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ]] ''[[ಥುಮುರಿ|ಠುಮುರಿ]]'' ಶೈಲಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದವರು. ಅವರ ಆರಂಭದ ಶೋಕಗೀತೆ ಮಾದರಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ಭಕ್ತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಹೆಚ್ಚೂ ಕಡಿಮೆ ಶೃಂಗಾರ ಕಾವ್ಯದಂತೆ ಮಾನವನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ [[ಸ್ವರಶ್ರಣಿ|ಸ್ವರಶ್ರೇಣಿ]]ಯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹರಿಯಬಿಟ್ಟರು.<ref name="Dutta_1997_94">{{Harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=94}}</ref> ಅವು ಬೇರೆಬೇರೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ''[[ರಾಗ|ರಾಗಗಳ]]'' ಸ್ವರ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮೀರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರ ಪದ್ಯಗಳು ರಾಗದ ಇಂಪು ಮತ್ತು ಲಯಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಅನುಕರಿಸಿದರೂ ಸಹ ವಿವಿಧ ರಾಗಗಳ ಆಂಶಿಕ ಸಂಮ್ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ಅವರು ಹೊಸತನ್ನು ಸ್ಋಷ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Dasgupta_2001">{{citation |last1=Dasgupta |first1=A |year=2001 |month=July |day=15 |title=Rabindra-Sangeet As A Resource For Indian Classical Bandishes |journal=Parabaas |url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pAnirban1.html |accessdate=13 August 2009 }}</ref> ಭಾವೋತ್ತೇಜಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸುಂದರತೆಯ ಸಮ್ಮಿಲನ ಬಂಗಾಳಿಗರಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಕಾವ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದವು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ''[[ಆಧುನಿಕ ಪುನರವಲೋಕನ (ಲಂಡನ್)|ಆಧುನಿಕ ಪುನರವಲೋಕನ]]'' ಆಧುನಿಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, "ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ರವೀಂದ್ರನಾಥರ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡದ ಅಥವಾ ಹಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸದ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಮನೆಯೇ ಇಲ್ಲ...ಹಳ್ಳಿಯ ಅನಕ್ಷರಸ್ಥರೂ ಸಹ ಅವರ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು". ''[[ದ ಅಬ್ಸರ್ವರ್]]'' ‌ನ [[ಅರ್ಥೂರ್ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್‌ವೇಸ್]]''ಹಿಂದುಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತ'' ದಲ್ಲಿ ''ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ'' ಕ್ಕೆ ಬಂಗಾಳಿಯರಲ್ಲದವರನ್ನೂ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ "ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವಾಹಿನಿ ... [ಅದು] ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಹಸ್ತವನ್ನು ಚಾಚಿದ ಆ ಧ್ವನಿ ಮಾಧುರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗೀತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಿಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ."<ref name="Dutta_1997_359">{{Harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=359}}</ref> ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ''ಅಮರ್ ಶೋನರ್ ಬಾಂಗ್ಲ'' ({{Lang-bn|আমার সোনার বাঙলা}}) ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ ''ಜನ ಗಣ ಮನ{/0 {2/}'' } ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಟಾಗೋರ್‌ಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದ ಛಾಪನ್ನು ನೀಡಿದವು.''[[ಸಿತಾರ್]]'' ಪರಿಣತರಾದ [[ವಿಲಾಯತ್ ಖಾನ್]], ಮತ್ತು ''[[ಸರೋದ್|ಸರೋದ್‌ವಾದಕರಾದ]]'' ಬುದ್ಧದೇವ್ ದಾಸ್‌ಗುಪ್ತ ಮತ್ತು [[ಅಮ್ಜಾದ್ ಆಲಿ ಖಾನ್|ಅಮ್ಜದ್ ಆಲಿ ಖಾನ್]]‌ರಂತಹ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಶೈಲಿಯ ಮೇಲೆ ಇವರು ಗಾಢ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದರು.<ref name="Dasgupta_2001"/> [[ಚಿತ್ರ:Rabindranath Tagore Rabindra Bhavana collection 2155 pastel mask.jpg|thumb|left|125px|alt=ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಶವಸಂಸ್ಕಾರದ ಉಡುಗೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಲಕ್ಷಣ ಚಿತ್ರಣದ ಕಪ್ಪು-ಬಿಳುಪು ಛಾಯಾಚಿತ್ರ.|ಟಾಗೋರ್‌ರವರು ಪ್ರಾಕ್ತನತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು: ಉತ್ತರ ನ್ಯೂ ಐರ್ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ನೀಲಿಬಣ್ಣದ ಮಲಗನ್ ಉಡುಗೆಯ ಚಿತ್ರಣ]] ಅರವತ್ತರ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ರೇಖಾ ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ವರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಕಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು; ಅವರ ಅನೇಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಯಶಸ್ವೀ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಯುರೋಪ್‌ನಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ<ref name="Dutta_1997_222">{{Harvnb|Dutta|Robinson|1997|p=222}}</ref> ಅವರು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ ಕಲಾವಿದರಿಂದ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದು ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿತು. ಟಾಗೋರ್‌—ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡ [[ಪ್ರೊಟನೋಪಿಯ]] ("ವರ್ಣ ಅಂಧತೆ"), ಅಥವಾ ಬಣ್ಣ ಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿಯ ಭಾಗಶಃ ಕೊರತೆ ( ಟಾಗೋರ್‌ರಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಕೆಂಪು-ಹಸಿರು,)-ಕಲಾತ್ಮಕವಾದ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ರೂಪರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ವೈಶಿಷ್ಟತೆಯಿರುವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಬಿಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಉತ್ತರ [[ನ್ಯೂ ಐರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ (ಐಲ್ಯಾಂಡ್)|ನ್ಯೂ ಐರ್ಲ್ಯಾಂಡ್]]‌ನ ಕರಕುಶಲ ಕೆಲಸಗಳು, ಕೆನಡದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ(ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೊಲಂಬಿಯ)[[ಹೈದ|ಹೈದಕೆತ್ತನೆಯ]] ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪೆಚೆಸ್ಟೈನ್|ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪೆಚ್ಸ್ಟೈನ್]]‌ನ ಮರದ ಪಡಿಯಚ್ಚುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು, ಟಾಗೋರ್‌ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Dyson_2001"/>ಟಾಗೋರ್‌ ಸರಳ ಸಮಂಜಸ ರಚನೆಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡು, ಅವರ ಸ್ವಂತ ಬರವಣಿಗೆಗಳನ್ನು, ಅವಸರದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಕೈಬರಹಗಳನ್ನು, ಹೊಡೆದುಹಾಕಿದವುಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಅವರ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸರಳ ಕಲಾತ್ಮಕ ಸ್ವರಪುಂಜಗಳಾಗಿ ಅಂದಗೊಳಿಸುವ ಕಲಾತ್ಮಕ ನಿಲುವು ಅವರಲ್ಲಿತ್ತು. === ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ === ಹದಿನಾರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹೋದರ ಜ್ಯೋತಿರೀಂದ್ರನಾಥರ [[ಮೊಲೈರೆ|ಮೊಲೈರೆಯ]] ''ಲಿ ಬೌರ್ಗಿಯೋಸ್ ಗೆಂಟಿಲ್ಹೊಮ್ಮೆ'' ಯನ್ನು ಸೂಕ್ತ ಮಾರ್ಪಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದರು.<ref name="Lago_1976_15">{{citation |last1=Lago |first1=M |title=Rabindranath Tagore |series=Twayne's world authors series |year=1976 |volume=402 |publisher=Twayne Publishers |isbn=0-8057-6242-6 |page=15 }}</ref> ಇಪ್ಪತ್ತರ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ''ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಪ್ರತಿಭಾ'' (''ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಪ್ರತಿಭೆ'' ) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಗೀತ-ನಾಟಕವನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದು ದರೋಡೆಕೋರ [[ವಾಲ್ಮೀಕಿ|ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು]] ಹೇಗೆ ಅವನ ಗುಣವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡ, [[ಸರಸ್ವತಿ|ಸರಸ್ವತಿಯಿಂದ]] ಹೇಗೆ ಹರಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮತ್ತು ''[[ರಾಮಾಯಣ]]'' ವನ್ನು ಬರೆದ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Chakravarty_1961_123"/> ಇದರ ಮೂಲಕ ಟಾಗೋರ್‌ ನಾಟಕ ಶೈಲಿಗಳ ಮತ್ತು ಭಾವನೆಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ಸಾಹದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದ ''[[ಕೀರ್ತನ|ಕೀರ್ತನೆ]]ಗಳ'' ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮತ್ತು ಐರಿಷ್ ಜಾನಪದ ಮಧುರ ಗೀತಗಳನ್ನು ಕುಡಿತದ ಹಾಡುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು.<ref name="Dutta_1995_79-80">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=79–80}}</ref>ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ನಾಟಕ ''ಡಾಕ್ ಘರ್'' (''ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿ'' ). ಅದು ಮಗುವೊಂದು ಸಂಕೋಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಹೇಗೆ ಹೆಣಗಾಡುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ "ದೀರ್ಘನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರುತ್ತದೆ" ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ (ಅದು ಅವರ ಭೌತಿಕ ಸಾವಿನ ಸಂಕೇತ). ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಕಥೆ (ಇದು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಬ್ಬರದ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು) ''ಡಾಕ್ ಘರ್'' ಮರಣದೊಂದಿಗೆ, ಟಾಗೋರ್‌ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ, ಇದು "ಕೂಡಿಟ್ಟ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪ್ರಪಂಚ"ದಿಂದ "ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ".<ref name="Chakravarty_1961_123-124">{{harvnb|Chakravarty|1961|pp=123–124}}</ref><ref name="Dutta_1997_21-23">{{harvnb|Dutta|Robinson|1997|pp=21–23}}</ref> ವಿಶ್ವ ಸಮರ IIರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪೋಲಿಶ್ ವೈದ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ [[ಜನುಸ್ಜ್ ಕೋರ್ಸ್‌ಜ್ಯಾಕ್]] "ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿ"ಯನ್ನು [[ವಾರ್ಸವ್ ಘೆಟ್ಟೊ|ವಾರ್ಸವ್ ಘೆಟ್ಟೊದಲ್ಲಿ]] ಅವನ ಕಾಳಜಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಅನಾಥರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ನಾಟಕವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಇದು ೧೯೪೨ರ ಜುಲೈ ೧೮ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಟ್ರೆಬ್ಲಿಂಕಾ ನಿರ್ನಾಮ ಶಿಬಿರ|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">ಟ್ರೆಬ್ಲಿಂಕಾ ನಿರ್ನಾಮ ಶಿಬಿರ</span>]]ಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೂರು ವಾರಗಳ ಮೊದಲು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಆತನ ಪ್ರಮುಖ ಇಂಗ್ಲೀಷ್-ಭಾಷಾ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಕಾರ ಬೆಟ್ಟಿ ಜೀನ್ ಲಿಫ್ಟನ್‌ ಅವರ ಪುಸ್ತಕ ''ದ ಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್'' ‌‌ನಲ್ಲಿ 'ಒಬ್ಬರು ಯಾವಾಗ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಸಾಯ ಬಹುದು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸ ಬಹುದಾ' ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದಾ ಎಂಬ ಅದ್ಭುತ ವಿಷಯವನ್ನು ಡಾ.ಕೋರ್ಸ್‌ಜ್ಯಾಕ್‌ರವರು ಯೋಚಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅವರ ಅನಾಥಾಲಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರಬಹುದು. ತಿರುಳಿರುವ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳು ಹಿಂದಿನ ಬಂಗಾಳಿ ನಾಟಕಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ. ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಟಾಗೋರ್‌ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ " ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಅಭಿನಯವಿಲ್ಲದ ನಾಟಕ"ವನ್ನು ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಸಲು ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನ. ೧೮೯೦ರಲ್ಲಿ ಅವರು ''ವಿಸರ್ಜನ್'' (''ತ್ಯಾಗ'' )ವನ್ನು ಬರೆದರು, ಅದು ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಾಟಕ.<ref name="Chakravarty_1961_123">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=123}}</ref> ಬಂಗಾಳಿ-ಭಾಷೆಯು ಆದಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಥಾವಸ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ ಏಕಪಾತ್ರಾಭಿನಯವನ್ನು ನಾಟಕ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರದ ಅವರ ನಾಟಕಗಳು ಹೆಚ್ಚು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತು ಗೂಡಾರ್ಥದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡಿದವು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ''ಡಾಕ್ ಘರ್'' ಕೂಡಾ ಒಂದು.ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಮತ್ತೊಂದು ನಾಟಕ ''ಚಂಡಾಲಿಕಾ'' (''ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ ಹುಡುಗಿ'' ). ಅದು [[ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ|ಗೌತಮ ಬುದ್ಧನ]] ಅನುಯಾಯಿ [[ಆನಂದ|ಆನಂದನು]] ''[[ಆದಿವಾಸಿ]]'' ("ಅಸ್ಪೃಶ್ಯ") ಹುಡುಗಿಯಿಂದ ಹೇಗೆ ನೀರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪುರಾತನ ಬೌದ್ಧ ಕಥೆಯ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Chakravarty_1961_124">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=124}}</ref>[168]ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಅವರ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ''ರಕ್ತಕಾರವಿ'' ಯು (''ಕೆಂಪು ಕರವೀರಗಳು'' ) ದರೋಡೆಕೋರ ರಾಜನು ಅವನ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಗಣಿ ಅಗೆಯುವ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಹೇರುತ್ತಾ ತಾನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.ನಾಯಕಿ ನಂದಿನಿಯು ದಾಸ್ಯಕ್ಕೆ ಗುರಿಮಾಡುವಿಕೆಯ ಈ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಲು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರನ್ನು ಒಟ್ಟಗೂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಇತರ ನಾಟಕಗಳು ಇವು -''ಚಿತ್ರಾಂಗದ'' , ''ರಾಜ'' , ಮತ್ತು ''ಮಾಯರ್ ಖೇಲ'' .ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಆಧಾರಿತ ನೃತ್ಯ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''[[ರವೀಂದ್ರ ನೃತ್ಯ ನಾಟ್ಯ|ರವೀಂದ್ರ ನೃತ್ಯ ನಾಟ್ಯಗಳು]]'' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. === ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:The Hero Illustration.jpg|thumb|right|alt=ಕೆದರಿದ ಕೂದಲಿನ, ಹೊರಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ, ಈಟಿಯಂತಹುದನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಮತ್ತು ಚಕ್ರವಿರುವ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆ ಬೊಂಬೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಹುಡುಗನ ಚಿತ್ರಣ; ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ನೀಲಿ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಅದನ್ರ ಕಂಬವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಹಗ್ಗವಿದೆ. |ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಸಣ್ಣಕಥೆ "ದ ಹೀರೊ"ವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ನಂದಲಾಲ್ ಬೋಸ್‌ರವರು ರಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಅದು 1913 ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಿಲನ್‌ರ ಬಿಡುಗಡೆ ದ ಕ್ರೆಸೆಂಟ್ ಮೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು]] ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮೂರು-ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿರುವ, ಎಂಭತ್ತ-ನಾಲ್ಕು ಕಥೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ''ಗಲ್ಪಗುಚ್ಛ'' ವನ್ನು ಬರೆದ "ಸಾಧನ" ಅವಧಿಯು (೧೮೯೧–೧೮೯೫) ಟಾಗೋರ್‌‌ ಪಾಲಿಗೆ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಕಾಲ.<ref name="Chakravarty_1961_45"/>ಅಂತಹ ಕಥೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಸುತ್ತಮುತ್ತದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ, ಆಧುನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಪದಬಂಧಗಳ (ಅದರೊಂದಿಗೆ ಟಾಗೋರ್‌ ಅವರ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು) ಮೇಲಿನ ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.ಅವರ ಆರಂಭದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ("''ಸಾಧನ'' " ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ) ಟಾಗೋರ್‌ ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಟಾಗೋರ್‌ ಜೀವನವನ್ನು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ವಿಸ್ತಾರ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಪಾತಿಸರ್, ಶಾಜದ್ಪುರ್, ಮತ್ತು ಶಿಲೈದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಳ್ಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆತ್ಮೀಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದವು.[170]ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಬಡ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಜೀವನಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿದರು; ಅವರ ಜೀವನದ ಆಳಕ್ಕಿಳಿದು ಟಾಗೋರ್‌ ಅಳೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಕಾಲ ಘಟ್ಟದ ವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ರೀತಿಯ ಅನುಸಂಧಾನ ಆದದ್ದು ಇದೇ ಮೊದಲು.<ref name="Chakravarty_1961_45-46">{{harvnb|Chakravarty|1961|pp=45–46}}</ref> "ದ ಫ್ರೂಟ್‌ಸೆಲ್ಲರ್ ಫ್ರಮ್ ಕಾಬುಲ್"‌ನಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌, ಅಫ್ಘಾನಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯನ್ನು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಂಧಿಸಿದ ನಗರ ವಾಸಿ ಮತ್ತು ಕಾದಂಬರಿಕಾರನ ನಡುವಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಪ್ರಪಂಚದ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ನಗರ ಜೀವನದ ಜೀವನೋಪಾಯ ಜಮೀನಿನ ಮಿತಿಯ ಬಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದವರಿಂದ ಭಾವಿಸಿದ ತವಕದ ಹಂಬಲಿಕೆಯನ್ನು ಸಾರೀಕರಿಸಲು ಅವರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ದೂರ ಮತ್ತು ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿವಿಧ ಜೀವನದ ಕನಸಿನ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ: "ರಾಜನು ಗೆಲುವಿನ ಸಾಧನೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಶರತ್ಕಾಲದ ಬೆಳಗಿತ್ತು; ಮತ್ತು ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ನನ್ನ ಸಣ್ಣ ಮೂಲೆಯಿಂದ ಕದಲದ ನಾನು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಪಂಚ ಸುತ್ತಲು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ.ಮತ್ತೊಂದು ದೇಶದ ಹೆಸರು ಬಂದ ಕೂಡಲೇ ನನ್ನ ಹೃದಯ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿಬಿಡುತ್ತಿತ್ತು ...ನಾನು ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ, ಕಣಿವೆಗಳ, ಕಾಡುಗಳ ಕನಸಿನ ಜಾಲ ಹೆಣೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ ....".<ref name="Chakravarty_1961_48-49">{{harvnb|Chakravarty|1961|pp=48–49}}</ref> ಹೆಚ್ಚಿನ ಇತರ ''ಗಲ್ಪಗುಚ್ಛ'' ಕಥೆಗಳು ಟಾಗೋರ್‌ರ ''ಸಬೂಜ್ ಪತ್ರ'' ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ (೧೯೧೪–೧೯೧೭; ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಹೀಗೆಯೇ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ) ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.[176] [[ಚಿತ್ರ:Asit Kumar Haldar 1913 The Beginning Tagore.jpg|thumb|left|125px|alt=ಶಾಲ್ ಮತ್ತು ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಟ್ಟ, ಮಡಿಲಿನಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕವನ್ನೂ ಸಣ್ಣ ಮಗುವನ್ನೂ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವ ಮಹಿಳೆಯ, ಕಿತ್ತಳೆ-ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಿಂದ (ಮುಂಭಾಗ) ಮತ್ತು ಆಲೀವ್ ಹಸಿರಿನಿಂದ (ಹಿಂಭಾಗ ಗೋಡೆ) ಬಿಡಿಸಿದ ಸುಂದರವಾದ ಚಿತ್ರ.|ದ ಕ್ರೆಸೆಂಟ್ ಮೂನ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯ "ದ ಬಿಗಿನಿಂಗ್"‌ಗಾಗಿ ಅಸಿತ್ ಕುಮಾರ್ ಹರ್ದಾರ್‌ರ 1913 ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರ]] ''ಗೊಲ್ಪೊಗುಚ್ಛೊ'' (''ಕಥೆಗಳ ಹಂದರ'' ) ಅನೇಕ ಯಶಸ್ವೀ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ವಿಷಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ. ಅದು ಬಂಗಾಳಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಲ್ಪಿತ ಕಥನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು.[[ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೈ|ಸತ್ಯಜಿತ್ ರೈರ]] ''[[ಚಾರುಲತ]]'' ಚಿತ್ರವು ಟಾಗೋರ್‌ರ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಕಥೆ ''[[ನಷ್ಟನಿರ್ಹ್]]'' (''ಒಡೆದುಹೋದ ಗೂಡು'' )ಅನ್ನು ಆಧಾರಿಸಿದೆ.''ಅತಿಥಿ'' ಯಲ್ಲಿ (ಇದನ್ನೂ ಸಹ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ), ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಹುಡುಗ ತಾರಪಾದ ಹಳ್ಳಿಯ ''ಜಮೀನ್ದಾರನ'' ದೋಣಿ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗೂಡುತ್ತಾನೆ. ಎಂದಿಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮನೆ ಬಟ್ಟು ಓಡಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹುಡುಗ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.ಕರುಣೆತೋರಿದ ''ಜಮೀನ್ದಾರ'' ನು ಅವನನ್ನು ದತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮದುವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.ಆದರೆ, ಮದುವೆಯ ಹಿಂದಿನ ರಾತ್ರಿ ತಾರಪದ ಮತ್ತೆ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ''ಸ್ಟ್ರಿರ್ ಪತ್ರ'' ವು (''ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಬಂದ ಪತ್ರ'' ) ಬಂಗಾಳಿ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಆರಂಭದ ದಿಟ್ಟ ಮಹಿಳಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಬಂಗಾಳಿ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಂಕೇತಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪತ್ನಿ, ಮೃಣಾಲ. ಅವಳೇ ನಾಯಕಿ. ಅವಳು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಾಳೆ (ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ).ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಬಾಳಿನ ಅವಳ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಅದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.ಅವಳು '''ಅಮಿಯೊ ಬಚ್ಚೊ''' ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ, "ಪತಿಯ ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಂದು ಸಾರುತ್ತಾಳೆ. ನಾನು ಬದುಕುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಬದುಕುತ್ತೇನೆ..." ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ''ಐ ಬಚ್ಲುಮ್'' : "ಮತ್ತು ನಾನು ಬದುಕಬೇಕು.ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಬದುಕುತ್ತೇನೆ". ಹಿಂದು ಮದುವೆಯ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಿವಾಹಿತ ಬಂಗಾಳಿ ಮಹಿಳೆಯರ ವಿಷಾದಕರ ಬರಡು ಜೀವನ, ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಭಾರತೀಯರ ಬೂಟಾಟಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ''[[ಹೈಮಂತಿ]]'' ಯಲ್ಲಿ, ಟಾಗೋರ್‌ ವಾಗ್ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವಭಾವದ ಯುವತಿ ಹೈಮಂತಿಯು ಅವಳ ನವಿರು ಸ್ವಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಜೀವನವನ್ನು ಹೇಗೆ ತೊರೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.ರಾಮನ ಸಂಶಯದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಪಟ್ಟ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸುವ ಹಿಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೇಲೆ ಟಾಗೋರ್‌ ನೇರ ಆಕ್ರಮಣ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.ಹಿಂದು-ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ''ಮುಸಲ್ಮಾನಿ ದೀದಿ'' ಯಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಪರಾಮರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಅವರ ಮಾನವೀಯ ಮುಖವನ್ನು ಅನೇಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಯುವಕನೊಬ್ಬ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿಡುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ''ದರ್ಪಹರಣ್‌'' ಟಾಗೋರ್‌ರ ಸ್ವಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.ಅವರು ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಆಕೆಯ ಸ್ವಂತ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ದಮನಿಸಿದರು. ಇದು ವನಿತೆಯರ ಕ್ಷೇತ್ರವಲ್ಲ ಎಂಬ ಅವರ ತಿಳಿವು ಹೀಗಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕೋಚ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದರೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಪ್ರಬುದ್ಧ ನಿಲುವುಗಳಿಗಾಗಿ ಪತಿ ಹಪಹಪಿಸುವುದನ್ನು ''ದರ್ಪಹರಣ್‌ '' ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತದೆ. ಇತರ ಟಾಗೋರ್ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ''ಜಿಬಿಟೊ ಒ ಮ್ರಿಟೊ'' ಬಂಗಾಳಿಗರಿಗೆ ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ನುಡಿಗಟ್ಟೊಂದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಹೀಗಿದೆ - ''ಕಾದೊಂಬಿನಿ ಮೊರಿಯ ಪ್ರೊಮಾನ್ ಕೊರಿಲೊ ಶಿ ಮೋರ್ ನೈ'' ("ಕಾದೊಂಬಿನಿ ಸತ್ತಳು, ಅದರ ಮೂಲಕ ಅವಳಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತು ಮಾಡಿದಳು"). === ಕಾವ್ಯ === [[ಚಿತ್ರ:394 baul-singers-sml.jpg|thumb|right|alt=ನಾಲ್ಕು ಮಧ್ಯವಯಸ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮಸುಕಾದ ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ, ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಂಡು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಾದ್ಯಗಳಾದ ಮೃದಂಗ, ಕೊಳಲು, ಲೂಟ್ ವಾದ್ಯ, ಮತ್ತು ಮತ್ತೊಂದು ವಾದ್ಯವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಸುತ್ತ ಅರ್ಧ-ಡಜನ್‌ನಷ್ಟು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಕುಳಿತುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.| ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ]] ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆಯಿಂದ ವಿನೋದ, ಕಲ್ಪನೆ, ಮತ್ತು ಭಾವಪರವಶತೆಯ ಶೈಲಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆಗೊಂಡ ಟಾಗೋರ್‌ರ ಕಾವ್ಯ ೧೫ನೇ ಮತ್ತು ೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ [178] ಕವಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ. [[ಉಪನಿಷದ್|ಉಪನಿಷತ್ತು]]ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದ [[ವ್ಯಾಸ]] ಮುಂತಾದ ''[[ರಿಶಿ|ಋಷಿ]]'' -ಸಾಹಿತಿಗಳು, [[ಭಕ್ತಿ|ಭಕ್ತ]]-[[ಸೂಫಿ ತತ್ವ|ಸೂಫಿ]] ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾರ್ಥದ [[ಕಬೀರ್|ಕಬೀರ]], ಮತ್ತು [[ರಾಮ್‌ಪ್ರಸಾದ್ ಸೇನ್|ರಾಂಪ್ರಸಾದ್]] ಮೊದಲಾದವರ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಟಾಗೋರ್‌ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದವರು.[180]ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಂಗಾಳದ [[ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ|ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ]] ಟಾಗೋರ್‌ ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ ಅವರ ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸಹೊಸ ಆಯಾಮಗಳು ದೊರೆಯಿತು ಮತ್ತು ಪಕ್ವವಾಯಿತು, ಅದು [181] [[ಜಾನಪದ ಗಾಯಕ|ಜಾನಪದ ಗಾಯಕರಿಂದ]], ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿ|ಪ್ರಾಚೀನ ಕವಿಗಳು]] [[ಲಲನ್|{{ಯೂನಿಕೋಡ್|ಲಾಲನ್ ಶಾಹ್}}]], ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಲಾವಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.[183][185]ಟಾಗೋರ್‌ರಿಂದ ಪುನಶ್ಯೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇವು ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ {{Unicode|Kartābhajā}} ಸ್ತ್ರೋತ್ರಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತವೆ. ಅವು ಅಂತರಂಗದ ದೈವತ್ವಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೇಳುತ್ತವೆ.<ref name="Urban_2001_16">{{Harvnb|Urban|2001|p=16}}</ref><ref name="Urban_2001_6-7">{{Harvnb|Urban|2001|pp=6–7}}</ref>ಅವರು ಶಿಲೈದಾಹದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಅವರ ಪದ್ಯಗಳು ''ಮಾನರ್ ಮಾನುಸ್'' ‌ನಿಂದ (ಬೌಲ್ಸ್‌ರ "ಹೃದ್ಗತ ಮಾನವ") ಮಾತನಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ''ಜೀವನ್ ದೇವತಾ'' ("ಅಂತರ್ಗತ ದೈವ")ದ ಬಗ್ಗೆ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಇವು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ, ಪ್ರಕೃತಿ ಮಾತೆಗೆ ಮನವಿ ಮತ್ತು ಮಾನವನ ಅಂತರಂಗದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ನಾಟಕದ ಕೊಂಡಿ ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ದೈವತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಎಂತಹ ಕಲಾತಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ {{Unicode|Bhānusiṃha}} ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರೆಂದರೆ (ಅವು [[ರಾಧ]] ಮತ್ತು [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣರ]] ಪ್ರೇಮ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತವೆ) ಅವುಗಳನ್ನು ಅವರು ಎಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುನಃಪುನಃ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Stewart_2003_95">{{Harvnb|Stewart|Twichell|2003|p=95}}</ref><ref name="Stewart_2003_7">{{Harvnb|Stewart|Twichell|2003|p=7}}</ref> ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬಂಗಾಳ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಆಧುನಿಕತೆ ಮತ್ತು [[ಸಾಹಿತ್ಯಕ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕತೆ|ವಾಸ್ತವಿಕತೆ]]ಯ ಸಂಕಟಸ್ಥಿತಿಗೆ ಟಾಗೋರ್‌ ೧೯೩೦ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು.<ref name="Dutta_1995_281">{{Harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=281}}</ref> ಅಂತಹ ಬರಹಗಳಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದರೆ - ''ಆಫ್ರಿಕ'' ಮತ್ತು ''ಕ್ಯಾಮಲಿಯ'' , ಇವು ನಂತರದ ಅವರ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದವು.ಅವರು ''ಅಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ ಶಾಧು ಭಾಷಾ'' ವನ್ನು ([[ಸಂಸ್ಕೃತ|ಸಂಸ್ಕೃತಭೂಯಿಷ್ಟ]] ಬಂಗಾಳಿ ಪ್ರಾಂತಭಾಷೆ) ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಾವ್ಯ ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರು ''ಚೋಲ್ತಿ ಭಾಷಾ'' ವನ್ನು (ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಂತ ಭಾಷೆ) ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.''ಮಾನಸಿ'' , ''ಸೋನಾರ್ ತೋರಿ'' (''ಬಂಗಾರದ ದೋಣಿ'' ), ''ಬಲಕ'' (''ಕಾಡು ಬಾತುಗಳು'' —ವಲಸೆಹೋಗುವ ಆತ್ಮಗಳು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇರುವ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರ),<ref name="Dutta_1995_192">{{Harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=192}}</ref> ಮತ್ತು ''ಪುರೊಬಿ'' ಇವು ರವೀಂದ್ರರ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಬರಹಗಳು. ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಯ ಕ್ಷಣಿಕ ಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ''ಸೋನಾರ್ ತೋರಿ''ಯು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪದ್ಯ. ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅದು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೂ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ ಸೂಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ "শূন্য নদীর তীরে রহিনু পড়ি / যাহা ছিল লয়ে গেল সোনার তরী" ("''ಶುನ್ನೊ ನೊಡಿರ್ ಟೈರ್ ರೊಹಿನು ಪೊರಿ / ಜಹ ಚಿಲೊ ಲೊಯ್ ಗೆಲೊ ಶೊನಾರ್ ತೋರಿ''"—"ನಾನು ಸಾಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲವೂ ಬಂಗಾರದ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ-ನಾನು ಉಳಿದಿದ್ದೇನೆ."). ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ, '' ಗೀತಾಂಜಲಿ'' ({{Lang-bn|গীতাঞ্জলি}})ಯು ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಅವರಿಗೆ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Stewart_2003_95-96">{{Harvnb|Stewart|Twichell|2003|pp=95–96}}</ref> ''ಗೀತಾಂಜಲಿ''ಯ ''ಹಾಡು VII (গীতাঞ্জলি ೧೨೭):'' [[ಚಿತ್ರ:Gitanjali title page Rabindranath Tagore.jpg|thumb|left|125px|alt=ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಿರುವ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಪುಸ್ತಕದ ಸಮೀಪಚಿತ್ರ: ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌ರವರ "ಗೀತಾಂಜಲಿ (ಪದ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ). W. B. ಯೀಟ್ಸ್‌ರವರ ಪೀಠಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಮೂಲ ಬಂಗಾಳಿ ಲೇಖಕರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗದ್ಯ ಅನುವಾದಗಳ ಸಂಗ್ರಹ. |ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಿಲನ್ ಮತ್ತು ಕೊ ಲಿಮಿಟೆಡ್, ಸೈಂಟ್. ಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್, ಲಂಡನ್, 1913." ಗೀತಾಂಜಲಿಯ 1913 ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಿಲನ್ ಆವೃತ್ತಿಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಪುಟ]] {|style="border:1px; border: thin solid white; background-color:#ffffff; margin:10px;" cellpadding="3" |- | :<big><big>আমার এ গান ছেড়েছে তার সকল অলংকার,</big></big> :<big><big>তোমার কাছে রাখে নি আর সাজের অহংকার।</big></big> :<big><big>অলংকার যে মাঝে পড়ে মিলনেতে আড়াল করে,</big></big> :<big><big>তোমার কথা ঢাকে যে তার মুখর ঝংকার।</big></big> :<big><big>তোমার কাছে খাটে না মোর কবির গর্ব করা,</big></big> ::<big><big>মহাকবি তোমার পায়ে দিতে যে চাই ধরা।</big></big> :::<big><big>জীবন লয়ে যতন করি যদি সরল বাঁশি গড়ি,</big></big> ::::<big><big>আপন সুরে দিবে ভরি সকল ছিদ্র তার।</big></big> || :''Amar e gan chheŗechhe tar shôkol ôlongkar'' ::''Tomar kachhe rakhe ni ar shajer ôhongkar'' :::''Ôlongkar je majhe pôŗe milônete aŗal kôre,'' ::::''Tomar kôtha đhake je tar mukhôro jhôngkar.'' :''Tomar kachhe khaţe na mor kobir gôrbo kôra,'' ::''Môhakobi, tomar paee dite chai je dhôra.'' :::''Jibon loe jôton kori jodi shôrol bãshi goŗi,'' ::::''Apon shure dibe bhori sôkol chhidro tar.'' |} [[ಚಿತ್ರ:Tagore handwriting Bengali.jpg|thumb|right|alt=ಮೂರ-ಸಂಪುಟದ ಕೈಬರಹದ ಸಂಯೋಜನೆ; ಪ್ರತೀ ಸಂಪುಟವು ಮೂಲ ಬಂಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್-ಭಾಷಾ ಅನುವಾದವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: "ಮೈ ಫ್ಯಾನ್ಸೀಸ್ ಆರ್ ಫೈರ್‌ಫ್ಲೈಸ್: ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಿನುಗುತ್ತಿರುವ ಬೆಳಕಿನ ಸಣ್ಣ ಚುಕ್ಕೆ. ದಾರಿಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವಸರದ ದೃಷ್ಟಿಹಾಯಿಸುವ ಅದೇ ಧ್ವನಿ ಈ ಅಸಂಬದ್ಧ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣುಗುಣಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿಟ್ಟೆಯು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು. ಹಾಗಾಗಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.|"ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಕೈಯಿಂದ ಹುಂಗರಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲಾದುದು, 1926: ಬಂಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] ಟಾಗೋರ್‌ರವರಿಂದ ಅನುವಾದಿತವಾದ ಮುಕ್ತಕವಿತೆ (''ಗೀತಾಂಜಲಿ'' , ಪದ್ಯ VII):<ref name="Tagore_1977_5">{{Harvnb|Tagore|1977|p=5}}</ref> {| style="border:1px;border:thin solid white;background-color:#ffffff;margin:10px" cellpadding="3" |- | :ಅವಳುಟ್ಟು ತೊಟ್ಟುದನೆಲ್ಲಾ ಕಿತ್ತೆಸೆದವು ನನ್ನ ಗೀತೆಗಳು. ಅವಳಿಗೆ ವಸ್ತ್ರ ಒಡವೆಗಳ ಹಮ್ಮುಬಿಮ್ಮುಗಳಿಲ್ಲ. ಅಡ್ಡ ಬಂದಾವವು ನಮ್ಮ ಮಿಲನೋತ್ಸವಕೆ;ನಿನ್ನ ನನ್ನ ನಡುವೆ ತೊಡರಾದಾವವು;ನುಂಗಿ ಬಿಟ್ಟೀತದರ ಗಿಲಿಗಿಲಿ ನಾದ ನಿನ್ನ ಪಿಸು ದನಿಯ. . |- | :ನನ್ನ ಕವಿತ್ವದ ಜಂಬ ನಾಚಿ ಸಾಯಲು ಸಾಕು ನಿನದೊಂದು ನೋಟ, ಓ ಮಹಾ ಕವಿಯೇ ಕುಳಿತಿಹೆನು ನಾನು ನಿನ್ನ ಚರಣದಡಿ, ಸಂಗೀತ ಹೊಮ್ಮಿಸಲು ಕೊಳಲಿನಾ ನಳಿಕೆ ನಿನಗಿದ್ದಂತೆ, ಸರಳ ಸಜ್ಜನಿಕೆಯ ಜೀವನವದೊಂದು ಸಾಕೆನಗೆ. |} ''ಗೀತಾಂಜಲಿ'' ಯ ಆರನೇ ಪದ್ಯ "ಕ್ಲಾಂತಿ" ({{lang-bn|ক্লান্তি}}; "ಫಟಿಗ್"), ಹೀಗಿದೆ: {|style="border:1px; border: thin solid white; background-color:#ffffff; margin:10px;" cellpadding="3" |- | :<big><big>ক্লান্তি আমার ক্ষমা করো,প্রভু,</big></big> :<big><big>পথে যদি পিছিয়ে পড়ি কভু।</big></big> :<big><big>এই যে হিয়া থর থর কাঁপে আজি এমনতরো,</big></big> :<big><big>এই বেদনা ক্ষমা করো,ক্ষমা করো প্রভু।।</big></big> :<big><big>এই দীনতা ক্ষমা করো,প্রভু,</big></big> ::<big><big>পিছন-পানে তাকাই যদি কভু।</big></big> :::<big><big>দিনের তাপে রৌদ্রজ্বালায় শুকায় মালা পূজার থালায়,</big></big> ::::<big><big>সেই ম্লানতা ক্ষমা করো, ক্ষমা করো প্রভু।।</big></big> || :''Klanti amar khôma kôro, probhu'' ::''Pôthe jodi pichhie poŗi kobhu'' :::''Ei je hia thôro thôro kãpe aji êmontôro,'' ::::''Ei bedona khôma kôro, khôma kôro probhu.'' :''Ei dinota khôma kôro, probhu,'' ::''Pichhon-pane takai jodi kobhu.'' :::''Diner tape roudrojalae shukae mala pujar thalae,'' ::::''Shei mlanota khôma kôro, khôma kôro, probhu.'' |} ಟಾಗೋರ್‍ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಂಗೀತಕಾರರು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಕಾರ ಅರ್ಥೂರ್ ಶೆಫರ್ಡ್‌ರವರ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತಾರ ಸ್ಥಾಯಿಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಸ್ವರ ಮತ್ತು ತಂತಿವಾದ್ಯ ಚತುಷ್ಕ ಹಾಗೂ ಟಾಗೋರ್‌ರ ಕಾವ್ಯ ಗೀತಾಂಜಲಿಯ "ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್"‌ನ ರೂಪಾಂತರ, ಸಂಗೀತಕಾರ [[ಗ್ಯಾರಿ ಸ್ಕೈಮ್ಯಾನ್|ಗ್ಯಾರಿ ಸ್ಕೈಮ್ಯನಾನ್]]‌ರವರ "ಪ್ರಾಣ್" ಮೊದಲಾದವು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು. ಅನಂತರದವುಗಳಿಗೆ, ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ [[ಮಟ್ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್]]‌ನ ೨೦೦೮ [[ವೈರಲ್ ವೀಡಿಯೊ|ವೈರಲ್ ವೀಡಿಯೊಗೆ]] ಜತೆಗೂಡಲು [[ಪಲ್ಬಾಶ ಸಿದ್ದಕ್|ಪಲ್ಬಾಶ ಸಿದ್ದಿಕೀ]] ಸಂಗೀತ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಅವು ಅವರ ಧ್ವನಿಯಿಂದಲೇ ಮೂಡಿಬಂದಿವೆ.<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=zlfKdbWwruY YouTubeನಲ್ಲಿನ ವೀಡಿಯೊ.]</ref> == ರಾಜಕೀಯ ನಿಲುವು == {{main|ರವಿಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರರ ರಾಜಕೀಯ ನಿಲುವುಗಳು}} [[ಚಿತ್ರ:Gandhi-Tagore-cropped.jpg|thumb|alt=At a formal function, an aged bald man and an old women are humbly dressed and seated side-by-side with legs folded on a rug-strewn dais at right; the man looks at a bearded, robed, and garlanded old man seated on another dais at left, who is reading from a sheet of paper held in his left hand. In the foreground, various dishes and ceremonial objects are arrayed; in the background, a half-dozen dignitaries and dozens of ordinary people observe.|ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಕಸ್ತೂರಬಾ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ೧೯೪೦ರಲ್ಲಿ]] ಟಾಗೋರ್‌ರ ರಾಜಕೀಯ ಚಿಂತನೆ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ.ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು.<ref name="Dutta_1997_127">{{harvnb|Dutta|Robinson|1997|p=127}}</ref><ref name="Dutta_1997_210">{{harvnb|Dutta|Robinson|1997|p=210}}</ref><ref name="Dutta_1995_304">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=304}}</ref> [[ಹಿಂದು-ಜರ್ಮನ್ ಗುಪ್ತಕೂಟ ಪ್ರಯೋಗ|ಹಿಂದು-ಜರ್ಮನ್ ಗುಪ್ತಕೂಟ ಪ್ರಯೋಗದ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಂಡಿಸಿದ ರುಜುವಾತುಗಳು ಮತ್ತು ನಂತರದ ವಿವರಣೆಗಳು [[ಹಿಂದು-ಜರ್ಮನ್ ಗುಪ್ತಕೂಟ|ಘಾದರೈಟ್ ಗುಪ್ತಕೂಟ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅರಿವಿತ್ತಂಬುದನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿವೆ. ಅವರು ಜಪಾನಿನ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ತೆರೌಚಿ ಮಸಟೇಕ್]] ಮತ್ತು ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನ ಸಚಿವ [[ಒಕುಮ ಶಿಗೆನೊಬು]]‌ರವರ ಬೆಂಬಲಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="Brown">{{harvnb|Brown|1948|p=306}}</ref> ಆದರೂ ಅವರು [[ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳುವಳಿ|ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿ]]ಯನ್ನು ಅವರ ೧೯೨೫ರ ಪ್ರಬಂಧ "ದ ಕಲ್ಟ್ ಆಫ್ ದ [[ನೂಲುವ ಯಂತ್ರ#ಚರಖ|ಚರಕ]]"ದಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ವಿಡಂಬನೆಗೆ ಈಡು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು "ನಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ರೋಗದ ರಾಜಕೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು" ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದರು. "ಅಂಧ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ ಇಲ್ಲ, ಆದರೆ ದೃಢ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ" ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಈ ಮೂಲಕ, ಅವರು ಸ್ವ-ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕ ಸಮ್ಋದ್ಧಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಿ, ಅದೊಂದೇ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗ ಎಂದರು.<ref name="Dutta_1997_239-240">{{harvnb|Dutta|Robinson|1997|pp=239–240}}</ref><ref name="Chakravarty_1961_181">{{harvnb|Chakravarty|1961|p=181}}</ref> ಇಂತಹ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಅನೇಕರನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಕೆರಳಿಸಿತು. ೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಹೋಟೆಲ್‌ನಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದಾಗ ಭಾರತೀಯ ವಲಸಿಗರಿಂದ ಹತ್ಯೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪದರಲ್ಲೇ ಪಾರಾದರು. ಹತ್ಯೆಗೆ ಹೊಂಚು ಹಾಕಿದ್ದ ಕೊಲೆಪಾತಕರು ಜಗಳದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಂಚು ವಿಫಲವಾಯಿತು.<ref name="Dutta_1995_204">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=204}}</ref> ಆದರೂ ಟಾಗೋರ್‌ [[ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಭಾರತೀಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಳವಳಿ]]ಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದರು ಮತ್ತು ೧೯೧೯ರ [[ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಘ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ|ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಘ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದ]] ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಭಟನಾರ್ಥ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗೌರವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅವರ ನೈಟ್‌ಹುಡ್‌ ಪದವಿಯನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದರು]].<ref name="Dutta_1995_215-216">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=215–216}}</ref>ಟಾಗೋರ್‌ರ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜಕೀಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದರೆ - "[[ಚಿಟ್ಟೊ ಜೇಥ ಭಾಯ್‌ಶುನ್ಯೊ]]" ("ಅಂಜಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಮನವಿದ್ದಲ್ಲಿ") ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗಮನಸೆಳೆದ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧಿಯವರಿಂದ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾದ "[[ಎಕ್ಲ ಚಲೊ ರೆ]]" ("ನಿನ್ನ ಕರೆಗೆ ಅವರು ಓಗೊಡದಿದ್ದರೆ, ನಡೆ ಒಬ್ಬನೇ ಮುನ್ನಡೆ").<ref name="Chakraborty_2001">{{citation |last1=Chakraborty |first1=SK |last2=Bhattacharya |first2=P |title=Leadership and Power: Ethical Explorations |year=2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=0-1956-5591-5 |page=157 }}</ref> ಗಾಂಧಿ-ಟಾಗೋರ್‌ ಅವರದು ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ಧ ಸಂಬಂಧ.ಆದರೂ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮತದಾರ ಸಮುದಾಯ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗ ಬೇಕು ಎಂಬ ಗಾಂಧಿ-[[B. R. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್‌|ಅಂಬೇಡ್ಕರ್]] ನಡುವಿನ ಜಗಳವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧಿಯವರ "ಆಮರಣ" ಉಪವಾಸವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದರು.<ref name="Dutta_1995_306-307">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=306–307}}</ref><ref name="Dutta_1995_339">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=339}}</ref> ಒಂದು ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಪಂಜರದಲ್ಲಿಟ್ಟು, ಅದು ಸಾಯುವವರೆಗೆ ಪುಸ್ತಕದ ಹರಿದ ಪುಟಗಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತಿನ್ನಿಸುವ ಕಥೆ "ದ ಪ್ಯಾರೊಟ್ಸ್ ಟ್ರೈನಿಂಗ್"‌ನಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಕ ಶಾಲಾ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Dutta_1997_267">{{harvnb|Dutta|Robinson|1997|p=267}}</ref><ref name="Tagore_1918">{{citation |last1=Tagore |first1=R |last2=Pal |first2=PB (translator) |year=2004 |month=December |day=1 |title=The Parrot's Tale |journal=Parabaas |url=http://www.parabaas.com/translation/database/translations/stories/gRabindranath_parrot.html |accessdate=13 August 2009 |quote=The King felt the bird. It didn't open its mouth and didn't utter a word. Only the pages of books, stuffed inside its stomach, raised a ruffling sound.}}</ref> ಈ ಸಾಧನೆಗಳು ಟಾಗೋರ್‌ರವರು, ೧೯೧೭ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೧ರಲ್ಲಿ ಹೊಸರೀತಿಯ ವಿಶ್ವಾವಿದ್ಯಾನಿಲಯವನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಸಂತ ಬಾರ್ಬರಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕನಸು ಕಂಡರು. "[ಅವರ ಆಶ್ರಮ] ಶಾಂತಿನಿಕೇತನವನ್ನು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಪರ್ಕ ಸೇತುವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು, [ಹಾಗೂ] ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸೀಮಾ ರೇಖೆಯ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಮಾನವೀಯತೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ವಿಶ್ವಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು" ಎಂದು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿಶ್ವ-ಭಾರತಿ{{cref|ζ}} ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ ಶಾಲೆಯ ಅಡಿಪಾಯ ೧೯೧೮ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೨ರಲ್ಲಿ ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಅದನ್ನು ೧೯೨೧ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೨ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Dutta_1995_220">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=220}}</ref> ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲು ''[[ಗುರು|ಗುರುಗಳ]]'' ನ್ನು ನೇಮಕಮಾಡಿಕೊಂಡು ''[[ಬ್ರಹ್ಮಚಾರ್ಯ|ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ]]'' ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಶಾಲೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಶಾಲಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ವರ್ಗಕ್ಕಾಗಿ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಟಾಗೋರ್‌ ತುಂಬಾ ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ಅವರ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಹಣವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸಿದರು.ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುವಂಥ ಜಬಾಬ್ದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಸದಾ ಕಾರ್ಯನಿರತರಾಗಿರುವಂತೆ ಮಾಡಿದವು. ಬೆಳಗ್ಗೆ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿದರೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪಠ್ಯ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು.ಶಾಲೆಗಾಗಿ ೧೯೧೯ ಮತ್ತು ೧೯೨೧ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು U.S.ನಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. == ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Rabindranath-Tagore-bust-Patel-memorial-(cropped).jpg|thumb|right|alt=ಗುಲಾಬಿ ಬಣ್ಣದ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮರದ ಫಲಕ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಸಣ್ಣ ಅಲಂಕೃತ ಅಷ್ಟಕೋನೀಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ದೊಡ್ಡ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಉದ್ದ ಮರದ ಪೀಠಕ್ಕೆ ಒರಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಕಂಚಿನ ಎದೆಯ ಮಧ್ಯ-ವಯಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಉದ್ದ ಗಡ್ಡವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಎಡದಲ್ಲಿ, ವೇಷಭೂಷಣದಿಂದ ಅಲಂಕೃತಗೊಂಡ ಯುವಜನರು ನಾಟಕವಾಡುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಬಲದಲ್ಲಿ, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ನೀಳುಡುಪನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಉದ್ದ ಬಿಳಿ ಗಡ್ಡದ ವಯಸ್ಸಾದ ಗಂಡಸಿನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಎರಡು ಚಿತ್ರಕಲೆಯಿರುವ ಗೋಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.|ಟಾಗೋರ್ರವರ ಕೊಠಡಿ, ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್ ಮೆಮೋರಿಯಲ್, ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್]] ಟಾಗೋರ್‌ ಇಂದಿಗೂ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಹಬ್ಬಗಳೇ ಒಂದು ಮಾನದಂಡ: ಟಾಗೋರ್‌ ಜನ್ಮದಿನೋತ್ಸವ ''ಕಬಿಪ್ರಾಣಮ್'' ; ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಇಲ್ಲಿನೋಯಿಸ್‌ನ ಉರ್ಬಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಟಾಗೋರ್ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ; ''ರವೀಂದ್ರ ಪಥ ಪರಿಕ್ರಮ'' ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಿಂದ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು; ಪ್ರಮುಖ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಟಾಗೋರ್‌ರ ಕಾವ್ಯದ ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ವಾಚನ; ಹಾಗೂ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು.<ref name="UIUC"/><ref name="Chakrabarti_2001">{{citation |last1=Chakrabarti |first1=I |year=2001 |month=July |day=15 |title=A People's Poet or a Literary Deity |journal=Parabaas |url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pIndrani1.html |accessdate=13 August 2009 }}</ref><ref name="Hatcher_2001">{{citation |last1=Hatcher |first1=BA |year=2001 |month=July |day=15 |title=''Aji Hote Satabarsha Pare'': What Tagore Says To Us A Century Later |journal=Parabaas |url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pBrian1.html |accessdate=13 August 2009 }}</ref> ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಕಲೆಯಿಂದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದವರೆಗೆ ಅನುರಣಿಸಿದ ಈ ಆಸ್ತಿ ಬಂಗಾಳಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.ಅವರೊಬ್ಬ 'ಶಿಖರಪ್ರಾಯ ಪುರುಷ', 'ಬಹುಮುಖಿ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಇವರ ಚಿಂತನೆ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತ' ಎಂದು ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ [[ಅಮರ್ತೃ ಸೇನ್|ಅಮರ್ತ್ಯ ಸೇನ್]] ಟಾಗೋರ್‌ ಅವರನ್ನು ಮುಕ್ತ ಕಂಠದಿಂದ ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Hatcher_2001"/> ಟಾಗೋರ್‌ರ ಬಂಗಾಳಿ-ಭಾಷಾ ಬರಹಗಳನ್ನು—೧೯೩೯ ''{{Unicode|Rabīndra Rachanāvalī}}'' —ಬಂಗಾಳದ ಅಮೂಲ್ಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. "ಭಾರತ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮಹಾ ಕವಿ" ಎಂದು ಟಾಗೋರ್‌ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಬಣ್ಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Kämpchen_2003">{{citation |last1=Kämpchen |first1=M |year=2003 |month=July |day=25 |title=Rabindranath Tagore In Germany |journal=Parabaas |url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pMartin1.html |accessdate=13 August 2009 }}</ref> {{#switch: {{#expr: {{CURRENTYEAR}} mod ೨}} |೦ = [[ಚಿತ್ರ:Praha, Dejvice - Thakurova busta v Thakurove ulici.jpg|thumb|left|125px|alt=A cylindrical wood-trimmed plinth supports a bust of a bearded man in his sixties. On the plinth, a plate reads "Rabindranath Thakur".|Bust in Prague]] |೧ = [[ಚಿತ್ರ:Tagore in Valladolid.jpg|thumb|left|125px|alt=Outdoors bronze statue (depicting Tagore at a desk and writing in a book) on a stone plinth with inscribed cursive name.|Statue, Valladolid, Spain]] }} ಟಾಗೋರ್‌ ಯುರೋಪ್, ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತರು. ಅವರು ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಸಹಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ<ref name="Farrell_1999_162">{{citation |last1=Farrell |first1=G |title=Indian Music and the West |publisher=Oxford University Press |series=Clarendon Paperbacks Series |edition=3 |year=1999 |isbn=0-1981-6717-2 |page=162 }}</ref> [[ದರ್ತಿಂಗ್ಟನ್ ಹಾಲ್#ದರ್ತಿಂಗ್ಟನ್ ಹಾಲ್ ಸ್ಕೂಲ್|ಡಾರ್ಟಿಂಗ್‌ಟನ್ ಹಾಲ್ ಸ್ಕೂಲ್]]‌ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ರೂವಾರಿ; ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ [[ಯಶುನಾರಿ ಕವಬತ|ಯಶುನಾರಿ ಕವಬತರಂತಹ]] ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು.<ref name="Dutta_1995_202">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=202}}</ref> ಬಹುವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲೀಷ್, ಡಚ್, ಜರ್ಮನ್, ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್, ಮತ್ತು ಇತರ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಅನುವಾದಗೊಂಡಿವೆ. ಜೆಕ್ ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸಜ್ಞ [[ವಿನ್ಸೆಂಕ್ ಲೆಸ್ನಿ]],<ref name="Cameron_2006">{{citation |last1=Cameron |first1=R |year=2006 |month=March |day=31 |title=Exhibition of Bengali film posters opens in Prague |periodical=[[Radio Prague]] |url=http://www.radio.cz/en/article/77431 |accessdate=13 August 2009 |quote=Lesny was the first European person to translate Rabindranath Tagore from the original into a European language, the first European or westerner ever. }}</ref> ಫ್ರೆಂಚ್ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[ಆಂಡ್ರೆ ಗೈಡ್]], ರಷ್ಯಾದ ಕವಿ [[ಅನ್ನ ಅಖ್ಮತೋವ]],<ref>{{citation |last1=Sen |first1=A |title=The Argumentative Indian: Writings on Indian History, Culture, and Identity |year=2006 |publisher=Picador |page=90 |isbn=0-3124-2602-X }}</ref> ಮಾಜಿ ಟರ್ಕಿಶ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಬುಲೆಂಟ್ ಎಸೆವಿಟ್]],<ref>{{citation |last1=Kinzer |first1=S |title=Bülent Ecevit, who turned Turkey toward the West, dies |year=2006 |month=November |day=05 |periodical=[[The New York Times]] |url=http://www.nytimes.com/2006/11/06/world/europe/06iht-web.1106ecevit.3406951.html |accessdate=13 August 2009 |quote=He published several volumes of poetry and translated the works of T. S. Eliot and Rabindranath Tagore. }}</ref> ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಟಾಗೋರ್‌ರ ಬರಹಗಳು ಅನುವಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌ ನೀಡಿದ ಉಪನ್ಯಾಸವು ಬಹು ಜನಪ್ರಿಯ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೧೯೧೬–೧೯೧೭ರ ಅವಧಿಯದ್ದು). ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೋತೃಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳಿವು.ಇವರ ಸುತ್ತಲೂ ಎದ್ದ ವಿವಾದಗಳ ಹುತ್ತ{{cref|η}} ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಕುಗ್ಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೧೯೨೦ರ ನಂತರದ ವಿದ್ಯಮಾನವಿದು. ಕೊನೆಗೆ ಬಂಗಾಳದ ಆಚೆ ಇವರ ವರ್ಚಸ್ಸಿಗೆ 'ಗ್ರಹಣ' ಹಿಡಿದಂತಾಯಿತು.<ref name="Sen_1997"/> ಅನುವಾದಗಳ ಮೂಲಕ ಟಾಗೋರ್‌ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು: ಚಿಲಿ ದೇಶದವರಾದ [[ಪಬ್ಲೊ ನೆರುಡ]] ಮತ್ತು [[ಗಾಬ್ರಿಯೆಲ ಮಿಸ್ಟ್ರಲ್]], ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಬರಹಗಾರ [[ಒಕ್ಟಾವಿಯೊ ಪಾಜ್]], ಮತ್ತು ಸ್ಪೇನ್ ದೇಶದವರಾದ [[ಜೋಸ್ ಒರ್ಟೆಗ ವೈ ಗ್ಯಾಸೆಟ್]], [[ಜೆನೊಬಿಯ ಕ್ಯಾಂಪ್ರುಬಿ]], ಮತ್ತು [[ಜ್ವಾನ್ ರಾಮನ್ ಜಿಮೆನೆಜ್]].೧೯೧೪ ಮತ್ತು ೧೯೨೨ರ ಮಧ್ಯೆ, ಜಿಮೆನೆಜ್-ಕ್ಯಾಂಪ್ರುಬಿ ದಂಪತಿಗಳು ಟಾಗೋರ್‌ರ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಿಂದ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್‌ಗೆ{{inote|(with the [[Spelling reform#Spanish spelling reforms|idiosyncratic spelling]] of Jiménez)}} ಅನುವಾದಿಸಿದರು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಟಾಗೋರ್‌ರ ದ ''ಕ್ರಿಸೆಂಟ್ ಮೂನ್'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಜಿಮೆನೆಜ್‌ರವರು ಪ್ರಮುಖ ಹೊಸಕಲ್ಪನೆ "ನೇಕೆಡ್ ಪೋಯೆಟ್ರಿ"ಯನ್ನು (ಸ್ಪ್ಯಾನಿಶ್: «ಪೊಯೆಸಿಯ ದೆಸ್ನುಡ») ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು. ಇದು ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಯಿತು.<ref name="Dutta_1995_254-255">{{harvnb|Dutta|Robinson|1995|pp=254–255}}</ref> "ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಗಾಗಿ ನಾವೆಲ್ಲ ಹಪಹಪಿಸುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ತುಟಿ ತೆಗೆದು ಆಡಿದ ಮಾತುಗಳೇ ಟಾಗೋರ್‌ರ ಇಷ್ಟೊಂದು ಜನಾದರಣೀಯತೆಗೆ ಕಾರಣ" ಎಂದು ಒರ್ಟೆಗ ವೈ ಗ್ಯಾಸೆಟ್ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ.ಬಾಲಿಶ ಕೌತುಕದ ಸುಪ್ತ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಟಾಗೋರ್‌ ಜಾಗೃತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದೇಶದ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಗಮನಹರಿಸುವ ಓದುಗರನ್ನು ಮೋಡಿಗೊಳಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಆರ್ದ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ". ೧೯೨೦ರಲ್ಲಿ [[ದಾಂತೆ ಅಲಿಘೈರಿ]], [[ಮಿಗ್ವೆಲ್ ದೆ ಸರ್ವಾಂಟೆಸ್]], [[ಜೋಹನ್ ವೋಲ್ಫ್‌ಗಂಗ್ ವನ್ ಗೊಯಥೆ]], [[ಪ್ಲೇಟೊ]], ಮತ್ತು [[ಲಿಯೋ ಟಾಲ್‌ಸ್ಟಾಯ್|ಲಿಯೊ ಟಾಲ‌್‌ಸ್ಟಾಯ್]] ಮೊದಲಾದವರ ಸಮಕಾಲೀನದಲ್ಲಿ ಟಾಗೋರ್‌‌ರವರ ಬರವಣಿಗೆಗಳು ಉಚಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರಸರಣಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಸಲ್ಲಬೇಕಾದ್ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೀರಿದ ಗೌರವಾದರವನ್ನು ಟಾಗೋರ್‌ಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ಕೆಲವು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ."ಯೀಟ್ಸ್‌ ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಅವರ ಕವನಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು" ಎಂದು<ref name="Sen_1997">{{harvnb|Sen|1997}}</ref>}ಗ್ರಹಮ್ ಗ್ರೀನಿ ಸಂಶಯಿಸುತ್ತಾರೆಟಾಗೋರ್‌ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವಾದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಗತಕಾಲದ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕನ್‌ನ ಆಧುನಿಕ ಕುರುಹುಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಸಲ್ಮಾನ್ ರುಶ್ದಿಯು ಆತನ ನಿಕರಾಗುವದ ಭೇಟಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೋಜಿಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದು ಇದಕ್ಕೊಂದು ನಿದರ್ಶನ. == ಗ್ರಂಥ ಋಣ (ಆಂಶಿಕ) == <div class="references-small"> {{col-begin}} {{col-2}} ;—ಬಂಗಾಳಿ ಮೂಲಗಳು — {| ! &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ಕಾವ್ಯ |- | width="100px"| * মানসী ''ಮಾನಸಿ'' | width="40px"| ೧೮೯೦ | (''ದ ಐಡಿಯಲ್ ಒನ್'' ) |- | * সোনার তরী ''ಸೋನಾರ್ ತರಿ'' | ೧೮೯೪ | (''ಗೋಲ್ಡನ್ ಬೋಟ್'' ) |- | * গীতাঞ্জলি ''[[ಗೀತಾಂಜಲಿ]]'' | ೧೯೧೦ | (''ಸಾಂಗ್ ಆಫರಿಂಗ್ಸ್'' ) |- | * গীতিমালা ''ಗಿತಿಮಾಲ್ಯ'' | ೧೯೧೪ | (''ವ್ರೆಥ್ ಆಫ್ ಸಾಂಗ್ಸ್'' ) |- | * বলাকা ''ಬಾಲಕ'' | ೧೯೧೬ | (''ದ ಫ್ಲೈಟ್ ಆಫ್ ಕ್ರೇನ್ಸ್'' ) |- ! &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ನಾಟಕಗಳು |- | * বাল্মিকি প্রতিভা ''ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಪ್ರತಿಭಾ'' | ೧೮೮೧ | (''ದ ಜೀನಿಯಸ್ ಆಫ್ ವಾಲ್ಮೀಕಿ'' ) |- | * বিসর্জন ''ವಿಸರ್ಜನ್'' | ೧೮೯೦ | (''ದ ಸಾಕ್ರಿಫೈಸ್'' ) |- | * রাজা ''ರಾಜ'' | ೧೯೧೦ | (''ದ ಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ದ ಡಾರ್ಕ್ ಚೇಂಬರ್'' ) |- | * ডাক ঘর ''ಡಾಕ್ ಘರ್'' | ೧೯೧೨ | (''ದ ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್'' ) |- | * অচলায়তন ''ಅಚಲಯತನ್'' | ೧೯೧೨ | (''ದ ಇಮ್ಮೂವೆಬಲ್'' ) |- | * মুক্তধারা ''ಮುಕ್ತಧಾರ'' | ೧೯೨೨ | (''ದ ವಾಟರ್‌ಫಾಲ್'' ) |- | * রক্তকরবি ''ರಕ್ತಕಾರವಿ'' | ೧೯೨೬ | (''ರೆಡ್ ಓಲಿಯಂಡರ್ಸ್'' ) |- ! &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲ್ಪನೆ |- | * নষ্টনীড় ''[[ನಷ್ಟನಿರ್ಹ್]]'' | ೧೯೦೧ | (''ದ ಬ್ರೋಕನ್ ನೆಸ್ಟ್'' ) |- | * গোরা ''[[ಗೋರ]]'' | ೧೯೧೦ | (''ಫೇರ್-ಫೇಸ್ಡ್'' ) |- | * ঘরে বাইরে ''[[ಘರೆ ಬೈರೆ]]'' | ೧೯೧೬ | (''ದ ಹೋಮ್ ಆಂಡ್ ವರ್ಲ್ಡ್'' ) |- | * যোগাযোগ ''[[ಯೋಗಾಯೋಗ್]]'' | ೧೯೨೯ | (''ಕ್ರೋಸ್‌ಕರೆಂಟ್ಸ್'' ) |- ! &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು |- | * জীবনস্মৃতি ''ಜೀವನ್‌ಸ್ಮೃತಿ'' | ೧೯೧೨ | (''ಮೈ ರೆಮಿನಿಸೆನ್ಸಸ್'' ) |- | * ছেলেবেলা ''ಚೆಲೆಬೆಲ'' | ೧೯೪೦ | (''ಮೈ ಬಾಯ್‌ಹುಡ್ ಡೇಸ್'' ) |} </div> {{col-2}} ;—ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಅನುವಾದಗಳು — {| |- | width="200px"| * ''ಚಿತ್ರ'' | (೧೯೧೪)<ref name="gutenbergchitra"/> |- | * ''ದ ಲವರ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್'' | ([[ಕಾಪರ್ ಕ್ಯಾನಿಯೋನ್ ಪ್ರೆಸ್]], ೨೦೦೩) |- | * ''ಕ್ರಿಯೇಟಿವ್ ಯೂನಿಟಿ'' | (೧೯೨೨) |- | * ''ಫೈರ್‌ಫ್ಲೈಸ್'' | (೧೯೨೮) |- | * ''ಫ್ರೂಟ್-ಗ್ಯಾದರಿಂಗ್'' | (೧೯೧೬) |- | * ''ಗೀತಾಂಜಲಿ: ಸಾಂಗ್ ಆಫರಿಂಗ್ಸ್'' | (೧೯೧೨)<ref name="gitanjali">[http://www.scribd.com/doc/8279725/Gitanjali-Song-Offerings "ಗೀತಾಂಜಲಿ (ಪದ್ಯ ಅರ್ಪಣೆಗಳು)"]</ref> |- | * ''ಗ್ಲಿಂಪ್ಸಸ್ ಆಫ್ ಬೆಂಗಾಲ್'' | (೧೯೯೧) |- | * ''ಐ ವೋಂಟ್ ಲೆಟ್ ಯು ಗೊ: ಸೆಲೆಕ್ಟೆಡ್ ಪೋಯಮ್ಸ್'' | (೧೯೯೧) |- | * ''ಮೈ ಬಾಯ್‌ಹುಡ್ ಡೇಸ್'' | (೧೯೪೩) |- | * ''ಮೈ ರೆಮಿನಿಸೆನ್ಸಸ್'' | (೧೯೯೧) |- | * ''ನ್ಯಾಶನಲಿಸಮ್'' | (೧೯೯೧) |- | * ''ದ ಕ್ರೆಸೆಂಟ್ ಮೂನ್'' | (೧೯೧೩)<ref name="moon">[http://www.sacred-texts.com/hin/tagore/cresmoon/index.htm "ದ ಕ್ರಿಸೆಂಟ್ ಮೂನ್"]</ref> |- | * ''ದ ಪ್ಯುಗಿಟಿವ್'' | (೧೯೨೧) |- | * ''ದ ಗಾರ್ಡನರ್'' | (೧೯೧೩) |- | * ''ದ ಹೋಮ್ ಆಂಡ್ ದ ವರ್ಲ್ಡ್'' | (೧೯೮೫) |- | * ''ದ ಹಂಗ್ರಿ ಸ್ಟೋನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಅದರ್ ಸ್ಟೋರೀಸ್'' | (೧೯೧೬)<ref name="hungry">[http://www.eldritchpress.org/rt/hungry.htm "ದ ಹಂಗ್ರಿ ಸ್ಟೋನ್ಸ್"]</ref> |- | * ''ದ ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್'' | (೧೯೯೬) |- | * ''ಸಾಧನ: Tದ ರಿಯಲೈಸೇಶನ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್'' | (೧೯೧೩)<ref name="sadhana">[http://www.scribd.com/doc/19996933/Sadhana-The-Realisation-of-Life "ಸಾಧನ: ದ ರಿಯಲೈಸೇಶನ್ ಆಫ್ ಲೈಫ್"]</ref> |- | * ''ಸೆಲೆಕ್ಟೆಡ್ ಲೆಟರ್ಸ್'' | (೧೯೯೭) |- | * ''ಸೆಲೆಕ್ಟೆಡ್ ಪೋಯಮ್ಸ್'' | (೧೯೯೪) |- | * ''ಸೆಲೆಕ್ಟೆಡ್ ಶಾರ್ಟ್ ಸ್ಟೋರೀಸ್'' | (೧೯೯೧) |- | * ''ಸಾಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಬೀರ್'' | (೧೯೧೫)<ref name="kabir">[http://www.sacred-texts.com/hin/sok/index.htm "ಸಾಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಬೀರ್"]</ref> |- | * ''ಸ್ಟ್ರೇ ಬರ್ಡ್ಸ್'' | (೧೯೧೬)<ref name="stray">[http://www.sacred-texts.com/hin/tagore/strybrds.htm "ಸ್ಟ್ರೇ ಬರ್ಡ್ಸ್"]</ref> |- ! &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬರಹಗಳು |- | * ''ಥೋಟ್ ರೆಲಿಕ್ಸ್'' | (೧೯೨೧)<ref name="relics">[http://www.sacred-texts.com/hin/tagore/tr/tr01.htm "ಥೋಟ್ ರೆಲಿಕ್ಸ್"]</ref> |- |} {{col-end}} == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == {{Rabindranath Tagore |state=uncollapsed}} == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == {{IndicText}} [[ಚಿತ್ರ:Jorasanko Thakur Bari.jpg|thumb|right|alt=ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆ-ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಕಟ್ಟಡ; ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪವಾದ ಪೊದೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸ್ತಾಲಂಕಾರದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸು.|ಟಾಗೋರ್‌ರವರ ಬಾಲ್ಯ ಮನೆ: ಜೊರೊಸಂಕೊ ಥಾಕುರ್ಬರಿ, ಕಲ್ಕತ್ತಾ]] <div class="references-small"> * {{cnote|α|Bengali pronunciation:}} {{IPA2|ɾobind̪ɾonat̪ʰ ʈʰakuɾ|pron|Rabindranath audio.ogg}}; ಹಿಂದಿ ಸ್ಪೆಲ್ಲಿಂಗ್: {{audio|Hi-Rabindranath_Tagore.ogg|रवीन्द्रनाथ ठाकुर}}; ಹಿಂದಿ {{IPA-all|ɾəʋiːn̪d̪ɾənaːt̪ʰ ʈʰaːkuɾ|pron|}}. * {{cnote|β|[[Romanization|Romanized]] transliteration from Tagore's name in [[Bengali script#Bengali symbols|Bengali script]]: }}''{{Unicode|Robindronath Ţhakur}}'' . * {{cnote|γ|[[Bengali calendar]]: 25 [[Baishakh]], 1268 – 22 [[Srabon]], 1348 (২৫শে বৈশাখ, ১২৬৮ – ২২শে শ্রাবণ, ১৩৪৮ বঙ্গাব্দ).}} * {{cnote|δ|''Gurudev'' translates as "divine mentor".<ref name="Sil_2005">{{citation |last1=Sil |first1=NP |year=2005 |month=February |day=15 |title=''Devotio Humana'': Rabindranath's Love Poems Revisited |journal=Parabaas |url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pNarasingha.html |accessdate=13 August 2009 }}</ref>}} * * {{cnote|ε|Tagore was born at No. 6 Dwarkanath Tagore Lane, Jorasanko—the address of the main mansion (the ''Jorasanko Thakurbari'') inhabited by the Jorasanko branch of the Tagore clan, which had earlier suffered an acrimonious split. Jorasanko was located in the Bengali section of Calcutta<!--({{Lang-bn|কলকাতা}})-->, near Chitpur Road., near Chitpur Road.<ref name="Dutta_1995_34">{{Harvnb|Dutta|Robinson|1995|p=34}}</ref>}} == टिप्पणी == {{reflist|30em}} ==बाह्यसम्पर्काः == <div class="references-small"> * {{citation | last1=Chakravarty | first1=A | year=1961 | title=A Tagore Reader | publisher=Beacon Press | isbn=0-8070-5971-4 }} * {{citation | last1=Dutta | first1=K | last2=Robinson | first2=A | year=1995 | title=Rabindranath Tagore: The Myriad-Minded Man | publisher=St. Martin's Press | isbn=0-312-14030-4 }} * {{citation | last1=Dutta | first1=K (editor) | last2=Robinson | first2=A (editor) | year=1997 | title=Rabindranath Tagore: An Anthology | publisher=St. Martin's Press | isbn=0-312-16973-6 }} * {{citation | last1=Frenz | first1=H (editor) | year=1969 | title=Rabindranath Tagore—Biography | publisher=Nobel Foundation | url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1913/tagore-bio.html | accessdate=5 April 2006 }} * {{citation | last1=Meyer | first1=L | year=2004 | title=Tagore in The Netherlands | journal=Parabaas | url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pMeyer.html | accessdate=5 April 2006 }} * {{citation | last1=Radice | first1=W | year=2003 | title=Tagore's Poetic Greatness | journal=Parabaas | url=http://www.parabaas.com/rabindranath/articles/pRadice.html | accessdate=5 April 2006 }} * {{citation | last1=Robinson | first1=A | title=Rabindranath Tagore | journal=[[Encyclopædia Britannica]] | url=http://www.britannica.com/nobelprize/article-9070917?tocId=9070917 | accessdate=13 August 2009 }} * {{citation | last1=Roy | first1=BK | year=1977 | title=Rabindranath Tagore: The Man and His Poetry | publisher=Folcroft Library Editions | isbn=0-8414-7330-7 }} * {{citation | last1=Sen | first1=A | year=1997 | title=Tagore and His India | journal=New York Review of Books | url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/sen/index.html | accessdate=13 August 2009 }} * {{citation | last1=Stewart | first1=T (editor, translator) | last2=Twichell | first2=Chase (editor, translator) | year=2003 | title=Rabindranath Tagore: Lover of God | publisher=Copper Canyon Press | isbn=ISBN 1-55659-196-9 }} * {{citation | last1=Tagore | first1=R | year=1977 | title=Collected Poems and Plays of Rabindranath Tagore | publisher=Macmillan Publishing | isbn=0-02-615920-1 }} * {{citation | last1=Thompson<!--, Jr.--> | first1=E | year=1926 | title=Rabindranath Tagore: Poet and Dramatist | publisher=Read | isbn=1-4067-8927-5 }} * {{citation | last1=Urban | first1=HB | year=2001 | title=Songs of Ecstasy: Tantric and Devotional Songs from Colonial Bengal | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-513901-1 }} * {{citation | last1=Brown | first1=G | year=1948 | month=August | title=The Hindu Conspiracy: 1914–1917 | journal=The Pacific Historical Review | volume=17 | issue=3 | pages=pp. 299–310 | publisher=University of California Press | issn=0030-8684 }} </div> == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ == <div class="references-small"> * {{citation | last1=Bhattacharjere | first1=S | title=Rabindra Nattya Dharar Prothem Parjay | publisher=Jtatiya Sahittaya Prokasoni | location=Dhaka, Bangladesh | language=Bengali }} * {{citation | last1=Chaudhuri | first1=A | year=2004 | title=The Vintage Book of Modern Indian Literature | publisher=Vintage | isbn=0-375-71300-X }} * {{citation | last1=Deutsch | first1=A | last2=[[Andrew Robinson (author)|Robinson]] | first2=A | year=1989 | title=The Art of Rabindranath Tagore | publisher=Monthly Review Press | isbn=0-233-98359-7 }} * {{citation | last1=Deutsch | first1=A (editor) | last2=Robinson | first2=A (editor) | year=1997 | title=Selected Letters of Rabindranath Tagore | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-59018-3 }} * {{cite book |last= Som |first= Reba |authorlink= Reba Som |year= 2009 |title= Rabindranath Tagore: The Singer and his Song |publisher= Penguin Books (Viking) |location=New Delhi, India |isbn= 9780670082483 |url= http://openlibrary.org/b/OL23720201M/Rabindranath_Tagore }} * {{citation | last1=Tagore | first1=R | year=2000 | title=Gitanjali | publisher=Macmillan India Limited | isbn=0-333-93575-6 }} * {{citation | last1=Tagore | first1=R | title=Gitanjali (Song Offerings) | url=http://www.scribd.com/doc/8279725/Gitanjali-Song-Offerings/ | accessdate=2012-06-22 | archive-date=2009-02-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090212040142/http://www.scribd.com/doc/8279725/Gitanjali-Song-Offerings | deadurl=yes }} </div> == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|s=Author:Rabindranath Tagore}} <div class="references-small"> ;ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು * {{cite web | title=Rabindranath Tagore: Current Articles | work=Parabaas | url=http://www.parabaas.com/rabindranath/ | accessdate=15 December 2007 }} </div> ;ಶ್ರವ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳು * {{cite web | title=Sadhana: The Realisation of Life | work=[[LibriVox]] | url=http://librivox.org/sadhana-by-rabindranath-tagore/ | accessdate=5 August 2009 }} ;ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ * {{cite web | title=Rabindranath Tagore | work=Calcutta Web | url=http://www.calcuttaweb.com/tagore/index.shtml | accessdate=15 December 2007 | archive-date=2 September 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060902135542/http://www.calcuttaweb.com/tagore/index.shtml | deadurl=yes }} * {{cite web | title=Tagore and his India | work=Nobel Foundation | url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/sen/ | accessdate=15 December 2007 }} * {{cite web | title=Rabindranath Tagore: The Founder | work=Visva-Bharati (Shantiniketan) | url=http://www.visva-bharati.ac.in/Rabindranath/Rabindranath.htm | accessdate=15 December 2007 | archive-date=15 December 2005 | archive-url=https://web.archive.org/web/20051215153108/http://www.visva-bharati.ac.in/Rabindranath/Rabindranath.htm | deadurl=yes }} ;ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು * {{cite web | title=Rabindranath Tagore's Conversation with Albert Einstein | work=School of Wisdom | url=http://www.schoolofwisdom.com/tagore-einstein.html | accessdate=15 December 2007 }} * {{cite web | title=Rabindranath Tagore: In Conversation with H. G. Wells | work=School of Wisdom | url=http://www.schoolofwisdom.com/tagore-wells.html | accessdate=15 December 2007 | archive-date=9 March 2000 | archive-url=https://web.archive.org/web/20000309232944/http://www.schoolofwisdom.com/tagore-wells.html | deadurl=yes }} ;ಸ್ಥಾಪನೆ * {{ChoralWiki|prep=of texts by}} ;ಪಠ್ಯಗಳು * {{cite web | title=Sadhana: The Realisation of Life | work=at [[Scribd]] | url=http://www.scribd.com/doc/19996933/Sadhana-The-Realisation-of-Life | accessdate=21 September 2009 | archive-date=22 October 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091022222512/http://www.scribd.com/doc/19996933/Sadhana-The-Realisation-of-Life | deadurl=yes }} * {{cite web | title=রবীন্দ্রনাথের বিভিন্ন রচনা | work=Ankur | url=http://www.stat.wisc.edu/~deepayan/Bengali/WebPage/Archive/Rabindranath/archive.bn.html | accessdate=15 December 2007 | archive-date=19 August 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120819205836/http://www.stat.wisc.edu/~deepayan/Bengali/WebPage/Archive/Rabindranath/archive.bn.html | deadurl=yes }} * {{gutenberg author | id=Rabindranath_Tagore | name=Rabindranath Tagore | language=Bengali }} * {{cite web | title=The Works of Rabindranath Tagore | work=Internet Sacred Text Archive | url=http://www.sacred-texts.com/hin/tagore/index.htm | accessdate=15 December 2007 }} * {{cite web | title=Gitanjali (Song Offerings) | work=at [[Scribd]] | url=http://www.scribd.com/doc/8279725/Gitanjali-Song-Offerings/ | accessdate=5 August 2009 | archive-date=12 February 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090212040142/http://www.scribd.com/doc/8279725/Gitanjali-Song-Offerings | deadurl=yes }} * [[:s:bn:লেখক:রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর|ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್]] ಅಟ್ ದ ಬಂಗಾಳಿ-ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜ್ [[ವಿಕಿಸೋರ್ಸ್]] * [[:ವಿಕಿಲೈವರ್ಸ್:ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್|ವರ್ಕ್ಸ್ ಬೈ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್]] ಅಟ್ ವಿಕಿಲೈವರ್ಸ್ {{Bengal Renaissance}} {{Nobel Prize in Literature Laureates 1901-1925}} ----> == External links == * [http://www.parabaas.com/rabindranath Rabindranath Section in Parabaas] * [http://www.visva-bharati.ac.in Visva-Bharati] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804013052/http://www.visva-bharati.ac.in/ |date=2019-08-04 }} * [http://www.calcuttaweb.com/tagore/tagore.htm contains some of Tagore's English works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906080850/http://www.calcuttaweb.com/tagore/tagore.htm |date=2015-09-06 }} * [http://www.nobel.se/literature/laureates/1913/tagore-bio.html Biography of Tagore on the official website of the Nobel Foundation] * [http://www.nobel.se/literature/laureates/1913/press.html Nobel Prize in Literature Presentation Speech from the official website of Nobel Foundation] * [http://www.calcuttaweb.com/tagore/ Section about Tagore on Calcuttaweb.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101183003/http://www.calcuttaweb.com/tagore/ |date=2006-11-01 }} is in [[Bengali]] but has some nice photographs {{नोबेल् प्रशस्तिभूषिताः भारतीयाः}} " {{शिखरं गच्छतु}} {{Persondata |NAME=ಠಾಗೋರ್, ರವೀಂದ್ರನಾಥ |ALTERNATIVE NAMES=Ţhakur, Robindronath; Tagore, Rabi (nickname); Gurudev (sobriquet); Bhānusiṃha (pen name) |SHORT DESCRIPTION=Bengali writer, poet, philosopher |DATE OF BIRTH=೭ ಮೇ ೧೮೬೧ |PLACE OF BIRTH=No. 6 Dwarkanath Tagore Lane, [[Jorasanko Thakur Bari]], [[ಕೊಲ್ಕಟ]], ಭಾರತ |DATE OF DEATH=೭ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೧ |PLACE OF DEATH=[[Jorasanko Thakur Bari]], [[ಕೊಲ್ಕಟ]], ಭಾರತ }} {{DEFAULTSORT:Tagore, Rabindranath}} [[वर्गः:भारतीयलेखकाः]] [[वर्गः:नोबेल्-पुरस्कारभाजः‎]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य लेखकाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] 4w9y1ibegmb17s5xutbd21ciqnxh22j 0 1070 498958 497396 2026-04-25T23:28:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498958 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Andora}} {{other uses}} {{Use dmy dates|date=June 2013}} {{Coord|42|30|N|1|30|E|display=title}} {{Infobox country |conventional_long_name = Principality of Andorra |native_name = ''{{small|{{native name|ca|Principat d'Andorra}}}}'' |common_name = Andorra |image_flag = Flag of Andorra.svg |image_coat = Coat of arms of Andorra.svg |symbol_type = Coat of arms |national_motto = ''Virtus Unita Fortior''<br/>{{small|United virtue is stronger}} |national_anthem = ''[[El Gran Carlemany]]''<br/>{{small|The Great Charlemagne}} |image_map = Location Andorra Europe.png |map_caption = {{map caption |location_color=center of green circle |region=Europe |region_color=dark grey |legend=Location Andorra Europe.png}} |capital = [[Andorra la Vella]] |latd = 42 |latm = 30 |latNS = N |longd = 1 |longm = 31 |longEW = E |largest_city = capital |official_languages = [[Catalan language|Catalan]]^a |recognised_languages = {{hlist|[[Spanish language|Spanish]]|[[French language|French]]|[[Portuguese language|Portuguese]]}} |ethnic_groups = 49% [[List of Andorrans|Andorran]]<br/>24.6% [[Spaniards|Spanish]]<br/>14.3% [[Portuguese people|Portuguese]]<br/>3.9% [[French people|French]]<br/>8.2% others |ethnic_groups_year = 2012<ref name="cia"/> |demonym = [[List of Andorrans|Andorran]] |government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]}} [[diarchy]] |leader_title1 = [[Co-Princes of Andorra|Co-Princes]] |leader_name1 = [[Joan Enric Vives Sicília]]<br/>[[François Hollande]] |leader_title2 = [[Governor-General|Representative]] |leader_name2 = [[Josep Maria Mauri]]<br/>Jean-Pierre Hugues |leader_title3 = [[Head of Government of Andorra|Prime Minister]] |leader_name3 = [[Antoni Martí]] |legislature = [[General Council (Andorra)|General Council]] |sovereignty_type = Independence |established_event1 = from [[Crown of Aragon|Aragon]] |established_date1 = [[Paréage of Andorra 1278|1278]] |established_event2 = from the [[Sègre (department)|French Empire]] |established_date2 = 1814 |area_km2 = 467.63 |area_sq_mi = 180.55 |area_rank = 179th |percent_water = 0.26 (121.4 [[hectares|ha]]<!-- Not including areas of rivers -->)^b |population_estimate = 85,470 |population_estimate_year = 2014 |population_census_year = 2014 |population_density_km2 = 179.8 |population_density_sq_mi = 465.7 |population_density_rank = 71st |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal = $4.510 billion<ref name="Departament d'estadística">{{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=3&codi_divisio=1098&codi_subtemes=155 |title=Andorra 2008, Departament d'estadística d'Andorra |publisher=Estadistica.ad |accessdate=26 August 2012}}</ref> |GDP_nominal_rank = 155th |GDP_nominal_per_capita = $53,383<ref name="andgdp">[http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510004848/http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |date=10 May 2011 }}<!--doesn't work: {{wayback |url=http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |date=20110812101130}}--></ref> |GDP_nominal_per_capita_rank = 9th |Gini_year = 2003 |Gini = 27.21 |Gini_ref = ^c |HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> |HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> |HDI = 0.845<!-- number only --> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2015 - Statistical annex|year=2015 |publisher=United Nations |deadurl=no |accessdate=14 December 2015}}</ref> |HDI_rank = 34th |currency = [[Euro]]^d |currency_code = EUR |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Andorra|+376]] |cctld = [[.ad]]^e |footnote_a = [http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Constitution of Andorra], Article 2.1. Spanish, French, and [[Portuguese language|Portuguese]] are also widely spoken and understood. ''(See [[Languages of Andorra]].)'' |footnote_b = {{fr icon}} Girard P & Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |title=Andorra en xifres 2007: Situació geogràfica, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra |format=PDF |date= |accessdate=26 August 2012 |archive-date=13 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113203301/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |deadurl=yes }} |footnote_c = {{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf |title=Informe sobre l'estat de la pobresa i la desigualtat al Principal d'Andorra (2003) |publisher=Estadistica.ad |accessdate=25 November 2012}} |footnote_d = Before 1999, the [[French franc]] and [[Peseta|Spanish peseta]]; the coins and notes of both currencies, however, remained legal tender until 2002. Small amounts of [[Andorran diner]]s (divided into 100 centim) were minted after 1982. |footnote_e = Also [[.cat]], shared with [[Països Catalans|Catalan-speaking territories]]. }} अण्डोरा ({{IPAc-en|audio=en-us-Andorra.ogg|æ|n|ˈ|d|ɔ:|r|ə}}) अथवा प्रिन्सिपालिटी आफ् अण्डोरा,<ref>Funk and Wagnalls Encyclopedia, 1993</ref> इत्येतत् [[यूरोपखण्डः|यूरोपभूखण्डस्य]] दक्षिणभागे, पैरनीस् पर्वतश्रेण्याः पूर्वस्यां दिशि स्थितं किञ्चन स्वतन्त्रं लघु राज्यम् । एतत् राज्यं परितः फ्रान्स्-स्पैन् देशयोः सीमा वर्तते । इदं राज्यं क्रिस्तीये ९८८ तमे वर्षे उत्पन्नम् । किन्तु एतस्य इदानीन्तनं स्वरूपं क्रिस्तीये १२७८ तमे वषे प्राप्तम् । रोमन् केथोलिक् बिषप् आफ् अर्जेल् इत्येतेन फ्रान्स् देशस्य राष्ट्राध्यक्षेण च एतत् राज्यं निरङ्कुशं शास्यते इत्यतः एतत् प्रिन्सिपालिटी व्यपदिश्यते । अण्डोरा-राज्यं यूरोप्-खण्डस्य लघुतमेषु राज्येषु षष्ठं स्थानं भजते। एतस्य राज्यस्य विस्तारः ४६८ चतरस्रकिलोमीटर्परिमितः तथा च जनसंख्या उपपञ्चाशीतिसहस्रं विद्यते । एतस्य राजदानी 'अण्दोरा ला वेल्ला' सर्वाभ्यः यूरोपीयदेशानां राजधानीभ्यः उन्नतस्थाने वर्तमाना यस्याः औन्नत्यं समुद्रस्तरात् १०२३ मीटर् भवति<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html|title=Maps, Weather, and Airports for Andorra la Vella, Andorra |publisher=Fallingrain.com |date= |accessdate=26 August 2012}}</ref> । अत्रत्या प्रमुखा भाषा तु ’कतलान्’ नामिका किन्तु [[स्पैनिश भाषा|स्पानीष्]]-पोर्चुगीस्-[[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेञ्च्]]-भाषाभिरपि बहवः व्यवहरन्ति ।<ref>{{cite web|title=Background Note: Andorra|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm|publisher=State.gov|accessdate=2015-05-14}}</ref> प्रतिवर्षम् अत्र दशलक्षाधिकाः आगच्छन्ति ।<ref name="es2">{{cite web|url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anualinici&any1=01/01/2008&any2=01/01/2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10|title= HOTELERIA I TURISME|accessdate=14 May 2015 }}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> एतत् यूरोपिय-राष्ट्रसङ्घस्य सदस्यं न , किन्तु ’ यूरो ’ इत्येत एतस्य राजस्य धनम् । १९९३ तः आरभ्य एतत् “ युनैटेड् नेषन्स् “ इत्यस्य राष्ट्रसमुदायस्य सदस्यम् अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/members/ |title=United Nations Member States |publisher=Un.org |date= |accessdate=2015-05-14}}</ref> ==बाह्यसम्पर्काः== * [http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/andorra/andorra.html Portals to the World] from the United States [[Library of Congress]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/andorra.htm Andorra] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Andorra}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17028050 Andorra] from the [[BBC News]] * [http://bloggordo.com/andorra-guia-turismo-y-de-viajes/ Andorra – Guía, turismo y de viajes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018002545/http://bloggordo.com/andorra-guia-turismo-y-de-viajes/ |date=18 October 2014 }} * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Andorra:_Primary_Documents History of Andorra: Primary Documents] from ''EuroDocs'' * [http://www.nytimes.com/slideshow/2010/08/27/business/global/28andorra-slideshow.html A New Path for Andorra] – slideshow by ''[[The New York Times]]'' ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] dq0dzjx4raah9yrstrznyo9yslup81f 4 2179 498967 498665 2026-04-26T00:58:10Z MediaWiki message delivery 10391 /* Request for comment (global AI policy) */ नवीनविभागः 498967 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ {{तलं गच्छतु}} {{पुरालेखाः|auto=yes|search=yes}} == <span lang="hi" dir="ltr">नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}। कृपया अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नया नाम चुनने में सहायता करें। यह परियोजना होगी एक ऐसा विकि जो सदस्यों को [[:f:|विकिफ़ंक्शन्स]] से फ़ंक्शन्स और विकिडेटा से डेटा को साथ मिलाकर किसी भी समर्थित भाषा में प्राकृतिक भाषा के वाक्य उत्पन्न करने देगा। इन वाक्यों का फिर किसी भी विकिपीडिया द्वारा (या कहीं और) उपयोग किया जा सकेगा। मतदान के दो दौर होंगे, जिसके बाद उम्मीदवारों की कानूनी समीक्षा होगी; मतदान 20 अक्टूबर और 17 नवंबर को शुरू होंगे। हमारा लक्ष्य है दिसंबर 2025 के बीच तक परियोजना को एक निर्णायक नाम देना। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) ११:४३, २० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">आंदोलन की कई समितियों में सम्मिलित होने के लिए स्वयंसेवकों की खोज</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> प्रत्येक वर्ष, आमतौर पर अक्टूबर से दिसंबर तक, आंदोलन की कई समितियाँ नए स्वयंसेवकों की खोज करती हैं। समितियों के बारे में उनके मेटा-विकी पृष्ठों पर अधिक पढ़ें: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|संबद्धता समिति (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|ओम्बड्स कमीशन (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|केस रिव्यू कमेटी (CRC)]] समितियों के लिए आवेदन ३० अक्टूबर २०२५ को खुलेंगे। संबद्धता समिति, लोकपाल आयोग और केस समीक्षा समिति के लिए आवेदन ११ दिसम्बर २०२५ को बंद होंगे। [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|मेटा-विकी पर अपॉइंटमेंट पेज पर जाकर]] आवेदन करने का तरीका जानें। अपने किसी भी प्रश्न के लिए बातचीत पृष्ठ पर पोस्ट करें या cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org को ईमेल करें। समिति की सहायता टीम के लिए, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] १४:१३, ३० अक्टोबर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:MKaur (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः २०२५ == [[File:WAM logo without text.svg|right|200px|]] :'''[[विकिपीडिया:WAM2025|विकिपीडिया जम्बुद्वीपीयमासः]]''' कश्चन ऑनलाइन-एडिट-ए-थान-कार्यक्रमः वर्तते। जम्बुद्वीपीय-विकिपीडिया-समुदायेषु विशेषसामञ्जस्यं वर्धेत इति एतस्य उद्देश्यम्। २०१९ तमस्य वर्षस्य सम्पूर्णं नवम्बर-मासं यावत् एषः कार्क्रमः भवति। <nowiki>[यूष्माकं भाषायाम्]</nowiki> उच्चगुणवत्तायुक्तानाम्, अधिकाधिकानां च लेखानां निर्माणं स्यादिति संस्कृत-विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-मासस्य उद्देशः अस्ति। ते लेखाः <nowiki>[यूष्माकं देशं विहाय]</nowiki> अन्यजम्बुद्वीपीयानां देशानां विषये भवेयुः। न्यूनातिन्यूनं चतुर्ण्णां (४) लेखानाम् अथवा अधिकानां लेखानां निर्माणं ये सदस्याः करिष्यन्ति, ते विभिन्न-विकिपीडिया-समुदायेषु मित्रता-प्रतीकरूपेण अन्यप्रतियोगिभिः देशैः विशिष्टतया सज्जीकृतानि विकिपीडिया-प्रेषकपत्राणि (postcard) प्राप्स्यन्ति। प्रत्येकं विकिपीडिया-जालस्य ये विकिपीडिया-सदस्याः सर्वाधिकान् लेखान् रचयिष्यन्ति, ते “विकिपीडिया-जम्बुद्वीपीय-राजदूतः“ इति पुरस्कृताः भविष्यन्ति। कृपया भागम् ऊह्यताम्।-- [[User:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी ]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|चर्चा]]) १९:२४, १४ नवेम्बर् २०२५ (UTC) == <span lang="hi" dir="ltr">अनुस्मारक: नई अमूर्त विकिपीडिया परियोजना का नाम तय करने में हमारी सहायता करें</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}। अनुस्मारक: कृपया नई अमूर्त विकिपीडिया विकि परियोजना के लिए एक नाम चुनने में सहायता करें। निर्णायक मतदान आज शुरू हो रहा है। नाम के निर्णायक प्रतिभागी हैं: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>। अगर आप भाग लेना चाहेंगे तो कृपया मेटा-विकि पर '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|अधिक जानें और मतदान करें]]'''। {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) १४:२२, २० नवेम्बर् २०२५ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Sannita (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) १३:२१, १८ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="hi" dir="ltr">सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा</span> == <div lang="hi" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]। कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें। -- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" /> </div> २१:०१, १९ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> २१:५९, २३ जनवरी २०२६ (UTC) (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-01-26_Wikipedias&oldid=29972868 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ABreault (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[User talk:MediaWiki message delivery|चर्चा]]) ००:५८, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) </bdi> (This message was sent to [[:विकिपीडिया:Community Portal]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> lwzgr69q7u5nm26mm4r6jd3gwafj36f 0 5313 498963 481609 2026-04-25T23:43:36Z Suyash.dwivedi 17766 सन्दर्भः योजितः 498963 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Maa Durga.jpg|thumb|दुर्गादेवी]] '''दुर्गा''' देव्याः [[पार्वती|पार्वत्याः]] अपरं रूपम्<ref name="m714">{{cite web | title=Google Books | website=Google | date=14 April 2022 | url=https://www.google.co.in/books/edition/Devi_Devtaon_Ki_Alaukik_Ghatanayen/rIJqEAAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80&amp;pg=PT96&amp;printsec=frontcover | ref={{sfnref|Google|2022}} | access-date=25 April 2026}}</div></ref>। दुर्गति नाशिनि इति दुर्गा। [[भारतम्|भारते]] देशे सनातनधर्मस्य अनुयानिनः शक्तसम्प्रदाये भगवतीं दुर्गां जगतः पराशक्तिः इति विश्वसन्ति । शाक्तसाम्प्रदायस्य जनाः भगवन्तं देवीरूपेण पश्यन्ति । उपनिषत्सु उमा हैमवती इति दुर्गायाः वर्णनम् अस्ति । पुराणेषु दुर्गाम् आदिशक्तिः इति उक्तम् । वास्तवे दुर्गा शिवस्य पत्न्याः पार्वत्याः किञ्चित् रूपम् एव यस्याः उत्पतिः राक्षसानां नाशार्थम् अभवत् । सर्वासां देवतानां प्रार्थनाम् श्रुत्वा पार्वती त्रिदेवानां सहकारेण दुर्गारूपम् अवाप्नोत् । अतः दुर्गा युद्धदेवी भवति । दुर्गायाः पुनः स्वयः अनेकरूपाणि भवन्ति । अस्याः सुन्दरं शान्तं शुक्लरूपं भवति गौरी । एवमेव अस्याः भयङ्करं रूपं भाति काली । विभिन्नरूपेषु दुर्गा [[भारतम्|भारते]], [[नेपालदेशः|नेपाले]] च पूजयन्ति । अस्याः दुर्गायाः वाहनं शार्दूलः भवति । ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://hindi.webdunia.com/religion/occasion/durga/0903/27/1090327029_1.htmभारते दुर्गायाः प्रसिद्धमन्दिराणि]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{शाक्तमतम्}} {{सनातनधर्मः}} {{हिन्दूधर्मः}} [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] mcf5vxp65bsmb2faby0ijymajgap85r 0 9868 498976 480220 2026-04-26T08:25:01Z Suyash.dwivedi 17766 /* बाह्यसम्पर्कतन्तुः */ 498976 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | God_of = God of wisdom and knowledge | name = Ganesha | image_size = 250px | Image = Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg | caption = [[Basohli]] miniature, circa 1730. National Museum, New Delhi.<ref>"Ganesha getting ready to throw his lotus. Basohli miniature, circa 1730. National Museum, New Delhi. In the {{IAST|Mudgalapurāṇa}} (VII, 70), in order to kill the demon of egotism ({{IAST|Mamāsura}}) who had attacked him, {{IAST|Gaṇeśa Vighnarāja}} throws his lotus at him. Unable to bear the fragrance of the divine flower, the demon surrenders to {{IAST|Gaṇeśha}}. " For quotation of description of the work, see: Martin-Dubost (1997), p. 73.</ref> | alt = Attired in an orange dhoti, an elephant-headed man sits on a large lotus. His body is red in colour and he wears various golden necklaces and bracelets and a snake around his neck. On the three points of his crown, budding lotuses have been fixed. He holds in his two right hands the rosary (lower hand) and a cup filled with three modakas (round yellow sweets), a fourth modaka held by the curving trunk is just about to be tasted. In his two left hands, he holds a lotus above and an axe below, with its handle leaning against his shoulder. | Devanagari = {{lang|sa|गणेश}} | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Gaṇeśa}} | affiliation = [[Deva (Hinduism)|Deva]] | mantra = {{IAST|Oṃ Gaṇeśāya Namaḥ}} | weapon = {{IAST|Paraśu}} (Axe), {{IAST|pāśa}} (Snare) , {{IAST|aṅkuśa}} (Elephant hook) | consort = [[Buddhi]] (wisdom), [[Riddhi]] (prosperity), [[Siddhi]] (attainment) | mount = [[Mouse]] }} [[चित्रम्:Ganesh maharashtra.jpg|thumb|150px|'''मृत्तिकागणेशः''']] {{हिन्दूधर्मः}} '''गणेशः'''(Ganesha) प्रसिद्धा [[हिन्दुदेवताः|हिन्दुदेवता]] । [[शिवः|शिवपार्वत्योः]] प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः। सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। [[उपनिषदः|गणेशोपनिषद्]] गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं [[हिन्दूधर्मः|हैन्दवैः]] किन्तु [[बौद्धधर्मः|बौद्धैः]] [[जैनदर्शनम्|जैनैः]] अपि पूजितः। == नामानि == तस्य नामानि गणेशसहस्रनामनि वर्णितानि। कानिचन नामानि ः * गणेशः - गणानाम् ईशः * गणपतिः - गणानाम् पतिः * गजाननः - गजस्य आननमिव आननं यस्य सः * गणाधिपः - गणानाम् अधिपः * विनायकः - विशिष्टः नायकः * विघ्नेशः - विघ्नानाम् इशः * एकदन्तः - एकः दन्तः यस्य सः * लम्बोदरः - लम्बम् उदरं यस्य सः * गजवक्त्रः - गजस्य वक्त्रं यस्य सः * वक्रतुण्डः - वक्रान् तुण्डयति/ वक्रं तुण्डं यस्य सः == वैशिष्ट्यानि== गणेशः [[पुराणानि|पौराणिकशास्त्रानुसारेण]] गजशिरधारिदेवतारूपेण पूजिता अस्ति। तस्य एकः दन्तः अर्धः वर्तते। बृहदाकारोदरम् अस्य अवयवे विलक्षणतया दृश्यते। गणेशस्य चरणदेशे विविधभक्ष्याणि भवन्ति। तत्पुरतः मूषिकः स्थितः वर्तते। ===[[कर्णः|कर्ण]]मस्तकञ्च=== आध्यात्मिकशिक्षायाः प्रथमसोपानं भवति 'श्रवणम्', तन्नाम [[वेदान्तः|वेदान्ते]] विद्यमानानां परमसत्यानां श्रवणम् । द्वितीयसोपानं 'मननं' तत्सत्यस्य स्वातन्त्रप्रतिच्छाया एव। श्रवणमननमाध्यमेन सर्वज्ञताम् अर्जयितुं शक्यते। गजाननस्य बृहदाकारकं कर्णं मस्तकञ्च तदेव द्योतयति। <br /> ===[[हस्तः|हस्ताः]]=== गणेशस्य हस्तचतुष्टयं [[मनः|मन]]- [[बुद्धिः|बुद्धि]]-[[अहंकारः|अहंकार]]-[[चित्तः|चित्तं]] च द्योतयति। गणेशः स्वयं सच्चिदानन्दस्वरूपः भूत्वा [[आत्मा|आत्मोपलब्धेः]] चत्वारि उपादानानि प्रदर्शयति। ===[[शुण्डम्]]=== शुण्डं गजाननस्य अवयवे लाक्षणिकतया तिष्ठति। स्थूलसूक्ष्मकार्ययोः सम्पादनं गजशुण्डस्य अत्याश्चर्यगुणं भवति। यथा शुण्डेन वृक्षोत्पाटनं कर्तुं शक्यते तथैव शुण्डेन भूमौ पतितां सूचीं अपि स्वीकर्तुं शक्यते। वक्रतुण्डस्य बुद्धिमत्ता स्थूल(वस्तुनिष्ठजगत्)-सूक्ष्म(पारमार्थिकजगत्)जगतोः मध्ये सेतुबन्धं करोति। परमात्मनः प्राप्त्यर्थं तन्मार्गेण (स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति) एव गमनीयेति जनान् सूचयति । ===[[उदरम्]]=== महत् उदरं सूचयति यत् खादितानि सर्वाणि खाद्यानि जीर्णीकर्तुं समर्थं वर्तते इति । तथैव आदर्शः पुरुषः स्वस्य जीवने घट्यमानाः सर्वविधघटनाः अपि निश्चलमनसा जीर्णीकुर्याद् इति । ===[[पादः|पादौ]]=== गणेशः सर्वदा एकस्य उपरि अपरं पादं संस्थाप्य उपविशति। एकः पादः भूमौ स्थितः भवति । तस्य व्यक्तित्वस्य कश्चन अंशः पार्थिवलोके भवति अपरः तु सर्वदा परमसत्ये एकनिष्ठतया स्थितः भवति। तथा मनुष्योऽपि पार्थिवलोके स्थित्वा [[योगः|योगबलेन]] मूलभूतात्मोपलब्धिं कर्तुं शक्नोति। == मूर्तिः == तस्य मूर्तयः मन्दिरेषु गृहेषु च प्राचुर्येण दृश्यन्ते। तस्य एकदन्तकं गजवक्त्रम् अस्ति। तस्य उदरं भाण्डाकारम्। सः नागयज्ञोपवितम् धरति। तस्य चत्वारः बाहवः सन्ति। सः पाशम् अङ्कुशं मोदकं च धरति। सः एकहस्तेन आशिषं ददाति। ==विवर्तनम्== गणपतेः उल्लेखः प्राचीनतमे हिन्दुधर्मग्रन्थे [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] अस्ति। तत्र ऋक् मन्त्राः यथा-" गणानां त्वा गनपतिं हवामहे...."(२\२३\१) एवं "विषु सीदा गणपतेः"(१०\११२\९) गणपतेः धारणां जनयन्ति। यद्यपि पौराणिकगणेशस्य वर्तमाने पूज्यमानस्य गणेशस्य च भेदाः सन्ति तथापि नैके विशारदाः मन्यन्ते यत्-"गणपति-ब्रह्मणस्पति"-तः एव "गजवदन-गणेश-विघ्नेश्वर"स्य धारणा विवर्तितास्ति।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125)<br /> ऋग्वेदकालिकस्य गणपतेः वृहस्पतिः, वाचस्पतिः इति च अपरनाम आसीत्। गणेशः सर्वदा नृत्यसंगीतकारीसमूहे (यच्च 'गणः’ इत्युच्यते) विराजमानः भवति । तथा देवतानां रक्षकरूपेणैव कल्पितः आसीत्।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.&nbsp;125-27)<br /> भिन्नमतानुसारेण, भारतवर्षस्य आदिवासीजनैः पूजिता हस्तिदेवता एवञ्च लम्बोदरयक्षस्य कल्पनायाः मिश्रणेन एव गणेशस्य उद्भवः जातः । ==अवताराः== गाणपत्यसम्प्रदायस्य प्रधानग्रन्थौ द्वौ स्तः । गणेशविषयके द्वे उपपुराणे (गणेशमुद्गलश्च) पृथग्पृथकतया गणेशस्य क्रमशः चत्वारः एवं अष्ट अवताराः सन्ति इति कथयति ।-<br /> ===गणेशपुराणम्=== गणेशपुराणे उल्लिखितम् अस्ति यत् गणेशस्य सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगेषु एवम् अवताराः भवन्ति -<br /> महोत्कटविनायकः(सत्ययुगः), मयूरेश्वरः(त्रेता), गजाननः(द्वापरः), धूम्रकेतुः(कलिः)<br /> ===मुद्गलपुराणम्=== मुद्गलपुराणं गणेशस्य अष्टावताराणां विषये सूचयति यथा- <br /> वक्रतुण्डः, एकदन्तः, महोदरः, गजाननः, लम्बोदरः, विकटः, विघ्नराजः, धूम्रवर्णः इत्यादि। == वीथिका == उपयोगार्थं मुक्तानां चित्राणां वीथिका - <center> <Gallery> Vinayak20120901 182939.jpg Gajanan20120901 182954.jpg Ganapathi20120901 183219.jpg </Gallery> <Gallery> Ganapati20120901 183229.jpg Ganaraj20120901 183011.jpg Ganesh20120901.jpg </Gallery> <Gallery> Ganesh20120901.jpg Ganesha20120901.jpg Vighnavarta20120901 183242.jpg </Gallery> </center> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D गणेशपुराणम्] {{commonscat|Ganesha}} * [http://ganapati.club.fr/anglais/indexe.html Ganesh: Symbol and presence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210051104/http://ganapati.club.fr/anglais/indexe.html |date=2007-02-10 }} == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] f0vwcof0urvrjabi49uuiyegbcy2da1 498983 498976 2026-04-26T08:33:53Z Suyash.dwivedi 17766 सन्दर्भः योजितः 498983 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | type = Hindu | God_of = God of wisdom and knowledge | name = Ganesha | image_size = 250px | Image = Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg | caption = [[Basohli]] miniature, circa 1730. National Museum, New Delhi.<ref>"Ganesha getting ready to throw his lotus. Basohli miniature, circa 1730. National Museum, New Delhi. In the {{IAST|Mudgalapurāṇa}} (VII, 70), in order to kill the demon of egotism ({{IAST|Mamāsura}}) who had attacked him, {{IAST|Gaṇeśa Vighnarāja}} throws his lotus at him. Unable to bear the fragrance of the divine flower, the demon surrenders to {{IAST|Gaṇeśha}}. " For quotation of description of the work, see: Martin-Dubost (1997), p. 73.</ref> | alt = Attired in an orange dhoti, an elephant-headed man sits on a large lotus. His body is red in colour and he wears various golden necklaces and bracelets and a snake around his neck. On the three points of his crown, budding lotuses have been fixed. He holds in his two right hands the rosary (lower hand) and a cup filled with three modakas (round yellow sweets), a fourth modaka held by the curving trunk is just about to be tasted. In his two left hands, he holds a lotus above and an axe below, with its handle leaning against his shoulder. | Devanagari = {{lang|sa|गणेश}} | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Gaṇeśa}} | affiliation = [[Deva (Hinduism)|Deva]] | mantra = {{IAST|Oṃ Gaṇeśāya Namaḥ}} | weapon = {{IAST|Paraśu}} (Axe), {{IAST|pāśa}} (Snare) , {{IAST|aṅkuśa}} (Elephant hook) | consort = [[Buddhi]] (wisdom), [[Riddhi]] (prosperity), [[Siddhi]] (attainment) | mount = [[Mouse]] }} [[चित्रम्:Ganesh maharashtra.jpg|thumb|150px|'''मृत्तिकागणेशः''']] {{हिन्दूधर्मः}} '''गणेशः'''(Ganesha) प्रसिद्धा [[हिन्दुदेवताः|हिन्दुदेवता]] । [[शिवः|शिवपार्वत्योः]] प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः।<ref name="m564">{{cite book | last=Sharma | first=Munshi Ram | title=चतुर्वेद मीमांसा | publisher=Vaidika Śodha Saṃsthāna : vitaraka Grantham | year=1978 | url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82/MHYoAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6++%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6++%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82&printsec=frontcover | access-date=26 April 2026}}</ref> सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। [[उपनिषदः|गणेशोपनिषद्]] गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं [[हिन्दूधर्मः|हैन्दवैः]] किन्तु [[बौद्धधर्मः|बौद्धैः]] [[जैनदर्शनम्|जैनैः]] अपि पूजितः। == नामानि == तस्य नामानि गणेशसहस्रनामनि वर्णितानि। कानिचन नामानि ः * गणेशः - गणानाम् ईशः * गणपतिः - गणानाम् पतिः * गजाननः - गजस्य आननमिव आननं यस्य सः * गणाधिपः - गणानाम् अधिपः * विनायकः - विशिष्टः नायकः * विघ्नेशः - विघ्नानाम् इशः * एकदन्तः - एकः दन्तः यस्य सः * लम्बोदरः - लम्बम् उदरं यस्य सः * गजवक्त्रः - गजस्य वक्त्रं यस्य सः * वक्रतुण्डः - वक्रान् तुण्डयति/ वक्रं तुण्डं यस्य सः == वैशिष्ट्यानि== गणेशः [[पुराणानि|पौराणिकशास्त्रानुसारेण]] गजशिरधारिदेवतारूपेण पूजिता अस्ति। तस्य एकः दन्तः अर्धः वर्तते। बृहदाकारोदरम् अस्य अवयवे विलक्षणतया दृश्यते। गणेशस्य चरणदेशे विविधभक्ष्याणि भवन्ति। तत्पुरतः मूषिकः स्थितः वर्तते। ===[[कर्णः|कर्ण]]मस्तकञ्च=== आध्यात्मिकशिक्षायाः प्रथमसोपानं भवति 'श्रवणम्', तन्नाम [[वेदान्तः|वेदान्ते]] विद्यमानानां परमसत्यानां श्रवणम् । द्वितीयसोपानं 'मननं' तत्सत्यस्य स्वातन्त्रप्रतिच्छाया एव। श्रवणमननमाध्यमेन सर्वज्ञताम् अर्जयितुं शक्यते। गजाननस्य बृहदाकारकं कर्णं मस्तकञ्च तदेव द्योतयति। <br /> ===[[हस्तः|हस्ताः]]=== गणेशस्य हस्तचतुष्टयं [[मनः|मन]]- [[बुद्धिः|बुद्धि]]-[[अहंकारः|अहंकार]]-[[चित्तः|चित्तं]] च द्योतयति। गणेशः स्वयं सच्चिदानन्दस्वरूपः भूत्वा [[आत्मा|आत्मोपलब्धेः]] चत्वारि उपादानानि प्रदर्शयति। ===[[शुण्डम्]]=== शुण्डं गजाननस्य अवयवे लाक्षणिकतया तिष्ठति। स्थूलसूक्ष्मकार्ययोः सम्पादनं गजशुण्डस्य अत्याश्चर्यगुणं भवति। यथा शुण्डेन वृक्षोत्पाटनं कर्तुं शक्यते तथैव शुण्डेन भूमौ पतितां सूचीं अपि स्वीकर्तुं शक्यते। वक्रतुण्डस्य बुद्धिमत्ता स्थूल(वस्तुनिष्ठजगत्)-सूक्ष्म(पारमार्थिकजगत्)जगतोः मध्ये सेतुबन्धं करोति। परमात्मनः प्राप्त्यर्थं तन्मार्गेण (स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति) एव गमनीयेति जनान् सूचयति । ===[[उदरम्]]=== महत् उदरं सूचयति यत् खादितानि सर्वाणि खाद्यानि जीर्णीकर्तुं समर्थं वर्तते इति । तथैव आदर्शः पुरुषः स्वस्य जीवने घट्यमानाः सर्वविधघटनाः अपि निश्चलमनसा जीर्णीकुर्याद् इति । ===[[पादः|पादौ]]=== गणेशः सर्वदा एकस्य उपरि अपरं पादं संस्थाप्य उपविशति। एकः पादः भूमौ स्थितः भवति । तस्य व्यक्तित्वस्य कश्चन अंशः पार्थिवलोके भवति अपरः तु सर्वदा परमसत्ये एकनिष्ठतया स्थितः भवति। तथा मनुष्योऽपि पार्थिवलोके स्थित्वा [[योगः|योगबलेन]] मूलभूतात्मोपलब्धिं कर्तुं शक्नोति। == मूर्तिः == तस्य मूर्तयः मन्दिरेषु गृहेषु च प्राचुर्येण दृश्यन्ते। तस्य एकदन्तकं गजवक्त्रम् अस्ति। तस्य उदरं भाण्डाकारम्। सः नागयज्ञोपवितम् धरति। तस्य चत्वारः बाहवः सन्ति। सः पाशम् अङ्कुशं मोदकं च धरति। सः एकहस्तेन आशिषं ददाति। ==विवर्तनम्== गणपतेः उल्लेखः प्राचीनतमे हिन्दुधर्मग्रन्थे [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] अस्ति। तत्र ऋक् मन्त्राः यथा-" गणानां त्वा गनपतिं हवामहे...."(२\२३\१) एवं "विषु सीदा गणपतेः"(१०\११२\९) गणपतेः धारणां जनयन्ति। यद्यपि पौराणिकगणेशस्य वर्तमाने पूज्यमानस्य गणेशस्य च भेदाः सन्ति तथापि नैके विशारदाः मन्यन्ते यत्-"गणपति-ब्रह्मणस्पति"-तः एव "गजवदन-गणेश-विघ्नेश्वर"स्य धारणा विवर्तितास्ति।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125)<br /> ऋग्वेदकालिकस्य गणपतेः वृहस्पतिः, वाचस्पतिः इति च अपरनाम आसीत्। गणेशः सर्वदा नृत्यसंगीतकारीसमूहे (यच्च 'गणः’ इत्युच्यते) विराजमानः भवति । तथा देवतानां रक्षकरूपेणैव कल्पितः आसीत्।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.&nbsp;125-27)<br /> भिन्नमतानुसारेण, भारतवर्षस्य आदिवासीजनैः पूजिता हस्तिदेवता एवञ्च लम्बोदरयक्षस्य कल्पनायाः मिश्रणेन एव गणेशस्य उद्भवः जातः । ==अवताराः== गाणपत्यसम्प्रदायस्य प्रधानग्रन्थौ द्वौ स्तः । गणेशविषयके द्वे उपपुराणे (गणेशमुद्गलश्च) पृथग्पृथकतया गणेशस्य क्रमशः चत्वारः एवं अष्ट अवताराः सन्ति इति कथयति ।-<br /> ===गणेशपुराणम्=== गणेशपुराणे उल्लिखितम् अस्ति यत् गणेशस्य सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगेषु एवम् अवताराः भवन्ति -<br /> महोत्कटविनायकः(सत्ययुगः), मयूरेश्वरः(त्रेता), गजाननः(द्वापरः), धूम्रकेतुः(कलिः)<br /> ===मुद्गलपुराणम्=== मुद्गलपुराणं गणेशस्य अष्टावताराणां विषये सूचयति यथा- <br /> वक्रतुण्डः, एकदन्तः, महोदरः, गजाननः, लम्बोदरः, विकटः, विघ्नराजः, धूम्रवर्णः इत्यादि। == वीथिका == उपयोगार्थं मुक्तानां चित्राणां वीथिका - <center> <Gallery> Vinayak20120901 182939.jpg Gajanan20120901 182954.jpg Ganapathi20120901 183219.jpg </Gallery> <Gallery> Ganapati20120901 183229.jpg Ganaraj20120901 183011.jpg Ganesh20120901.jpg </Gallery> <Gallery> Ganesh20120901.jpg Ganesha20120901.jpg Vighnavarta20120901 183242.jpg </Gallery> </center> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D गणेशपुराणम्] {{commonscat|Ganesha}} * [http://ganapati.club.fr/anglais/indexe.html Ganesh: Symbol and presence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210051104/http://ganapati.club.fr/anglais/indexe.html |date=2007-02-10 }} == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] ac9agh6xmsbvpzvx7gtx3nyh8x7sk7r 498984 498983 2026-04-26T08:34:46Z Suyash.dwivedi 17766 498984 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दू | God_of = बुद्धेः ज्ञानस्य च देवः | name = गणेशः | image_size = 250px | Image = Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg | caption = [[बसोहली]]-लघुचित्रम्, १७३० तमे वर्षे। राष्ट्रियसंग्रहालयः, नवी दिल्ली। | alt = नारङ्गवर्णीयं धोतीं धारयन् गजमुखः पुरुषः विशालपद्मे उपविष्टः अस्ति। तस्य शरीरं रक्तवर्णीयम् अस्ति, सः सुवर्णहारैः कङ्कणैः च भूषितः अस्ति, ग्रीवायां सर्पं धारयति। मुकुटस्य त्रिषु शिखरेषु विकसितपद्मानि स्थापितानि। दक्षिणहस्तयोः सः अक्षमालां तथा मोदकपूर्णं पात्रं धारयति, चतुर्थं मोदकं वक्रसूण्डया स्वादयितुं सज्जः अस्ति। वामहस्तयोः सः पद्मं तथा परशुं धारयति। | Devanagari = {{lang|sa|गणेशः}} | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Gaṇeśa}} | affiliation = [[देवः]] | mantra = {{IAST|ॐ गणेशाय नमः}} | weapon = {{IAST|परशुः}} (कुठारः), {{IAST|पाशः}}, {{IAST|अङ्कुशः}} (गजहुकः) | consort = [[बुद्धिः]] (प्रज्ञा), [[ऋद्धिः]] (समृद्धिः), [[सिद्धिः]] (सफलता) | mount = [[मूषकः]] }} [[चित्रम्:Ganesh maharashtra.jpg|thumb|150px|'''मृत्तिकागणेशः''']] {{हिन्दूधर्मः}} '''गणेशः'''(Ganesha) प्रसिद्धा [[हिन्दुदेवताः|हिन्दुदेवता]] । [[शिवः|शिवपार्वत्योः]] प्रथमः पुत्रः भवति। गणः नाम समूहः, गणानाम् ईशः गणेशः इति। सः विनायकः इति नाम्नि अपि प्रसिद्धः।<ref name="m564">{{cite book | last=Sharma | first=Munshi Ram | title=चतुर्वेद मीमांसा | publisher=Vaidika Śodha Saṃsthāna : vitaraka Grantham | year=1978 | url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6_%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82/MHYoAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6++%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6++%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A5%E0%A4%AE+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82&printsec=frontcover | access-date=26 April 2026}}</ref> सः गजवक्त्रः वर्तते। स एव विघ्ननाशकः। अतः एव सः कार्यारम्भे पूज्यते । सः भक्तप्रियदेवः। तस्य भक्ताः गाणपतेः इति ख्याताः। [[उपनिषदः|गणेशोपनिषद्]] गणेशपुराणं मुद्गलपुराणं च तस्य स्तुतिं कुर्वन्ति। सः न केवलं [[हिन्दूधर्मः|हैन्दवैः]] किन्तु [[बौद्धधर्मः|बौद्धैः]] [[जैनदर्शनम्|जैनैः]] अपि पूजितः। == नामानि == तस्य नामानि गणेशसहस्रनामनि वर्णितानि। कानिचन नामानि ः * गणेशः - गणानाम् ईशः * गणपतिः - गणानाम् पतिः * गजाननः - गजस्य आननमिव आननं यस्य सः * गणाधिपः - गणानाम् अधिपः * विनायकः - विशिष्टः नायकः * विघ्नेशः - विघ्नानाम् इशः * एकदन्तः - एकः दन्तः यस्य सः * लम्बोदरः - लम्बम् उदरं यस्य सः * गजवक्त्रः - गजस्य वक्त्रं यस्य सः * वक्रतुण्डः - वक्रान् तुण्डयति/ वक्रं तुण्डं यस्य सः == वैशिष्ट्यानि== गणेशः [[पुराणानि|पौराणिकशास्त्रानुसारेण]] गजशिरधारिदेवतारूपेण पूजिता अस्ति। तस्य एकः दन्तः अर्धः वर्तते। बृहदाकारोदरम् अस्य अवयवे विलक्षणतया दृश्यते। गणेशस्य चरणदेशे विविधभक्ष्याणि भवन्ति। तत्पुरतः मूषिकः स्थितः वर्तते। ===[[कर्णः|कर्ण]]मस्तकञ्च=== आध्यात्मिकशिक्षायाः प्रथमसोपानं भवति 'श्रवणम्', तन्नाम [[वेदान्तः|वेदान्ते]] विद्यमानानां परमसत्यानां श्रवणम् । द्वितीयसोपानं 'मननं' तत्सत्यस्य स्वातन्त्रप्रतिच्छाया एव। श्रवणमननमाध्यमेन सर्वज्ञताम् अर्जयितुं शक्यते। गजाननस्य बृहदाकारकं कर्णं मस्तकञ्च तदेव द्योतयति। <br /> ===[[हस्तः|हस्ताः]]=== गणेशस्य हस्तचतुष्टयं [[मनः|मन]]- [[बुद्धिः|बुद्धि]]-[[अहंकारः|अहंकार]]-[[चित्तः|चित्तं]] च द्योतयति। गणेशः स्वयं सच्चिदानन्दस्वरूपः भूत्वा [[आत्मा|आत्मोपलब्धेः]] चत्वारि उपादानानि प्रदर्शयति। ===[[शुण्डम्]]=== शुण्डं गजाननस्य अवयवे लाक्षणिकतया तिष्ठति। स्थूलसूक्ष्मकार्ययोः सम्पादनं गजशुण्डस्य अत्याश्चर्यगुणं भवति। यथा शुण्डेन वृक्षोत्पाटनं कर्तुं शक्यते तथैव शुण्डेन भूमौ पतितां सूचीं अपि स्वीकर्तुं शक्यते। वक्रतुण्डस्य बुद्धिमत्ता स्थूल(वस्तुनिष्ठजगत्)-सूक्ष्म(पारमार्थिकजगत्)जगतोः मध्ये सेतुबन्धं करोति। परमात्मनः प्राप्त्यर्थं तन्मार्गेण (स्थूलात् सूक्ष्मं प्रति) एव गमनीयेति जनान् सूचयति । ===[[उदरम्]]=== महत् उदरं सूचयति यत् खादितानि सर्वाणि खाद्यानि जीर्णीकर्तुं समर्थं वर्तते इति । तथैव आदर्शः पुरुषः स्वस्य जीवने घट्यमानाः सर्वविधघटनाः अपि निश्चलमनसा जीर्णीकुर्याद् इति । ===[[पादः|पादौ]]=== गणेशः सर्वदा एकस्य उपरि अपरं पादं संस्थाप्य उपविशति। एकः पादः भूमौ स्थितः भवति । तस्य व्यक्तित्वस्य कश्चन अंशः पार्थिवलोके भवति अपरः तु सर्वदा परमसत्ये एकनिष्ठतया स्थितः भवति। तथा मनुष्योऽपि पार्थिवलोके स्थित्वा [[योगः|योगबलेन]] मूलभूतात्मोपलब्धिं कर्तुं शक्नोति। == मूर्तिः == तस्य मूर्तयः मन्दिरेषु गृहेषु च प्राचुर्येण दृश्यन्ते। तस्य एकदन्तकं गजवक्त्रम् अस्ति। तस्य उदरं भाण्डाकारम्। सः नागयज्ञोपवितम् धरति। तस्य चत्वारः बाहवः सन्ति। सः पाशम् अङ्कुशं मोदकं च धरति। सः एकहस्तेन आशिषं ददाति। ==विवर्तनम्== गणपतेः उल्लेखः प्राचीनतमे हिन्दुधर्मग्रन्थे [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] अस्ति। तत्र ऋक् मन्त्राः यथा-" गणानां त्वा गनपतिं हवामहे...."(२\२३\१) एवं "विषु सीदा गणपतेः"(१०\११२\९) गणपतेः धारणां जनयन्ति। यद्यपि पौराणिकगणेशस्य वर्तमाने पूज्यमानस्य गणेशस्य च भेदाः सन्ति तथापि नैके विशारदाः मन्यन्ते यत्-"गणपति-ब्रह्मणस्पति"-तः एव "गजवदन-गणेश-विघ्नेश्वर"स्य धारणा विवर्तितास्ति।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.125)<br /> ऋग्वेदकालिकस्य गणपतेः वृहस्पतिः, वाचस्पतिः इति च अपरनाम आसीत्। गणेशः सर्वदा नृत्यसंगीतकारीसमूहे (यच्च 'गणः’ इत्युच्यते) विराजमानः भवति । तथा देवतानां रक्षकरूपेणैव कल्पितः आसीत्।(Hindu Gods and Goddesses, Swami Harshananda, Sri Ramakrishna Math, Chennai, 1981, p.&nbsp;125-27)<br /> भिन्नमतानुसारेण, भारतवर्षस्य आदिवासीजनैः पूजिता हस्तिदेवता एवञ्च लम्बोदरयक्षस्य कल्पनायाः मिश्रणेन एव गणेशस्य उद्भवः जातः । ==अवताराः== गाणपत्यसम्प्रदायस्य प्रधानग्रन्थौ द्वौ स्तः । गणेशविषयके द्वे उपपुराणे (गणेशमुद्गलश्च) पृथग्पृथकतया गणेशस्य क्रमशः चत्वारः एवं अष्ट अवताराः सन्ति इति कथयति ।-<br /> ===गणेशपुराणम्=== गणेशपुराणे उल्लिखितम् अस्ति यत् गणेशस्य सत्य-त्रेता-द्वापर-कलियुगेषु एवम् अवताराः भवन्ति -<br /> महोत्कटविनायकः(सत्ययुगः), मयूरेश्वरः(त्रेता), गजाननः(द्वापरः), धूम्रकेतुः(कलिः)<br /> ===मुद्गलपुराणम्=== मुद्गलपुराणं गणेशस्य अष्टावताराणां विषये सूचयति यथा- <br /> वक्रतुण्डः, एकदन्तः, महोदरः, गजाननः, लम्बोदरः, विकटः, विघ्नराजः, धूम्रवर्णः इत्यादि। == वीथिका == उपयोगार्थं मुक्तानां चित्राणां वीथिका - <center> <Gallery> Vinayak20120901 182939.jpg Gajanan20120901 182954.jpg Ganapathi20120901 183219.jpg </Gallery> <Gallery> Ganapati20120901 183229.jpg Ganaraj20120901 183011.jpg Ganesh20120901.jpg </Gallery> <Gallery> Ganesh20120901.jpg Ganesha20120901.jpg Vighnavarta20120901 183242.jpg </Gallery> </center> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== [https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A5%8D गणेशपुराणम्] {{commonscat|Ganesha}} * [http://ganapati.club.fr/anglais/indexe.html Ganesh: Symbol and presence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070210051104/http://ganapati.club.fr/anglais/indexe.html |date=2007-02-10 }} == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दुदेवताः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] fl7szq33nbai1l18g64rli8dnb3o6yc 0 11427 498957 445841 2026-04-25T23:21:13Z Suyash.dwivedi 17766 सन्दर्भः योजितः 498957 wikitext text/x-wiki [[File:Sasaram.jpg|thumb|right|300px|शेरषाहसूरिस्मारकम्]] सासारामनगरं [[बिहारराज्यम्|बिहारराज्ये]] [[भोजपुरमण्डलम्|भोजपुरमण्डलस्य]] लघुपत्तनम् अस्ति <ref name="m684">{{cite web | title=ज़िला रोहतास, बिहार सरकार | website=District Rohtas | date=20 March 2018 | url=https://rohtas.nic.in/hi/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE/ | language=hi | ref={{sfnref|District Rohtas|2018}} | access-date=25 April 2026}}</div></ref>। अत्र देहलीं शास्तवताम् सूरवंशीयानां वंशजः चक्रवर्ती शेरषाहः स्वस्य निमित्तं समाधिमन्दिरमेकं निर्मितवान् आसीत् । एतत् स्थानं चारित्रिकं अभूतपूर्वं च अस्ति । एषः क्रिस्ताब्दस्य १५४० तः १५४५ पर्यन्तं [[हुमायूनः|हुमायूनं]] जित्वा प्रशासनं कृतवान् । एतस्य वंशस्य नाम फरीद इति । एषः शूरः आसीत् । अस्य पिता हसन् । शेरषाहसूरी एकदा मृगयार्थं गत्वा व्याघ्रेण साक युद्धं कृतवान् । अतः एव अस्यनाम शेरषाह इत्यभवत् । समाधिमन्दिर एतत् कृतकसरोवरे १४०० चतुरस्रपादमिते जले निर्मितमस्ति । षड्भुजाकृतियुक्तं ४६ मीटरोन्नत्तवक्रभित्तियुतं जालन्ध्रयुतं गोलच्छदयुक्तं (Tomb) चैतत् रक्तवालुका शिलाभिः निर्मितम् अस्ति । अस्य प्रतिबिम्बं सरोवरजले सुन्दरतया प्रकाशते । जले प्लवते एव एषा रचना दृष्टिगोचरा भवति । अतः एव Island Tomb इति एतत् स्थानं कथयन्ति । पथानशैली रचना एषा भारते एव अत्युतमास्ति । ===वाहनमार्गः=== ग्राण्ट् ट्रङ्क मार्गस्य पार्श्वेऽस्ति । [[गया]]-[[वाराणसी]]-[[पाटना]]- इत्यादिनगरेभ्यः वाहनानि सन्ति । ===धूमशकटमार्गः=== [[गया]]निस्थानतः २०३ कि.मी । [[वर्गः:बिहारराज्यम्]] [[वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रमुखनगराणि]] [[वर्गः:बिहारराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:बिहारराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 7enbmgwpl6724bnuhhgl48yotq9eohe 0 17030 498974 458718 2026-04-26T08:19:03Z Suyash.dwivedi 17766 सन्दर्भः योजितः 498974 wikitext text/x-wiki एषा कर्णाटकराज्ये अस्ति। एतस्याः उद्भवः दक्षिणघट्ट्प्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूले भवति। कर्णाटके चिक्कमगळोरुमण्डलं शिवमोग्गमण्डले च प्रवहति। एषा १४७ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य, कर्णाटकस्य शिवमूगसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे भद्रानद्या सह सङ्गम्यते। इतः आरभ्य अस्याः तुङभद्रा इति संयुक्तनाम भवति। तुङ्गभद्रा पूर्वदिशं प्रति चलति। आन्ध्रराज्ये कृष्णनद्या सह सङ्गच्छते।<ref name="m866">{{cite web | last=Malathi | first=S | title=Hydrobiological studies in the sita and malathi rivers tributaries of river tunga in the western ghats India | publisher=Mangalore | date=30 January 2017 | url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/132240 | access-date=26 April 2026}}</div></ref> एषा नदी स्वस्य माधुर्यार्थं प्रसिद्धा। तत्र एका सूक्तिः अस्ति “ तुङ्गा पानं गङ्गा स्नानम् “ इति। अर्थात् अस्माभिः तुङ्गायाः जलं पातव्यम्, गङ्गायां स्नातव्यम् इति। गजनूरुमध्ये अस्याः जलबन्धः वर्तते। संयुक्तनद्याः तुङ्गभद्रायाः होसपेटेमध्ये एकः जलबन्धः अस्ति। धार्मिककेन्द्राणि शृङ्गेरी एषा नगरी तुङ्गातटे अस्ति। अत्र अनेके देवालयाः सन्ति। तेषु शारदा विद्याशङ्कर इत्यादयः सन्ति। तुङ्गायाः बन्धे एकः केन्द्रीयविद्यालयः अपि अस्ति। तत् होसपेटेसमीपे अस्ति। [[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] isjkusgh06s3jhq3ofcjteg58zn3pli 498980 498974 2026-04-26T08:28:14Z Suyash.dwivedi 17766 /* सम्बद्धाः लेखाः */ 498980 wikitext text/x-wiki एषा कर्णाटकराज्ये अस्ति। एतस्याः उद्भवः दक्षिणघट्ट्प्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूले भवति। कर्णाटके चिक्कमगळोरुमण्डलं शिवमोग्गमण्डले च प्रवहति। एषा १४७ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य, कर्णाटकस्य शिवमूगसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे भद्रानद्या सह सङ्गम्यते। इतः आरभ्य अस्याः तुङभद्रा इति संयुक्तनाम भवति। तुङ्गभद्रा पूर्वदिशं प्रति चलति। आन्ध्रराज्ये कृष्णनद्या सह सङ्गच्छते।<ref name="m866">{{cite web | last=Malathi | first=S | title=Hydrobiological studies in the sita and malathi rivers tributaries of river tunga in the western ghats India | publisher=Mangalore | date=30 January 2017 | url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/132240 | access-date=26 April 2026}}</div></ref> एषा नदी स्वस्य माधुर्यार्थं प्रसिद्धा। तत्र एका सूक्तिः अस्ति “ तुङ्गा पानं गङ्गा स्नानम् “ इति। अर्थात् अस्माभिः तुङ्गायाः जलं पातव्यम्, गङ्गायां स्नातव्यम् इति। गजनूरुमध्ये अस्याः जलबन्धः वर्तते। संयुक्तनद्याः तुङ्गभद्रायाः होसपेटेमध्ये एकः जलबन्धः अस्ति। धार्मिककेन्द्राणि शृङ्गेरी एषा नगरी तुङ्गातटे अस्ति। अत्र अनेके देवालयाः सन्ति। तेषु शारदा विद्याशङ्कर इत्यादयः सन्ति। तुङ्गायाः बन्धे एकः केन्द्रीयविद्यालयः अपि अस्ति। तत् होसपेटेसमीपे अस्ति। [[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == ==सन्दर्भाः== {{reflist}} * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] klk9f6ztxkzoxep7ti4eyofsy04w785 498981 498980 2026-04-26T08:29:00Z Suyash.dwivedi 17766 498981 wikitext text/x-wiki एषा कर्णाटकराज्ये अस्ति। एतस्याः उद्भवः दक्षिणघट्ट्प्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूले भवति। कर्णाटके चिक्कमगळोरुमण्डलं शिवमोग्गमण्डले च प्रवहति। एषा १४७ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य, कर्णाटकस्य शिवमूगसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे भद्रानद्या सह सङ्गम्यते। इतः आरभ्य अस्याः तुङभद्रा इति संयुक्तनाम भवति। तुङ्गभद्रा पूर्वदिशं प्रति चलति। आन्ध्रराज्ये कृष्णनद्या सह सङ्गच्छते।<ref name="m866">{{cite web | last=Malathi | first=S | title=Hydrobiological studies in the sita and malathi rivers tributaries of river tunga in the western ghats India | publisher=Mangalore | date=30 January 2017 | url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/132240 | access-date=26 April 2026}}</div></ref> एषा नदी स्वस्य माधुर्यार्थं प्रसिद्धा। तत्र एका सूक्तिः अस्ति “ तुङ्गा पानं गङ्गा स्नानम् “ इति। अर्थात् अस्माभिः तुङ्गायाः जलं पातव्यम्, गङ्गायां स्नातव्यम् इति। गजनूरुमध्ये अस्याः जलबन्धः वर्तते। संयुक्तनद्याः तुङ्गभद्रायाः होसपेटेमध्ये एकः जलबन्धः अस्ति। धार्मिककेन्द्राणि शृङ्गेरी एषा नगरी तुङ्गातटे अस्ति। अत्र अनेके देवालयाः सन्ति। तेषु शारदा विद्याशङ्कर इत्यादयः सन्ति। तुङ्गायाः बन्धे एकः केन्द्रीयविद्यालयः अपि अस्ति। तत् होसपेटेसमीपे अस्ति। [[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] ==सन्दर्भाः== {{reflist}} e739ew29vdhcof86xyzcasdpuvnii55 498982 498981 2026-04-26T08:30:44Z Suyash.dwivedi 17766 498982 wikitext text/x-wiki '''तुङ्गानदी''' कर्णाटकराज्ये अस्ति। एतस्याः उद्भवः दक्षिणघट्ट्प्रदेशे वराहपर्वते गङ्गामूले भवति। कर्णाटके चिक्कमगळोरुमण्डलं शिवमोग्गमण्डले च प्रवहति। एषा १४७ किलोमीटर् दूरं प्रवह्य, कर्णाटकस्य शिवमूगसमीपे कूडलि इति क्षेत्रे भद्रानद्या सह सङ्गम्यते। इतः आरभ्य अस्याः तुङभद्रा इति संयुक्तनाम भवति। तुङ्गभद्रा पूर्वदिशं प्रति चलति। आन्ध्रराज्ये कृष्णनद्या सह सङ्गच्छते।<ref name="m866">{{cite web | last=Malathi | first=S | title=Hydrobiological studies in the sita and malathi rivers tributaries of river tunga in the western ghats India | publisher=Mangalore | date=30 January 2017 | url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/132240 | access-date=26 April 2026}}</div></ref> एषा नदी स्वस्य माधुर्यार्थं प्रसिद्धा। तत्र एका सूक्तिः अस्ति “ तुङ्गा पानं गङ्गा स्नानम् “ इति। अर्थात् अस्माभिः तुङ्गायाः जलं पातव्यम्, गङ्गायां स्नातव्यम् इति। गजनूरुमध्ये अस्याः जलबन्धः वर्तते। संयुक्तनद्याः तुङ्गभद्रायाः होसपेटेमध्ये एकः जलबन्धः अस्ति। धार्मिककेन्द्राणि शृङ्गेरी एषा नगरी तुङ्गातटे अस्ति। अत्र अनेके देवालयाः सन्ति। तेषु शारदा विद्याशङ्कर इत्यादयः सन्ति। तुङ्गायाः बन्धे एकः केन्द्रीयविद्यालयः अपि अस्ति। तत् होसपेटेसमीपे अस्ति। [[वर्गः:कर्णाटकस्य नद्यः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] ==सन्दर्भाः== {{reflist}} 83r68lcagwb88pn2x2273wyx7mh9ghg 0 17197 498966 408123 2026-04-26T00:46:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498966 wikitext text/x-wiki (कालः - १७३१ तः १८१०) अयं क्यावेण्डिष् हेन्रि (Henry Cavendish) प्रसिद्धः भौतविज्ञानी तथा रसायनविज्ञानी च । {{Infobox scientist |name = हेन्रि क्यावेण्डिष् |image = Cavendish Henry signature.jpg |image_size = 200px |caption = Henry Cavendish |birth_date = {{birth date|df=yes|1731|10|10}} |birth_place = [[Nice]], [[Kingdom of France|France]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1810|02|24|1731|10|10}} |death_place = [[London]], [[England]] |residence = |citizenship = |nationality = United Kingdom |ethnicity = |field = [[Chemistry]], [[physics]] |work_institutions = |alma_mater = [[University of Cambridge]] |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = Discovery of [[hydrogen]] <br /> [[Cavendish experiment|Measured the Earth's density]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |prizes = |footnotes = |signature = }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * {{Cite EB1911|wstitle=Cavendish, Henry}} * [http://books.google.com/books?id=_q03AAAAMAAJ&pg=PA1&dq=cavendish+henry#PPR3,M1 The Life of the Honourable Henry Cavendish] by George Wilson, London, 1851. * [http://books.google.com/books?id=-uEKAAAAIAAJ&pg=PA1&dq=cavendish+henry Experiments on Air] by Henry Cavendish, Edinburgh: William F. Clay (1893) – Alembic Club reprint number 3. * [http://books.google.com/books?id=dg0RAAAAIAAJ&pg=PA45 "The Mean Density of the Earth"] by J. H. Poynting, London: Charles Griffin and Company (1894). * [http://books.google.com/books?id=O58mAAAAMAAJ&pg=PA9&dq=cavendish+henry&as_brr=1#PPP7,M1 The Laws of Gravitation: Memoirs by Newton, Bouguer and Cavendish], edited and translated by A. Stanley MacKenzie, New York: American Book Company (1900). * {{cite web|last=Bowley|first=Roger|title=The Cavendish Experiment|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/cavendish.htm|work=Sixty Symbols|publisher=[[Brady Haran]] for the [[University of Nottingham]]}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 6ghz215e6c5vxbkby3ckj6ra2q0oge4 0 22200 498965 435425 2026-04-26T00:26:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498965 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = कामेट्-शिखरम् | other_name = कामेट् | photo =India location map.svg | photo_caption = Kamet and the [[Garhwal]] [[Himalaya]] from [[Ranikhet]], [[Uttarakhand]] | elevation_m = 7756 | elevation_ref = <br /><small>[[List of highest mountains|Ranked 29th]]</small> | prominence_m = 2825 | prominence_ref = | map = India | map_caption = Location in northern India | map_size = 240 | label_position = right | listing = [[Ultra prominent peak|Ultra]] | location = [[उत्तरखण्डः]], [[भारतम्]] | range = [[Zaskar Range]], [[हिमालयः]] | lat_d = 30 | lat_m = 55 | lat_s = 13 | lat_NS = N | long_d = 79 | long_m = 35 | long_s = 37 | long_EW = E | coordinates_ref = | first_ascent = 21 June 1931 by [[Frank Smythe]], [[Eric Shipton]], R.L. Holdsworth and Lewa Sherpa | easiest_route = glacier/snow/ice climb }} भारतस्य [[उत्तराञ्चलः|उत्तराखण्डे]]राज्ये गढ्वालप्रदेशस्य अत्यन्तम् उन्नतम् पर्वतशिखरं कामेट् । ७७७६ मी (२५४४६ पादमितम्) औन्नत्ये स्थितं कामेट् शिखरं [[चमोलीमण्डलम्|चमोलीमण्डले]] [[टिबेट्]]देशस्य सीमया संयुक्तमस्ति । हिमालयस्य मुख्य- श्रेण्याः किञ्चित् उत्तरे भागे स्थितायां झंस्कारपर्वतश्रेण्यां विद्यमानं कामेट् अत्युन्नतम् शिखरम् अस्ति । टिबेट्पीठभूमेः समीपस्थं कामेट् शिखरं दुर्गमप्रदेशः इति परिगणितम् अस्ति । किन्तुं शिखरस्य आरोहणं कष्टकरं न इति पर्वतारोहिणाम् अभिप्रायः अस्ति । कामेट् शिखरं परितः अन्यानि त्रीणि उन्नतशिखराणि सन्ति । ते तु -- * मुकुट् पर्बत्( मुकुटशिखरम् )(७२४२ मी) * अबि गमीन (८३५५ मी) * नमत्तुमाणा (७२७२ मी) कामेट् शिखरं परितः १)पश्चिमकामेट् हिमनदी २)पूर्वकामेट् हिमनदी ३) रैकाना हिमनदी च सन्ति । पश्चिमकामेट् हिमनद्या [[सरस्वतीनदी]] उद्भवति । पूर्वकामेट् हिमनदी धौलीगङ्गानद्याः मूलम् । एते नद्यौ ‘[[अलकनन्दा]]नद्याः मुख्य- उपनद्यौ । == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://www.peakware.com/encyclopedia/peaks/kamet.htm Kamet on Peakware] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051109134928/http://www.peakware.com/encyclopedia/peaks/kamet.htm |date=2005-11-09 }} [[वर्गः:भारतस्य पर्वताः]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 6vtyjozi7mr9zu19spizeilzhgq4glq 828 27824 498959 460118 2026-04-25T23:30:55Z Suyash.dwivedi 17766 AccessDate fixed 498959 Scribunto text/plain citation_config = {}; --[[ List of namespaces that should not be included in citation error categories. Same as setting notracking = true by default Note: Namespace names should use underscores instead of spaces. ]] citation_config.uncategorized_namespaces = { 'User', 'Talk', 'User_talk', 'Wikipedia_talk', 'File_talk', 'Template_talk', 'Help_talk', 'Category_talk', 'Portal_talk', 'Book_talk', 'Education_Program_talk', 'Module_talk' }; --[[ Translation table The following contains fixed text that may be output as part of a citation. This is separated from the main body to aid in future translations of this module. ]] citation_config.messages = { ['published'] = 'published $1', ['lay summary'] = 'Lay summary', ['retrieved'] = 'आह्रियत $1', ['inactive'] = 'inactive', ['archived-dead'] = 'Archived from $1 on $2', ['archived-not-dead'] = '$1 from the original on $2', ['archived-missing'] = 'Archived from the original$1 on $2', ['archived'] = 'Archived', ['original'] = 'the original', ['editor'] = 'ed.', ['editors'] = 'eds.', ['edition'] = '($1 ed.)', ['episode'] = 'episode', ['season'] = 'season', ['series'] = 'series', ['cartography'] = 'Cartography by $1', ['section'] = 'Section $1', ['inset'] = '$1 inset', ['written'] = 'Written at $1', ['in'] = 'In', ['et al'] = 'et al.', ['subscription'] = '<span style="font-size:0.95em; font-size:90%; color:#555">(subscription required (<span title="Sources are not required to be available online. Online sources do not have to be freely available. The site may require a paid subscription." style="border-bottom:1px dotted;cursor:help">help</span>))</span>' .. '[[Category:Pages containing links to subscription-only content]]', ['registration']='<span style="font-size:0.95em; font-size:90%; color:#555">(registration required (<span title="Sources are not required to be available online. Online sources do not have to be freely available. The site may require registration." style="border-bottom:1px dotted;cursor:help">help</span>))</span>' .. '[[Category:Pages with login required references or sources]]', ['language'] = '(in $1)', ['via'] = " &ndash; via $1", ['event'] = 'Event occurs at', ['minutes'] = 'minutes in', ['quoted-title'] = '"$1"', ['italic-title'] = "''$1''", ['trans-quoted-title'] = "&#91;$1&#93;", ['trans-italic-title'] = "&#91;''$1''&#93;", ['quoted-text'] = '"$1"', ['parameter'] = '<code>&#124;$1=</code>', ['parameter-separator'] = ', ', ['parameter-final-separator'] = ', and ', ['parameter-pair-separator'] = ' and ', -- Error output ['hidden-error'] = '<span style="display:none;font-size:100%" class="error citation-comment">$1</span>', ['visible-error'] = '<span style="font-size:100%" class="error citation-comment">$1</span>', -- Determines the location of the help page ['help page link'] = 'Help:CS1 errors', ['help page label'] = 'help', -- Internal errors (should only occur if configuration is bad) ['undefined_error'] = 'Called with an undefined error condition', ['unknown_manual_ID'] = 'Unrecognized manual ID mode', ['unknown_ID_mode'] = 'Unrecognized ID mode', ['unknown_argument_map'] = 'Argument map not defined for this variable', ['bare_url_no_origin'] = 'Bare url found but origin indicator is nil or empty', } -- Aliases table for commonly passed parameters citation_config.aliases = { ['AccessDate'] = {'access-date', 'accessdate'}, ['Agency'] = 'agency', ['AirDate'] = 'airdate', ['ArchiveDate'] = {'archive-date', 'archivedate' }, ['ArchiveURL'] = {'archive-url', 'archiveurl' }, ['ASINTLD'] = {'ASIN-TLD', 'asin-tld'}, ['At'] = 'at', ['Authors'] = {'authors', 'people'}, ['AuthorFormat'] = {"author-format", "authorformat" }, ['AuthorSeparator'] = 'author-separator', ['AuthorNameSeparator'] = 'author-name-separator', ['BookTitle'] = 'booktitle', ['Cartography'] = 'cartography', ['Chapter'] = {'chapter', 'contribution', 'entry', 'article', 'section' }, ['ChapterLink'] = 'chapterlink', ['ChapterURL'] = {'chapter-url', 'chapterurl', 'contribution-url', 'contributionurl', 'sectionurl' }, ['Coauthors'] = {'coauthors', 'coauthor' }, ['Conference'] = 'conference', ['ConferenceURL'] = {'conference-url', 'conferenceurl' }, ['Date'] = 'date', ['Day'] = 'day', ['DeadURL'] = 'deadurl', ['DisplayAuthors'] = {"display-authors", "displayauthors"}, ['DisplayEditors'] = {"display-editors", "displayeditors"}, ['DoiBroken'] = {'doi_inactivedate', 'doi_brokendate', 'DoiBroken'}, ['Edition'] = 'edition', ['Editors'] = 'editors', ['EditorFormat'] = {"editor-format", "editorformat" }, ['EditorSeparator'] = 'editor-separator', ['EditorNameSeparator'] = 'editor-name-separator', ['Embargo'] = {'Embargo', 'embargo'}, ['Format'] = 'format', ['ID'] = {'id', 'ID', 'docket'}, ['IgnoreISBN'] = {'ignore-isbn-error', 'ignoreisbnerror'}, ['Inset'] = 'inset', ['Issue'] = {'issue', 'number'}, ['Language'] = {'language', 'in'}, ['LastAuthorAmp'] = 'lastauthoramp', ['LayDate'] = 'laydate', ['LaySource'] = 'laysource', ['LayURL'] = {'layurl', 'laysummary'}, ['Minutes'] = 'minutes', ['Month'] = 'month', ['NameSeparator'] = 'name-separator', ['Network'] = 'network', ['NoPP'] = 'nopp', ['NoTracking'] = {"template doc demo", 'nocat', 'notracking', "no-tracking"}, ['OrigYear'] = 'origyear', ['Others'] = 'others', ['Page'] = {'p', 'page'}, ['Pages'] = {'pp', 'pages'}, ['Periodical'] = {'journal', 'newspaper', 'magazine', 'work', 'website', 'periodical', 'encyclopedia', 'encyclopaedia', 'dictionary'}, ['Place'] = {'place', 'location'}, ['PPrefix'] = 'PPrefix', ['PPPrefix'] = 'PPPrefix', ['PostScript'] = 'postscript', ['PublicationDate'] = {'publicationdate', 'publication-date' }, ['PublicationPlace'] = {'publication-place', 'publicationplace' }, ['PublisherName'] = {'publisher', 'distributor'}, ['Quote'] = {'quote', 'quotation'}, ['Ref'] = {'ref', 'Ref'}, ['RegistrationRequired'] = 'registration', ['Scale'] = 'scale', ['Section'] = 'section', ['Season'] = 'season', ['Separator'] = 'separator', ['Series'] = {'series', 'version'}, ['SeriesSeparator'] = 'series-separator', ['SeriesLink'] = 'serieslink', ['SeriesNumber'] = {'seriesnumber', 'seriesno'}, ['Station'] = 'station', ['SubscriptionRequired'] = 'subscription', ['Time'] = 'time', ['TimeCaption'] = 'timecaption', ['Title'] = 'title', ['TitleLink'] = {'titlelink', 'episodelink' }, ['TitleNote'] = 'department', ['TitleType'] = {'type', 'medium'}, ['TransChapter'] = {'trans-chapter', 'trans_chapter' }, ['Transcript'] = 'transcript', ['TranscriptURL'] = {'transcript-url', 'transcripturl'}, ['TransTitle'] = {'trans-title', 'trans_title' }, ['URL'] = {'url', 'URL'}, ['Via'] = 'via', ['Volume'] = 'volume', ['Year'] = 'year', ['AuthorList-First'] = {"author#-first", "author-first#", "first#", "given#"}, ['AuthorList-Last'] = {"author#-last", "author-last#", "last#", "surname#", "Author#", "author#", "authors#"}, ['AuthorList-Link'] = {"author#-link", "author-link#", "author#link", "authorlink#"}, ['AuthorList-Mask'] = {"author#-mask", "author-mask#", "author#mask", "authormask#"}, ['EditorList-First'] = {"editor#-first", "editor-first#", "EditorGiven#"}, ['EditorList-Last'] = {"editor#-last", "editor-last#", "EditorSurname#", "Editor#", "editor#", "editors#"}, ['EditorList-Link'] = {"editor#-link", "editor-link#", "editor#link", "editorlink#"}, ['EditorList-Mask'] = {"editor#-mask", "editor-mask#", "editor#mask", "editormask#"}, } -- Default parameter values citation_config.defaults = { ['DeadURL'] = 'yes', ['PostScript'] = '.', ['Separator'] = '.', ['AuthorSeparator'] = ';', ['EditorSeparator'] = ';', ['NameSeparator'] = ',', ['PPrefix'] = "p.&nbsp;", ['PPPrefix'] = "pp.&nbsp;", } --[[ Error condition table The following contains a list of IDs for various error conditions defined in the code. For each ID, we specify a text message to display, an error category to include, and whether the error message should be wrapped as a hidden comment. Anchor changes require identical changes to matching anchor in Help:CS1 errors ]] citation_config.error_conditions = { accessdate_missing_url = { message = '<code>&#124;accessdate=</code> requires <code>&#124;url=</code>', anchor = 'accessdate_missing_url', category = 'Pages using citations with accessdate and no URL', hidden = true }, archive_missing_date = { message = '<code>&#124;archiveurl=</code> requires <code>&#124;archivedate=</code>', anchor = 'archive_missing_date', category = 'Pages with archiveurl citation errors‎', hidden = false }, archive_missing_url = { message = '<code>&#124;archiveurl=</code> requires <code>&#124;url=</code>', anchor = 'archive_missing_url', category = 'Pages with archiveurl citation errors‎', hidden = false }, bad_doi = { message = 'Check <code>&#124;doi=</code> value', anchor = 'bad_doi', category = 'Pages with DOI errors', hidden = false }, bad_isbn = { message = 'Check <code>&#124;isbn=</code> value', anchor = 'bad_isbn', category = 'Pages with ISBN errors', hidden = false }, bad_issn = { message = 'Check <code>&#124;issn=</code> value', anchor = 'bad_issn', category = 'CS1 errors: ISSN', hidden = false }, bad_ol = { message = 'Check <code>&#124;ol=</code> value', anchor = 'bad_ol', category = 'Pages with OL errors', hidden = false }, bad_url = { message = 'Check <code>&#124;url=</code> scheme', anchor = 'bad_url', category = 'Pages with URL errors', hidden = false }, bare_url_missing_title = { message = '$1 missing title', anchor = 'bare_url_missing_title', category = 'Pages with citations having bare URLs‎', hidden = false }, citation_missing_title = { message = 'Missing or empty <code>&#124;title=</code>', anchor = 'citation_missing_title', category = 'Pages with citations lacking titles‎', hidden = false }, cite_web_url = { message = 'Missing or empty <code>&#124;url=</code>', anchor = 'cite_web_url', category = 'Pages using web citations with no URL‎', hidden = true }, coauthors_missing_author = { message = '<code>&#124;coauthors=</code> requires <code>&#124;author=</code>', anchor = 'coauthors_missing_author', category = 'CS1 errors: coauthors without author‎', hidden = false }, empty_citation = { message = 'Empty citation‎', anchor = 'empty_citation', category = 'Pages with empty citations‎', hidden = false }, extra_pages = { message = 'Extra <code>&#124;pages=</code> or <code>&#124;at=</code>', anchor = 'extra_pages', category = 'Pages with citations using conflicting page specifications‎', hidden = false }, format_missing_url = { message = '<code>&#124;format=</code> requires <code>&#124;url=</code>', anchor = 'format_missing_url', category = 'Pages using citations with format and no URL‎', hidden = true }, implict_etal_author = { message = '<code>&#124;displayauthors=</code> suggested', anchor = 'displayauthors', category = 'Pages using citations with old-style implicit et al.‎', hidden = true }, implict_etal_editor = { message = '<code>&#124;displayeditors=</code> suggested', anchor = 'displayeditors', category = 'Pages using citations with old-style implicit et al.‎', hidden = true }, parameter_ignored = { message = 'Unknown parameter <code>&#124;$1=</code> ignored', anchor = 'parameter_ignored', category = 'Pages with citations using unsupported parameters', hidden = false }, parameter_ignored_suggest = { message = 'Unknown parameter <code>&#124;$1=</code> ignored (<code>&#124;$2=</code> suggested)', anchor = 'parameter_ignored_suggest', category = 'Pages with citations using unsupported parameters', hidden = false }, redundant_parameters = { message = 'More than one of $1 specified', anchor = 'redundant_parameters', category = 'Pages with citations having redundant parameters', hidden = false }, text_ignored = { message = 'Text "$1" ignored', anchor = 'text_ignored', category = 'Pages with citations using unnamed parameters', hidden = false }, trans_missing_chapter = { message = '<code>&#124;trans-chapter=</code> requires <code>&#124;chapter=</code>', anchor = 'trans_missing_chapter', category = 'Pages with citations using translated terms without the original', hidden = false }, trans_missing_title = { message = '<code>&#124;trans-title=</code> requires <code>&#124;title=</code>', anchor = 'trans_missing_title', category = 'Pages with citations using translated terms without the original', hidden = false }, wikilink_in_url = { message = 'Wikilink embedded in URL title', anchor = 'wikilink_in_url', category = 'Pages with citations having wikilinks embedded in URL titles', hidden = false }, } citation_config.id_handlers = { ['ARXIV'] = { parameters = {'arxiv', 'ARXIV'}, link = 'arXiv', label = 'arXiv', mode = 'external', prefix = '//arxiv.org/abs/', -- protocol relative tested 2013-09-04 encode = false, COinS = 'info:arxiv', separator = ':', }, ['ASIN'] = { parameters = { 'asin', 'ASIN' }, link = 'Amazon Standard Identification Number', label = 'ASIN', mode = 'manual', COinS = 'info:asin', separator = '&nbsp;', encode = false; }, ['BIBCODE'] = { parameters = {'bibcode', 'BIBCODE'}, link = 'Bibcode', label = 'Bibcode', mode = 'external', prefix = 'http://adsabs.harvard.edu/abs/', encode = false, COinS = 'info:bibcode', separator = ':', }, ['DOI'] = { parameters = { 'doi', 'DOI' }, link = 'Digital object identifier', label = 'doi', mode = 'manual', prefix = 'http://dx.doi.org/', COinS = 'info:doi', separator = ':', encode = true, }, ['ISBN'] = { parameters = {'isbn', 'ISBN', 'isbn13', 'ISBN13'}, link = 'International Standard Book Number', label = 'ISBN', mode = 'manual', prefix = 'Special:BookSources/', COinS = 'rft.isbn', separator = '&nbsp;', }, ['ISSN'] = { parameters = {'issn', 'ISSN'}, link = 'International Standard Serial Number', label = 'ISSN', mode = 'manual', prefix = '//www.worldcat.org/issn/', COinS = 'rft.issn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['JFM'] = { parameters = {'jfm', 'JFM'}, link = 'Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik', label = 'JFM', mode = 'external', prefix = 'http://www.zentralblatt-math.org/zmath/en/search/?format=complete&q=an:', COinS = 'rft.jfm', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['JSTOR'] = { parameters = {'jstor', 'JSTOR'}, link = 'JSTOR', label = 'JSTOR', mode = 'external', prefix = '//www.jstor.org/stable/', -- protocol relative tested 2013-09-04 COinS = 'rft.jstor', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['LCCN'] = { parameters = {'LCCN', 'lccn'}, link = 'Library of Congress Control Number', label = 'LCCN', mode = 'external', prefix = 'http://lccn.loc.gov/', COinS = 'rft.lccn', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['MR'] = { parameters = {'MR', 'mr'}, link = 'Mathematical Reviews', label = 'MR', mode = 'external', prefix = '//www.ams.org/mathscinet-getitem?mr=', -- protocol relative tested 2013-09-04 COinS = 'rft.mr', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OCLC'] = { parameters = {'OCLC', 'oclc'}, link = 'OCLC', label = 'OCLC', mode = 'external', prefix = '//www.worldcat.org/oclc/', COinS = 'info:oclcnum', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['OL'] = { parameters = { 'ol', 'OL' }, link = 'Open Library', label = 'OL', mode = 'manual', COinS = 'info:olnum', separator = '&nbsp;', endode = true, }, ['OSTI'] = { parameters = {'OSTI', 'osti'}, link = 'Office of Scientific and Technical Information', label = 'OSTI', mode = 'external', prefix = '//www.osti.gov/energycitations/product.biblio.jsp?osti_id=', -- protocol relative tested 2013-09-04 COinS = 'info:osti', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['PMC'] = { parameters = {'PMC', 'pmc'}, link = 'PubMed Central', label = 'PMC', mode = 'manual', -- changed to support unlinking of PMC identifier when article is embargoed prefix = '//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC', suffix = " ", COinS = 'info:pmc', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['PMID'] = { parameters = {'PMID', 'pmid'}, link = 'PubMed Identifier', label = 'PMID', mode = 'external', prefix = '//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/', COinS = 'info:pmid', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['RFC'] = { parameters = {'RFC', 'rfc'}, link = 'Request for Comments', label = 'RFC', mode = 'external', prefix = '//tools.ietf.org/html/rfc', COinS = 'info:rfc', encode = false, separator = '&nbsp;', }, ['SSRN'] = { parameters = {'SSRN', 'ssrn'}, link = 'Social Science Research Network', label = 'SSRN', mode = 'external', prefix = '//ssrn.com/abstract=', -- protocol relative tested 2013-09-04 COinS = 'info:ssrn', encode = true, separator = '&nbsp;', }, ['ZBL'] = { parameters = {'ZBL', 'zbl'}, link = 'Zentralblatt MATH', label = 'Zbl', mode = 'external', prefix = 'http://www.zentralblatt-math.org/zmath/en/search/?format=complete&q=an:', COinS = 'info:zbl', encode = true, separator = '&nbsp;', } } --iso639-1 language codes and names. citation_config.iso639_1 = { ["aa"] = "Afar", ["ab"] = "Abkhazian", ["ae"] = "Avestan", ["af"] = "Afrikaans", ["ak"] = "Akan", ["am"] = "Amharic", ["an"] = "Aragonese", ["ar"] = "Arabic", ["as"] = "Assamese", ["av"] = "Avaric", ["ay"] = "Aymara", ["az"] = "Azerbaijani", ["ba"] = "Bashkir", ["be"] = "Belarusian", ["bg"] = "Bulgarian", ["bh"] = "Bihari languages", ["bi"] = "Bislama", ["bm"] = "Bambara", ["bn"] = "Bengali", ["bo"] = "Tibetan", ["br"] = "Breton", ["bs"] = "Bosnian", ["ca"] = "Catalan", -- ["ca"] = "Valencian", ["ce"] = "Chechen", ["ch"] = "Chamorro", ["co"] = "Corsican", ["cr"] = "Cree", ["cs"] = "Czech", ["cu"] = "Church Slavic", -- ["cu"] = "Old Slavonic", -- ["cu"] = "Church Slavonic", -- ["cu"] = "Old Bulgarian", -- ["cu"] = "Old Church Slavonic", ["cv"] = "Chuvash", ["cy"] = "Welsh", ["da"] = "Danish", ["de"] = "German", ["dv"] = "Divehi", ["dv"] = "Dhivehi", ["dv"] = "Maldivian", ["dz"] = "Dzongkha", ["ee"] = "Ewe", ["el"] = "Modern Greek", ["en"] = "English", ["eo"] = "Esperanto", ["es"] = "Spanish", -- ["es"] = "Castilian", ["et"] = "Estonian", ["eu"] = "Basque", ["fa"] = "Persian", ["ff"] = "Fulah", ["fi"] = "Finnish", ["fj"] = "Fijian", ["fo"] = "Faroese", ["fr"] = "French", ["fy"] = "Western Frisian", ["ga"] = "Irish", -- ["gd"] = "Gaelic", ["gd"] = "Scottish Gaelic", ["gl"] = "Galician", ["gn"] = "Guarani", ["gu"] = "Gujarati", ["gv"] = "Manx", ["ha"] = "Hausa", ["he"] = "Hebrew", ["hi"] = "Hindi", ["ho"] = "Hiri Motu", ["hr"] = "Croatian", -- ["ht"] = "Haitian", ["ht"] = "Haitian Creole", ["hu"] = "Hungarian", ["hy"] = "Armenian", ["hz"] = "Herero", ["ia"] = "Interlingua", ["id"] = "Indonesian", ["ie"] = "Interlingue", ["ie"] = "Occidental", ["ig"] = "Igbo", -- ["ii"] = "Sichuan Yi", ["ii"] = "Nuosu", ["ik"] = "Inupiaq", ["io"] = "Ido", ["is"] = "Icelandic", ["it"] = "Italian", ["iu"] = "Inuktitut", ["ja"] = "Japanese", ["jv"] = "Javanese", ["ka"] = "Georgian", ["kg"] = "Kongo", -- ["ki"] = "Kikuyu", ["ki"] = "Gikuyu", -- ["kj"] = "Kuanyama", ["kj"] = "Kwanyama", ["kk"] = "Kazakh", -- ["kl"] = "Kalaallisut", ["kl"] = "Greenlandic", ["km"] = "Central Khmer", ["kn"] = "Kannada", ["ko"] = "Korean", ["kr"] = "Kanuri", ["ks"] = "Kashmiri", ["ku"] = "Kurdish", ["kv"] = "Komi", ["kw"] = "Cornish", -- ["ky"] = "Kirghiz", ["ky"] = "Kyrgyz", ["la"] = "Latin", ["lb"] = "Luxembourgish", -- ["lb"] = "Letzeburgesch", ["lg"] = "Ganda", -- ["li"] = "Limburgan", -- ["li"] = "Limburger", ["li"] = "Limburgish", ["ln"] = "Lingala", ["lo"] = "Lao", ["lt"] = "Lithuanian", ["lu"] = "Luba-Katanga", ["lv"] = "Latvian", ["mg"] = "Malagasy", ["mh"] = "Marshallese", ["mi"] = "Maori", ["mk"] = "Macedonian", ["ml"] = "Malayalam", ["mn"] = "Mongolian", ["mr"] = "Marathi", ["ms"] = "Malay", ["mt"] = "Maltese", ["my"] = "Burmese", ["na"] = "Nauru", ["nb"] = "Norwegian Bokmål", ["nd"] = "North Ndebele", ["ne"] = "Nepali", ["ng"] = "Ndonga", ["nl"] = "Dutch", -- ["nl"] = "Flemish", ["nn"] = "Norwegian Nynorsk", ["no"] = "Norwegian", ["nr"] = "South Ndebele", ["nv"] = "Navajo", -- ["nv"] = "Navaho", -- ["ny"] = "Chichewa", -- ["ny"] = "Chewa", ["ny"] = "Nyanja", ["oc"] = "Occitan", ["oj"] = "Ojibwa", ["om"] = "Oromo", ["or"] = "Oriya", ["os"] = "Ossetian", ["os"] = "Ossetic", -- ["pa"] = "Panjabi", ["pa"] = "Punjabi", ["pi"] = "Pali", ["pl"] = "Polish", -- ["ps"] = "Pushto", ["ps"] = "Pashto", ["pt"] = "Portuguese", ["qu"] = "Quechua", ["rm"] = "Romansh", ["rn"] = "Rundi", ["ro"] = "Romanian", -- ["ro"] = "Moldavian", -- ["ro"] = "Moldovan", ["ru"] = "Russian", ["rw"] = "Kinyarwanda", ["sa"] = "Sanskrit", ["sc"] = "Sardinian", ["sd"] = "Sindhi", ["se"] = "Northern Sami", ["sg"] = "Sango", ["si"] = "Sinhala", -- ["si"] = "Sinhalese", ["sk"] = "Slovak", ["sl"] = "Slovenian", ["sm"] = "Samoan", ["sn"] = "Shona", ["so"] = "Somali", ["sq"] = "Albanian", ["sr"] = "Serbian", ["ss"] = "Swati", ["st"] = "Southern Sotho", ["su"] = "Sundanese", ["sv"] = "Swedish", ["sw"] = "Swahili", ["ta"] = "Tamil", ["te"] = "Telugu", ["tg"] = "Tajik", ["th"] = "Thai", ["ti"] = "Tigrinya", ["tk"] = "Turkmen", ["tl"] = "Tagalog", ["tn"] = "Tswana", ["to"] = "Tonga (Tonga Islands)", ["tr"] = "Turkish", ["ts"] = "Tsonga", ["tt"] = "Tatar", ["tw"] = "Twi", ["ty"] = "Tahitian", -- ["ug"] = "Uighur", ["ug"] = "Uyghur", ["uk"] = "Ukrainian", ["ur"] = "Urdu", ["uz"] = "Uzbek", ["ve"] = "Venda", ["vi"] = "Vietnamese", ["vo"] = "Volapük", ["wa"] = "Walloon", ["wo"] = "Wolof", ["xh"] = "Xhosa", ["yi"] = "Yiddish", ["yo"] = "Yoruba", ["za"] = "Zhuang", -- ["za"] = "Chuang", ["zh"] = "Chinese", ["zu"] = "Zulu", } return citation_config; 1ri6o05gzcurrltly6vqgyyafnbhl8h 828 27825 498960 253670 2026-04-25T23:35:55Z Suyash.dwivedi 17766 access-date fix 498960 Scribunto text/plain whitelist = { basic_arguments = { ['accessdate'] = true, ['access-date'] = true, ['agency'] = true, ['airdate'] = true, ['archivedate'] = true, ['archive-date'] = true, ['archiveurl'] = true, ['archive-url'] = true, ['article'] = true, ['arxiv'] = true, ['ARXIV'] = true, ['asin'] = true, ['ASIN'] = true, ['asin-tld'] = true, ['ASIN-TLD'] = true, ['at'] = true, ['author'] = true, ['Author'] = true, ['author-first'] = true, ['authorformat'] = true, ['author-format'] = true, ['author-last'] = true, ['authorlink'] = true, ['author-link'] = true, ['authormask'] = true, ['author-mask'] = true, ['author-name-separator'] = true, ['authors'] = true, ['author-separator'] = true, ['bibcode'] = true, ['BIBCODE'] = true, ['booktitle'] = true, ['cartography'] = true, ['chapter'] = true, ['chapterlink'] = true, ['chapterurl'] = true, ['chapter-url'] = true, ['coauthor'] = true, ['coauthors'] = true, ['conference'] = true, ['conferenceurl'] = true, ['conference-url'] = true, ['contribution'] = true, ['contributionurl'] = true, ['contribution-url'] = true, ['date'] = true, ['day'] = true, ['deadurl'] = true, ['department'] = true, ['dictionary'] = true, ['displayauthors'] = true, ['display-authors'] = true, ['displayeditors'] = true, ['display-editors'] = true, ['distributor'] = true, ['docket'] = true, ['doi'] = true, ['DOI'] = true, ['DoiBroken'] = true, ['doi_brokendate'] = true, ['doi_inactivedate'] = true, ['edition'] = true, ['editor'] = true, ['Editor'] = true, ['editor-first'] = true, ['editorformat'] = true, ['editor-format'] = true, ['EditorGiven'] = true, ['editor-last'] = true, ['editorlink'] = true, ['editor-link'] = true, ['editormask'] = true, ['editor-mask'] = true, ['editor-name-separator'] = true, ['editors'] = true, ['editor-separator'] = true, ['EditorSurname'] = true, ['embargo'] = true, ['Embargo'] = true, ['encyclopaedia'] = true, ['encyclopedia'] = true, ['entry'] = true, ['episodelink'] = true, ['first'] = true, ['format'] = true, ['given'] = true, ['id'] = true, ['ID'] = true, ['ignoreisbnerror'] = true, ['ignore-isbn-error'] = true, ['in'] = true, ['inset'] = true, ['isbn'] = true, ['ISBN'] = true, ['isbn13'] = true, ['ISBN13'] = true, ['issn'] = true, ['ISSN'] = true, ['issue'] = true, ['jfm'] = true, ['JFM'] = true, ['journal'] = true, ['jstor'] = true, ['JSTOR'] = true, ['language'] = true, ['last'] = true, ['lastauthoramp'] = true, ['laydate'] = true, ['laysource'] = true, ['laysummary'] = true, ['layurl'] = true, ['lccn'] = true, ['LCCN'] = true, ['location'] = true, ['magazine'] = true, ['medium'] = true, ['minutes'] = true, ['month'] = true, ['mr'] = true, ['MR'] = true, ['name-separator'] = true, ['network'] = true, ['newspaper'] = true, ['nocat'] = true, ['nopp'] = true, ['notracking'] = true, ['no-tracking'] = true, ['number'] = true, ['oclc'] = true, ['OCLC'] = true, ['ol'] = true, ['OL'] = true, ['origyear'] = true, ['osti'] = true, ['OSTI'] = true, ['others'] = true, ['p'] = true, ['page'] = true, ['pages'] = true, ['people'] = true, ['periodical'] = true, ['place'] = true, ['pmc'] = true, ['PMC'] = true, ['pmid'] = true, ['PMID'] = true, ['postscript'] = true, ['pp'] = true, ['PPPrefix'] = true, ['PPrefix'] = true, ['publicationdate'] = true, ['publication-date'] = true, ['publicationplace'] = true, ['publication-place'] = true, ['publisher'] = true, ['quotation'] = true, ['quote'] = true, ['ref'] = true, ['Ref'] = true, ['registration'] = true, ['rfc'] = true, ['RFC'] = true, ['scale'] = true, ['season'] = true, ['section'] = true, ['sectionurl'] = true, ['separator'] = true, ['series'] = true, ['serieslink'] = true, ['seriesno'] = true, ['seriesnumber'] = true, ['series-separator'] = true, ['ssrn'] = true, ['SSRN'] = true, ['station'] = true, ['subscription'] = true, ['surname'] = true, ['template doc demo'] = true, ['time'] = true, ['timecaption'] = true, ['title'] = true, ['titlelink'] = true, ['trans_chapter'] = true, ['trans-chapter'] = true, ['transcript'] = true, ['transcripturl'] = true, ['transcript-url'] = true, ['trans_title'] = true, ['trans-title'] = true, ['type'] = true, ['url'] = true, ['URL'] = true, ['version'] = true, ['via'] = true, ['volume'] = true, ['website'] = true, ['work'] = true, ['year'] = true, ['zbl'] = true, ['ZBL'] = true, }, numbered_arguments = { ['author#'] = true, ['Author#'] = true, ['author-first#'] = true, ['author#-first'] = true, ['author-last#'] = true, ['author#-last'] = true, ['author-link#'] = true, ['author#link'] = true, ['author#-link'] = true, ['authorlink#'] = true, ['author-mask#'] = true, ['author#mask'] = true, ['author#-mask'] = true, ['authormask#'] = true, ['authors#'] = true, ['editor#'] = true, ['Editor#'] = true, ['editor-first#'] = true, ['editor#-first'] = true, ['EditorGiven#'] = true, ['editor-last#'] = true, ['editor#-last'] = true, ['editor-link#'] = true, ['editor#link'] = true, ['editor#-link'] = true, ['editorlink#'] = true, ['editor-mask#'] = true, ['editor#mask'] = true, ['editor#-mask'] = true, ['editormask#'] = true, ['editors#'] = true, ['EditorSurname#'] = true, ['first#'] = true, ['given#'] = true, ['last#'] = true, ['surname#'] = true, }, }; return whitelist; c1q7hwlnox9buv84r9hdvl30ancmuht 498962 498960 2026-04-25T23:40:15Z Suyash.dwivedi 17766 ['df'] = true, 498962 Scribunto text/plain whitelist = { basic_arguments = { ['accessdate'] = true, ['access-date'] = true, ['agency'] = true, ['airdate'] = true, ['archivedate'] = true, ['archive-date'] = true, ['archiveurl'] = true, ['archive-url'] = true, ['article'] = true, ['arxiv'] = true, ['ARXIV'] = true, ['asin'] = true, ['ASIN'] = true, ['asin-tld'] = true, ['ASIN-TLD'] = true, ['at'] = true, ['author'] = true, ['Author'] = true, ['author-first'] = true, ['authorformat'] = true, ['author-format'] = true, ['author-last'] = true, ['authorlink'] = true, ['author-link'] = true, ['authormask'] = true, ['author-mask'] = true, ['author-name-separator'] = true, ['authors'] = true, ['author-separator'] = true, ['bibcode'] = true, ['BIBCODE'] = true, ['booktitle'] = true, ['cartography'] = true, ['chapter'] = true, ['chapterlink'] = true, ['chapterurl'] = true, ['chapter-url'] = true, ['coauthor'] = true, ['coauthors'] = true, ['conference'] = true, ['conferenceurl'] = true, ['conference-url'] = true, ['contribution'] = true, ['contributionurl'] = true, ['contribution-url'] = true, ['date'] = true, ['day'] = true, ['deadurl'] = true, ['department'] = true, ['dictionary'] = true, ['displayauthors'] = true, ['display-authors'] = true, ['displayeditors'] = true, ['display-editors'] = true, ['distributor'] = true, ['df'] = true, ['docket'] = true, ['doi'] = true, ['DOI'] = true, ['DoiBroken'] = true, ['doi_brokendate'] = true, ['doi_inactivedate'] = true, ['edition'] = true, ['editor'] = true, ['Editor'] = true, ['editor-first'] = true, ['editorformat'] = true, ['editor-format'] = true, ['EditorGiven'] = true, ['editor-last'] = true, ['editorlink'] = true, ['editor-link'] = true, ['editormask'] = true, ['editor-mask'] = true, ['editor-name-separator'] = true, ['editors'] = true, ['editor-separator'] = true, ['EditorSurname'] = true, ['embargo'] = true, ['Embargo'] = true, ['encyclopaedia'] = true, ['encyclopedia'] = true, ['entry'] = true, ['episodelink'] = true, ['first'] = true, ['format'] = true, ['given'] = true, ['id'] = true, ['ID'] = true, ['ignoreisbnerror'] = true, ['ignore-isbn-error'] = true, ['in'] = true, ['inset'] = true, ['isbn'] = true, ['ISBN'] = true, ['isbn13'] = true, ['ISBN13'] = true, ['issn'] = true, ['ISSN'] = true, ['issue'] = true, ['jfm'] = true, ['JFM'] = true, ['journal'] = true, ['jstor'] = true, ['JSTOR'] = true, ['language'] = true, ['last'] = true, ['lastauthoramp'] = true, ['laydate'] = true, ['laysource'] = true, ['laysummary'] = true, ['layurl'] = true, ['lccn'] = true, ['LCCN'] = true, ['location'] = true, ['magazine'] = true, ['medium'] = true, ['minutes'] = true, ['month'] = true, ['mr'] = true, ['MR'] = true, ['name-separator'] = true, ['network'] = true, ['newspaper'] = true, ['nocat'] = true, ['nopp'] = true, ['notracking'] = true, ['no-tracking'] = true, ['number'] = true, ['oclc'] = true, ['OCLC'] = true, ['ol'] = true, ['OL'] = true, ['origyear'] = true, ['osti'] = true, ['OSTI'] = true, ['others'] = true, ['p'] = true, ['page'] = true, ['pages'] = true, ['people'] = true, ['periodical'] = true, ['place'] = true, ['pmc'] = true, ['PMC'] = true, ['pmid'] = true, ['PMID'] = true, ['postscript'] = true, ['pp'] = true, ['PPPrefix'] = true, ['PPrefix'] = true, ['publicationdate'] = true, ['publication-date'] = true, ['publicationplace'] = true, ['publication-place'] = true, ['publisher'] = true, ['quotation'] = true, ['quote'] = true, ['ref'] = true, ['Ref'] = true, ['registration'] = true, ['rfc'] = true, ['RFC'] = true, ['scale'] = true, ['season'] = true, ['section'] = true, ['sectionurl'] = true, ['separator'] = true, ['series'] = true, ['serieslink'] = true, ['seriesno'] = true, ['seriesnumber'] = true, ['series-separator'] = true, ['ssrn'] = true, ['SSRN'] = true, ['station'] = true, ['subscription'] = true, ['surname'] = true, ['template doc demo'] = true, ['time'] = true, ['timecaption'] = true, ['title'] = true, ['titlelink'] = true, ['trans_chapter'] = true, ['trans-chapter'] = true, ['transcript'] = true, ['transcripturl'] = true, ['transcript-url'] = true, ['trans_title'] = true, ['trans-title'] = true, ['type'] = true, ['url'] = true, ['URL'] = true, ['version'] = true, ['via'] = true, ['volume'] = true, ['website'] = true, ['work'] = true, ['year'] = true, ['zbl'] = true, ['ZBL'] = true, }, numbered_arguments = { ['author#'] = true, ['Author#'] = true, ['author-first#'] = true, ['author#-first'] = true, ['author-last#'] = true, ['author#-last'] = true, ['author-link#'] = true, ['author#link'] = true, ['author#-link'] = true, ['authorlink#'] = true, ['author-mask#'] = true, ['author#mask'] = true, ['author#-mask'] = true, ['authormask#'] = true, ['authors#'] = true, ['editor#'] = true, ['Editor#'] = true, ['editor-first#'] = true, ['editor#-first'] = true, ['EditorGiven#'] = true, ['editor-last#'] = true, ['editor#-last'] = true, ['editor-link#'] = true, ['editor#link'] = true, ['editor#-link'] = true, ['editorlink#'] = true, ['editor-mask#'] = true, ['editor#mask'] = true, ['editor#-mask'] = true, ['editormask#'] = true, ['editors#'] = true, ['EditorSurname#'] = true, ['first#'] = true, ['given#'] = true, ['last#'] = true, ['surname#'] = true, }, }; return whitelist; gz8tnyix9plgza8hlhyg66ka1vc051f 0 35458 498968 493947 2026-04-26T01:06:36Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498968 wikitext text/x-wiki [[File:Geometry of a Lunar Eclipse.svg.png|right|300px|thumb|चन्द्रग्रहणस्य रेखागणितीयचित्रम्]] किन्नाम '''ग्रहणमिति''' जिज्ञासायामुच्यते गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्राहको यदा ग्राह्यं वस्तु गृह्णाति तदा ग्रहणम् । यतो ग्रहणे ग्राह्यग्राहकयोर्योगो भवति । ग्रहणं पूर्णिमायाममावास्यायां वा भवति । परन्तु सर्वदा पूर्णिमान्ते अमावास्यान्ते वा न भवति, तदैव भवति यदा ग्राह्यग्राहकयोः पूर्वापरान्तराभावो याम्योत्तरान्तराभावश्च भवति । तदुक्तं सूर्यसिद्धान्ते – : '''भानोर्भार्धे महीच्छाया तत्तुल्येऽर्कसमेऽपि वा ।''' : '''शशाङ्कपाते ग्रहणं कियद्भागाधिकोनके ॥''' अर्थात् –सूर्यतः राशिषट्कान्तरे पृथिव्याश्छाया (भूभा) तथा च तया महीच्छायया समे अर्कसमे वा कियद्भागाधिकोनके शशाङ्कपाते ग्रहणं सम्भवति । अत्र कियद्भागाधिकोनके इत्यस्मिन् वाक्ये कियत् शब्दः किञ्चिदित्यर्थस्य ज्ञापकः । ==ग्रहणावयवाः== ग्रहणं द्विविधम् । चन्द्रग्रहणम्, सूर्यग्रहणञ्च । उभयोः ग्रहणयोः पञ्चावयवाः सन्ति । यथा- *स्पर्शः *उन्मीलनम् *मध्यग्रहणम् *सम्मीलनम् *मोक्षश्चेति सर्वग्रहणे । अत्र यदा ग्राहकवस्तु ग्राह्यं स्पृशति तदा ग्रहणस्य स्पर्शरूपावयवः । ग्राह्यवस्तुनः अर्धभागः यदा ग्राहकमध्ये प्रविशति तदा सम्मीलनकालः । ग्राह्यग्राहकयोः केन्द्रयोगः यदा भवति तदा मध्यग्रहणम् । ग्राह्यबिम्बस्य मोक्षकालारम्भकालः उन्मीलनम् । ग्राहकात् ग्राह्यवस्तुनः सम्पूर्णमुक्तिः मोक्ष इत्युच्यते । चन्द्रग्रहणे पूर्वकपाले स्पर्शः पश्चिमे मोक्षः । सूर्यग्रहणे पश्चिमे स्पर्शः पूर्वे मोक्षः । {| class=wikitable align=right |+ सद्यःकालीने पूर्णग्रहणे |- align=center |[[File:Lunar eclipse April 15 2014 California Alfredo Garcia Jr1.jpg|130px]]<BR>एप्रिल् 15, 2014 |[[File:Lunar eclipse October 8 2014 California Alfredo Garcia Jr mideclipse.JPG|130px]]<BR>अक्टोबर् 8, 2014 |} ==चन्द्रग्रहणम्== चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः ग्राहकश्च राहुसंज्ञया प्रसिद्धा भूच्छाया (भूभा) कथ्यते । चन्द्रस्य स्वतः प्रकाशः नास्ति । सः सूर्यस्य प्रकाशेन प्रकाशितो भवति । चन्द्रः स्वगत्या स्वकक्षायां पूर्वभिमुखो गच्छन् भूच्छायायां प्रविशति । तदा सा भूच्छाया चन्द्रस्य आच्छादिका भवति । यदा भूभां चन्द्रः स्पृशति तदा चन्द्रग्रहणस्य स्पर्शकालः प्रारभ्यते । यदा चन्द्रस्य अर्धभागः भूच्छायया आच्छादितो भवति तदा चन्द्रग्रहणस्य सम्मीलनकालः । यदा पुनः चन्द्रः सम्पूर्णतया भूभायां प्रविशति तदा केन्द्रयोगेन चन्द्रग्रहणः मध्यः । यदा च भूच्छायया चन्द्रः अर्धमुक्त भवति तदोन्मीलनकालः । यदा चन्द्रः सम्पूर्णमुक्तस्तदा मोक्षकालः । तदुक्तं –'''भूच्छायां प्राङ्मुखश्चन्द्रो विशत्यस्य भवेदसौ''' इति । ==सूर्यग्रहणम्== [[File:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|200px|left|thumb|सम्पूर्णं सूर्यग्रहणम्]]<BR> सूर्यात् षड्राश्याभ्यन्तरे चन्द्रः यदा भवति तदा पूर्णिमान्तकालः । अस्मिन् ग्रहणे भास्करस्य छादकः चन्द्रो भवति । एतेन यथा मेघाच्छन्नो रविः क्वचिच्छन्नः क्वचिद् दृश्यश्च तथैव भिन्नकक्षास्थेन इन्दुनाऽऽच्छादितः सूर्यः क्चचिदाच्छादितः क्वचिद् दृश्य एव अतस्तदा सूर्यग्रहणम् । सूर्यग्रहणं न सार्वभौममस्ति सूर्यपृथिव्योर्मध्यभागे यदा चन्द्र आगच्छति तदा चन्द्रस्य छाया पृथिव्यां पतति । तदुक्तं सूर्यग्रहणविषये सूर्यसिद्धान्ते – '''छादको भास्करस्येन्दुरधः स्थो धनवद् भवेदिति''' । == बाह्यसम्पर्कतन्तवः == * [http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/eclipse/eclipsecycles.htm ग्रहणचक्राणाम् आवली] * [http://moonblink.info/Eclipse/lists/search ५००० वर्षाणां ग्रहणान्वेषणम्] * [http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html नासा ग्रहणविषयकं जालपुटम्] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120523184353/sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html |date=2012-05-23 }} * [http://www.eclipses.info International Astronomical Union's Working Group on Solar Eclipses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011104054556/http://www.eclipses.info/ |date=2001-11-04 }} * [http://www.markstravelnotes.com/travelogues/eclipse_chasing/ Mark's eclipse chasing website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417011153/http://www.markstravelnotes.com/travelogues/eclipse_chasing/ |date=2021-04-17 }} * [http://xjubier.free.fr/en/site_pages/SolarEclipsesGoogleMaps.html Interactive eclipse maps site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318014324/http://xjubier.free.fr/en/site_pages/SolarEclipsesGoogleMaps.html |date=2021-03-18 }} ;Image galleries *[http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&page=1 The World at Night Eclipse Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015033303/http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&page=1 |date=2016-10-15 }} * [http://www.perseus.gr/Astro-Eclipses.htm Solar and Lunar Eclipse Image Gallery] * [http://www.williams.edu/astronomy/eclipse Williams College eclipse collection of images] * [http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ Prof. Druckmüller's eclipse photography site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309153121/http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ |date=2021-03-09 }} [[वर्गः:खगोलविज्ञानम्]] [[वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] sns42ih2lrcs9e0ufs622okiporf5m2 0 35521 498969 498754 2026-04-26T03:01:53Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person <!-- Before adding any fields/contents to infobox please do refer the template documentation well, at template:Infobox person --> | name = मम्मूट्टि | image = Mamooty.jpg|180px|Muhammadkutty | caption = २००९ तमे वर्षे मम्मूट्टि | birth_name = मुहम्मद् कुट्टि इस्मैल् पनिपरम्बिल् | birth_date ={{Birth date and age|df=yes|1951|9|7}}<ref>{{cite web|title=Happy 62nd birthday Mammootty: What makes him Malayalam cinema's superstar|url=http://ibnlive.in.com/photogallery/14353.html|publisher=IBNLive|accessdate=16 March 2014|date=7 September 2013|archive-date=16 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140316165245/http://ibnlive.in.com/photogallery/14353.html|deadurl=yes}}</ref> | birth_place = चेम्पु, [[कोट्टायम-मण्डलम्]], [[भारतम्]] | nationality = भारतीयः | other_names = मुहम्मद् कुट्टि इस्मैल् पनिपरम्बिल् | alma_mater = महाराजकालेज्, [[एरणाकुलम्-मण्डलम्]]<br/>गौर्मेण्ट् ला कालेज्, एर्नाकुलम्<small>(L.L.B.)</small> | occupation = चलच्चित्राभिनेता |Best friend = मनूप् अब्राहिम् Film Producer|producer]] | years_active = १९७९-अद्यावधि | known_for = | notable_works = | influences = | influenced = | television = | title = [[पद्मश्री-पुरस्कारः]] (1998)<br />[http://www.keralauniversity.ac.in/administrator/components/com_lightgallery/lightgallery/7264ddad-5a80-55c9-0a61-00004575588a_dsc_8417.jpg कलकत्ताविश्वविद्यालयः गौरव-डाक्टरेट् (2010)]<br /> | term = | boards = | spouse = सल्फत् <ref name="mangalam1">{{cite web |url=http://www.mangalam.com/cinema/latest-news/209438 |title=അഞ്ച്‌ രുചി വിശേഷങ്ങളും മമ്മൂട്ടിയും |publisher=mangalam.com |date= |accessdate=2014-08-13 |archive-date=2014-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728102910/http://www.mangalam.com/cinema/latest-news/209438 |deadurl=yes }}</ref> | children = सुरुमि <br /> डल्कर् सल्मान् | awards =अत्युत्तमनटः-राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः (1989, 1993, 1998)<br/>अत्युत्तमनटः-केरलराज्यप्रशस्तिः (2009, 2004, 1993, 1989, 1984) | signature = | signature_alt = | signature_size = | website = {{URL|www.mammootty.com/}} | footnotes = }} '''मुहम्मद् कुट्टिः''' मलयाळभाषायाः प्रसिद्धाभिनेता वर्तते । अयं १९५३ तमस्य वर्षस्य सप्टम्बर्-मासस्य ७ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् <ref name="bio2"></ref><ref name="bio3"></ref> मलयाळं-चलच्चित्रक्षेत्रे नटः निर्मापकश्च भूत्वा आत्मानं समायोजितवान् अस्ति । केषुचित् तमिळु, हिन्दी तथा तेलुगु-भाषाणां चलच्चित्रेष्वपि एतेनाभिनीतम् । त्रिदशकेभ्यः अधिककालस्य तस्य वृत्तिजीवने अयं ३०० अधिकेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् । “शिकारि”नामके कन्नडभाषाचलच्चित्रेऽपि नटतः तस्य इदं प्रथमं कन्नडचित्रं वर्तते ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/22/stories/2005072202270100.htm "ऐ वाण्ट् टु प्ले लीड् रोल्स्"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110115160037/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/22/stories/2005072202270100.htm |date=2011-01-15 }}. ''दि हिन्दु'' शुक्रवासरः, जुलै २२, २००५</ref> मम्मुट्टिः स्वस्य साधनाय अनेकाः प्रशस्तयः आसादितवान् अस्ति । एषु तिस्रः राष्ट्रियप्रशस्तयः, सप्त राज्यप्रशस्तयः तथा दश फिल्म्फेर् प्रशस्तयः सन्ति । १९८८तमे वर्षे भारतसर्वकारः भारतस्य चलच्चित्रक्षेत्राय तस्य गणनीयं योगदानं निमित्तीकृत्य पद्मश्रीप्रशस्तिं प्रदाय सममानयत् । मम्मुट्टिः “मलयाळं कम्यूनिकेषन्स्” इत्येतस्य अध्यक्षोऽपि वर्तते । इदं मलयाळं “टि.वि.” वाहिन्यः ‘कैरालि टि.वि., पीपल् टि.वि. तथा “डब्ल्यू ई”टि.वि.<ref>[http://kairalitv.in/tv/aboutus.asp मलयालं कम्युनिकेषन्स् बोर्ड् आफ् डैरेक्टर्स्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101215193012/http://kairalitv.in/TV/aboutus.asp |date=2010-12-15 }}. “kairalitv.in''. 1 नवम्बर् 2004. '' ''(२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्)''</ref> इत्येताः अपि चालयति । केरळराज्ये वनिता-नियतकालिकया कयाचित् पत्रिकया यदा वाचकेषु समीक्षा कृता तदा अयमेव मम्मुट्टिः केरळे एव अति लैङ्गिक-आकर्षकः नटः इति चितः अस्ति ।<ref>{{Cite web |title='वनित सर्वे चूसस् मम्मुट्टि आस् दि सेक्सियस्ट् आक्टर्' |url=http://www.filmyposter.com/content/view/47/39/ |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2012-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102095034/http://www.filmyposter.com/content/view/47/39/ |deadurl=yes }}</ref> मम्मुट्टिः अक्षय-योजनायाः सद्भावना-राजदूतः अस्ति ।<ref name="thehindubusinessline2006">[http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/27/stories/2006022700581700.htm मम्मुट्टि एन्लैवन्स् अक्षय नेट्वर्क्]. दि हिन्दु बिसिनेस्लैन्''.'' ''26 फेब्रवरी 2006 '' ''२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्'' </ref> ==कुटुम्बं तथा आरम्भिकं जीवनम्== मम्मुट्टिः भारतस्य केरळराज्यस्य कोट्टायं ‘जिल्ला’प्रदेशस्य वैकोम् इत्यस्य समीपस्थे ‘चेम्पु’ इति प्रदेशे जनितो वर्धितश्च । मध्यमवर्गस्य मुस्लिमकुटुम्बे तस्य जननम् । स एव कुटुम्बस्य ज्येष्ठः पुत्रः । तस्य पिता ‘इस्मेल्’ कृषिको वर्तते माता च गृहिणी । कोच्चिप्रदेशस्य महाराजमहाविद्यालये प्रौढशाला(पदवी-पूर्व)शिक्षणं प्राप्नोत् । पश्चात् तेन ‘एर्नाकुलं सर्वकारीय-विधि-विद्यालये’ विधि-शिक्षणम् अधीतम् । ‘मञ्जेरि’ इत्यत्र वर्षद्वयं यावत् विधि-अभ्यासः अपि तेन कृतः । १९८०तमे वर्षे ‘सुल्फात्’ इत्येतां वृणीतवते तस्मै पुत्री ‘सुरुमि’(जननम् १९८२) तथा पुत्रः ‘दुल्खार् सल्मान्’(जननम् १९८६)[१] च स्तः । ==आरम्भिकवृत्तिजीवनम्(१९७१-१९८०)== १९७१तमे वर्षे मम्मुट्टिः अनुभवाङ्गळ् पालिचकल् इति अप्रख्याते चित्रे प्रथमवारम् अभिनीतवान् । अस्य निर्देशनं के.एन्.सेतुमाधवन् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.chakpak.com/celebrity/mammootty/filmography/12328 |title='Mammootty filmography' |publisher=Chakpak.com |date= |accessdate=2010-04-22}}</ref> तदानीं सः महाराजविद्यालयस्य च्छात्रः आसीत् । १९७३तमे वर्षे सः ‘कालचक्रं’ चित्रे पुनरपि पात्रमन्यत् निरवहत् । इदमेव चित्रं के.नारायणन् इत्येतेन निर्दिष्टं ‘प्रेम्नजीर्’ चित्रं वर्तते । अभिनयस्य ‘सजिन्’ इत्येतेन नाम्ना सहैव तेनाभिनीतम् । पश्चात् तेन तन्नाम त्यक्तम् । १९७९तमे वर्षे यदा ‘देवलोकम्’ इति चित्रे प्रथमवारं मुख्यपात्रे तेनाभिनीतं तदा तस्य वृत्तिपरं चलच्चित्रजीवनं समारब्धम् ।<ref>[http://entertainment.oneindia.in/celebrities/star-profile/mammootty-profile-060907.html दि वेटरन् हीरो आफ् मलयालम् इण्डस्ट्रि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071019223202/http://entertainment.oneindia.in/celebrities/star-profile/mammootty-profile-060907.html |date=2007-10-19 }}. ''oneindia.in'' . 6 सेप्टेम्बर् 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> अस्य निर्देशकः ज्येष्ठः निर्देशकः एम्.टि.वासुदेवन् नायर् आसीत् । तथापि चलच्चित्रमिदं विमोचनं न प्राप्नोत् । ==१९८०तमस्य दशकम्== मम्मुट्टेः प्रदर्शनाय विमुक्तं प्रथमं चित्रं एम्.आजाद् निर्देशनस्य एम्.टि.वासुदेवन् नायर् चित्रकथायाः ‘विल्कानुण्डु स्वप्नङ्गळ्’ वर्तते ।<ref name="Mammootty completes his 300">{{Cite web |title=मम्मुट्टि कम्प्लीट्स् हिस् 300 |url=http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/25761.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2012-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120709055449/http://www.indiaglitz.com/channels/malayalam/article/25761.html |deadurl=yes }}</ref> के.जि.जार्जेण निर्दिष्टे ‘मेळा’चित्रे तस्य ‘सर्कस्’इति प्रख्यातस्य क्रीडाचक्रस्य कलाविदः पात्रं तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘त्रिष्णा’चित्रे नायकनटत्वेन तस्य पात्रं सर्वान् आकर्षत् ।<ref name="bio2">{{Cite web |title='मम्मुट्टि बियो' |url=http://www.iloveindia.com/indian-heroes/muhammed-kutty.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2014-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140912203120/http://www.iloveindia.com/indian-heroes/muhammed-kutty.html |deadurl=yes }}</ref><ref name="bio3">{{Cite web |title='मम्मुट्टि बयोग्रफि' |url=http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=31&name=Mammootty&purpose=Biography |accessdate=2023-09-30 |archive-date=2014-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316215546/http://movie.webindia123.com/movie/asp/artist.asp?a_id=31&name=Mammootty&purpose=Biography |deadurl=yes }}</ref> के.जि.जार्जेण एव निर्दिष्टे गवेषण-रोमाञ्चकारिकथायुक्ते ‘यवनिका(१९८२)’चित्रे तस्य आरक्षकाधिकारि-पात्रं तस्मै कठिन-आरक्षकाधिकारि-पात्र-निर्वहणस्य परम्परायाः मूलमकल्पयत् । अग्रिमेषु वर्षेषु तेन अनेकेषु साहस-गवेषण-रोमाञ्चकारि-चित्रेषु इदमेव पात्रं निरूढं वर्तते ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e14ef1df-f9fa-4724-8d0b-4a1244c76604&amp;MatchID1=4582&amp;TeamID1=7&amp;TeamID2=3&amp;MatchType1=2&amp;SeriesID1=1149&amp;PrimaryID=4582&amp;Headline=Mammootty+plays+a+cop+25th+time मम्मुट्टि टु प्ले ए काप् फार् दि २५ त्तमवारम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223052943/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/StoryPage.aspx?id=e14ef1df-f9fa-4724-8d0b-4a1244c76604&MatchID1=4582&TeamID1=7&TeamID2=3&MatchType1=2&SeriesID1=1149&PrimaryID=4582&Headline=Mammootty+plays+a+cop+25th+time |date=2008-12-23 }}. ''हिन्दूस्तान् टैम्स्'' 2007 सेप्टेम्बर् 6 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.</ref> १९८१तमे वर्षे तस्य ‘अहिंसा’चित्रस्य अभिनयाय अत्युत्तम-पोषकनट-विभागे प्रथमराज्यप्रशस्तिः प्रदत्ता ।<ref>{{Cite web |title=मम्मुट्टि प्रशस्तयः |url=http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/2447/1/mammootty.html |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2009-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090610050042/http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/2447/1/mammootty.html |deadurl=yes }}</ref> १९८०तमस्य दशकस्य मध्यावधौ पद्मराजन् इत्यस्य ‘कूडेविडे’ तथा जोषिवर्यस्य ‘आ रात्रि’चित्रयोः अभिनयः विहितः । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथायाः ‘अल्कूततिल् तनिये’ तथा ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रयोः अभिनयः गुणस्तरे तं नटत्वेन स्थिरमकरोत् ।<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/fr/2007/01/19/stories/2007011900780100.htm ट्रिब्यूट् टु पजासि राजा]. ''दि हिन्दु ''19 जनवरी 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> १९८२तमवर्षतः १९८६तमवर्षावधौ पञ्चवर्षं यावत् तेन नायकनटत्वेन १५०अधिकचित्रेषु नटितम् ।<ref name="Mammootty completes his 300"></ref> एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-चित्रकथा तथा ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ‘आदियोळुक्कुकळ्’चित्रस्य ‘करुणन्’पात्राय तस्मै अत्युत्तमनटविभागे राज्यप्रशस्तिः तथा फिल्म्फेर् प्रशस्तिः च अलभत । मम्मुट्टिना बालुमहेन्द्र-निर्देशनस्य ‘यात्रा’चित्राय राज्य-विशेष-निर्णायक-प्रशस्तिः तथा अत्युत्तम-नट-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिः च आसादिते स्तः । तस्मिन् चित्रे तेन अरण्याधिकारिणः पात्रं निरूढमासीत् । ८०तमदशकस्य इतरचित्राणि ‘निराक्कूट्टु(१९८५), निव् डेल्लि(१९८७) तथा तनिवरतनम्(१९८७) च सन्ति । ==१९८० तथा १९९० दशकस्य उत्तरार्धभागः== १९८८तमे वर्षे ‘ओरु सि.बि.ऐ.डैरि कुरुप्पु’ इत्यस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिनाभिनीतम् । तस्य समनन्तरमेव इतोऽपि चित्रत्रयं हननं-निगूढतायाः उत्तरभागान् तैरेव पात्रैः निर्मितमभवत् । जागृता(१९८९), सेतुराम् ऐयर् सि.बि.ऐ(२००४) तथा नेरारियन् सि.बि.ऐ(२००५)-इत्येतेनां चित्राणां निर्देशनं के.मधुः अकरोत् । सेतुराम् ऐयर् इत्येतस्मिन् पात्रे अभिनीतस्य मम्मुट्टिनः चित्रार्थं चित्रकथा एस्.एन्.स्वामी-रचिता आसीत् । एम्.टि.वासुदेवन् नायर्-वर्यस्य चित्रद्वये अनेनाभिनीतम् । ‘अक्षराङ्गळ्’ चित्रम् ऐ.वी.शशि इत्येतन निर्दिष्टम् । अपरं च सुकृतं हरिकुमार् इत्ययं निरदिशत् । मम्मुट्टिः ’ओरु वडक्कन् वीरगथा’चित्रे अभ्यनयत् । अस्य निर्देशनं टि.हरिररन् कृत्वा चित्रकथां एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्येषः अरचयत । विशिष्टपराक्रमेणयुक्तं किन्तु सन्दर्भानाम् आवर्ते निलीय कुनाम प्राप्तं चित्रं ’चेकावर्’(भाटकयोद्धा) इत्येततदासीत् । अस्य चित्रणेन असौ मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटविभागे स्थितां राष्ट्रिय-फिल्म्फेर्-प्रशस्तिं प्राप्नोत् । अडूर् गोपालकृष्ण इत्यस्य निर्देशनस्य ’मथिलुकाल्’चित्रे मम्मुट्टेः अभिनयमपि प्रशस्त्यर्थं परिगणितवन्तः आसन् । ऐ.वि.शशि-निर्देशनस्य ’मृगया’चित्रे आखेटकस्य वरुण्णि-पात्रं तथा अपरस्य चित्रस्य ’महायानम्’ इत्यस्य अपि अभिनयं राज्यप्रशस्तै पर्यगणयन् । मम्मुट्टिः ’अमरम्’चित्रस्य अभिनयाय फिलंफेर् प्रशस्तिं प्राप्तवान् वर्तते, अस्य निर्देशनं भरतन् इत्येषः अकरोत् ।<ref name="Awards and Recognitions">[http://www.manoramaonline.com/advt/movie/mammootty_birthday/awards_recognitions.htm प्रशस्तयः सम्माननानि च]</ref> मम्मुट्टिः स्वस्य द्वितीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिम् अडूर् गोपालकृष्णन् इत्यस्य ’विधेयन्’चित्रस्य अभिनयाय तथैव टि.वि.चन्द्रन् इत्यस्य निर्देशकस्य ’पोन्थन् मादा’चित्रस्य अभिनयाय च स्व्यकरोत् । अनयोरेव चित्रयोरभिनयाय तेन राज्यप्रशस्तिरपि सम्पादिता । ’कोचिन् हनीफा’निर्देशनस्य ’वात्सल्यम्’ इत्यस्य चित्रस्य अभिनयः अपि राज्य-प्रशस्त्यै परिगणितः आसीत् ।<ref name="Awards and Recognitions"></ref> १९९९तमे वर्षे मम्मुट्टिः स्वस्य तृतीयां राष्ट्रियां प्रशस्तिं ’डा॥बाबा साहेब् अम्बेड्कर्’ इति इङ्ग्लीष् भाषायाः चलनचित्राय समार्जयत् । इदं चित्रम् अम्बेड्कर् जीवनचरित्रयुतं वर्तते । अस्य निर्देशनं जब्बार् पटेल्नि इत्येषः अकरोत् ।<ref>[http://ambedkar.org/News/hl/moviepreview.htm डा बाबासाहेब् अम्बेड्कर्-चलच्चित्र-पूर्वदर्शनम्]. ''ambedkar.org'' . २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> एतत् चित्रं भारतस्य राष्ट्रिय-चलनचित्र-अभिवृद्धि-निगमः तथा सामाजिक-न्याय-सचिवालयः प्रायोजयत् । ==अद्यत्वे== २०००तमवर्षात् पूर्वं मम्मुट्टिः सिद्धिकि इत्यस्य क्रोनिक् ब्याचेलर् इत्यस्मिन् चित्रे, के.मधु इत्यस्य सेतुराम अय्यर् सि.बि.ऐ. तथा ब्लेस्सि इत्यस्य काज् चा इत्यादिषु चित्रेषु अनटत् । काज् चा इत्यस्य चित्रस्य निर्वाहकस्य माधवन् चित्रणाय २००४तमे वर्षे तेन राज्यप्रशस्तिः आसादिता । २००५तमवर्षं तस्य अत्यन्तं यशस्विवर्षं इति तदा निरूपितं यदा तस्मिन्नेव वर्षे धनार्जने प्रधानपात्रं निरूढं तोम्मनुं मक्कळुम् तथा राजामाणिक्यम् इति चित्रद्वयं चित्रमन्दिरेषु सम्यक् धनमार्जयन् । अन्वर् रषीद् इत्येतेन ऐदम्प्राथम्येन निर्दिष्टं राजामाणिक्यम् चित्रं तस्य कालस्य मलयाळं चित्ररङ्गस्य अत्यन्तं यशस्विचित्रमिति प्रख्यातं जातम् ।<ref>[http://www.my-kerala.com/cgi-bin/n/viewnews.cgi?newsid1138360311,19240, राजामाणिक्यं लीपिङ्ग् टुवर्ड्स् दि 'बिग्गेस्ट्-एवर् ग्रोस्सेर्'स्टेटस्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113155331/http://www.my-kerala.com/cgi-bin/n/viewnews.cgi?newsid1138360311,19240, |date=2007-11-13 }}. ''My-Kerala.com News'' . 14 एप्रिल् 2007. २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्.</ref> २०००तमदशकस्य मध्यावधेः इतराणि चित्राणि नाम जानि आण्टोनि इत्यस्य थुरुप्पु गुलान्(२००६) तथा शफि इत्यस्य मायावि(२००७) अमुल् नीरद् इत्यस्य बिग् बि(२००७) तथैव अन्वर् रषीद् इत्यस्य अण्णन् तम्बि(२००८) तथा च जयराज् इत्यस्य लौड् स्पीकर्(२००९) सन्ति । २००९तमे वर्षे अक्टोबर् मासे पजसि राजा इत्येतत् चित्रं टि.हरिहरन् इत्यस्य निर्देशने तथा एम्.टि.वासुदेवन् नायर् इत्यस्य चित्रकथया निर्मितं जातम् । मलयाळं चलनचित्रेतिहासे एव अत्यन्तं धनमुपार्जितं चित्रमिदमिति प्रख्यातम् ।<ref>[http://sify.com/movies/malayalam/fullstory.php?id=14916133&amp;cid=14625530 केरल बाक्स् आफीस् - सेप्टे २८ टु अक्टो २०]. ''सिफि'' . 21 अक्टोबर् 2009 २००९ तमस्य वर्षस्य जनवरी-मासस्य चतुर्थे पुनः सम्पादितम् </ref> २००९तमे वर्षे असौ स्वस्य पञ्चमराज्यप्रशस्तिम् अत्युत्तमनटनाय पालेरि माणिक्यम् इति चित्रस्य कृते समपादयत् । २००९तमे वर्षे एव मम्मुट्टिः अत्युत्तमनटनाय राष्ट्रप्रशस्तै नामनिर्दिष्टः अभवत् । किन्तु स्पर्धायाः अन्तिमे चक्रे अमिताभबच्चनाय प्रशस्तिः प्रदत्ता इति कृत्वा अस्मै नालभत । निर्णायकानां निर्धारं कुट्टि श्राङ्क्(२००९तमस्य वर्षस्य अत्युत्तमचित्रप्रशस्तिविजेता) इति चित्रस्य निर्देशकः ’शाजि एन्.करुण्’ तथा पालेरि माणिक्यं निर्देशकः ’रञ्जित्’ च बच्चनाय प्रशस्तिप्रदानविषये टीकितवन्तौ ।<ref>{{Cite web |title='न्याषनल् अवार्ड् क्रियेट्स् काण्ट्रोवर्सि' |url=http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=126143 |accessdate=2014-11-03 |archive-date=2010-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918221930/http://www.mathrubhumi.com/story.php?id=126143 |deadurl=yes }}</ref> मम्मुट्टेः एषु दिनेषु विमुक्तं चित्रं प्राञ्चियेतन् एण्ड् दि सेण्ट् धनार्जने अतिसमर्थं चित्रं सत् अस्य निर्देशनं रञ्जित् अकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.topnews.in/pranchiyettan-and-saint-turns-out-safe-hit-2277767|title=Pranchiyettan And The Saint Turns Out A Safe Hit |date=29 September 2010|publisher=Topnews.in}}</ref> ==इतरभाषाचित्राणि== मम्मुट्टिः मलयाळेतरभाषायुतेषु चलच्चित्रेषु नटितवान् अस्ति । आसु भाषासु तमिळु, तेलुगु, हिन्दी, कन्नड तथा इङ्ग्लीष् च सन्ति । १९८९तमे वर्षे मौनं सम्मतम् चित्रात् प्रथमतया तमिळभाषाचित्ररङ्गप्रवेशमकरोत् । अस्य निर्देशकः के.मधु वर्तते । तमिळभाषायाः एव के.बालचन्दर् इत्यस्य अळगन्, मणिरत्नम् इत्यस्य तलपथि, राजीव् मेनन् इत्यस्य कण्डुकोण्डैन् कण्डुकोण्डैन्{४}- इत्येतेषां निर्देशकानां चित्रेष्वभिनीतवान् । किलिपेच्चु केक्काव(१९९३) इत्येतत् चित्रं निर्देशकः ’फाजिल्’ निर्दिष्टवान् । अस्मिन् चित्रे मम्मुट्टिः साहसप्रणयनायकस्य पात्रे अभ्यनयत् । के.विश्वनाथ् इत्यस्य स्वाति किरणम्(१९९२) इति तेलुगुचित्रे अनन्तशर्मा इत्यस्य पात्रं निरवहत् । २००५तमे वर्षे तेन कन्नडभाषाचित्रे लव् इत्यस्मिन्नभिनीतवान् । २९८९तमे वर्षे विमुक्तात् त्रियात्रि चित्रात् प्राथम्येन हिन्दीभाषाचलच्चित्रं प्राविशत् । किन्तु नायकपात्रे तस्य प्रथमं चित्रं दर्तिपुत्र आसीत् । जीवनचरित्रकथायुक्ते डा।बाबा साहेब् अम्बेड्कर् चित्रे असावभ्यनयत् । इङ्ग्लीष्-भाषायाः अस्य चित्रस्य निर्देशनं ’जब्बार् पटेल्’ निरवहत् । एतेन सौ जूट् एक् सच्(२००४) चित्रे अपि अनटत् । अनेनैव महाशयेन यदा २००६तमे वर्षे दुबै प्रदेशे ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसमारम्भः आसीत् तदा ’ऐ ऐ एफ् ए’प्रशस्तिसङ्घटकाः दक्षिण-भारत-चलनचित्राणि उपेक्षमाणाः सन्ति इति सर्वेषामेव प्रकटमेव अटीक्यत । बालिवुड्-चित्रोद्यमः आत्मानम् अन्ताराष्ट्रिय-स्तरस्य इति कथनात् पूर्वं दक्षिण-भारत-चलनचित्रोद्यमस्य स्पर्धां सम्मुखीकुर्यात् इति तेन कथितम् ।<ref>[http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/07/stories/2006070703030300.htm सौत्-वाव्ड्!!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120080704/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2006/07/07/stories/2006070703030300.htm |date=2011-01-20 }}. ''दि हिन्दु'' शुक्रवासरः, 7 जुलै 2006 २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्</ref> ==सामाजिककार्याणि== मम्मुट्टिः षडधिक-जनोपयोगिनीषु योजनासु स्वात्मानं विनियुज्य आवश्यकेभ्यः जनेभ्यः साहाय्यस्य प्रदानस्य ध्येयेन प्रवृत्तो वर्तते ।<ref>[http://www.mammoottylive.com/socialworker/index.php मम्मुट्टि आस् सोषियल् आक्टर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070307102851/http://www.mammoottylive.com/socialworker/index.php |date=2007-03-07 }}. ''Mammoottylive.com'' . 25 फेब्रवरी ೨೦೦೭, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ===वेदना तथा उपशमनकेन्द्रम्=== मम्मुट्टिः वेदना तथा उपशमन-शुश्रूषा-सौसाइटि इत्यस्य आश्रयदाता अस्ति ।<ref>[http://painandpalliativecare.org/report_2001.htm ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311185957/http://www.painandpalliativecare.org/report_2001.htm |date=2016-03-11 }}. ''painandpalliativecare.org '' . ಜುಲೈ 2007 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> इयं केरळस्य धर्मदत्तिसंस्था वर्तते । विषमावस्थायां स्थितानां ’क्यान्सर्’रोगपीडितानां जीवन-स्तरस्य सुधारणस्य ध्येयेन अस्याः संस्थायाः संस्थापनमभवत् । भारतस्य कोळिकोड्-प्रदेशे स्थितायाः अस्याः संस्थायाः इन्धनं प्रारम्भिकयन्त्रं च एष एव अस्ति ।<ref>[http://painandpalliativecare.org/aboutus.htm ರೆಲೆವನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಪೇನ್ ಎಂಡ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೇಟಿವ್ ಕೇರ್ ಸೊಸೈಟಿ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309102108/http://painandpalliativecare.org/aboutus.htm |date=2016-03-09 }}. ''painandpalliativecare.org '' . ಅಕ್ಟೋಬರ್, 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> केरळ-राज्याद्यन्तं ’क्यान्सर्’-रोगपीडितेभ्यः सर्वेभ्यः जनेभ्यः वेदनायाः उपशमनस्य च शुश्रूषायाः प्रदानस्य विनूतनायाः योजनायाः प्रस्तुतिमसावकरोत् ।<ref>[http://keralas.s3.amazonaws.com/forms_of_kerala ಫಾರಂ ಆಫ್ ಕೇರಳ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200318033235/http://keralas.s3.amazonaws.com/forms_of_kerala |date=2020-03-18 }} ''amazon news'' .</ref> ===जीवन्-ज्योतिः=== मम्मुट्टिः जीवन्-ज्योति इत्यस्य सामाजिककार्यस्य राजदूतोऽपि वर्तते । अस्य ध्येयं तु कस्यचिदपि नेत्ररोगेण हृत्सम्बन्धिरोगेण अस्थिसम्बन्धिरोगेण पित्तजनकाङ्गरोगेण मूत्रपिण्डवैफल्यस्य रोगेण हेमोफिलिया रोगेण वा ’इ एन् टी’समस्यया[उल्लेखः आवश्यकः] वा पीडितस्य चिकित्सान्वेषणे सति साहाय्यकरणस्य वर्तते । ===दूरदर्शनस्य वृत्तिजीवनम्=== २०१०तमे वर्षे मम्मुट्टिः मलयाळं कम्यूनिकेषन्स् इत्यस्य अध्यक्षः आसीत् ।<ref name="kairalitv.in">[http://kairalitv.in/tv/aboutus.htm ಮಲಯಾಳಂ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಡೈರೆಕ್ಟರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926012304/http://kairalitv.in/tv/aboutus.htm |date=2015-09-26 }}. “kairalitv.in''. 1 ನವೆಂಬರ್ 2004. '' ''२००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्''</ref> अनेनैव कैराळि टि.वि. पीपल् टि.वि. तथा चानल् वि इत्याद्याः मलयाळं दूरदर्शनवाहिन्यः सञ्चाल्यन्ते । एतेन दूरदर्शननिर्माणस्य संस्था ’मेगाबैट्स्’ अपि रचिता वर्तते । इयं संस्था काश्चित् दूरदर्शनधारावाहिन्यः अपि निर्मिताः । तासु प्रथमा अस्ति १९९०तमस्य दशकस्य अन्तिमभागस्य ज्वलायय् । निर्मापकत्वेन इयं तस्य प्रथमा योजना वर्तते ।<ref>[http://www.rediff.com/entertai/2001/jan/24mallu.htm "ವೈ ಶುಡ್ ದೆ? ][http://www.rediff.com/entertai/2001/jan/24mallu.htm ಎಸ್ಪೆಶಲಿ ವೆನ್ ಥೆಯ್ ಆರ್ ಬ್ಯುಸಿ ಪ್ರೋಡ್ಯುಸಿಂಗ್ ಎ ಸೂಪರ್‌ಹಿಟ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸೋಪ್"]. rediff.com. 21 ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 1998 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ज्वलायय् इत्येतेन मलयाळं-दूरदर्शनेतिहासम् एव निर्मितं वर्तते ।<ref>[http://www.ddktvm.gov.in/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5&amp;Itemid=26 ಮೇಗ ಸೀರಿಯಲ್ಸ್ ಮೇಗಾ ಹಿಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305053037/http://ddktvm.gov.in/index.php?id=5&itemid=26&option=com_content&task=view |date=2016-03-05 }}. rediff.com. 28 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> मम्मुट्टिः चलनचित्रवितरणसंस्थां काञ्चिदपि आरभत । तस्याः नाम आसीत् मम्मुट्टि-टेक्नोटैन्मेण्ट् इति ।<ref>[http://movies.indiainfo.com/malayalam/movienews/morenews37.html ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ ಇನ್ ವೈಸ್ ಟೆಕ್ನೋಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಟ್ರಿಕ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825062501/http://movies.indiainfo.com/malayalam/movienews/morenews37.html |date=2007-08-25 }} ''Indiainfo.com'' ಮಾರ್ಚ್ 2002. २००९ तमस्य वर्षस्य जून्-मासस्य १९ पुनः सम्पादितम्</ref> केरळे वितीर्णस्य कार्मेघम् इत्यस्य तमिळुभाषाचलनचित्रस्य वितरणमस्यैव कार्यम् । अनया संस्थया वितरणाधिकारप्राप्तौ प्राथम्यं सुसंरक्षितम् आसीत् । ==अन्यकार्यक्रमाः== मम्मुट्टिः २००६तमे अक्टोबर्-मासे १६दिनाङ्के केरळमूलस्य ’सौत् इण्डियन् ब्याङ्क्’ इत्यस्य उद्यमस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतोऽभवत् ।<ref>[http://www.southindianbank.com/News/newsdetails.aspx?news_id=105 सौत् इण्डियन् अनौन्सस् मम्मुट्टि यास् ब्राण्ड् अम्बासिडर्]. ''SouthIndianBank.com'' . २००६ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर् १६ २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref><ref>[http://indiaearnings.moneycontrol.com/sub_india/corpannoun.php?sel_comp=SIB सौत् इण्डियन् बेङ्क् हेस् अपायिण्टेड् पद्मश्री भारत् मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160122145403/http://indiaearnings.moneycontrol.com/sub_india/corpannoun.php?sel_comp=SIB |date=2016-01-22 }}. ''moneycontrol.com'' . 16 अक्टोबर् 2006 २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> एषः केरळ-वालिबाल्-लीग् इत्यस्य उद्योगसङ्केतात्मकः राजदूतत्वेनापि दृष्टो वर्तते ।<ref>[http://www.blonnet.com/2009/11/04/stories/2009110451451700.htm केरल वालीबाल् लीग् फार्मड् – मम्मुट्टि आस् ब्राण्ड् अम्बासिडर्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102161115/http://www.blonnet.com/2009/11/04/stories/2009110451451700.htm |date=2011-01-02 }}. ''हिन्दु बिसिनेस् लैन्'' . नवम्बर् 04, 2009.</ref> मम्मुट्टिः तथा दुबै-मूलस्य उद्यमी एम्.ए.यूसुफ् अलि इत्येतौ ’दुबै इण्टर्नेट् सिटि(डी ऐ सि) अधिकारिणः मिलित्वा कोच्चि-प्रदेशे उद्दिष्टस्य स्मार्ट् सिटि इति योजयायाः कृते मुखमण्डपं निर्मितवन्तौ ।<ref>[http://www.ibnlive.com/news/business/04_2007/mammootty-brings-it-park-to-kerala-38529.html मम्मुट्टि ब्रिङ्ग्स् IT पार्क् टु केरल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512054012/http://www.ibnlive.com/news/business/04_2007/mammootty-brings-it-park-to-kerala-38529.html |date=2008-05-12 }}. ''ibnlive.com, IANS '' . 14 एप्रिल् 2007, २००७ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासस्य ३० त्तमे पुनः सम्पादितम्</ref> ==सन्दर्भाः== {{reflist|3}} ds929kaxi9zsss5z5d3imbu6rud80n5 0 64294 498964 480111 2026-04-26T00:25:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498964 wikitext text/x-wiki काञ्चनजुङ्गाशिखरः विश्वस्य उन्नतेषु शिखरेषु तृतीयस्थाने वर्तते। [[नेपालदेशः|नेपाळदेशस्य]], [[भारतम्|भारतस्य]] [[सिक्किमराज्यम्|सिक्किं]] राज्यस्य च मध्ये अयं शिखरः अस्ति। समुद्राद् ८५८६ मीटर्(२८,१६९ फीट्) उपरि काञ्चनजुङ्गाशिखरः स्थितः। एतस्य पश्चिमे तामूर् नदी उत्तरे च लोनाक् चु नदी प्रवहति। काञ्चनजुङ्गा इति पदस्यार्थः हिमस्य पञ्च धनागाराः इति। काञ्चन्जुङ्गापर्वतं लिम्बुभाषया सेवालुङ्ग्म इति कथयन्ति। तस्यार्थः भवति हिमालयं नमामः इति। किरन्त्जनाः काढ्जनजुङ्गा शिखरम् अत्यन्तं पवित्रं मन्वते। [[चित्रम्:Kanchenjunga India.jpg|thumb|left|डार्जलिङ्तः काञ्चनजुङ्गायाः दृश्यम्]] ==व्युत्पत्तिः== काञ्चनजुङ्गायाः पञ्चसु शृङ्गेषु त्रयः भारतस्य सिक्किं राज्ये, द्वौ च नेपाळस्य टापल्जुङ्ग् राज्ये वर्तन्ते। नेपाळे काञ्चनजुङ्गाशिखरस्य रक्षणार्थं बह्व्यः योजनाः विद्यन्ते। काञ्चनजुङ्गापरिसरे अभयारण्यमपि वर्तते, यत्र यत्र रक्तवर्णीयाः पाण्डाप्राणिनः आधिक्येन निवसन्ति। अभयारण्यस्य नाम काञ्चनजुङ्गा नाशनल् पार्क् इति। काञ्चनजुङ्गायाः काञ्चनड्जोङ्गा, काञ्चनजङ्गा, काञ्चनफङ्गा इत्यादीनि बहूनि नामान्तराणि आसन्। लेफ्टिनेण्ट् कर्नल् जे.एल्.आर्.वैरेण काञ्चनजुङ्गा इति नाम्नः प्रतिष्ठापनमकरोत्। ==प्रामुख्यम्== क्रि.श १८५२ पर्यन्तं काञ्चनजुङ्गाम् एव विश्वस्य उन्नततमं शिखरं मन्वते स्म। परं १८४९ तमे वर्षे आरब्धस्य सर्वेक्षणस्य आधारेण काञ्चनजुङ्गा विश्वस्य तृतीयः उन्नतः शिखरः इति उद्घोषितः। १९५५ तमे वर्षे प्रथमवारं काञ्चनजुङ्गा पर्वतस्य आरोहणम् इङ्ग्लेण्ड् देशीयैः जो ब्रौन् एवं जार्ज् ब्याण्ड् इत्याभ्यां कृतम्। डार्जलिङ् तः काञ्चनजुङ्गाशिखरं प्रवासिनः पश्यन्ति। काञ्चनजुङ्गा शिखरपरिसरे एव जन्नु, कब्रु, राथोङ्ग् पर्वतशिखरानपि द्रष्टुं शक्नुमः। यदा वातावरणं प्रशान्तं मेघतुषाररहितं च भवति तदा डार्जलिङ्ग्तः दृश्यमानः पर्वतः आकाशलम्बितभित्तिः इव भासते। सिक्किं जनाः काञ्चनजुङ्गा पर्वतं भयानकं मन्यन्ते। भारतभूभागाद् पर्वतारोहणार्थं सर्वेभ्यः अनुमतिः न दीयते। ==आरोहणस्य इतिहासः== *जोसेफ् डाल्टर् इत्याख्यः प्राथम्येन काञ्चनजुङ्गा प्रदेशं युरोप् जनेभ्यः १८४८ तमे वर्षे परिचायितवान्। *१८५५ तमे वर्षे जर्मनीदेशस्य हेर्मन् वान् श्लागैण्ट् वेटः भारतसर्वेक्षणार्थं नियुक्तः काञ्जनजुङ्गाशिखरसमीपं गन्तुम् इष्टवान् परन्तु नेपाळसैन्येन अवरोधः कृतः।<ref>{{cite book|coauthors=Harish Kapadia, Geeta Kapadia|year=2005|title=Into the Untravelled Himalaya|publisher=Indus Publishing|location=New Delhi|isbn=8-1738-7181-7}}</ref> *१८८२ तमे वर्षे हिमालयपर्वतारोही इङ्ग्लेण्ड् देशीयः डब्ल्यु डब्ल्यु ग्राहमः भूप्रदक्षिणावसरे केचन पर्वतं आरोहन्तः, आखेटनिरताश्च जनाः दृष्टाः इत्यवोचत्। *१८९९ तमे वर्षे डागल्स् फ्रेश्फील्डः पर्वतारोहणं आरब्धवान्। सः काञ्चनजुङ्गायाः पश्चिममुखम् अपश्यत्। *१९०५ तमे वर्षे अलिस्टर् क्रूलिः एवं डा.जूल्स् ज्याकोट् गिल्लार्मोड्रः एदं प्रथम्येन आरोहणं कृतवान्तौ। एतौ ६५०० फीट् उपरि आरोहणं कृतवन्तौ। परन्तु शिखरं प्राप्तुं ते असमर्थाः। हिमपातेन द्वौ कर्मकरौ मृतौ। एतेन खिन्नः क्रूलिः पर्वतारोहणं स्थगितवान्।<ref name="crowley52">[http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter52.html अलेस्टर् क्रूलिः]</ref> *१९२९ तमे वर्षे बाल् पाई आरोहणणमारभ्य झञ्झावातकारणतः प्रत्यागतवान्। *१९३० तमे वर्षे इण्टर्नाशनल् एक्पीडिशन् इति नाम्ना उलि विल्याण्ड्, इर्विन् स्पैडर्, फ्राङ्क् स्मित् इत्यादिभिः आरब्धम् आरोहणं हिमपातेन स्थगितम्। १९३१ तमे वर्षेऽपि यात्रामारभ्य हिमपातादिकारणैः स्थगनम् कृतम्। *१९५४ तमे वर्षे काञ्चनजुङ्गायाः दक्षिणपार्श्वतः जान् केम्पे, जे. डब्ल्यु टक्कर्, रोन् ज्याक्सन्, ट्रेवर् ब्राहम्, जे. सि लविस्, डा. डि. एस् म्याथिव् इत्येते आरूढवन्तः इदमारोहणं यशस्वि सञ्जातम्। एतेन मार्गेण १९५५ तमे वर्षे मे २५ तमे दिनाङ्के प्राथम्येन जार्ज् ब्याण्ड् तथा जो ब्रौनेन आरोहणं विहितम्। *१९९२ तमे वर्षे कालोस् कार्सेलियो पूरक-आम्लजनकसाहाय्यं विना पर्वतारोहणम् अकरोत्।<ref>http://www.adventurestats.com/tables/kangchenjunga.shtml</ref> *१९९८ तमे वर्षे जिनट्टे ह्यारिसन् शिखरम् आरूढवती। एषा शिखरारोहणं कृतवतीषु महिलासु आद्या। ==प्रथाः== काञ्चनजुङ्गा पर्वते काञ्चनजुङ्गा इति राक्षसः वसति स्म इति जनाः विश्वसन्ति। १९२५ तमे वर्षे आरोहणावसरे द्विपादीयप्राणिविशेषस्य अवशेषः दृष्टः। एषः एव काञ्चनजुङ्गाराक्षसः इति स्थानीयाः विश्वसन्ति। ==ग्रन्थेषु उल्लेखः== •रन् सोमे इत्यनेन लिखिते अमेझान् पर्वतविषयके पुस्तके क्वचित् एकस्मिन् अध्याये काञ्चनजुङ्गापर्वतशिखरः वर्णितः। •१९२६ तमे वर्षे प्रकाशिते सर् फ्रान्सिस् यङ्स्टण्ट् इत्यनेन रचिते मौण्ट् एवरेस्ट् इति पुस्तके, डार्जलिङ् नगरस्य शोभायै काञ्चनजुङ्गा एव कारणम् इति वर्णितम् अस्ति। •१९९९ तमे वर्षे रय्मण्ड् बेन्सस् है जेम्स् बाण्ड् सरण्यां हैम् टु किल् इति कथां प्राकाशयत्। तत्र जेम्स्बाण्ड् काञ्चनजुङ्गा पर्वतम् आरोहति इति कथा ग्रथिता। •२००६ तमे वर्षे प्रकाशितायां, किरणदेसाई इत्यस्याः बूकर् पुरस्कृतकृतौ, दि इन्हेरिटेन्स् आफ् लास् इत्यस्यां काञ्चनजुङ्गायाः गिरिधाम्नः कलिंफोम् इति स्थलस्य निर्देशः वर्तते। [[चित्रम्:Panorama Kangchenjunga from Darjeeling.jpg|thumb|450px| टैगर् हिल्तः काञ्चनजुङ्गा]][[चित्रम्:KANGCHENJUNGA MAP by GARWOOD, 1903.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः मापचित्रम्.]][[चित्रम्:Kangchenjunga PangPema.JPG|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः उत्तरभागः]][[चित्रम्:Kanchenjunga summit ca. 1857.jpeg|thumb|240px|सिक्किंतः काञ्नजुङ्गा]] [[चित्रम्:Kangch-Goechala.jpg|thumb|240px|गोयेचन् ला तः काञ्चनजुङ्गा 4,940&nbsp;ಮೀ.]][[चित्रम्:Kangchenjunga East Face from Zemu Glacier.jpg|thumb|240px|काञ्चनजुङ्गायाः पूर्वभागः]] ==उल्लेखाः== {{Reflist}} ==बाह्यसम्पर्काः== {{Commons category|Kangchenjunga}} [http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html जोसेफ् हूकरस्य लेखाः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061230173558/http://www.rosebay.org/chapterweb/rosebay/book_corner_joseph_hooker.html |date=2006-12-30 }} [http://hermetic.com/crowley/confessions/chapter51.html अलेस्टर् क्रौलेलेखाः] [http://www.k2news.com/kanghistory.htm काञ्चनजुङ्गायाः इतिहासः]. [http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 काञनजुङ्गायाः उन्नते शिखरे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220064113/http://www.peakware.com/peaks.html?pk=132 |date=2009-02-20 }} [http://www.myhimalayas.com/travelogues/sikkim.htm सिक्किंप्रदेशतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.myhimalayas.com/kangchenjunga_olungchungkola/index.htm नेपाळतः आरोहणस्य मापचित्रम्] [http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm दि हिन्दु पत्रिकालेखः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050306032046/http://www.hindu.com/mag/2005/02/20/stories/2005022000500200.htm |date=2005-03-06 }} [http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html दि अल्फेन्स् क्लब् काञ्चनजुङ्गा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714053043/http://www.alpine-club.org.uk/exhibitions/Kangchenjunga_Exhibition.html |date=2012-07-14 }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] mrkihe79voq3verg7asubozks124vn7 0 66581 498950 443677 2026-04-25T22:11:07Z Suyash.dwivedi 17766 498950 wikitext text/x-wiki श्येनः कश्चन महापक्षी। श्येनस्य ७४ प्रभेदाः वर्तन्ते इति जीवविज्ञानिनः वदन्ति।<ref name="m228">{{cite book | last = Avasthī | first = Sureśa | author2 = Indujā Avasthī | title = Chambers English-Hindi Dictionary | publisher = Allied Publishers | year = 1981 | page = 380 | url = https://www.google.co.in/books/edition/Chambers_English_Hindi_Dictionary/d4srdecSTS4C?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%A8&pg=PA380&printsec=frontcover | access-date = 26 April 2026 }}</ref> ==प्रकृतिः== [[File:Offspring_of_an_Eagle.jpg|thumb|नीडात् पतितः श्येनशावकः।]] श्येनः आकारेण महान् भवति। सः मांसं खादति। मांसखादने तस्य चञ्चूः, पादनखाश्च अनुकूलाः भवन्ति। अन्यपक्षिणां चञ्च्वाः अपेक्षया श्येनस्य चञ्चूः भारयुता बलिष्ठा च भवति। प्रायेण श्येनः कृष्णवर्णीयः भवति। श्येनः आकाशे उपरिभागे एव डयते। तस्य नेत्रं तीक्ष्णं भवति। मारिषस्य श्येनस्य नेत्रस्य प्रमाणं मानवनेत्रस्य प्रमाणात् द्विगुणितं वर्तते। श्येनस्य दर्शनशक्तिः मानवस्यापेक्षया चतुर्गुणिता भवति।.<ref>{{cite journal|last=Shlaer|first=Robert|year=1972|title=An Eagle's Eye: Quality of the Retinal Image|journal=Science|volume=176|issue=4037|pages=920–922|doi=10.1126/science.176.4037.920|url=http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|accessdate=16 April 2012|pmid=5033635|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130130226/http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|archivedate=30 November 2012|df=dmy-all}}</ref> पुंश्येनस्य अपेक्षया स्त्रीश्येन आकारेण महान् भवति।<ref>{{cite book|author=Leclerc, Georges|author2=Louis, Comte de Buffon|title=The Natural History of Birds: From the French of the Count de Buffon; Illustrated with Engravings, and a Preface, Notes, and Additions, by the Translator|url=https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02298-9|pages=60–|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429190712/https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|archivedate=29 April 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Grambo2003">{{cite book|author=Grambo, Rebecca L.|title=Eagles|url=https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|year=2003|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-89658-363-4|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184052/https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> महावृक्षेषु बहु उपरिभागे श्येनाः नीडं रचयन्ति। प्रायेण श्येनः अण्डद्वयं सृजति। परन्तु प्रथमतया जातः शिशुः अपरम् अण्डं नाशयति। एवं प्रथमशिशुः प्रायेण स्त्री एव भवति, यश्च आकारेण महान् भवति।<ref name= gambo>{{cite book | last = Grambo | first = Rebecca L | title = Eagles | year = 2003 | publisher = Voyageur Press | isbn =978-0-89658-363-4 |page = 32 }}</ref><ref name= stinson>{{cite journal | last= Stinson | first= Christopher H| year=1979 | title= On the Selective Advantage of Fratricide in Raptors | journal= Evolution | volume= 33 | issue = 4| pages= 1219–1225 | doi =10.2307/2407480 | jstor= 2407480}}</ref> स्टेल्लर् समुद्रश्येनः प्रायेण ९ के.जि भारयुतः भवति। एषः श्येनेषुः भारतमः।<ref name="RaptorsWorld">{{Cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=James |first2=David A. |last2=Christie |others=illustrated by Kim Franklin, David Mead, and Philip Burton |title=Raptors of the World |publisher=Christopher Helm |year=2001 |location=London, UK |pages=406–08 |isbn=0-7136-8026-1}}</ref> न्यूनभारयुतः श्येनो नाम सौत् निकोबार् सर्पेण्ट् श्येनः। सः 450 ग्रां परिमितः भवति।<ref>{{cite web|title=Amazing Bird Records|publisher=Trails.com|accessdate=20 July 2012|url=http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620215454/http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|archivedate=20 June 2017|df=dmy-all}}</ref> ==प्रभेदाः== [[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|thumb|डयानः श्येनः|left]] मुख्यरूपेण श्येनानां चत्वारः प्रभेदाः प्रसिद्धाः। मीनश्येनाः, लघुपादश्येनाः, सर्पश्येनाः महारण्यश्येनाः चेति। मीनश्येनाः महाश्येनाः। उत्तरअमेरिकादेशे प्रायेण समुपलभ्यन्ते। एते समुद्रजीविनः भुक्त्वा जीवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_eagle</ref> लघुपादश्येनाः सर्वत्र वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Booted_eagles</ref>सर्पश्येनाः सर्पं भुञ्जते। एते [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकाखण्डे]] [[एशिया]]खण्डस्य दक्षिणभागे च वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Circaetinae</ref> महारण्यश्येनाः [[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|अमेरिकाखण्डस्य]] अरण्येषु भवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Harpy_eagle</ref> ==सांस्कृतिकं महत्त्वम्== [[File:Garuda by Hyougushi in Delhi.jpg|thumb|विष्णोः वाहनम् (अत्र श्येनस्य चञ्चूः पक्षौ च विद्येते।)]] प्रायेण सर्वेषां देशानां संस्कृतिषु श्येनपक्षी विशिष्टं स्थानम् आवहति। [[विष्णुः|विष्णोः]] वाहनं गरुडः श्येनस्य चञ्चूं पक्षौ च धरति इति कथा प्रसिद्धा। एटाना इति राजानां कश्चन श्येनः स्वर्गं नीतवान् इति ग्रीक् देशीयकथायां वर्णितं वर्तते।<ref name="Horowitz1998">{{cite book|last1=Horowitz|first1=Wayne|title=Mesopotamian Cosmic Geography|date=1998|publisher=Eisenbrauns|location=Winona Lake, Indiana|isbn=0-931464-99-4|pages=43–59|url=https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|ref=harv|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206144500/https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|archivedate=6 December 2017|df=dmy-all}}</ref>श्येनः साक्षात् सूर्यं द्रष्टुं शक्नोति इति लुकान् इत्यस्य पिल्ली इत्यस्य च मध्यकालीन लेखकयोरभिप्रायः।<ref>Badke, David. ''[http://bestiary.ca/beasts/beast232.htm The Medieval Bestiary] ''</ref>[[केनडा]]देशे श्येनस्य आखेटकं निषिद्धं वर्तते।<ref>{{cite news|first=Lena|last=Sin|title=Charges laid in eagle-poaching case|url=http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|work=The Province|publisher=CanWest MediaWorks Publications Inc.|date=30 April 2006|accessdate=20 November 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090531090255/http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|archivedate=31 May 2009|df=dmy-all}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] rbhw7g9kqdm73bgl7w9qu6lth338iuk 498953 498950 2026-04-25T22:25:32Z Suyash.dwivedi 17766 सन्दर्भः योजितः 498953 wikitext text/x-wiki श्येनः कश्चन महापक्षी। श्येनस्य ७४ प्रभेदाः वर्तन्ते इति जीवविज्ञानिनः वदन्ति।<ref name="m228">{{cite book | last = Avasthī | first = Sureśa | author2 = Indujā Avasthī | title = Chambers English-Hindi Dictionary | publisher = Allied Publishers | year = 1981 | page = 380 | url = https://www.google.co.in/books/edition/Chambers_English_Hindi_Dictionary/d4srdecSTS4C?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%A8&pg=PA380&printsec=frontcover | access-date = 26 April 2026 }}</ref> ==प्रकृतिः== [[File:Offspring_of_an_Eagle.jpg|thumb|नीडात् पतितः श्येनशावकः।]] श्येनः आकारेण महान् भवति। सः मांसं खादति। मांसखादने तस्य चञ्चूः, पादनखाश्च अनुकूलाः भवन्ति। अन्यपक्षिणां चञ्च्वाः अपेक्षया श्येनस्य चञ्चूः भारयुता बलिष्ठा च भवति। प्रायेण श्येनः कृष्णवर्णीयः भवति। श्येनः आकाशे उपरिभागे एव डयते। तस्य नेत्रं तीक्ष्णं भवति। मारिषस्य श्येनस्य नेत्रस्य प्रमाणं मानवनेत्रस्य प्रमाणात् द्विगुणितं वर्तते। श्येनस्य दर्शनशक्तिः मानवस्यापेक्षया चतुर्गुणिता भवति।.<ref>{{cite journal|last=Shlaer|first=Robert|year=1972|title=An Eagle's Eye: Quality of the Retinal Image|journal=Science|volume=176|issue=4037|pages=920–922|doi=10.1126/science.176.4037.920|url=http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|accessdate=16 April 2012|pmid=5033635|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130130226/http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|archivedate=30 November 2012|df=dmy-all}}</ref> पुंश्येनस्य अपेक्षया स्त्रीश्येन आकारेण महान् भवति।<ref>{{cite book|author=Leclerc, Georges|author2=Louis, Comte de Buffon|title=The Natural History of Birds: From the French of the Count de Buffon; Illustrated with Engravings, and a Preface, Notes, and Additions, by the Translator|url=https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02298-9|pages=60–|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429190712/https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|archivedate=29 April 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Grambo2003">{{cite book|author=Grambo, Rebecca L.|title=Eagles|url=https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|year=2003|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-89658-363-4|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184052/https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> महावृक्षेषु बहु उपरिभागे श्येनाः नीडं रचयन्ति। प्रायेण श्येनः अण्डद्वयं सृजति। परन्तु प्रथमतया जातः शिशुः अपरम् अण्डं नाशयति। एवं प्रथमशिशुः प्रायेण स्त्री एव भवति, यश्च आकारेण महान् भवति।<ref name= gambo>{{cite book | last = Grambo | first = Rebecca L | title = Eagles | year = 2003 | publisher = Voyageur Press | isbn =978-0-89658-363-4 |page = 32 }}</ref><ref name= stinson>{{cite journal | last= Stinson | first= Christopher H| year=1979 | title= On the Selective Advantage of Fratricide in Raptors | journal= Evolution | volume= 33 | issue = 4| pages= 1219–1225 | doi =10.2307/2407480 | jstor= 2407480}}</ref> स्टेल्लर् समुद्रश्येनः प्रायेण ९ के.जि भारयुतः भवति। एषः श्येनेषुः भारतमः।<ref name="RaptorsWorld">{{Cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=James |first2=David A. |last2=Christie |others=illustrated by Kim Franklin, David Mead, and Philip Burton |title=Raptors of the World |publisher=Christopher Helm |year=2001 |location=London, UK |pages=406–08 |isbn=0-7136-8026-1}}</ref> न्यूनभारयुतः श्येनो नाम सौत् निकोबार् सर्पेण्ट् श्येनः। सः 450 ग्रां परिमितः भवति।<ref>{{cite web|title=Amazing Bird Records|publisher=Trails.com|accessdate=20 July 2012|url=http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620215454/http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|archivedate=20 June 2017|df=dmy-all}}</ref> ==प्रभेदाः== [[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|thumb|डयानः श्येनः|left]] मुख्यरूपेण श्येनानां चत्वारः प्रभेदाः प्रसिद्धाः। मीनश्येनाः, लघुपादश्येनाः, सर्पश्येनाः महारण्यश्येनाः चेति। मीनश्येनाः महाश्येनाः। उत्तरअमेरिकादेशे प्रायेण समुपलभ्यन्ते। एते समुद्रजीविनः भुक्त्वा जीवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_eagle</ref> लघुपादश्येनाः सर्वत्र वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Booted_eagles</ref>सर्पश्येनाः सर्पं भुञ्जते। एते [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकाखण्डे]] [[एशिया]]खण्डस्य दक्षिणभागे च वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Circaetinae</ref> महारण्यश्येनाः [[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|अमेरिकाखण्डस्य]] अरण्येषु भवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Harpy_eagle</ref> ==सांस्कृतिकं महत्त्वम्== [[File:Garuda by Hyougushi in Delhi.jpg|thumb|विष्णोः वाहनम् (अत्र श्येनस्य चञ्चूः पक्षौ च विद्येते।)]] प्रायेण सर्वेषां देशानां संस्कृतिषु श्येनपक्षी विशिष्टं स्थानम् आवहति। [[विष्णुः|विष्णोः]] वाहनं गरुडः श्येनस्य चञ्चूं पक्षौ च धरति इति कथा प्रसिद्धा। एटाना इति राजानां कश्चन श्येनः स्वर्गं नीतवान् इति ग्रीक् देशीयकथायां वर्णितं वर्तते।<ref name="m790">{{cite book | last=Prothero | first=Donald R. | title=The Story of the Dinosaurs in 25 Discoveries: Amazing Fossils and the People Who Found Them | publisher=Columbia University Press | year=2019 | isbn=0231546467 | page=265 | url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Story_of_the_Dinosaurs_in_25_Discove/sIl-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%AA%97%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%A1+%E0%AA%AA%E0%AA%95%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AB%80+%E0%AA%AF%E0%AB%81%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6%E0%AB%80%E0%AA%AF%E0%AA%BE+%E0%AA%96%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%87&pg=PT265&printsec=frontcover | access-date=26 April 2026}}</ref><ref name="Horowitz1998">{{cite book|last1=Horowitz|first1=Wayne|title=Mesopotamian Cosmic Geography|date=1998|publisher=Eisenbrauns|location=Winona Lake, Indiana|isbn=0-931464-99-4|pages=43–59|url=https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|ref=harv|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206144500/https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|archivedate=6 December 2017|df=dmy-all}}</ref>श्येनः साक्षात् सूर्यं द्रष्टुं शक्नोति इति लुकान् इत्यस्य पिल्ली इत्यस्य च मध्यकालीन लेखकयोरभिप्रायः।<ref>Badke, David. ''[http://bestiary.ca/beasts/beast232.htm The Medieval Bestiary] ''</ref>[[केनडा]]देशे श्येनस्य आखेटकं निषिद्धं वर्तते।<ref>{{cite news|first=Lena|last=Sin|title=Charges laid in eagle-poaching case|url=http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|work=The Province|publisher=CanWest MediaWorks Publications Inc.|date=30 April 2006|accessdate=20 November 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090531090255/http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|archivedate=31 May 2009|df=dmy-all}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] e1ld5n6grma2uf5x8vopj13sunyvy9h 498956 498953 2026-04-25T22:32:37Z Suyash.dwivedi 17766 /* सांस्कृतिकं महत्त्वम् */ 498956 wikitext text/x-wiki श्येनः कश्चन महापक्षी। श्येनस्य ७४ प्रभेदाः वर्तन्ते इति जीवविज्ञानिनः वदन्ति।<ref name="m228">{{cite book | last = Avasthī | first = Sureśa | author2 = Indujā Avasthī | title = Chambers English-Hindi Dictionary | publisher = Allied Publishers | year = 1981 | page = 380 | url = https://www.google.co.in/books/edition/Chambers_English_Hindi_Dictionary/d4srdecSTS4C?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%A8&pg=PA380&printsec=frontcover | access-date = 26 April 2026 }}</ref> ==प्रकृतिः== [[File:Offspring_of_an_Eagle.jpg|thumb|नीडात् पतितः श्येनशावकः।]] श्येनः आकारेण महान् भवति। सः मांसं खादति। मांसखादने तस्य चञ्चूः, पादनखाश्च अनुकूलाः भवन्ति। अन्यपक्षिणां चञ्च्वाः अपेक्षया श्येनस्य चञ्चूः भारयुता बलिष्ठा च भवति। प्रायेण श्येनः कृष्णवर्णीयः भवति। श्येनः आकाशे उपरिभागे एव डयते। तस्य नेत्रं तीक्ष्णं भवति। मारिषस्य श्येनस्य नेत्रस्य प्रमाणं मानवनेत्रस्य प्रमाणात् द्विगुणितं वर्तते। श्येनस्य दर्शनशक्तिः मानवस्यापेक्षया चतुर्गुणिता भवति।.<ref>{{cite journal|last=Shlaer|first=Robert|year=1972|title=An Eagle's Eye: Quality of the Retinal Image|journal=Science|volume=176|issue=4037|pages=920–922|doi=10.1126/science.176.4037.920|url=http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|accessdate=16 April 2012|pmid=5033635|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130130226/http://www.csee.wvu.edu/~xinl/library/papers/biology/eagle_eyes.pdf|archivedate=30 November 2012|df=dmy-all}}</ref> पुंश्येनस्य अपेक्षया स्त्रीश्येन आकारेण महान् भवति।<ref>{{cite book|author=Leclerc, Georges|author2=Louis, Comte de Buffon|title=The Natural History of Birds: From the French of the Count de Buffon; Illustrated with Engravings, and a Preface, Notes, and Additions, by the Translator|url=https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|year=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-02298-9|pages=60–|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429190712/https://books.google.com/books?id=sFmrk6_RBg8C&pg=PA60|archivedate=29 April 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="Grambo2003">{{cite book|author=Grambo, Rebecca L.|title=Eagles|url=https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|year=2003|publisher=Voyageur Press|isbn=978-0-89658-363-4|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184052/https://books.google.com/books?id=O5J8JK07QykC|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> महावृक्षेषु बहु उपरिभागे श्येनाः नीडं रचयन्ति। प्रायेण श्येनः अण्डद्वयं सृजति। परन्तु प्रथमतया जातः शिशुः अपरम् अण्डं नाशयति। एवं प्रथमशिशुः प्रायेण स्त्री एव भवति, यश्च आकारेण महान् भवति।<ref name= gambo>{{cite book | last = Grambo | first = Rebecca L | title = Eagles | year = 2003 | publisher = Voyageur Press | isbn =978-0-89658-363-4 |page = 32 }}</ref><ref name= stinson>{{cite journal | last= Stinson | first= Christopher H| year=1979 | title= On the Selective Advantage of Fratricide in Raptors | journal= Evolution | volume= 33 | issue = 4| pages= 1219–1225 | doi =10.2307/2407480 | jstor= 2407480}}</ref> स्टेल्लर् समुद्रश्येनः प्रायेण ९ के.जि भारयुतः भवति। एषः श्येनेषुः भारतमः।<ref name="RaptorsWorld">{{Cite book |last1=Ferguson-Lees |first1=James |first2=David A. |last2=Christie |others=illustrated by Kim Franklin, David Mead, and Philip Burton |title=Raptors of the World |publisher=Christopher Helm |year=2001 |location=London, UK |pages=406–08 |isbn=0-7136-8026-1}}</ref> न्यूनभारयुतः श्येनो नाम सौत् निकोबार् सर्पेण्ट् श्येनः। सः 450 ग्रां परिमितः भवति।<ref>{{cite web|title=Amazing Bird Records|publisher=Trails.com|accessdate=20 July 2012|url=http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170620215454/http://www.trails.com/arts/amazing-bird-records.aspx|archivedate=20 June 2017|df=dmy-all}}</ref> ==प्रभेदाः== [[File:Golden Eagle in flight - 5.jpg|thumb|डयानः श्येनः|left]] मुख्यरूपेण श्येनानां चत्वारः प्रभेदाः प्रसिद्धाः। मीनश्येनाः, लघुपादश्येनाः, सर्पश्येनाः महारण्यश्येनाः चेति। मीनश्येनाः महाश्येनाः। उत्तरअमेरिकादेशे प्रायेण समुपलभ्यन्ते। एते समुद्रजीविनः भुक्त्वा जीवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Sea_eagle</ref> लघुपादश्येनाः सर्वत्र वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Booted_eagles</ref>सर्पश्येनाः सर्पं भुञ्जते। एते [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिकाखण्डे]] [[एशिया]]खण्डस्य दक्षिणभागे च वसन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Circaetinae</ref> महारण्यश्येनाः [[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|अमेरिकाखण्डस्य]] अरण्येषु भवन्ति।<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Harpy_eagle</ref> ==सांस्कृतिकं महत्त्वम्== [[File:Garuda by Hyougushi in Delhi.jpg|thumb|विष्णोः वाहनम् (अत्र श्येनस्य चञ्चूः पक्षौ च विद्येते।)]] प्रायेण सर्वेषां देशानां संस्कृतिषु श्येनपक्षी विशिष्टं स्थानम् आवहति। [[विष्णुः|विष्णोः]] वाहनं गरुडः श्येनस्य चञ्चूं पक्षौ च धरति इति कथा प्रसिद्धा। एटाना इति राजानां कश्चन श्येनः स्वर्गं नीतवान् इति ग्रीक् देशीयकथायां वर्णितं वर्तते।<ref name="m790">{{cite book | last=Prothero | first=Donald R. | title=The Story of the Dinosaurs in 25 Discoveries: Amazing Fossils and the People Who Found Them | publisher=Columbia University Press | year=2019 | isbn=0231546467 | page=265 | url=https://www.google.co.in/books/edition/The_Story_of_the_Dinosaurs_in_25_Discove/sIl-DwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%AA%97%E0%AA%B0%E0%AB%81%E0%AA%A1+%E0%AA%AA%E0%AA%95%E0%AB%8D%E0%AA%B7%E0%AB%80+%E0%AA%AF%E0%AB%81%E0%AA%B0%E0%AB%87%E0%AA%B6%E0%AB%80%E0%AA%AF%E0%AA%BE+%E0%AA%96%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%87&pg=PT265&printsec=frontcover | accessdate=26 April 2026}}</ref><ref name="Horowitz1998">{{cite book|last1=Horowitz|first1=Wayne|title=Mesopotamian Cosmic Geography|date=1998|publisher=Eisenbrauns|location=Winona Lake, Indiana|isbn=0-931464-99-4|pages=43–59|url=https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|ref=harv|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206144500/https://books.google.com/books?id=P8fl8BXpR0MC&pg=PA44&dq=Etana+eagle&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi55daPqrXXAhVI5YMKHbFHD88Q6AEILzAC#v=onepage&q=Etana%20eagle&f=false|archivedate=6 December 2017|df=dmy-all}}</ref>श्येनः साक्षात् सूर्यं द्रष्टुं शक्नोति इति लुकान् इत्यस्य पिल्ली इत्यस्य च मध्यकालीन लेखकयोरभिप्रायः।<ref>Badke, David. ''[http://bestiary.ca/beasts/beast232.htm The Medieval Bestiary] ''</ref>[[केनडा]]देशे श्येनस्य आखेटकं निषिद्धं वर्तते।<ref>{{cite news|first=Lena|last=Sin|title=Charges laid in eagle-poaching case|url=http://www.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|work=The Province|publisher=CanWest MediaWorks Publications Inc.|date=30 April 2006|accessdate=20 November 2007|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090531090255/http://www2.canada.com/theprovince/news/story.html?id=7037508c-70c7-4c47-9d3e-713a118e6b66&k=55151|archivedate=31 May 2009|df=dmy-all}}</ref> ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:पक्षिणः]] qt2lxxaesjtxqfb0rl0e386qntj2q3r 0 80032 498947 484714 2026-04-25T14:49:44Z Ooarii 30479 498947 wikitext text/x-wiki [[File:GuruMahua.jpg|चित्रपाठ्यम्=Bengali classical dance.|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|महुआ-मुखोपाध्यायानां गौडीयनृत्यप्रदर्शनम्]] '''गौडीयनृत्यं''' ([[बाङ्गलाभाषा|वङ्गभाषा]]: গৌড়ীয় নৃত্য, [[अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला|अ॰सं॰लि॰व॰]]: Gaur̤īẏa Nṛtya) वङ्गीय नृत्यपरम्परा अस्ति। <ref name="roma2">Roma Chatterji (2005). [http://indianfolklore.org/journals/index.php/IFL/article/view/359/400 Folklore and the Construction of National Tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212005043/http://indianfolklore.org/journals/index.php/IFL/article/view/359/400 |date=2018-02-12 }}. ''Indian Folklife'' '''19''' (Folklore Abroad: On the Diffusion and Revision of Sociocultural Categories): 9. Accessed January 2014. "a classical dance tradition that has vanished from the urban areas".</ref> <ref>{{Cite web|title=West Bengal Tourism: Dance|url=http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/dance|publisher=Department of Tourism, Government of West Bengal|year=2011|accessdate=January 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021225635/http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/dance|archivedate=October 21, 2013}}</ref> <ref name="kumu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/dance-of-the-ancients/article1608014.ece|title=Dance of the ancients|date=April 9, 2011|accessdate=November 15, 2013}}</ref> अस्य उत्पत्तिः वङ्गस्य गौडतः, (गौड़ इति अपि ज्ञायते) अस्ति। <ref>{{Cite book | title = Gaudiya Nritya | location = Kolkata }}</ref> महुआ मुखोपाध्याय इत्यनेन पुनर्निर्माणं कृतम् अस्ति।<ref name="kumu"/> <ref name="anjana">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/ms/2006/12/26/stories/2006122600040100.htm|archivedate=November 8, 2012|title=The wheel has come full circle|date=December 26, 2006|accessdate=September 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108051652/http://www.hindu.com/ms/2006/12/26/stories/2006122600040100.htm|deadurl=yes}}</ref> इदं संस्कृतिमन्त्रालयेन भारतीयशास्त्रीयनृत्यरूपेण मान्यतां प्राप्तम्, <ref>{{Cite web|title=Gaudiya Nritya|url=http://indianculture.gov.in/intangible-cultural-heritage/performing-arts/gaudiya-nritya|accessdate=2022-01-25|website=INDIAN CULTURE|language=en}}</ref> संगीतनाटक अकादमीद्वारा मान्यतां न प्राप्तम् ,किन्तु अस्य अध्ययनं भारतस्य संस्कृतिमन्त्रालयात् छात्रवृत्तिप्राप्त्यर्थं पात्रम् अस्ति। <ref>{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/indiaculture/scholarship-to-young-artist.html|title=Scholarship to Young Artistes, 2005|publisher=Ministry of Culture. Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021161953/http://indiaculture.nic.in/indiaculture/scholarship-to-young-artist.html|archivedate=October 21, 2013|accessdate=September 20, 2022|deadurl=}}</ref> पुनर्निर्माणस्य विद्वान् स्वागतं सावधानतातः संशयवादपर्यन्तं भवति।<ref>{{Cite web|title=Feet forgotten and found|url=https://www.telegraphindia.com/culture/gaudiya-nritya-bengals-forsaken-native-dance-form/cid/1816444|accessdate=2022-01-25|website=www.telegraphindia.com}}</ref> <ref name="roma">Roma Chatterji (2005). p.&nbsp;9: "Mukherjee tries to reconstitute a Bengali aesthetic within the perspective of pan-Indian civilisation".</ref> 18pjn8j8wpas2s1g894kqx7fqdwvxbs 498948 498947 2026-04-25T15:02:03Z Ooarii 30479 Created by translating the section "Etymology" from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1341774382|Gaudiya Nritya]]" 498948 wikitext text/x-wiki [[File:GuruMahua.jpg|चित्रपाठ्यम्=Bengali classical dance.|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|महुआ-मुखोपाध्यायानां गौडीयनृत्यप्रदर्शनम्]] '''गौडीयनृत्यं''' ([[बाङ्गलाभाषा|वङ्गभाषा]]: গৌড়ীয় নৃত্য, [[अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला|अ॰सं॰लि॰व॰]]: Gaur̤īẏa Nṛtya) वङ्गीय नृत्यपरम्परा अस्ति। <ref name="roma2">Roma Chatterji (2005). [http://indianfolklore.org/journals/index.php/IFL/article/view/359/400 Folklore and the Construction of National Tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212005043/http://indianfolklore.org/journals/index.php/IFL/article/view/359/400 |date=2018-02-12 }}. ''Indian Folklife'' '''19''' (Folklore Abroad: On the Diffusion and Revision of Sociocultural Categories): 9. Accessed January 2014. "a classical dance tradition that has vanished from the urban areas".</ref> <ref>{{Cite web|title=West Bengal Tourism: Dance|url=http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/dance|publisher=Department of Tourism, Government of West Bengal|year=2011|accessdate=January 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021225635/http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/dance|archivedate=October 21, 2013}}</ref> <ref name="kumu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/dance-of-the-ancients/article1608014.ece|title=Dance of the ancients|date=April 9, 2011|accessdate=November 15, 2013}}</ref> अस्य उत्पत्तिः वङ्गस्य गौडतः, (गौड़ इति अपि ज्ञायते) अस्ति। <ref>{{Cite book | title = Gaudiya Nritya | location = Kolkata }}</ref> महुआ मुखोपाध्याय इत्यनेन पुनर्निर्माणं कृतम् अस्ति।<ref name="kumu"/> <ref name="anjana">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/ms/2006/12/26/stories/2006122600040100.htm|archivedate=November 8, 2012|title=The wheel has come full circle|date=December 26, 2006|accessdate=September 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108051652/http://www.hindu.com/ms/2006/12/26/stories/2006122600040100.htm|deadurl=yes}}</ref> इदं संस्कृतिमन्त्रालयेन भारतीयशास्त्रीयनृत्यरूपेण मान्यतां प्राप्तम्, <ref>{{Cite web|title=Gaudiya Nritya|url=http://indianculture.gov.in/intangible-cultural-heritage/performing-arts/gaudiya-nritya|accessdate=2022-01-25|website=INDIAN CULTURE|language=en}}</ref> संगीतनाटक अकादमीद्वारा मान्यतां न प्राप्तम् ,किन्तु अस्य अध्ययनं भारतस्य संस्कृतिमन्त्रालयात् छात्रवृत्तिप्राप्त्यर्थं पात्रम् अस्ति। <ref>{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/indiaculture/scholarship-to-young-artist.html|title=Scholarship to Young Artistes, 2005|publisher=Ministry of Culture. Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021161953/http://indiaculture.nic.in/indiaculture/scholarship-to-young-artist.html|archivedate=October 21, 2013|accessdate=September 20, 2022|deadurl=}}</ref> पुनर्निर्माणस्य विद्वान् स्वागतं सावधानतातः संशयवादपर्यन्तं भवति।<ref>{{Cite web|title=Feet forgotten and found|url=https://www.telegraphindia.com/culture/gaudiya-nritya-bengals-forsaken-native-dance-form/cid/1816444|accessdate=2022-01-25|website=www.telegraphindia.com}}</ref> <ref name="roma">Roma Chatterji (2005). p.&nbsp;9: "Mukherjee tries to reconstitute a Bengali aesthetic within the perspective of pan-Indian civilisation".</ref> == व्युत्पत्तिः == १९९४ तमे वर्षे सितम्बर-मासस्य एकविंशतिदिनाङ्के (२१ सितम्बर १९९४) सुप्रसिद्धस्य [[भारतविद्या|भारतविद्याविदः]] ब्रतीन्द्रनाथमुखोपाध्यायस्य परामर्शात् 'गौडीयनृत्यम्' इति नाम स्वीकृतम्।{{Sfn|Mukherjee|2000}}अस्य नामकरणस्य कारणानि इमानि सन्ति—प्राचीनकाले (शशाङ्कस्य तथा पाल-सेन-नृपाणां शासनकाले) समग्रः [[वङ्गः]] 'गौड' इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, तथा च भारतीयसङ्गीतसाहित्ययोः 'गौडीय' शैल्याः उपस्थितिः वर्तते। अपि च, सप्तदशशताब्द्याम् ओडिशाराज्यस्य सङ्गीतशास्त्रकारः महेश्वरमहापात्रः स्वकीये 'अभिनयचन्द्रिका' इति संस्कृतग्रन्थे गौडीयनृत्यसहितान् सप्तविधान् नृत्यप्रकारान् वर्णितवान्।{{Sfn|Mukherjee|2000}} 51tf6i9p0u8iu46r58n9zmkfav9bed7 498949 498948 2026-04-25T15:12:16Z Ooarii 30479 498949 wikitext text/x-wiki [[File:GuruMahua.jpg|चित्रपाठ्यम्=Bengali classical dance.|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|महुआ-मुखोपाध्यायानां गौडीयनृत्यप्रदर्शनम्]] '''गौडीयनृत्यं''' ([[बाङ्गलाभाषा|वङ्गभाषायाम्]]: গৌড়ীয় নৃত্য, [[अन्तर्राष्ट्रिय संस्कृतलिप्यन्तरणवर्णमाला|अ॰सं॰लि॰व॰]]: Gaur̤īẏa Nṛtya; वङ्गभाषोच्चारणम्: गो-उ-ड़ियो नृत्-तो) पश्चिमवङ्गस्य एका शास्त्रीयनृत्यकला अस्ति।।<ref name="roma2">Roma Chatterji (2005). [http://indianfolklore.org/journals/index.php/IFL/article/view/359/400 Folklore and the Construction of National Tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180212005043/http://indianfolklore.org/journals/index.php/IFL/article/view/359/400 |date=2018-02-12 }}. ''Indian Folklife'' '''19''' (Folklore Abroad: On the Diffusion and Revision of Sociocultural Categories): 9. Accessed January 2014. "a classical dance tradition that has vanished from the urban areas".</ref><ref>{{Cite web|title=West Bengal Tourism: Dance|url=http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/dance|publisher=Department of Tourism, Government of West Bengal|year=2011|accessdate=January 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021225635/http://www.westbengaltourism.gov.in/web/guest/dance|archivedate=October 21, 2013}}</ref><ref name="kumu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/dance/dance-of-the-ancients/article1608014.ece|title=Dance of the ancients|date=April 9, 2011|accessdate=November 15, 2013}}</ref> एतन्नृत्यं गौडीयसङ्गीतस्य रागतालबद्धैः प्राचीनकविभिः रचितैः गीतैः हिन्दुधर्मस्य पौराणिककथाः आख्यानानि च प्रकटयति, विशेषतः वङ्गशैल्याः शैव-शाक्त-सम्प्रदाययोः तथा गौडीयवैष्णवधर्मस्य विशिष्टाः परम्पराः अत्र उपस्थाप्यन्ते। गौडीयनृत्यप्रदर्शनेषु शिवगणेशादिभिः हिन्दुदेवताभिः सम्बद्धानां अन्यपरम्पराणां विचाराणां तथा शाक्तसंकल्पनानां च अभिव्यक्तिः भवति।<ref>{{Cite book | title = Gaudiya Nritya | location = Kolkata }}</ref> १९८० तमे दशके आचार्यया प्रो. डॉ. श्रीमती महुआ-मुखोपाध्यायमहोदयया अस्य पुनर्निर्माणं कृतम्,<ref name="kumu"/><ref name="anjana">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/ms/2006/12/26/stories/2006122600040100.htm|archivedate=November 8, 2012|title=The wheel has come full circle|date=December 26, 2006|accessdate=September 20, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108051652/http://www.hindu.com/ms/2006/12/26/stories/2006122600040100.htm|deadurl=yes}}</ref> ततः प्रभृति भारतसर्वकारस्य संस्कृति-मन्त्रालयेन एतदर्थं शोधवृत्तिः प्रदीयते। इदं संस्कृतिमन्त्रालयेन भारतीयशास्त्रीयनृत्यरूपेण मान्यतां प्राप्तम्,<ref>{{Cite web|title=Gaudiya Nritya|url=http://indianculture.gov.in/intangible-cultural-heritage/performing-arts/gaudiya-nritya|accessdate=2022-01-25|website=INDIAN CULTURE|language=en}}</ref> सङ्गीतनाटक अकादमीद्वारा मान्यतां न प्राप्तम् ,किन्तु अस्य अध्ययनं भारतस्य संस्कृतिमन्त्रालयात् छात्रवृत्तिप्राप्त्यर्थं पात्रम् अस्ति। <ref>{{Cite web|url=http://indiaculture.nic.in/indiaculture/scholarship-to-young-artist.html|title=Scholarship to Young Artistes, 2005|publisher=Ministry of Culture. Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021161953/http://indiaculture.nic.in/indiaculture/scholarship-to-young-artist.html|archivedate=October 21, 2013|accessdate=September 20, 2022|deadurl=}}</ref> पुनर्निर्माणस्य विद्वान् स्वागतं सावधानतातः संशयवादपर्यन्तं भवति।<ref>{{Cite web|title=Feet forgotten and found|url=https://www.telegraphindia.com/culture/gaudiya-nritya-bengals-forsaken-native-dance-form/cid/1816444|accessdate=2022-01-25|website=www.telegraphindia.com}}</ref><ref name="roma">Roma Chatterji (2005). p.&nbsp;9: "Mukherjee tries to reconstitute a Bengali aesthetic within the perspective of pan-Indian civilisation".</ref> == व्युत्पत्तिः == १९९४ तमे वर्षे सितम्बर-मासस्य एकविंशतिदिनाङ्के (२१ सितम्बर १९९४) सुप्रसिद्धस्य [[भारतविद्या|भारतविद्याविदः]] ब्रतीन्द्रनाथमुखोपाध्यायस्य परामर्शात् 'गौडीयनृत्यम्' इति नाम स्वीकृतम्।{{Sfn|Mukherjee|2000}}अस्य नामकरणस्य कारणानि इमानि सन्ति—प्राचीनकाले (शशाङ्कस्य तथा पाल-सेन-नृपाणां शासनकाले) समग्रः [[वङ्गः]] 'गौड' इति नाम्ना प्रसिद्धः आसीत्, तथा च भारतीयसङ्गीतसाहित्ययोः 'गौडीय' शैल्याः उपस्थितिः वर्तते। अपि च, सप्तदशशताब्द्याम् ओडिशाराज्यस्य सङ्गीतशास्त्रकारः महेश्वरमहापात्रः स्वकीये 'अभिनयचन्द्रिका' इति संस्कृतग्रन्थे गौडीयनृत्यसहितान् सप्तविधान् नृत्यप्रकारान् वर्णितवान्।{{Sfn|Mukherjee|2000}} n04nj6wk61gd0om1pcqxo94rbtsj3z2 0 82420 498971 497923 2026-04-26T03:43:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 498971 wikitext text/x-wiki  {{Needs image}} {{Infobox person|name=വി.കെ. നാരായണ ഭട്ടതിരി|image=|image_size=150px|caption=|birth_name=|birth_date={{birth date|1880|8|1}}|birth_place=|death_date={{death date and age|1954|11|20|1880|8|1}}|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|residence=|nationality=[[ചിത്രം:Flag of India.svg|20px]] [[ഭാരതം|ഭാരതീയൻ]]|other_names=|known_for=|education=|alma_mater=|employer=|occupation=|home_town=|title=|salary=|networth=|height=|weight=|term=|predecessor=|successor=|party=|boards=|religion=|spouse=|partner=|children=|parents=പി. നീലകണ്ഠൻ ഭട്ടതിരിപ്പാട്, നീലി അന്തർജ്ജനം|relations=|signature=|website=|footnotes=}} मलयालम लेखक एवं वैदिक विद्वान च असीत् श्री '''वि.के नारायणभट्टतिरी''' (१८८०-१९५४) <ref name="m2">{{Cite web|title=V. K. Narayana Bhattathiri - A short biography|url=http://www.vedarthavichara.org/en/a_short_biography_of_VK_Narayana_Bhattathiri|accessdate=2013 നവംബർ 20|archivedate=2012-06-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610100340/http://vedarthavichara.org/en/a_short_biography_of_VK_Narayana_Bhattathiri}}</ref> सः समाजसुधारकर्तारूपेण अपि प्रासंगिकः अस्ति तथा च वडाकञ्चरी श्रीकेरलवर्मा ग्रान्धशालस्य संस्थापकः अस्ति । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://newspaper.mathrubhumi.com/thrissur/news/thrissur-1.8091478 |accessdate=2023-05-15 |archive-date=2023-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515031047/https://newspaper.mathrubhumi.com/thrissur/news/thrissur-1.8091478 |deadurl=yes }}</ref> मलयालमभाषायां वैदिकसाहित्यस्य परिचये तेन प्रशंसनीयं योगदानं कृतम् । == जीवनरेखा == १८८० तमे वर्षे अगस्तमासस्य १ दिनाङ्के वरावूर कपलिङ्घाटमना इति नामके ब्राह्मणगृहे नीलकंठनभट्टतिरिपाट्- नीली-अन्थर्जनयोः पुत्रत्वेन वी.के.नारायण भट्टथिरिः जातः <ref name="m1">{{Cite web|title=കേരള സാഹിത്യ അക്കാദമി - വി.കെ. നാരായണ ഭട്ടതിരി|url=http://www.keralasahityaakademi.org/sp/Writers/Profiles/VKNarayanaBhattathiri/Html/VKNBhattathiriPage.htm|accessdate=2013 നവംബർ 20}}</ref> । १९०५ तमे वर्षे स्मार्तविचारे साम्प्रदायिकविघटनस्य आदेशः प्राप्तः । तस्य विरुद्धं आदेशितं गबनं पश्चात् अपाकृतम् । == वि के नारायणभट्टतिरि पुरस्कारः == वडाकञ्चरी श्री केरलवर्मा सार्वजनिक पुस्तकालय एवं कोझीकोड वि. के. नारायण भट्टथिरी स्मृति न्यासेन एषः पुरस्कारः प्रदत्तः अस्ति । * २०२१ - डा. के. जी पौलुस <ref>https://keralakaumudi.com/news/news.php?id=627934&u=local-news-thrissur</ref> * २०२२ - पृ. चित्रां नम्बूथिरीपाद <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=https://www.kairalinewsonline.com/2022/11/29/578597.html |access-date=2023-05-15 |archive-date=2023-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127233246/https://www.kairalinewsonline.com/2022/11/29/578597.html |deadurl=yes }}</ref> == कार्याणि == * वेदार्थविचारः * वेदः धर्मात् * पतंजलि योग सूत्र टीका == सन्दर्भः == {{Reflist}} == बाह्यलिङ्काः == # [http://sreyas.in/paathanjalayogam-vedarasmi-vyakhyanam-scanned-pdf http://sreyas.in/पाथञ्जलयोगं-वेदरसमी-व्याख्यान-स्कैन-pdf] # [http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/2405905-local_news-Thrissur-%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%9E%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%BF.html http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/2405905-local_news-Thrissur-%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95 %E0%B4%BE%E0%B4%9E%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%BF.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722115324/http://www.mathrubhumi.com/thrissur/news/2405905-local_news-thrissur-%E0%B4%B5%E0%B4%9F%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%9E%E0%B5%8D%E0%B4%9A%E0%B5%87%E0%B4%B0%E0%B4%BF.html |date=2013-07-22 }} Archived [[वर्गः:१९५४ मरणम्]] [[वर्गः:१८८० जननम्]] [[वर्गः:नवम्बर २० दिने मृताः]] [[वर्गः:अगस्त् प्रथमे दिने जाताः]] ncp4o56prvm8fh4pslw3h23r7ubhbrf 0 83734 498975 483891 2026-04-26T08:23:52Z Suyash.dwivedi 17766 498975 wikitext text/x-wiki {{Copy edit|date=October 2023}} {{Infobox Holiday |holiday_name=जितिया |type=धार्मिकः उत्सवः |image=Jivitputrika Observation - Ramkrishnapur Ghat - Howrah 2016-09-23 9570.JPG |caption=गङ्गानद्याः तीरे कोलकातानगरे जीवित्पुत्रिका-व्रतस्य पालनम् |official_name= |nickname= |observedby=[[हिन्दु]] |begins={{ubl|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तमी (उत्तरप्रदेशे बिहार-राज्ये च)|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा (झारखण्ड-राज्ये)}} |ends=[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य नवमी |date=सितम्बर-मासः |celebrations= |observances= |relatedto=[[जिउन्तिया]] }} [[Category:Infobox holiday with missing field]] [[Category:Infobox holiday (other)]] '''जितिया''' ( '''जीवित्पुत्रिका''' इति अपि कथ्यते ) त्रिदिवसीयं हिन्दुपर्व वर्तते यद् [[आश्विनमासः|आश्वयुजमासे]] [[पक्षौ|कृष्णपक्षे]] सप्तमीतः नवमीपर्यन्तम् आचर्यते । मुख्यतया भारतस्य [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेश]][[बिहारराज्यम्|बिहार]][[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्येषु]] तथा [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] अपि च पश्चिमवङ्गराज्यस्य नेपालीजनैः अयम् उत्सवः आचर्यते | <ref>{{Cite web|url=https://indianastrology.co.in/8767-jitiya-2022-date-in-bihar/|title=Jivitputrika Vrat 2022 – Jitiya 2022 Date In Bihar|date=21 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/jitiya-vrat-2022-when-is-jitiya-vrat-in-bihar-up-know-the-correct-date-and-time-according-to-kashi-and-mithila-panchang-rdy|title=Jitiya Vrat 2022: बिहार-यूपी में कब है जितिया व्रत, जानें काशी और मिथिला पंचांग के अनुसार सही डेट व टाइम|date=15 September 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nepaltraveller.com/sidetrack/jitiya-a-festival-of-women-384#:~:text=Among%20the%20very%20many%20feasts,or%2010%20days%20before%20Ghatasthapana|title=Jitiya – A Festival Of Women|date=17 August 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/religion/jivitputrika-vrat-2020-jitiya-puja-vidhi-nahay-khay-date-and-timing-shubh-muhurt-jeevaputrika-vow-will-start-from-today-with-hi-khay-know-what-is-important-to-keep-in-mind-during-the-fast-rdy-2|title=Jivitputrika Vrat 2020: जीवित्पुत्रिका व्रती महिलाएं आज खोलेंगी व्रत, जानें पारण करने के लिए हर एक शुभ समय और विधि}}</ref> मातरः जलं विना स्वसन्ततिकल्याणाय उपवसन्ति। <ref name="indastro1">{{Cite web|url=http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/|title=Jivitputrika Vrat 2016 (Jitiya 2016) Date & Hindu Panchang - Indian Astrology|date=July 18, 2016|publisher=|accessdate=September 4, 2016|archivedate=January 25, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125122123/http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/}}</ref> झारखण्डप्रान्ते आश्वयुजमासस्य प्रथमार्धे प्रतिपदाया अष्टमीपर्यन्तं अष्टदिनेषु अयम् उत्सवः आचर्यते । <ref name="Prabhat khabar2022">{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/jharkhand-jitiya-festival-jivitputrika-vrat-ritual-unk|title=My Mati: आसिन कर अठमी के जितिया गड़ाय रे|publisher=Prabhat khabar|date=16 September 2022|accessdate=9 October 2022|language=Hindi}} [[वर्गः:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> == संस्कारः == === उत्तरप्रदेशः तथा बिहारः === त्रिदिवसीयः उत्सवः अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/jivitputrika-vrat-2020-date-time-significance/articleshow/78015321.cms|title=Jivitputrika Vrat 2020 Date, Time & Significance|website=[[The Times of India]]|accessdate=9 September 2020}}</ref> * नहै-खै : प्रथमदिनं नहाई-खाई, यत्र मातरः स्नानं कृत्वा एव भोजनं खादन्ति। भोजनं शाकाहारी भवितुमर्हति, [[घृतम्|घृतेन]] गुलाबी लवणं च सह निर्मितम् . * खुर-जितिया अथवा जीवीपुत्रिका दिवस : यह द्वितीय दिवस है तथा मातर जलपान विना कठोर उपवास कर रहे हैं। * पारणः - एषः तृतीयः दिवसः यदा मातरः उपवासं भङ्गयन्ति। करी राइस, नोनी साग तथा मरुआ रोटी इत्यादीनि विविधानि स्वादिष्टानि भवन्ति * बिहारराज्ये यूपी च, गीदडस्य गरुडस्य च कथा अतीव प्रसिद्धा । जिउतवाहन देवता सह मिलित्वा जना गीदलस्य गरुडस्य च नाम्ना अपि प्रार्थयन्ति । === झारखण्डः === झारखण्डराज्ये '''जितिया''' इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति, जना अष्टदिनानि यावद् उत्सवं कुर्वन्ति । आश्विनमासस्य प्रथमदिने आरभ्यते। ग्रामस्य पानी भरवा पूर्णिमायां जितियापर्वणः आरम्भस्य घोषयति। परदिने स्त्रियः प्रातःकाले वेणुपुटे नदीतः वालुकायाः संग्रहणं कुर्वन्ति येन कोऽपि न पश्यति तथा च अष्टविधं बीजं स्थापयन्ति यथा तण्डुलचना कुक्कुटादिकं अष्टदिनं यावद् गीतं गायन्ति न च। प्लाण्डुं लशुनं मांसं खादन्तु। सप्तमे दिने स्नानानन्तरं नदीतीरे जगलगरुडभोजनानि स्थापयन्ति । ते उपवसन्ति सायंकालेऽष्टविधं शाकं अरुआ-तण्डुलं मदुआ रोटिं च खादन्ति। ते अष्टमे दिने उपवसन्ति। अष्टमे दिने जितिया ( Sacred fig ) शाखां प्राङ्गणे अथवा अख्रे रोपयन्ति । पुआ, धूस्कं च कृत्वा अष्टविधं शाकं पुष्पं फलं च एकस्मिन् टोपले स्थापयन्ति। ते जितियाशाखायाः पूजां कुर्वन्ति ब्राह्मणाद् जितवाहनस्य कथां शृण्वन्ति। जितिया (जित्वाहन) इत्यस्मात् च स्वसन्ततिनां कृते दीर्घायुः याचन्ते। ते गीतं गायन्ति झुमारनृत्यं च कुर्वन्ति पूर्णरात्रम्। परदिने पवित्रपिप्पलवृक्षस्य शाखाः नदीयां वा धारायां वा निमज्ज्य स्नानं कृत्वा बालकस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापयन्ति । <ref name="Prabhat khabar2022"/> === नेपालः === जितिया मिथिलाञ्चलस्य नेपालीनां विवाहितानां महिलानां तथा पूर्वमध्यनेपालस्य थारुमहिलानां महत्त्वपूर्ण उत्सवः वर्तते । जितियाव्रतं पुत्राणां हिताय दीर्घायुषे च क्रियते। प्रायः प्रदोषसमये अश्विनकृष्णाष्टम्यां क्रियते । नेपालिमहिला अस्मिन् दिने निर्जलोपवासं (जलं विना) कुर्वन्ति, परदिने अष्टम्न्तेय च उपवासं भङ्गयन्ति । कदाचिद् अपराह्णे यदा अष्टमी आरभ्यते तदा स्त्रियः द्वौ दिवसौ उपवासं कर्तुं प्रवृत्ता भवन्ति । यतो न किमपि जलबिन्दुः अपि मुखे स्थाप्यते, तस्मात् उपवासः खरजितिया अपि उच्यते । ये बालकाः तीव्रदुर्घटनाभ्यः पलायिताः आसन्, तेषां मातुः आशीर्वादः अस्ति इति मन्यते यत् एतत् ब्राट् कृतवान् । पूर्वदिने कोदोरे (मरुआ) निर्मितं मत्स्यं चपट्टी च (रोटी, रोटिका) खादितुम् प्रवृत्तिः परम्परा वा अस्ति । उपवासात् पूर्वरात्रौ अष्टमीयाः आरम्भात् पूर्वमेव भोजनं गृह्णन्ति । एतत् केवलं अस्य उपवासस्य विशिष्टम् अस्ति। प्रायः बालकाः जागृत्य सज्जतां पोषयन्ति। एतत् ओङ्गथान इति ज्ञायते । <ref>{{Cite web|title=Jitiya in Nepal|url=https://nepalipatro.com.np/blog/en/jitiya-pawani-parva/}}</ref> == आख्यान == एकस्याः कथानुसारं जिमूतवाहनो गन्धर्वराज आसीत्। भ्रातृभ्यो राज्यं त्यक्त्वा पितुः सेवार्थं वनं ययौ। स मलयावतीं विवाहितवान् । एकदा स एकां वृद्धां शोकं कुर्वन्तीं दृष्टवान्। नागवंशस्य (सर्पकुटुम्बस्य) इति सा तस्मै अवदत् । शपथस्य कारणात् सा श्वः स्वस्य एकमात्रं पुत्रं सांखचूडं गरुडाय भोजनार्थम् अर्पयितुम् अर्हति। जीमूतवाहनः स्वस्य एकमात्रपुत्रस्य रक्षणं प्रतिज्ञातवती। परदिने सः शिलाशयने शयनं कृत्वा गरुडाय आत्मानं दत्तवान्। गरुड आगत्य जिमूतवाहनं नखैः आक्रम्य। जिमूतवाहनः शान्तस्तदा गरुड आक्रमणं त्यक्तवान्। गरुडः स्वस्य तादात्म्यं पृष्टवान् ततो जिमूतवाहनः सम्पूर्णां कथां कथितवान्। तस्य दयालुतायाः परोपकारस्य च प्रभावितः गरुडः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् स नागवंशात् किमपि यज्ञं न गृह्णामि इति। एतस्या आख्यायिकायाः पोषणार्थं मातरः स्वसन्ततिहिताय उपवासं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|title=Significance of Jivitputrika Vrat|accessdate=2023-10-07|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930021408/https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jivitputrika-vrat-2022-why-do-women-worship-jimutvahan-on-jitiya-read-interesting-story-jagran-special-23077968.html|title=Jivitputrika 2022: जितिया पर महिलाएं जिमूतवाहन की क्यों करती हैं पूजा, पढ़िए दिलचस्प कहानी|date=17 September 2022|accessdate=10 October 2022}}</ref> इयं कथा [[नागानन्दम्|नागानन्द]] (The Joy of the Snakes) इत्यस्य सदृशी अस्ति, यस्य संस्कृतनाटकं सम्राट् [[हर्षवर्धनः|हर्षेण]] सप्तमशतके लिखितम् अस्ति यत्र विद्यादरराजः जिमुतवाहनः नागस्य कृते स्वप्राणान् गरुडाय बलिदानं करोति। <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/story-of-the-prince-who-gave-up-throne-to-save-life-of-snakes|title=Story of the prince who gave up throne to save life of snakes|date=30 May 2019|accessdate=10 October 2022}}</ref> कथानुसारं जीमूतकेतुः विद्याधरस्य हिमाच्छादितपर्वतदेशस्य राजा आसीत् । तस्य गृहे स्वर्गप्रेषितः कामवृक्षः आसीत्, यः तस्य पितृणां आख्यायिका आसीत् । तस्य पुत्रो नासीत्, अतः स वृक्षात् पुत्रं याचितवान् । अथ बालो जाते स तं जिमुतवाहन इति नामकरोत् | स सर्वभूतेषु करुणापूर्ण आसीत् । पितरं प्रोवाच कामुकवृक्षं दारिद्र्यं निर्वासयितुं मनुष्येभ्यः धनं दातुं च पृष्टवान्। ततः वृक्षः पृथिव्यां सुवर्णवृष्टिं प्रेषितवान्, सर्वे जना आनन्दिता अभवन्। जिमूतवाहनस्य कीर्तिः दूरं यावत् प्रसृता आसीत् । राजा जीमूतकेतुः अपि द्वेषपूरितो यतः सिंहासनं स्वपुत्रस्य वैभवेन दृढतया निहितम् आसीत्। ते स्थानं ग्रहीतुम् इच्छन्ति स्म यत्र कामुकवृक्षो वर्धते, युद्धाय नतम्। ततः जिमुतवाहनः बन्धुभिः सह थोर्ने कृते युद्धं त्यक्त्वा पित्रा मातुः सह वनं त्यक्त्वा मलयपर्वतम् अगच्छत् । एतत् सिद्धस्य राजपुत्रस्य स्थानम् आसीत् । स स्वभगिनीं मलयावतीं जिमूतवाहनेन सह उद्वहतुम् इच्छति स्म, जिमूतवाहनः तां विवाहितवान् । पुरा जीवने जिमूतवाहनस्य विद्याधारा मलयावती च पत्नी । एकदा सः एकां स्त्रियं रोदन्तीं दृष्टवान्। स्त्रीपुत्रः सांखचूडा तं नागा इति , नागराजः तं मृत्युशिलायां प्रेषितवान्। सङ्खचूडः तस्मै अवदत् यत् विनतस्य गरुडः पुत्रः [[विष्णुः|विष्णुतः]] अमृतं प्राप्य नागान् मारयितुम् आरब्धवान्, यथा पूर्वं कद्रुः विनतं दासं नियुक्तवान् गरुडः सर्पान् खादितुम् आरभत । ततः सर्पराजो वासुकी नागविनाशं पूर्वं दृष्ट्वा गरुडेन सह प्रतिदिनम् एकं सर्पं प्रेषयितुं सम्झौतां कृतवान् । जिमूतवाहनो मृत्युशिलायाम् आत्मानं स्थापयति स्म। अथ गरुडे आगते पृथिवी कम्पयति स्म। गरुडः तुण्डेन जिमूतवाहनं दूरं विहाय भोजनं प्रारभत। ततः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिः प्रारभत। अस्या घटनायाः अनन्तरं गरुड आश्चर्यचकितो भूत्वा जिमूतवाहनो भोजनं त्यक्तवान्। गरुडो जिमूतवाहनं न सर्प इति वदति किन्तु जिमूतवाहनः तं सर्पः इति वदति। अथ सङ्खचूडः सङ्केति जिमूतवाहनो न इति अवदत्। जीमूतवाहनः न सर्पः अपितु विद्याधरराजः गुलितः पूर्णः इति गरुडः अवगच्छत्। जिमूतवाहनो गरुडं प्राह यद् अग्रे सर्पान् न खादतु। अथ गरुडः स्वर्गात् अमृतम् आनेतुं गच्छति जिमुत्वाहनस्य व्रणानां चिकित्सां कर्तुं, शिलायां स्थितानां सर्पाणां प्राणान् पुनरानेतुं च गच्छति। अथ गुआरी स्वर्गाद् आगत्य जिमुतवाहनपादयोरमृतं सिञ्चति स्म। गरुड आगत्य अमृतं सिञ्चति स्म, सर्पाः पुनः वस्त्रैः जीविता अभवन्। अथ सर्वे सर्पाः माता पिता पत्नी च जिमूतवाहनस्य आगत्य तं स्तुवन्। अथ जिमुतवाहनो विद्याधरः। <ref>{{Cite news|url=https://archive.org/details/buddhistlegendof00somarich/page/26/mode/2up|title=The Buddhist legend of Jîmûtavâhana : from the Kathâ-Sarit-Sâgara (the Ocean-river of story) dramatized in the Nâgânanda (the Joy of the world of serpents), a Buddhist drama by Srî Harsha Deva|date=11 October 2007|accessdate=10 October 2022}}</ref>{{Reflist}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] 2d029ap7snlkjk83e799ofu9llxmvz2 498977 498975 2026-04-26T08:25:29Z Suyash.dwivedi 17766 /* आख्यान */ 498977 wikitext text/x-wiki {{Copy edit|date=October 2023}} {{Infobox Holiday |holiday_name=जितिया |type=धार्मिकः उत्सवः |image=Jivitputrika Observation - Ramkrishnapur Ghat - Howrah 2016-09-23 9570.JPG |caption=गङ्गानद्याः तीरे कोलकातानगरे जीवित्पुत्रिका-व्रतस्य पालनम् |official_name= |nickname= |observedby=[[हिन्दु]] |begins={{ubl|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तमी (उत्तरप्रदेशे बिहार-राज्ये च)|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा (झारखण्ड-राज्ये)}} |ends=[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य नवमी |date=सितम्बर-मासः |celebrations= |observances= |relatedto=[[जिउन्तिया]] }} [[Category:Infobox holiday with missing field]] [[Category:Infobox holiday (other)]] '''जितिया''' ( '''जीवित्पुत्रिका''' इति अपि कथ्यते ) त्रिदिवसीयं हिन्दुपर्व वर्तते यद् [[आश्विनमासः|आश्वयुजमासे]] [[पक्षौ|कृष्णपक्षे]] सप्तमीतः नवमीपर्यन्तम् आचर्यते । मुख्यतया भारतस्य [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेश]][[बिहारराज्यम्|बिहार]][[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्येषु]] तथा [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] अपि च पश्चिमवङ्गराज्यस्य नेपालीजनैः अयम् उत्सवः आचर्यते | <ref>{{Cite web|url=https://indianastrology.co.in/8767-jitiya-2022-date-in-bihar/|title=Jivitputrika Vrat 2022 – Jitiya 2022 Date In Bihar|date=21 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/jitiya-vrat-2022-when-is-jitiya-vrat-in-bihar-up-know-the-correct-date-and-time-according-to-kashi-and-mithila-panchang-rdy|title=Jitiya Vrat 2022: बिहार-यूपी में कब है जितिया व्रत, जानें काशी और मिथिला पंचांग के अनुसार सही डेट व टाइम|date=15 September 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nepaltraveller.com/sidetrack/jitiya-a-festival-of-women-384#:~:text=Among%20the%20very%20many%20feasts,or%2010%20days%20before%20Ghatasthapana|title=Jitiya – A Festival Of Women|date=17 August 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/religion/jivitputrika-vrat-2020-jitiya-puja-vidhi-nahay-khay-date-and-timing-shubh-muhurt-jeevaputrika-vow-will-start-from-today-with-hi-khay-know-what-is-important-to-keep-in-mind-during-the-fast-rdy-2|title=Jivitputrika Vrat 2020: जीवित्पुत्रिका व्रती महिलाएं आज खोलेंगी व्रत, जानें पारण करने के लिए हर एक शुभ समय और विधि}}</ref> मातरः जलं विना स्वसन्ततिकल्याणाय उपवसन्ति। <ref name="indastro1">{{Cite web|url=http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/|title=Jivitputrika Vrat 2016 (Jitiya 2016) Date & Hindu Panchang - Indian Astrology|date=July 18, 2016|publisher=|accessdate=September 4, 2016|archivedate=January 25, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125122123/http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/}}</ref> झारखण्डप्रान्ते आश्वयुजमासस्य प्रथमार्धे प्रतिपदाया अष्टमीपर्यन्तं अष्टदिनेषु अयम् उत्सवः आचर्यते । <ref name="Prabhat khabar2022">{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/jharkhand-jitiya-festival-jivitputrika-vrat-ritual-unk|title=My Mati: आसिन कर अठमी के जितिया गड़ाय रे|publisher=Prabhat khabar|date=16 September 2022|accessdate=9 October 2022|language=Hindi}} [[वर्गः:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> == संस्कारः == === उत्तरप्रदेशः तथा बिहारः === त्रिदिवसीयः उत्सवः अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/jivitputrika-vrat-2020-date-time-significance/articleshow/78015321.cms|title=Jivitputrika Vrat 2020 Date, Time & Significance|website=[[The Times of India]]|accessdate=9 September 2020}}</ref> * नहै-खै : प्रथमदिनं नहाई-खाई, यत्र मातरः स्नानं कृत्वा एव भोजनं खादन्ति। भोजनं शाकाहारी भवितुमर्हति, [[घृतम्|घृतेन]] गुलाबी लवणं च सह निर्मितम् . * खुर-जितिया अथवा जीवीपुत्रिका दिवस : यह द्वितीय दिवस है तथा मातर जलपान विना कठोर उपवास कर रहे हैं। * पारणः - एषः तृतीयः दिवसः यदा मातरः उपवासं भङ्गयन्ति। करी राइस, नोनी साग तथा मरुआ रोटी इत्यादीनि विविधानि स्वादिष्टानि भवन्ति * बिहारराज्ये यूपी च, गीदडस्य गरुडस्य च कथा अतीव प्रसिद्धा । जिउतवाहन देवता सह मिलित्वा जना गीदलस्य गरुडस्य च नाम्ना अपि प्रार्थयन्ति । === झारखण्डः === झारखण्डराज्ये '''जितिया''' इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति, जना अष्टदिनानि यावद् उत्सवं कुर्वन्ति । आश्विनमासस्य प्रथमदिने आरभ्यते। ग्रामस्य पानी भरवा पूर्णिमायां जितियापर्वणः आरम्भस्य घोषयति। परदिने स्त्रियः प्रातःकाले वेणुपुटे नदीतः वालुकायाः संग्रहणं कुर्वन्ति येन कोऽपि न पश्यति तथा च अष्टविधं बीजं स्थापयन्ति यथा तण्डुलचना कुक्कुटादिकं अष्टदिनं यावद् गीतं गायन्ति न च। प्लाण्डुं लशुनं मांसं खादन्तु। सप्तमे दिने स्नानानन्तरं नदीतीरे जगलगरुडभोजनानि स्थापयन्ति । ते उपवसन्ति सायंकालेऽष्टविधं शाकं अरुआ-तण्डुलं मदुआ रोटिं च खादन्ति। ते अष्टमे दिने उपवसन्ति। अष्टमे दिने जितिया ( Sacred fig ) शाखां प्राङ्गणे अथवा अख्रे रोपयन्ति । पुआ, धूस्कं च कृत्वा अष्टविधं शाकं पुष्पं फलं च एकस्मिन् टोपले स्थापयन्ति। ते जितियाशाखायाः पूजां कुर्वन्ति ब्राह्मणाद् जितवाहनस्य कथां शृण्वन्ति। जितिया (जित्वाहन) इत्यस्मात् च स्वसन्ततिनां कृते दीर्घायुः याचन्ते। ते गीतं गायन्ति झुमारनृत्यं च कुर्वन्ति पूर्णरात्रम्। परदिने पवित्रपिप्पलवृक्षस्य शाखाः नदीयां वा धारायां वा निमज्ज्य स्नानं कृत्वा बालकस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापयन्ति । <ref name="Prabhat khabar2022"/> === नेपालः === जितिया मिथिलाञ्चलस्य नेपालीनां विवाहितानां महिलानां तथा पूर्वमध्यनेपालस्य थारुमहिलानां महत्त्वपूर्ण उत्सवः वर्तते । जितियाव्रतं पुत्राणां हिताय दीर्घायुषे च क्रियते। प्रायः प्रदोषसमये अश्विनकृष्णाष्टम्यां क्रियते । नेपालिमहिला अस्मिन् दिने निर्जलोपवासं (जलं विना) कुर्वन्ति, परदिने अष्टम्न्तेय च उपवासं भङ्गयन्ति । कदाचिद् अपराह्णे यदा अष्टमी आरभ्यते तदा स्त्रियः द्वौ दिवसौ उपवासं कर्तुं प्रवृत्ता भवन्ति । यतो न किमपि जलबिन्दुः अपि मुखे स्थाप्यते, तस्मात् उपवासः खरजितिया अपि उच्यते । ये बालकाः तीव्रदुर्घटनाभ्यः पलायिताः आसन्, तेषां मातुः आशीर्वादः अस्ति इति मन्यते यत् एतत् ब्राट् कृतवान् । पूर्वदिने कोदोरे (मरुआ) निर्मितं मत्स्यं चपट्टी च (रोटी, रोटिका) खादितुम् प्रवृत्तिः परम्परा वा अस्ति । उपवासात् पूर्वरात्रौ अष्टमीयाः आरम्भात् पूर्वमेव भोजनं गृह्णन्ति । एतत् केवलं अस्य उपवासस्य विशिष्टम् अस्ति। प्रायः बालकाः जागृत्य सज्जतां पोषयन्ति। एतत् ओङ्गथान इति ज्ञायते । <ref>{{Cite web|title=Jitiya in Nepal|url=https://nepalipatro.com.np/blog/en/jitiya-pawani-parva/}}</ref> == आख्यान == एकस्याः कथानुसारं जिमूतवाहनो गन्धर्वराज आसीत्। भ्रातृभ्यो राज्यं त्यक्त्वा पितुः सेवार्थं वनं ययौ। स मलयावतीं विवाहितवान् । एकदा स एकां वृद्धां शोकं कुर्वन्तीं दृष्टवान्। नागवंशस्य (सर्पकुटुम्बस्य) इति सा तस्मै अवदत् । शपथस्य कारणात् सा श्वः स्वस्य एकमात्रं पुत्रं सांखचूडं गरुडाय भोजनार्थम् अर्पयितुम् अर्हति। जीमूतवाहनः स्वस्य एकमात्रपुत्रस्य रक्षणं प्रतिज्ञातवती। परदिने सः शिलाशयने शयनं कृत्वा गरुडाय आत्मानं दत्तवान्। गरुड आगत्य जिमूतवाहनं नखैः आक्रम्य। जिमूतवाहनः शान्तस्तदा गरुड आक्रमणं त्यक्तवान्। गरुडः स्वस्य तादात्म्यं पृष्टवान् ततो जिमूतवाहनः सम्पूर्णां कथां कथितवान्। तस्य दयालुतायाः परोपकारस्य च प्रभावितः गरुडः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् स नागवंशात् किमपि यज्ञं न गृह्णामि इति। एतस्या आख्यायिकायाः पोषणार्थं मातरः स्वसन्ततिहिताय उपवासं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|title=Significance of Jivitputrika Vrat|accessdate=2023-10-07|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930021408/https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jivitputrika-vrat-2022-why-do-women-worship-jimutvahan-on-jitiya-read-interesting-story-jagran-special-23077968.html|title=Jivitputrika 2022: जितिया पर महिलाएं जिमूतवाहन की क्यों करती हैं पूजा, पढ़िए दिलचस्प कहानी|date=17 September 2022|accessdate=10 October 2022}}</ref> इयं कथा [[नागानन्दम्|नागानन्द]] (The Joy of the Snakes) इत्यस्य सदृशी अस्ति, यस्य संस्कृतनाटकं सम्राट् [[हर्षवर्धनः|हर्षेण]] सप्तमशतके लिखितम् अस्ति यत्र विद्यादरराजः जिमुतवाहनः नागस्य कृते स्वप्राणान् गरुडाय बलिदानं करोति। <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/story-of-the-prince-who-gave-up-throne-to-save-life-of-snakes|title=Story of the prince who gave up throne to save life of snakes|date=30 May 2019|accessdate=10 October 2022}}</ref> कथानुसारं जीमूतकेतुः विद्याधरस्य हिमाच्छादितपर्वतदेशस्य राजा आसीत् । तस्य गृहे स्वर्गप्रेषितः कामवृक्षः आसीत्, यः तस्य पितृणां आख्यायिका आसीत् । तस्य पुत्रो नासीत्, अतः स वृक्षात् पुत्रं याचितवान् । अथ बालो जाते स तं जिमुतवाहन इति नामकरोत् | स सर्वभूतेषु करुणापूर्ण आसीत् । पितरं प्रोवाच कामुकवृक्षं दारिद्र्यं निर्वासयितुं मनुष्येभ्यः धनं दातुं च पृष्टवान्। ततः वृक्षः पृथिव्यां सुवर्णवृष्टिं प्रेषितवान्, सर्वे जना आनन्दिता अभवन्। जिमूतवाहनस्य कीर्तिः दूरं यावत् प्रसृता आसीत् । राजा जीमूतकेतुः अपि द्वेषपूरितो यतः सिंहासनं स्वपुत्रस्य वैभवेन दृढतया निहितम् आसीत्। ते स्थानं ग्रहीतुम् इच्छन्ति स्म यत्र कामुकवृक्षो वर्धते, युद्धाय नतम्। ततः जिमुतवाहनः बन्धुभिः सह थोर्ने कृते युद्धं त्यक्त्वा पित्रा मातुः सह वनं त्यक्त्वा मलयपर्वतम् अगच्छत् । एतत् सिद्धस्य राजपुत्रस्य स्थानम् आसीत् । स स्वभगिनीं मलयावतीं जिमूतवाहनेन सह उद्वहतुम् इच्छति स्म, जिमूतवाहनः तां विवाहितवान् । पुरा जीवने जिमूतवाहनस्य विद्याधारा मलयावती च पत्नी । एकदा सः एकां स्त्रियं रोदन्तीं दृष्टवान्। स्त्रीपुत्रः सांखचूडा तं नागा इति , नागराजः तं मृत्युशिलायां प्रेषितवान्। सङ्खचूडः तस्मै अवदत् यत् विनतस्य गरुडः पुत्रः [[विष्णुः|विष्णुतः]] अमृतं प्राप्य नागान् मारयितुम् आरब्धवान्, यथा पूर्वं कद्रुः विनतं दासं नियुक्तवान् गरुडः सर्पान् खादितुम् आरभत । ततः सर्पराजो वासुकी नागविनाशं पूर्वं दृष्ट्वा गरुडेन सह प्रतिदिनम् एकं सर्पं प्रेषयितुं सम्झौतां कृतवान् । जिमूतवाहनो मृत्युशिलायाम् आत्मानं स्थापयति स्म। अथ गरुडे आगते पृथिवी कम्पयति स्म। गरुडः तुण्डेन जिमूतवाहनं दूरं विहाय भोजनं प्रारभत। ततः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिः प्रारभत। अस्या घटनायाः अनन्तरं गरुड आश्चर्यचकितो भूत्वा जिमूतवाहनो भोजनं त्यक्तवान्। गरुडो जिमूतवाहनं न सर्प इति वदति किन्तु जिमूतवाहनः तं सर्पः इति वदति। अथ सङ्खचूडः सङ्केति जिमूतवाहनो न इति अवदत्। जीमूतवाहनः न सर्पः अपितु विद्याधरराजः गुलितः पूर्णः इति गरुडः अवगच्छत्। जिमूतवाहनो गरुडं प्राह यद् अग्रे सर्पान् न खादतु। अथ गरुडः स्वर्गात् अमृतम् आनेतुं गच्छति जिमुत्वाहनस्य व्रणानां चिकित्सां कर्तुं, शिलायां स्थितानां सर्पाणां प्राणान् पुनरानेतुं च गच्छति। अथ गुआरी स्वर्गाद् आगत्य जिमुतवाहनपादयोरमृतं सिञ्चति स्म। गरुड आगत्य अमृतं सिञ्चति स्म, सर्पाः पुनः वस्त्रैः जीविता अभवन्। अथ सर्वे सर्पाः माता पिता पत्नी च जिमूतवाहनस्य आगत्य तं स्तुवन्। अथ जिमुतवाहनो विद्याधरः। <ref>{{Cite news|url=https://archive.org/details/buddhistlegendof00somarich/page/26/mode/2up|title=The Buddhist legend of Jîmûtavâhana : from the Kathâ-Sarit-Sâgara (the Ocean-river of story) dramatized in the Nâgânanda (the Joy of the world of serpents), a Buddhist drama by Srî Harsha Deva|date=11 October 2007|accessdate=10 October 2022}}</ref>{{Reflist}} == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] gn2h60bqd0y12n0zccyooatwcz9zjae 498978 498977 2026-04-26T08:26:32Z Suyash.dwivedi 17766 498978 wikitext text/x-wiki {{Copy edit|date=October 2023}} {{Infobox Holiday |holiday_name=जितिया |type=धार्मिकः उत्सवः |image=Jivitputrika Observation - Ramkrishnapur Ghat - Howrah 2016-09-23 9570.JPG |caption=गङ्गानद्याः तीरे कोलकातानगरे जीवित्पुत्रिका-व्रतस्य पालनम् |official_name= |nickname= |observedby=[[हिन्दु]] |begins={{ubl|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तमी (उत्तरप्रदेशे बिहार-राज्ये च)|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा (झारखण्ड-राज्ये)}} |ends=[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य नवमी |date=सितम्बर-मासः |celebrations= |observances= |relatedto=[[जिउन्तिया]] }} [[Category:Infobox holiday with missing field]] [[Category:Infobox holiday (other)]] '''जितिया''' ( '''जीवित्पुत्रिका''' इति अपि कथ्यते ) त्रिदिवसीयं हिन्दुपर्व वर्तते यद् [[आश्विनमासः|आश्वयुजमासे]] [[पक्षौ|कृष्णपक्षे]] सप्तमीतः नवमीपर्यन्तम् आचर्यते । मुख्यतया भारतस्य [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेश]][[बिहारराज्यम्|बिहार]][[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्येषु]] तथा [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] अपि च पश्चिमवङ्गराज्यस्य नेपालीजनैः अयम् उत्सवः आचर्यते | <ref>{{Cite web|url=https://indianastrology.co.in/8767-jitiya-2022-date-in-bihar/|title=Jivitputrika Vrat 2022 – Jitiya 2022 Date In Bihar|date=21 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/jitiya-vrat-2022-when-is-jitiya-vrat-in-bihar-up-know-the-correct-date-and-time-according-to-kashi-and-mithila-panchang-rdy|title=Jitiya Vrat 2022: बिहार-यूपी में कब है जितिया व्रत, जानें काशी और मिथिला पंचांग के अनुसार सही डेट व टाइम|date=15 September 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nepaltraveller.com/sidetrack/jitiya-a-festival-of-women-384#:~:text=Among%20the%20very%20many%20feasts,or%2010%20days%20before%20Ghatasthapana|title=Jitiya – A Festival Of Women|date=17 August 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/religion/jivitputrika-vrat-2020-jitiya-puja-vidhi-nahay-khay-date-and-timing-shubh-muhurt-jeevaputrika-vow-will-start-from-today-with-hi-khay-know-what-is-important-to-keep-in-mind-during-the-fast-rdy-2|title=Jivitputrika Vrat 2020: जीवित्पुत्रिका व्रती महिलाएं आज खोलेंगी व्रत, जानें पारण करने के लिए हर एक शुभ समय और विधि}}</ref> मातरः जलं विना स्वसन्ततिकल्याणाय उपवसन्ति। <ref name="indastro1">{{Cite web|url=http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/|title=Jivitputrika Vrat 2016 (Jitiya 2016) Date & Hindu Panchang - Indian Astrology|date=July 18, 2016|publisher=|accessdate=September 4, 2016|archivedate=January 25, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125122123/http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/}}</ref> झारखण्डप्रान्ते आश्वयुजमासस्य प्रथमार्धे प्रतिपदाया अष्टमीपर्यन्तं अष्टदिनेषु अयम् उत्सवः आचर्यते । <ref name="Prabhat khabar2022">{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/jharkhand-jitiya-festival-jivitputrika-vrat-ritual-unk|title=My Mati: आसिन कर अठमी के जितिया गड़ाय रे|publisher=Prabhat khabar|date=16 September 2022|accessdate=9 October 2022|language=Hindi}} [[वर्गः:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> == संस्कारः == === उत्तरप्रदेशः तथा बिहारः === त्रिदिवसीयः उत्सवः अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/jivitputrika-vrat-2020-date-time-significance/articleshow/78015321.cms|title=Jivitputrika Vrat 2020 Date, Time & Significance|website=[[The Times of India]]|accessdate=9 September 2020}}</ref> * नहै-खै : प्रथमदिनं नहाई-खाई, यत्र मातरः स्नानं कृत्वा एव भोजनं खादन्ति। भोजनं शाकाहारी भवितुमर्हति, [[घृतम्|घृतेन]] गुलाबी लवणं च सह निर्मितम् . * खुर-जितिया अथवा जीवीपुत्रिका दिवस : यह द्वितीय दिवस है तथा मातर जलपान विना कठोर उपवास कर रहे हैं। * पारणः - एषः तृतीयः दिवसः यदा मातरः उपवासं भङ्गयन्ति। करी राइस, नोनी साग तथा मरुआ रोटी इत्यादीनि विविधानि स्वादिष्टानि भवन्ति * बिहारराज्ये यूपी च, गीदडस्य गरुडस्य च कथा अतीव प्रसिद्धा । जिउतवाहन देवता सह मिलित्वा जना गीदलस्य गरुडस्य च नाम्ना अपि प्रार्थयन्ति । === झारखण्डः === झारखण्डराज्ये '''जितिया''' इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति, जना अष्टदिनानि यावद् उत्सवं कुर्वन्ति । आश्विनमासस्य प्रथमदिने आरभ्यते। ग्रामस्य पानी भरवा पूर्णिमायां जितियापर्वणः आरम्भस्य घोषयति। परदिने स्त्रियः प्रातःकाले वेणुपुटे नदीतः वालुकायाः संग्रहणं कुर्वन्ति येन कोऽपि न पश्यति तथा च अष्टविधं बीजं स्थापयन्ति यथा तण्डुलचना कुक्कुटादिकं अष्टदिनं यावद् गीतं गायन्ति न च। प्लाण्डुं लशुनं मांसं खादन्तु। सप्तमे दिने स्नानानन्तरं नदीतीरे जगलगरुडभोजनानि स्थापयन्ति । ते उपवसन्ति सायंकालेऽष्टविधं शाकं अरुआ-तण्डुलं मदुआ रोटिं च खादन्ति। ते अष्टमे दिने उपवसन्ति। अष्टमे दिने जितिया ( Sacred fig ) शाखां प्राङ्गणे अथवा अख्रे रोपयन्ति । पुआ, धूस्कं च कृत्वा अष्टविधं शाकं पुष्पं फलं च एकस्मिन् टोपले स्थापयन्ति। ते जितियाशाखायाः पूजां कुर्वन्ति ब्राह्मणाद् जितवाहनस्य कथां शृण्वन्ति। जितिया (जित्वाहन) इत्यस्मात् च स्वसन्ततिनां कृते दीर्घायुः याचन्ते। ते गीतं गायन्ति झुमारनृत्यं च कुर्वन्ति पूर्णरात्रम्। परदिने पवित्रपिप्पलवृक्षस्य शाखाः नदीयां वा धारायां वा निमज्ज्य स्नानं कृत्वा बालकस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापयन्ति । <ref name="Prabhat khabar2022"/> === नेपालः === जितिया मिथिलाञ्चलस्य नेपालीनां विवाहितानां महिलानां तथा पूर्वमध्यनेपालस्य थारुमहिलानां महत्त्वपूर्ण उत्सवः वर्तते । जितियाव्रतं पुत्राणां हिताय दीर्घायुषे च क्रियते। प्रायः प्रदोषसमये अश्विनकृष्णाष्टम्यां क्रियते । नेपालिमहिला अस्मिन् दिने निर्जलोपवासं (जलं विना) कुर्वन्ति, परदिने अष्टम्न्तेय च उपवासं भङ्गयन्ति । कदाचिद् अपराह्णे यदा अष्टमी आरभ्यते तदा स्त्रियः द्वौ दिवसौ उपवासं कर्तुं प्रवृत्ता भवन्ति । यतो न किमपि जलबिन्दुः अपि मुखे स्थाप्यते, तस्मात् उपवासः खरजितिया अपि उच्यते । ये बालकाः तीव्रदुर्घटनाभ्यः पलायिताः आसन्, तेषां मातुः आशीर्वादः अस्ति इति मन्यते यत् एतत् ब्राट् कृतवान् । पूर्वदिने कोदोरे (मरुआ) निर्मितं मत्स्यं चपट्टी च (रोटी, रोटिका) खादितुम् प्रवृत्तिः परम्परा वा अस्ति । उपवासात् पूर्वरात्रौ अष्टमीयाः आरम्भात् पूर्वमेव भोजनं गृह्णन्ति । एतत् केवलं अस्य उपवासस्य विशिष्टम् अस्ति। प्रायः बालकाः जागृत्य सज्जतां पोषयन्ति। एतत् ओङ्गथान इति ज्ञायते । <ref>{{Cite web|title=Jitiya in Nepal|url=https://nepalipatro.com.np/blog/en/jitiya-pawani-parva/}}</ref> == आख्यान == एकस्याः कथानुसारं जिमूतवाहनो गन्धर्वराज आसीत्। भ्रातृभ्यो राज्यं त्यक्त्वा पितुः सेवार्थं वनं ययौ। स मलयावतीं विवाहितवान् । एकदा स एकां वृद्धां शोकं कुर्वन्तीं दृष्टवान्। नागवंशस्य (सर्पकुटुम्बस्य) इति सा तस्मै अवदत् । शपथस्य कारणात् सा श्वः स्वस्य एकमात्रं पुत्रं सांखचूडं गरुडाय भोजनार्थम् अर्पयितुम् अर्हति। जीमूतवाहनः स्वस्य एकमात्रपुत्रस्य रक्षणं प्रतिज्ञातवती। परदिने सः शिलाशयने शयनं कृत्वा गरुडाय आत्मानं दत्तवान्। गरुड आगत्य जिमूतवाहनं नखैः आक्रम्य। जिमूतवाहनः शान्तस्तदा गरुड आक्रमणं त्यक्तवान्। गरुडः स्वस्य तादात्म्यं पृष्टवान् ततो जिमूतवाहनः सम्पूर्णां कथां कथितवान्। तस्य दयालुतायाः परोपकारस्य च प्रभावितः गरुडः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् स नागवंशात् किमपि यज्ञं न गृह्णामि इति। एतस्या आख्यायिकायाः पोषणार्थं मातरः स्वसन्ततिहिताय उपवासं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|title=Significance of Jivitputrika Vrat|accessdate=2023-10-07|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930021408/https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jivitputrika-vrat-2022-why-do-women-worship-jimutvahan-on-jitiya-read-interesting-story-jagran-special-23077968.html|title=Jivitputrika 2022: जितिया पर महिलाएं जिमूतवाहन की क्यों करती हैं पूजा, पढ़िए दिलचस्प कहानी|date=17 September 2022|accessdate=10 October 2022}}</ref> इयं कथा [[नागानन्दम्|नागानन्द]] (The Joy of the Snakes) इत्यस्य सदृशी अस्ति, यस्य संस्कृतनाटकं सम्राट् [[हर्षवर्धनः|हर्षेण]] सप्तमशतके लिखितम् अस्ति यत्र विद्यादरराजः जिमुतवाहनः नागस्य कृते स्वप्राणान् गरुडाय बलिदानं करोति। <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/story-of-the-prince-who-gave-up-throne-to-save-life-of-snakes|title=Story of the prince who gave up throne to save life of snakes|date=30 May 2019|accessdate=10 October 2022}}</ref> कथानुसारं जीमूतकेतुः विद्याधरस्य हिमाच्छादितपर्वतदेशस्य राजा आसीत् । तस्य गृहे स्वर्गप्रेषितः कामवृक्षः आसीत्, यः तस्य पितृणां आख्यायिका आसीत् । तस्य पुत्रो नासीत्, अतः स वृक्षात् पुत्रं याचितवान् । अथ बालो जाते स तं जिमुतवाहन इति नामकरोत् | स सर्वभूतेषु करुणापूर्ण आसीत् । पितरं प्रोवाच कामुकवृक्षं दारिद्र्यं निर्वासयितुं मनुष्येभ्यः धनं दातुं च पृष्टवान्। ततः वृक्षः पृथिव्यां सुवर्णवृष्टिं प्रेषितवान्, सर्वे जना आनन्दिता अभवन्। जिमूतवाहनस्य कीर्तिः दूरं यावत् प्रसृता आसीत् । राजा जीमूतकेतुः अपि द्वेषपूरितो यतः सिंहासनं स्वपुत्रस्य वैभवेन दृढतया निहितम् आसीत्। ते स्थानं ग्रहीतुम् इच्छन्ति स्म यत्र कामुकवृक्षो वर्धते, युद्धाय नतम्। ततः जिमुतवाहनः बन्धुभिः सह थोर्ने कृते युद्धं त्यक्त्वा पित्रा मातुः सह वनं त्यक्त्वा मलयपर्वतम् अगच्छत् । एतत् सिद्धस्य राजपुत्रस्य स्थानम् आसीत् । स स्वभगिनीं मलयावतीं जिमूतवाहनेन सह उद्वहतुम् इच्छति स्म, जिमूतवाहनः तां विवाहितवान् । पुरा जीवने जिमूतवाहनस्य विद्याधारा मलयावती च पत्नी । एकदा सः एकां स्त्रियं रोदन्तीं दृष्टवान्। स्त्रीपुत्रः सांखचूडा तं नागा इति , नागराजः तं मृत्युशिलायां प्रेषितवान्। सङ्खचूडः तस्मै अवदत् यत् विनतस्य गरुडः पुत्रः [[विष्णुः|विष्णुतः]] अमृतं प्राप्य नागान् मारयितुम् आरब्धवान्, यथा पूर्वं कद्रुः विनतं दासं नियुक्तवान् गरुडः सर्पान् खादितुम् आरभत । ततः सर्पराजो वासुकी नागविनाशं पूर्वं दृष्ट्वा गरुडेन सह प्रतिदिनम् एकं सर्पं प्रेषयितुं सम्झौतां कृतवान् । जिमूतवाहनो मृत्युशिलायाम् आत्मानं स्थापयति स्म। अथ गरुडे आगते पृथिवी कम्पयति स्म। गरुडः तुण्डेन जिमूतवाहनं दूरं विहाय भोजनं प्रारभत। ततः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिः प्रारभत। अस्या घटनायाः अनन्तरं गरुड आश्चर्यचकितो भूत्वा जिमूतवाहनो भोजनं त्यक्तवान्। गरुडो जिमूतवाहनं न सर्प इति वदति किन्तु जिमूतवाहनः तं सर्पः इति वदति। अथ सङ्खचूडः सङ्केति जिमूतवाहनो न इति अवदत्। जीमूतवाहनः न सर्पः अपितु विद्याधरराजः गुलितः पूर्णः इति गरुडः अवगच्छत्। जिमूतवाहनो गरुडं प्राह यद् अग्रे सर्पान् न खादतु। अथ गरुडः स्वर्गात् अमृतम् आनेतुं गच्छति जिमुत्वाहनस्य व्रणानां चिकित्सां कर्तुं, शिलायां स्थितानां सर्पाणां प्राणान् पुनरानेतुं च गच्छति। अथ गुआरी स्वर्गाद् आगत्य जिमुतवाहनपादयोरमृतं सिञ्चति स्म। गरुड आगत्य अमृतं सिञ्चति स्म, सर्पाः पुनः वस्त्रैः जीविता अभवन्। अथ सर्वे सर्पाः माता पिता पत्नी च जिमूतवाहनस्य आगत्य तं स्तुवन्। अथ जिमुतवाहनो विद्याधरः। <ref>{{Cite news|url=https://archive.org/details/buddhistlegendof00somarich/page/26/mode/2up|title=The Buddhist legend of Jîmûtavâhana : from the Kathâ-Sarit-Sâgara (the Ocean-river of story) dramatized in the Nâgânanda (the Joy of the world of serpents), a Buddhist drama by Srî Harsha Deva|date=11 October 2007|accessdate=10 October 2022}}</ref>{{Reflist}} == सन्दर्भाः == {{ref}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] lntdyt8q8gbytvfs23tu92h2um4t1jh 498979 498978 2026-04-26T08:27:02Z Suyash.dwivedi 17766 /* सन्दर्भाः */ 498979 wikitext text/x-wiki {{Copy edit|date=October 2023}} {{Infobox Holiday |holiday_name=जितिया |type=धार्मिकः उत्सवः |image=Jivitputrika Observation - Ramkrishnapur Ghat - Howrah 2016-09-23 9570.JPG |caption=गङ्गानद्याः तीरे कोलकातानगरे जीवित्पुत्रिका-व्रतस्य पालनम् |official_name= |nickname= |observedby=[[हिन्दु]] |begins={{ubl|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य सप्तमी (उत्तरप्रदेशे बिहार-राज्ये च)|[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदा (झारखण्ड-राज्ये)}} |ends=[[आश्विन]]मासस्य शुक्लपक्षस्य नवमी |date=सितम्बर-मासः |celebrations= |observances= |relatedto=[[जिउन्तिया]] }} [[Category:Infobox holiday with missing field]] [[Category:Infobox holiday (other)]] '''जितिया''' ( '''जीवित्पुत्रिका''' इति अपि कथ्यते ) त्रिदिवसीयं हिन्दुपर्व वर्तते यद् [[आश्विनमासः|आश्वयुजमासे]] [[पक्षौ|कृष्णपक्षे]] सप्तमीतः नवमीपर्यन्तम् आचर्यते । मुख्यतया भारतस्य [[उत्तरप्रदेशराज्यम्|उत्तरप्रदेश]][[बिहारराज्यम्|बिहार]][[झारखण्डराज्यम्|झारखण्डराज्येषु]] तथा [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] अपि च पश्चिमवङ्गराज्यस्य नेपालीजनैः अयम् उत्सवः आचर्यते | <ref>{{Cite web|url=https://indianastrology.co.in/8767-jitiya-2022-date-in-bihar/|title=Jivitputrika Vrat 2022 – Jitiya 2022 Date In Bihar|date=21 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/jitiya-vrat-2022-when-is-jitiya-vrat-in-bihar-up-know-the-correct-date-and-time-according-to-kashi-and-mithila-panchang-rdy|title=Jitiya Vrat 2022: बिहार-यूपी में कब है जितिया व्रत, जानें काशी और मिथिला पंचांग के अनुसार सही डेट व टाइम|date=15 September 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nepaltraveller.com/sidetrack/jitiya-a-festival-of-women-384#:~:text=Among%20the%20very%20many%20feasts,or%2010%20days%20before%20Ghatasthapana|title=Jitiya – A Festival Of Women|date=17 August 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/religion/jivitputrika-vrat-2020-jitiya-puja-vidhi-nahay-khay-date-and-timing-shubh-muhurt-jeevaputrika-vow-will-start-from-today-with-hi-khay-know-what-is-important-to-keep-in-mind-during-the-fast-rdy-2|title=Jivitputrika Vrat 2020: जीवित्पुत्रिका व्रती महिलाएं आज खोलेंगी व्रत, जानें पारण करने के लिए हर एक शुभ समय और विधि}}</ref> मातरः जलं विना स्वसन्ततिकल्याणाय उपवसन्ति। <ref name="indastro1">{{Cite web|url=http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/|title=Jivitputrika Vrat 2016 (Jitiya 2016) Date & Hindu Panchang - Indian Astrology|date=July 18, 2016|publisher=|accessdate=September 4, 2016|archivedate=January 25, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170125122123/http://indianastrology.co.in/4117-jivitputrika-vrat-2016-jitiya-2016-date-hindu-panchang/}}</ref> झारखण्डप्रान्ते आश्वयुजमासस्य प्रथमार्धे प्रतिपदाया अष्टमीपर्यन्तं अष्टदिनेषु अयम् उत्सवः आचर्यते । <ref name="Prabhat khabar2022">{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/jharkhand-jitiya-festival-jivitputrika-vrat-ritual-unk|title=My Mati: आसिन कर अठमी के जितिया गड़ाय रे|publisher=Prabhat khabar|date=16 September 2022|accessdate=9 October 2022|language=Hindi}} [[वर्गः:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> == संस्कारः == === उत्तरप्रदेशः तथा बिहारः === त्रिदिवसीयः उत्सवः अस्ति । <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/astrology/rituals-puja/jivitputrika-vrat-2020-date-time-significance/articleshow/78015321.cms|title=Jivitputrika Vrat 2020 Date, Time & Significance|website=[[The Times of India]]|accessdate=9 September 2020}}</ref> * नहै-खै : प्रथमदिनं नहाई-खाई, यत्र मातरः स्नानं कृत्वा एव भोजनं खादन्ति। भोजनं शाकाहारी भवितुमर्हति, [[घृतम्|घृतेन]] गुलाबी लवणं च सह निर्मितम् . * खुर-जितिया अथवा जीवीपुत्रिका दिवस : यह द्वितीय दिवस है तथा मातर जलपान विना कठोर उपवास कर रहे हैं। * पारणः - एषः तृतीयः दिवसः यदा मातरः उपवासं भङ्गयन्ति। करी राइस, नोनी साग तथा मरुआ रोटी इत्यादीनि विविधानि स्वादिष्टानि भवन्ति * बिहारराज्ये यूपी च, गीदडस्य गरुडस्य च कथा अतीव प्रसिद्धा । जिउतवाहन देवता सह मिलित्वा जना गीदलस्य गरुडस्य च नाम्ना अपि प्रार्थयन्ति । === झारखण्डः === झारखण्डराज्ये '''जितिया''' इति नाम्ना प्रसिद्धा अस्ति, जना अष्टदिनानि यावद् उत्सवं कुर्वन्ति । आश्विनमासस्य प्रथमदिने आरभ्यते। ग्रामस्य पानी भरवा पूर्णिमायां जितियापर्वणः आरम्भस्य घोषयति। परदिने स्त्रियः प्रातःकाले वेणुपुटे नदीतः वालुकायाः संग्रहणं कुर्वन्ति येन कोऽपि न पश्यति तथा च अष्टविधं बीजं स्थापयन्ति यथा तण्डुलचना कुक्कुटादिकं अष्टदिनं यावद् गीतं गायन्ति न च। प्लाण्डुं लशुनं मांसं खादन्तु। सप्तमे दिने स्नानानन्तरं नदीतीरे जगलगरुडभोजनानि स्थापयन्ति । ते उपवसन्ति सायंकालेऽष्टविधं शाकं अरुआ-तण्डुलं मदुआ रोटिं च खादन्ति। ते अष्टमे दिने उपवसन्ति। अष्टमे दिने जितिया ( Sacred fig ) शाखां प्राङ्गणे अथवा अख्रे रोपयन्ति । पुआ, धूस्कं च कृत्वा अष्टविधं शाकं पुष्पं फलं च एकस्मिन् टोपले स्थापयन्ति। ते जितियाशाखायाः पूजां कुर्वन्ति ब्राह्मणाद् जितवाहनस्य कथां शृण्वन्ति। जितिया (जित्वाहन) इत्यस्मात् च स्वसन्ततिनां कृते दीर्घायुः याचन्ते। ते गीतं गायन्ति झुमारनृत्यं च कुर्वन्ति पूर्णरात्रम्। परदिने पवित्रपिप्पलवृक्षस्य शाखाः नदीयां वा धारायां वा निमज्ज्य स्नानं कृत्वा बालकस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापयन्ति । <ref name="Prabhat khabar2022"/> === नेपालः === जितिया मिथिलाञ्चलस्य नेपालीनां विवाहितानां महिलानां तथा पूर्वमध्यनेपालस्य थारुमहिलानां महत्त्वपूर्ण उत्सवः वर्तते । जितियाव्रतं पुत्राणां हिताय दीर्घायुषे च क्रियते। प्रायः प्रदोषसमये अश्विनकृष्णाष्टम्यां क्रियते । नेपालिमहिला अस्मिन् दिने निर्जलोपवासं (जलं विना) कुर्वन्ति, परदिने अष्टम्न्तेय च उपवासं भङ्गयन्ति । कदाचिद् अपराह्णे यदा अष्टमी आरभ्यते तदा स्त्रियः द्वौ दिवसौ उपवासं कर्तुं प्रवृत्ता भवन्ति । यतो न किमपि जलबिन्दुः अपि मुखे स्थाप्यते, तस्मात् उपवासः खरजितिया अपि उच्यते । ये बालकाः तीव्रदुर्घटनाभ्यः पलायिताः आसन्, तेषां मातुः आशीर्वादः अस्ति इति मन्यते यत् एतत् ब्राट् कृतवान् । पूर्वदिने कोदोरे (मरुआ) निर्मितं मत्स्यं चपट्टी च (रोटी, रोटिका) खादितुम् प्रवृत्तिः परम्परा वा अस्ति । उपवासात् पूर्वरात्रौ अष्टमीयाः आरम्भात् पूर्वमेव भोजनं गृह्णन्ति । एतत् केवलं अस्य उपवासस्य विशिष्टम् अस्ति। प्रायः बालकाः जागृत्य सज्जतां पोषयन्ति। एतत् ओङ्गथान इति ज्ञायते । <ref>{{Cite web|title=Jitiya in Nepal|url=https://nepalipatro.com.np/blog/en/jitiya-pawani-parva/}}</ref> == आख्यान == एकस्याः कथानुसारं जिमूतवाहनो गन्धर्वराज आसीत्। भ्रातृभ्यो राज्यं त्यक्त्वा पितुः सेवार्थं वनं ययौ। स मलयावतीं विवाहितवान् । एकदा स एकां वृद्धां शोकं कुर्वन्तीं दृष्टवान्। नागवंशस्य (सर्पकुटुम्बस्य) इति सा तस्मै अवदत् । शपथस्य कारणात् सा श्वः स्वस्य एकमात्रं पुत्रं सांखचूडं गरुडाय भोजनार्थम् अर्पयितुम् अर्हति। जीमूतवाहनः स्वस्य एकमात्रपुत्रस्य रक्षणं प्रतिज्ञातवती। परदिने सः शिलाशयने शयनं कृत्वा गरुडाय आत्मानं दत्तवान्। गरुड आगत्य जिमूतवाहनं नखैः आक्रम्य। जिमूतवाहनः शान्तस्तदा गरुड आक्रमणं त्यक्तवान्। गरुडः स्वस्य तादात्म्यं पृष्टवान् ततो जिमूतवाहनः सम्पूर्णां कथां कथितवान्। तस्य दयालुतायाः परोपकारस्य च प्रभावितः गरुडः प्रतिज्ञां कृतवान् यत् स नागवंशात् किमपि यज्ञं न गृह्णामि इति। एतस्या आख्यायिकायाः पोषणार्थं मातरः स्वसन्ततिहिताय उपवासं कुर्वन्ति । <ref>{{Cite web|url=https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|title=Significance of Jivitputrika Vrat|accessdate=2023-10-07|archive-date=2020-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930021408/https://www.apnisanskriti.com/vrat-katha/significance-of-jivitputrika-vrat-5826|deadurl=yes}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-jivitputrika-vrat-2022-why-do-women-worship-jimutvahan-on-jitiya-read-interesting-story-jagran-special-23077968.html|title=Jivitputrika 2022: जितिया पर महिलाएं जिमूतवाहन की क्यों करती हैं पूजा, पढ़िए दिलचस्प कहानी|date=17 September 2022|accessdate=10 October 2022}}</ref> इयं कथा [[नागानन्दम्|नागानन्द]] (The Joy of the Snakes) इत्यस्य सदृशी अस्ति, यस्य संस्कृतनाटकं सम्राट् [[हर्षवर्धनः|हर्षेण]] सप्तमशतके लिखितम् अस्ति यत्र विद्यादरराजः जिमुतवाहनः नागस्य कृते स्वप्राणान् गरुडाय बलिदानं करोति। <ref>{{Cite news|url=https://www.freepressjournal.in/bhopal/story-of-the-prince-who-gave-up-throne-to-save-life-of-snakes|title=Story of the prince who gave up throne to save life of snakes|date=30 May 2019|accessdate=10 October 2022}}</ref> कथानुसारं जीमूतकेतुः विद्याधरस्य हिमाच्छादितपर्वतदेशस्य राजा आसीत् । तस्य गृहे स्वर्गप्रेषितः कामवृक्षः आसीत्, यः तस्य पितृणां आख्यायिका आसीत् । तस्य पुत्रो नासीत्, अतः स वृक्षात् पुत्रं याचितवान् । अथ बालो जाते स तं जिमुतवाहन इति नामकरोत् | स सर्वभूतेषु करुणापूर्ण आसीत् । पितरं प्रोवाच कामुकवृक्षं दारिद्र्यं निर्वासयितुं मनुष्येभ्यः धनं दातुं च पृष्टवान्। ततः वृक्षः पृथिव्यां सुवर्णवृष्टिं प्रेषितवान्, सर्वे जना आनन्दिता अभवन्। जिमूतवाहनस्य कीर्तिः दूरं यावत् प्रसृता आसीत् । राजा जीमूतकेतुः अपि द्वेषपूरितो यतः सिंहासनं स्वपुत्रस्य वैभवेन दृढतया निहितम् आसीत्। ते स्थानं ग्रहीतुम् इच्छन्ति स्म यत्र कामुकवृक्षो वर्धते, युद्धाय नतम्। ततः जिमुतवाहनः बन्धुभिः सह थोर्ने कृते युद्धं त्यक्त्वा पित्रा मातुः सह वनं त्यक्त्वा मलयपर्वतम् अगच्छत् । एतत् सिद्धस्य राजपुत्रस्य स्थानम् आसीत् । स स्वभगिनीं मलयावतीं जिमूतवाहनेन सह उद्वहतुम् इच्छति स्म, जिमूतवाहनः तां विवाहितवान् । पुरा जीवने जिमूतवाहनस्य विद्याधारा मलयावती च पत्नी । एकदा सः एकां स्त्रियं रोदन्तीं दृष्टवान्। स्त्रीपुत्रः सांखचूडा तं नागा इति , नागराजः तं मृत्युशिलायां प्रेषितवान्। सङ्खचूडः तस्मै अवदत् यत् विनतस्य गरुडः पुत्रः [[विष्णुः|विष्णुतः]] अमृतं प्राप्य नागान् मारयितुम् आरब्धवान्, यथा पूर्वं कद्रुः विनतं दासं नियुक्तवान् गरुडः सर्पान् खादितुम् आरभत । ततः सर्पराजो वासुकी नागविनाशं पूर्वं दृष्ट्वा गरुडेन सह प्रतिदिनम् एकं सर्पं प्रेषयितुं सम्झौतां कृतवान् । जिमूतवाहनो मृत्युशिलायाम् आत्मानं स्थापयति स्म। अथ गरुडे आगते पृथिवी कम्पयति स्म। गरुडः तुण्डेन जिमूतवाहनं दूरं विहाय भोजनं प्रारभत। ततः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिः प्रारभत। अस्या घटनायाः अनन्तरं गरुड आश्चर्यचकितो भूत्वा जिमूतवाहनो भोजनं त्यक्तवान्। गरुडो जिमूतवाहनं न सर्प इति वदति किन्तु जिमूतवाहनः तं सर्पः इति वदति। अथ सङ्खचूडः सङ्केति जिमूतवाहनो न इति अवदत्। जीमूतवाहनः न सर्पः अपितु विद्याधरराजः गुलितः पूर्णः इति गरुडः अवगच्छत्। जिमूतवाहनो गरुडं प्राह यद् अग्रे सर्पान् न खादतु। अथ गरुडः स्वर्गात् अमृतम् आनेतुं गच्छति जिमुत्वाहनस्य व्रणानां चिकित्सां कर्तुं, शिलायां स्थितानां सर्पाणां प्राणान् पुनरानेतुं च गच्छति। अथ गुआरी स्वर्गाद् आगत्य जिमुतवाहनपादयोरमृतं सिञ्चति स्म। गरुड आगत्य अमृतं सिञ्चति स्म, सर्पाः पुनः वस्त्रैः जीविता अभवन्। अथ सर्वे सर्पाः माता पिता पत्नी च जिमूतवाहनस्य आगत्य तं स्तुवन्। अथ जिमुतवाहनो विद्याधरः। <ref>{{Cite news|url=https://archive.org/details/buddhistlegendof00somarich/page/26/mode/2up|title=The Buddhist legend of Jîmûtavâhana : from the Kathâ-Sarit-Sâgara (the Ocean-river of story) dramatized in the Nâgânanda (the Joy of the world of serpents), a Buddhist drama by Srî Harsha Deva|date=11 October 2007|accessdate=10 October 2022}}</ref>{{Reflist}} == सन्दर्भाः == {{reflist}} [[वर्गः:हिन्दु-उत्सवाः]] gn2h60bqd0y12n0zccyooatwcz9zjae 0 85648 498972 496129 2026-04-26T04:33:02Z AchyuthaVM 39857 498972 wikitext text/x-wiki संस्कृतभाषायां कालविध्यादिक्रियाः निर्मातुं लकारः इति काचित् व्यवस्था अस्ति । तत्र लकाराः दश भवन्ति ते यथा- '''१.[[लट् लकारः|लट्]] । २.[[लेट् लकारः|लेट्]] । ३.[[लङ् लकारः|लङ्]] । ४.[[लुङ् लकारः|लुङ्]] । ५.[[लिट् लकारः|लिट्]] । ६.लिङ् ([[विधिलिङ् लकारः|विधिलिङ्]] च [[आशिर्लिङ् लकारः|आशिर्लिङ्]]) । ७.[[लोट् लकारः|लोट्]] । ८.[[लुट् लकारः|लुट्]] । ९.[[लृट् लकारः|लृट्]] । १०.[[लृङ् लकारः|लृङ्]] ।''' एते दश लकाराः द्विधा विभक्ताः सन्ति । :# सार्वधातुकाः / सविकरणकालार्थाः :# अर्धधातुकाः / अविकरणकालार्थाः तत्र '''लेट् लकारः''' वेदेषु एवं अस्ति। पाणिनेः अष्टाध्यायौ सः लिलेख "लिङर्थे लेट्। उपसंवादाशङ्कयोश्च। (॥३।४।७-८॥)" इति। तस्य अभिप्रायो– लिङ् लकारमिव क्रियते उपसंवादेषु च ('यदि-तदा' वचनेषु इव) किन्तु केवलं छन्दग्रन्थेषु (वेदेषु)। इति। अतो लेट् लाकरः आज्ञार्थं बोधयति। अपि च एतस्मिन् लकास्य रूपप्रत्ययेषु अकार-प्रत्ययः भवति (भू → भ'''वा'''ति)<ref>1</ref> {| class="wikitable" align=right |+ '''भू धातोः लेट् लकारे रूपाणि '''<ref>2</ref> |- ! लेट् लकारः (परस्मैपदम्) !! एकवचनम् !! द्विवचनम् !! बहुवचनम् |- | प्रथमपुरुषः || भवाति/भवात् || भवातः || भवान् |- | मध्यमपुरुषः || भवासि/भवाः || भवाथः || भवाथ |- | उत्तमपुरुषः || भवानि || भवाव || भवाम |} {| class="wikitable" |+ '''लेट्(परसस्मैपदम्) लकारस्य आख्यातप्रत्ययाः (तिङ्प्रत्ययाः)''' |- ! लेट् लकारः (परस्मैपदम्) !! एकवचनम् !! द्विवचनम् !! बहुवचनम् |- | प्रथमपुरुषः || अति/अत् || अतः || अन् |- | मध्यमपुरुषः || असि/अः || अथः || अथ |- | उत्तमपुरुषः || अनि || अव || अम |} {| class="wikitable" align=right |+ '''सेव् धातोः लेट् लकारे रूपाणि '''<ref>2</ref> |- ! लेट् लकारः (आत्मनेपदम्) !! एकवचनम् !! द्विवचनम् !! बहुवचनम् |- | प्रथमपुरुषः || सेवाते/सवातै || सेवैते || सेवन्त/सेवान्तै |- | मध्यमपुरुषः || सेवासे/सेवासै || सेवैथे || सेवाध्वै |- | उत्तमपुरुषः || सेवै || सेवावहै || सेवामहै |} {| class="wikitable" |+ '''लेट्(आत्मनेपदम्) लकारस्य आख्यातप्रत्ययाः (तिङ्प्रत्ययाः)''' |- ! लेट् लकारः (आत्मनेपदम्) !! एकवचनम् !! द्विवचनम् !! बहुवचनम् |- | प्रथमपुरुषः || अते/अतै || ऐते || न्त/अन्तै |- | मध्यमपुरुषः || असे/असै || ऐथे || अध्वै |- | उत्तमपुरुषः || ऐ || अवहै || अमहै |} == ग्रन्थसूची == :# Panini, R. Chandravasu, S. (500 BCE, 1891) The Aṣṭhādhyāyi of Pāṇini. Archive.org. https://archive.org/details/rsmm_ashtadhyayi-of-panini-vol-1-edited-by-srisa-chandra-vasu-new-delhi-motilal-banarasi-dass/page/558/mode/2up :# Whitney, W. D. (1879, July). A Sanskrit Grammar; Including Both The Classical Language and The Older Dialects, Of Veda And Brahmana. Breitkopf & Härtel, Leipzig, Archive.org. https://archive.org/details/sanskritgrammari00whituoft [[वर्गः:लकाराः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] m0f2asphkyou844p9sb4orw7eleg9ja 10 92148 498951 2026-04-25T22:16:28Z Suyash.dwivedi 17766 <noinclude>{{PP|small=yes}}</noinclude>{{TemplateData header}} {{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}} <templatedata> { "description": "This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.", "params": { "url": { "label": "URL", "description": "The URL of the online location... नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 498951 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{PP|small=yes}}</noinclude>{{TemplateData header}} {{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}} <templatedata> { "description": "This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.", "params": { "url": { "label": "URL", "description": "The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type \"http://...\" or maybe even the  protocol relative scheme \"//...\"", "type": "url", "aliases": [ "URL" ], "example": "https://books.google.com/books?id=..." }, "title": { "label": "Title", "description": "The title of the book; displays in italics", "type": "string", "required": true }, "last": { "label": "Last name", "description": "The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "last1", "author", "author1", "author1-last", "author-last", "surname1", "author-last1", "subject1", "surname", "subject" ], "suggested": true, "type": "string" }, "first": { "label": "First name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given", "author-first", "first1", "given1", "author-first1", "author1-first" ], "suggested": true, "type": "string" }, "last2": { "label": "Last name 2", "description": "The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "author2", "surname2", "author-last2", "author2-last", "subject2" ], "type": "string" }, "first2": { "label": "First name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given2", "author-first2", "author2-first" ], "type": "string" }, "last3": { "label": "Last name 3", "description": "The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3' instead.", "aliases": [ "author3", "surname3", "author-last3", "author3-last", "subject3" ], "type": "string" }, "first3": { "label": "First name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.", "aliases": [ "given3", "author-first3", "author3-first" ], "type": "string" }, "last4": { "label": "Last name 4", "description": "The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4' instead.", "aliases": [ "author4", "surname4", "author-last4", "author4-last", "subject4" ], "type": "string" }, "first4": { "label": "First name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given4", "author-first4", "author4-first" ], "type": "string" }, "last5": { "label": "Last name 5", "description": "The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5' instead.", "aliases": [ "author5", "surname5", "author-last5", "author5-last", "subject5" ], "type": "string" }, "first5": { "label": "First name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given5", "author-first5", "author5-first" ], "type": "string" }, "last6": { "label": "Last name 6", "description": "The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6' instead.", "aliases": [ "author6", "surname6", "author-last6", "author6-last", "subject6" ], "type": "string" }, "first6": { "label": "First name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given6", "author-first6", "author6-first" ], "type": "string" }, "last7": { "label": "Last name 7", "description": "The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7' instead.", "aliases": [ "author7", "surname7", "author-last7", "author7-last", "subject7" ], "type": "string" }, "first7": { "label": "First name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.", "aliases": [ "given7", "author-first7", "author7-first" ], "type": "string" }, "last8": { "label": "Last name 8", "description": "The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8' instead.", "aliases": [ "author8", "surname8", "author-last8", "author8-last", "subject8" ], "type": "string" }, "first8": { "label": "First name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given8", "author-first8", "author8-first" ], "type": "string" }, "last9": { "label": "Last name 9", "description": "The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9' instead. If nine authors are defined, then only eight will show and 'et al.' will show in place of the last author.", "aliases": [ "author9", "surname9", "author-last9", "author9-last", "subject9" ], "type": "string" }, "first9": { "label": "First name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given9", "author-first9", "author9-first" ], "type": "string" }, "date": { "label": "Date", "description": "Full date of the source; do not wikilink", "type": "date", "suggested": true }, "work": { "label": "Work", "description": "Name of the work in which the cited book text is found", "type": "string", "aliases": [ "journal", "website", "newspaper", "magazine" ] }, "publisher": { "label": "Publisher", "description": "Name of the publisher; displays after title", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "institution" ], "example": "[[HarperCollins]]" }, "others": { "label": "Others", "description": "Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'", "type": "string" }, "year": { "label": "Year of publication", "description": "Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known", "type": "string", "suggested": true }, "isbn": { "label": "ISBN", "description": "International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "ISBN" ] }, "editor-last": { "label": "Editor last name", "description": "The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "type": "string", "aliases": [ "editor", "editor-surname", "editor-last1", "editor-surname1", "editor1", "editor1-last", "editor1-surname" ] }, "editor-first": { "label": "Editor first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "type": "string", "aliases": [ "editor-given", "editor-first1", "editor-given1", "editor1-first", "editor1-given" ] }, "editor-link": { "label": "Link for editor", "description": "Title of existing Wikipedia article about the editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor-link1", "editor1-link" ] }, "editor-mask": { "label": "Editor mask", "description": "Replaces the name of the first editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor1-mask", "editor-mask1" ] }, "edition": { "label": "Edition", "description": "When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'", "type": "line", "example": "2nd", "suggested": true }, "series": { "label": "Series identifier", "description": "Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal", "aliases": [ "version" ], "type": "string" }, "volume": { "label": "Volume", "description": "For one publication published in several volumes", "type": "string" }, "location": { "label": "Location of publication", "description": "Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place", "aliases": [ "place" ], "type": "string", "suggested": true }, "publication-place": { "label": "Place of publication", "description": "Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'", "type": "string" }, "publication-date": { "label": "Publication date", "description": "Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink", "type": "date", "suggested": true }, "page": { "label": "Page", "description": "The number of a single page in the source that supports the content; displays after 'p.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "aliases": [ "p" ] }, "pages": { "label": "Page(s) cited", "description": "A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "pp" ], "example": "5–11" }, "at": { "label": "At", "description": "May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient", "type": "string" }, "language": { "label": "Language", "description": "The language in which the source is written. Do not use the full language name; use ISO 639-1. Do not use icons or templates", "type": "string", "suggested": true }, "script-title": { "label": "Script title", "description": "For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Bengali, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon. For Japanese use: |script-title=ja:...", "type": "string" }, "trans-title": { "label": "Translated title", "description": "An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string", "suggested": true }, "chapter": { "label": "Chapter", "description": "The chapter heading of the source; may be wikilinked or with 'chapter-url' but not both. For the contribution alias, see contributor-last", "type": "string", "aliases": [ "contribution", "entry", "article", "section" ] }, "trans-chapter": { "label": "Translated chapter", "description": "An English language chapter heading, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string" }, "type": { "label": "Type", "description": "Additional information about the media type of the source; format in sentence case", "type": "string", "aliases": [ "medium" ] }, "format": { "label": "Format", "description": "Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML", "type": "string" }, "asin": { "label": "ASIN", "description": "Amazon Standard Identification Number; 10 characters", "type": "string", "aliases": [ "ASIN" ] }, "asin-tld": { "label": "ASIN TLD", "description": "ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US", "type": "string" }, "bibcode": { "label": "Bibcode", "description": "Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters", "type": "string" }, "biorxiv": { "label": "biorXiv", "description": "biorXiv identifier; 6 digits", "type": "line" }, "citeseerx": { "label": "CiteSeerX", "description": "CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter", "type": "line" }, "doi": { "label": "DOI", "description": "Digital Object Identifier; begins with '10.'", "type": "string", "aliases": [ "DOI" ] }, "issn": { "label": "ISSN", "description": "International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen", "type": "string", "aliases": [ "ISSN" ] }, "jfm": { "label": "jfm code", "description": "Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code", "type": "string" }, "jstor": { "label": "JSTOR", "description": "JSTOR identifier", "type": "string", "aliases": [ "JSTOR" ] }, "lccn": { "label": "LCCN", "description": "Library of Congress Control Number", "type": "string", "aliases": [ "LCCN" ] }, "mr": { "label": "MR", "description": "Mathematical Reviews identifier", "type": "string", "aliases": [ "MR" ] }, "oclc": { "label": "OCLC", "description": "Online Computer Library Center number", "type": "string", "aliases": [ "OCLC" ] }, "ol": { "label": "OL", "description": "Open Library identifier; do not include \"OL\" at beginning of identifier", "type": "string", "aliases": [ "OL" ] }, "osti": { "label": "OSTI", "description": "Office of Scientific and Technical Information identifier", "type": "string", "aliases": [ "OSTI" ] }, "pmc": { "label": "PMC", "description": "PubMed Center article number", "type": "string" }, "pmid": { "label": "PMID", "description": "PubMed Unique Identifier", "type": "string", "aliases": [ "PMID" ] }, "rfc": { "label": "RFC", "description": "Request for Comments number", "type": "string" }, "ssrn": { "label": "SSRN", "description": "Social Science Research Network", "type": "string" }, "zbl": { "label": "Zbl", "description": "Zentralblatt MATH journal identifier", "type": "string" }, "id": { "label": "id", "description": "A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable", "type": "string", "aliases": [ "ID" ] }, "quote": { "label": "Quote", "description": "Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation", "type": "string", "aliases": [ "quotation" ] }, "ref": { "label": "Ref", "description": "An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates", "type": "string" }, "mode": { "label": "Mode", "description": "Sets separator and terminal punctuation to the style named in the assigned value; allowable values are: 'cs1' or 'cs2'", "type": "string", "suggestedvalues": [ "cs1", "cs2" ] }, "postscript": { "label": "Postscript", "description": "The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined; to suppress use reserved keyword 'none'", "type": "string", "default": "." }, "author-mask": { "label": "Author mask", "description": "Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author1-mask", "author-mask1" ] }, "author-mask2": { "label": "Author mask 2", "description": "Replaces the name of the second author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author2-mask" ] }, "author-mask3": { "label": "Author mask 3", "description": "Replaces the name of the third author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author3-mask" ] }, "author-mask4": { "label": "Author mask 4", "description": "Replaces the name of the fourth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author4-mask" ] }, "author-mask5": { "label": "Author mask 5", "description": "Replaces the name of the fifth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author5-mask" ] }, "author-mask6": { "label": "Author mask 6", "description": "Replaces the name of the sixth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author6-mask" ] }, "author-mask7": { "label": "Author mask 7", "description": "Replaces the name of the seventh author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author7-mask" ] }, "author-mask8": { "label": "Author mask 8", "description": "Replaces the name of the eighth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author8-mask" ] }, "author-mask9": { "label": "Author mask 9", "description": "Replaces the name of the ninth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author9-mask" ] }, "display-authors": { "label": "Display authors", "description": "number of authors to display before 'et al.' is used", "type": "number" }, "author-link": { "label": "Author link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author-link1", "author1-link", "subject-link", "subject-link1", "subject1-link" ] }, "author-link2": { "label": "Author link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second author; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author2-link", "subject-link2", "subject2-link" ] }, "author-link3": { "label": "Author link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author3-link", "subject-link3", "subject3-link" ] }, "author-link4": { "label": "Author link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author4-link", "subject-link4", "subject4-link" ] }, "author-link5": { "label": "Author link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author5-link", "subject-link5", "subject5-link" ] }, "author-link6": { "label": "Author link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author6-link", "subject-link6", "subject6-link" ] }, "author-link7": { "label": "Author link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author7-link", "subject-link7", "subject7-link" ] }, "author-link8": { "label": "Author link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author8-link", "subject-link8", "subject8-link" ] }, "author-link9": { "label": "Author link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author9-link", "subject-link9", "subject9-link" ] }, "access-date": { "label": "URL access date", "description": "The full date when the original URL was accessed; do not wikilink", "type": "date" }, "orig-date": { "label": "Original date", "description": "Original date of publication; provide specifics", "type": "string" }, "editor-last2": { "label": "Editor last name 2", "description": "The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname2", "editor2", "editor2-last", "editor2-surname" ] }, "editor-first2": { "label": "Editor first name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given2", "editor2-first", "editor2-given" ] }, "editor-link2": { "label": "Editor link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor2-link" ] }, "editor-mask2": { "label": "Editor mask 2", "description": "Replaces the name of the second editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor2-mask" ] }, "editor-last3": { "label": "Editor last name 3", "description": "The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname3", "editor3", "editor3-last", "editor3-surname" ] }, "editor-first3": { "label": "Editor first name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given3", "editor3-first", "editor3-given" ] }, "editor-link3": { "label": "Editor link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor3-link" ] }, "editor-mask3": { "label": "Editor mask 3", "description": "Replaces the name of the third editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor3-mask" ] }, "editor-last4": { "label": "Editor last name 4", "description": "The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname4", "editor4", "editor4-last", "editor4-surname" ] }, "editor-first4": { "label": "Editor first name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given4", "editor4-first", "editor4-given" ] }, "editor-link4": { "label": "Editor link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor4-link" ] }, "editor-mask4": { "label": "Editor mask 4", "description": "Replaces the name of the fourth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor4-mask" ] }, "editor-last5": { "label": "Editor last name 5", "description": "The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname5", "editor5", "editor5-last", "editor5-surname" ] }, "editor-first5": { "label": "Editor first name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given5", "editor5-first", "editor5-given" ] }, "editor-link5": { "label": "Editor link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor5-link" ] }, "editor-mask5": { "label": "Editor mask 5", "description": "Replaces the name of the fifth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor5-mask" ] }, "editor-last6": { "label": "Editor last name 6", "description": "The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname6", "editor6", "editor6-last", "editor6-surname" ] }, "editor-first6": { "label": "Editor first name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given6", "editor6-first", "editor6-given" ] }, "editor-link6": { "label": "Editor link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor6-link" ] }, "editor-mask6": { "label": "Editor mask 6", "description": "Replaces the name of the sixth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor6-mask" ] }, "editor-last7": { "label": "Editor last name 7", "description": "The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname7", "editor7", "editor7-last", "editor7-surname" ] }, "editor-first7": { "label": "Editor first name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given7", "editor7-first", "editor7-given" ] }, "editor-link7": { "label": "Editor link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor7-link" ] }, "editor-mask7": { "label": "Editor mask 7", "description": "Replaces the name of the seventh editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor7-mask" ] }, "editor-last8": { "label": "Editor last name 8", "description": "The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname8", "editor8", "editor8-last", "editor8-surname" ] }, "editor-first8": { "label": "Editor first name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given8", "editor8-first", "editor8-given" ] }, "editor-link8": { "label": "Editor link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor8-link" ] }, "editor-mask8": { "label": "Editor mask 8", "description": "Replaces the name of the eighth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor8-mask" ] }, "editor-last9": { "label": "Editor last name 9", "description": "The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname9", "editor9", "editor9-last", "editor9-surname" ] }, "editor-first9": { "label": "Editor first name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given9", "editor9-first", "editor9-given" ] }, "editor-link9": { "label": "Editor link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor9-link" ] }, "editor-mask9": { "label": "Editor mask 9", "description": "Replaces the name of the ninth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor9-mask" ] }, "chapter-url": { "label": "Chapter URL", "description": "The URL of the online location where the text of the chapter can be found", "aliases": [ "contribution-url", "section-url" ], "type": "url" }, "doi-broken-date": { "label": "DOI broken date", "description": "The date that the DOI was determined to be broken", "type": "date" }, "archive-url": { "label": "Archive URL", "description": "The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archivedate'", "type": "url" }, "archive-date": { "label": "Archive date", "description": "Date when the original URL was archived; do not wikilink", "type": "string" }, "url-status": { "label": "URL status", "description": "If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \"dead\" or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.", "type": "string", "default": "dead", "suggestedvalues": [ "dead", "live", "unfit", "usurped" ] }, "name-list-style": { "label": "Name list style", "description": "Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' & ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "amp", "and", "vanc" ] }, "via": { "description": "Aggregate or database provider, when different from the Publisher. Typically used for Ebooks.", "example": "[[Open Edition]], [[JSTOR]]", "type": "string" }, "url-access": { "label": "URL access level", "description": "Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')", "type": "string", "suggestedvalues": [ "registration", "subscription", "limited" ] }, "bibcode-access": { "label": "Bibcode access level", "description": "If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "doi-access": { "label": "DOI access level", "description": "If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "hdl-access": { "label": "HDL access level", "description": "If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "jstor-access": { "label": "Jstor access level", "description": "If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "ol-access": { "label": "OpenLibrary access level", "description": "If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "osti-access": { "label": "OSTI access level", "description": "If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "ismn": { "aliases": [ "ISMN" ], "label": "ISMN", "description": "International Standard Music Number; Use the ISMN actually printed on or in the work. Hyphens or spaces in the ISMN are optional.", "type": "string", "example": "979-0-9016791-7-7" }, "eissn": { "aliases": [ "EISSN" ], "label": "EISSN", "description": "International Standard Serial Number for the electronic media of a serial publication; eight characters may be split into two groups of four using a hyphen, but not an en dash or a space.", "example": "2009-0048", "type": "string" }, "translator-last": { "label": "Translator last name", "description": "The surname of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.", "aliases": [ "translator", "translator-last1", "translator1", "translator1-last" ], "type": "string" }, "translator-first": { "label": "Translator first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.", "aliases": [ "translator1-first", "translator-first1" ], "type": "string" }, "translator-link": { "label": "Translator link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the translator; can suffix with a numeral to add additional translators.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator-link1", "translator1-link" ] }, "translator-last2": { "label": "Translator last name 2", "description": "The surname of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator2", "translator2-last" ], "type": "string" }, "translator-first2": { "label": "Translator first name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator2-first" ], "type": "string" }, "translator-last3": { "label": "Translator last name 3", "description": "The surname of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator3", "translator3-last" ], "type": "string" }, "translator-first3": { "label": "Translator first name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator3-first" ], "type": "string" }, "translator-last4": { "label": "Translator last name 4", "description": "The surname of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator4", "translator4-last" ], "type": "string" }, "translator-first4": { "label": "Translator first name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator4-first" ], "type": "string" }, "translator-last5": { "label": "Translator last name 5", "description": "The surname of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator5", "translator5-last" ], "type": "string" }, "translator-first5": { "label": "Translator first name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator5-first" ], "type": "string" }, "translator-last6": { "label": "Translator last name 6", "description": "The surname of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator6", "translator6-last" ], "type": "string" }, "translator-first6": { "label": "Translator first name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator6-first" ], "type": "string" }, "translator-last7": { "label": "Translator last name 7", "description": "The surname of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator7", "translator7-last" ], "type": "string" }, "translator-first7": { "label": "Translator first name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator7-first" ], "type": "string" }, "translator-last8": { "label": "Translator last name 8", "description": "The surname of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator8", "translator8-last" ], "type": "string" }, "translator-first8": { "label": "Translator first name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator8-first" ], "type": "string" }, "translator-last9": { "label": "Translator last name 9", "description": "The surname of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator9", "translator9-last" ], "type": "string" }, "translator-first9": { "label": "Translator first name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator9-first" ], "type": "string" }, "translator-link2": { "label": "Translator link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator2-link" ] }, "translator-link3": { "label": "Translator link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator3-link" ] }, "translator-link4": { "label": "Translator link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator4-link" ] }, "translator-link5": { "label": "Translator link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator5-link" ] }, "translator-link6": { "label": "Translator link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator6-link" ] }, "translator-link7": { "label": "Translator link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator7-link" ] }, "translator-link8": { "label": "Translator link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator8-link" ] }, "translator-link9": { "label": "Translator link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator9-link" ] }, "vauthors": { "label": "Vancouver style author list", "description": "If using Vancouver style, comma separated list of author names; enclose corporate or institutional author names in doubled parentheses", "example": "Smythe JB, ((Megabux Corporation))", "type": "string" }, "issue": { "label": "Issue", "description": "Issue number. This parameter is not supported by and should generally not be used with cite book. Consider that a different cite template may be more appropriate, such as cite magazine or cite journal. See Help:Citation_Style_1#Pages.", "type": "string", "aliases": [ "number" ], "example": "3" }, "display-editors": { "label": "Display Editors", "description": "Controls the number of editor names that are displayed when a citation is published. To change the displayed number of editors, set display-editors to the desired number. For example, |display-editors=2 will display only the first two editors in a citation. By default, all editors are displayed. |display-editors=etal displays all editors in the list followed by et al.", "type": "string" }, "authors": { "label": "Authors list", "description": "List of authors as a free form list. This parameter is deprecated, use \"lastn\" or \"firstn\" (preferred) or \"authorn\" or \"vauthors\". Warning: do not use if last or any of its aliases are used.", "type": "string", "deprecated": true }, "veditors": { "label": "Vancouver style editor list", "description": "Comma separated list of editor names in Vancouver style; enclose corporate or institutional names in doubled parentheses", "example": "Smythe JB, ((Megabux Corporation))", "type": "string" }, "chapter-format": { "aliases": [ "contribution-format", "section-format" ], "label": "Format of Chapter URL", "type": "string", "description": "Format of the work referred to by chapter-url; displayed in parentheses after chapter. HTML is implied and should not be specified.", "example": "PDF, DOC, or XLS" }, "title-link": { "label": "Title link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the source named in title – do not use a web address; do not wikilink.", "type": "wiki-page-name" }, "collaboration": { "label": "Collaboration", "description": "Name of a group of authors or collaborators; requires author, last, or vauthors which list one or more primary authors; follows author name-list; appends 'et al.' to author name-list.", "type": "string" }, "script-chapter": { "label": "Script Chapter", "description": "Chapter heading for languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc); follows transliteration defined in chapter. Should be prefixed with an ISO 639-1 two-character code to help browsers properly display the script", "example": "ja:東京タワー", "type": "string" }, "department": { "label": "Department", "description": "Unusual in cite book." }, "hdl": { "aliases": [ "HDL" ], "label": "Handle System identifier", "description": "Handle System identifier for digital objects and other resources on the Internet", "type": "string" }, "archive-format": { "label": "Archive Format", "description": "Format of the Archive", "type": "string" }, "df": { "label": "Date format", "description": "Sets rendered dates to the specified format", "type": "string" }, "orig-year": { "label": "Original year", "description": "Original year of publication; provide specifics", "type": "string" } }, "maps": { "citoid": { "edition": "edition", "title": "title", "bookTitle": "title", "publicationTitle": "title", "url": "url", "publisher": "publisher", "date": "date", "place": "location", "ISSN": [ "issn" ], "ISBN": [ "isbn" ], "oclc": "oclc", "PMCID": "pmc", "PMID": "pmid", "pages": "pages", "volume": "volume", "series": "series", "DOI": "doi", "archiveUrl": "archive-url", "archiveDate": "archive-date", "language": "language", "translator": [ [ "translator-first", "translator-last" ], [ "translator-first2", "translator-last2" ], [ "translator-first3", "translator-last3" ], [ "translator-first3", "translator-last3" ], [ "translator-first4", "translator-last4" ], [ "translator-first5", "translator-last5" ], [ "translator-first6", "translator-last6" ], [ "translator-first7", "translator-last7" ], [ "translator-first8", "translator-last8" ], [ "translator-first9", "translator-last9" ] ], "contributor": "others", "author": [ [ "first", "last" ], [ "first2", "last2" ], [ "first3", "last3" ], [ "first4", "last4" ], [ "first5", "last5" ], [ "first6", "last6" ], [ "first7", "last7" ], [ "first8", "last8" ], [ "first9", "last9" ] ], "editor": [ [ "editor-first", "editor-last" ], [ "editor-first2", "editor-last2" ], [ "editor-first3", "editor-last3" ], [ "editor-first4", "editor-last4" ], [ "editor-first5", "editor-last5" ], [ "editor-first6", "editor-last6" ], [ "editor-first7", "editor-last7" ], [ "editor-first8", "editor-last8" ], [ "editor-first9", "editor-last9" ] ] } }, "paramOrder": [ "last", "first", "author-link", "url", "title", "title-link", "vauthors", "last2", "first2", "author-link2", "last3", "first3", "author-link3", "last4", "first4", "author-link4", "last5", "first5", "author-link5", "last6", "first6", "author-link6", "last7", "first7", "author-link7", "last8", "first8", "author-link8", "last9", "first9", "author-link9", "collaboration", "date", "work", "publisher", "others", "year", "isbn", "editor-last", "editor-first", "editor-link", "editor-mask", "veditors", "edition", "series", "volume", "location", "publication-place", "publication-date", "page", "pages", "at", "language", "translator-last", "translator-first", "script-title", "trans-title", "chapter", "script-chapter", "trans-chapter", "type", "format", "asin", "asin-tld", "bibcode", "biorxiv", "citeseerx", "doi", "eissn", "hdl", "ismn", "issn", "jfm", "jstor", "lccn", "mr", "oclc", "ol", "osti", "pmc", "pmid", "rfc", "ssrn", "zbl", "id", "quote", "ref", "mode", "postscript", "author-mask", "author-mask2", "author-mask3", "author-mask4", "author-mask5", "author-mask6", "author-mask7", "author-mask8", "author-mask9", "display-authors", "access-date", "orig-date", "orig-year", "editor-last2", "editor-first2", "editor-link2", "editor-mask2", "editor-last3", "editor-first3", "editor-link3", "editor-mask3", "editor-last4", "editor-first4", "editor-link4", "editor-mask4", "editor-last5", "editor-first5", "editor-link5", "editor-mask5", "editor-last6", "editor-first6", "editor-link6", "editor-mask6", "editor-last7", "editor-first7", "editor-link7", "editor-mask7", "editor-last8", "editor-first8", "editor-link8", "editor-mask8", "editor-last9", "editor-first9", "editor-link9", "editor-mask9", "display-editors", "translator-last2", "translator-first2", "translator-last3", "translator-first3", "translator-last4", "translator-first4", "translator-last5", "translator-first5", "translator-last6", "translator-first6", "translator-last7", "translator-first7", "translator-last8", "translator-first8", "translator-last9", "translator-first9", "translator-link", "translator-link2", "translator-link3", "translator-link4", "translator-link5", "translator-link6", "translator-link7", "translator-link8", "translator-link9", "chapter-url", "chapter-format", "doi-broken-date", "url-access", "archive-url", "archive-format", "archive-date", "url-status", "name-list-style", "via", "bibcode-access", "doi-access", "hdl-access", "jstor-access", "ol-access", "osti-access", "issue", "authors", "department", "df" ], "format": "{{_ |_=_}}" } </templatedata> 867148jbhavd2wr09ri3pekb138l2pv 498954 498951 2026-04-25T22:30:13Z Suyash.dwivedi 17766 access-date fix 498954 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{PP|small=yes}}</noinclude>{{TemplateData header}} {{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}} <templatedata> { "description": "This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.", "params": { "url": { "label": "URL", "description": "The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type \"http://...\" or maybe even the  protocol relative scheme \"//...\"", "type": "url", "aliases": [ "URL" ], "example": "https://books.google.com/books?id=..." }, "title": { "label": "Title", "description": "The title of the book; displays in italics", "type": "string", "required": true }, "last": { "label": "Last name", "description": "The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "last1", "author", "author1", "author1-last", "author-last", "surname1", "author-last1", "subject1", "surname", "subject" ], "suggested": true, "type": "string" }, "first": { "label": "First name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given", "author-first", "first1", "given1", "author-first1", "author1-first" ], "suggested": true, "type": "string" }, "last2": { "label": "Last name 2", "description": "The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "author2", "surname2", "author-last2", "author2-last", "subject2" ], "type": "string" }, "first2": { "label": "First name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given2", "author-first2", "author2-first" ], "type": "string" }, "last3": { "label": "Last name 3", "description": "The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3' instead.", "aliases": [ "author3", "surname3", "author-last3", "author3-last", "subject3" ], "type": "string" }, "first3": { "label": "First name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.", "aliases": [ "given3", "author-first3", "author3-first" ], "type": "string" }, "last4": { "label": "Last name 4", "description": "The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4' instead.", "aliases": [ "author4", "surname4", "author-last4", "author4-last", "subject4" ], "type": "string" }, "first4": { "label": "First name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given4", "author-first4", "author4-first" ], "type": "string" }, "last5": { "label": "Last name 5", "description": "The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5' instead.", "aliases": [ "author5", "surname5", "author-last5", "author5-last", "subject5" ], "type": "string" }, "first5": { "label": "First name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given5", "author-first5", "author5-first" ], "type": "string" }, "last6": { "label": "Last name 6", "description": "The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6' instead.", "aliases": [ "author6", "surname6", "author-last6", "author6-last", "subject6" ], "type": "string" }, "first6": { "label": "First name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given6", "author-first6", "author6-first" ], "type": "string" }, "last7": { "label": "Last name 7", "description": "The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7' instead.", "aliases": [ "author7", "surname7", "author-last7", "author7-last", "subject7" ], "type": "string" }, "first7": { "label": "First name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.", "aliases": [ "given7", "author-first7", "author7-first" ], "type": "string" }, "last8": { "label": "Last name 8", "description": "The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8' instead.", "aliases": [ "author8", "surname8", "author-last8", "author8-last", "subject8" ], "type": "string" }, "first8": { "label": "First name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given8", "author-first8", "author8-first" ], "type": "string" }, "last9": { "label": "Last name 9", "description": "The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9' instead. If nine authors are defined, then only eight will show and 'et al.' will show in place of the last author.", "aliases": [ "author9", "surname9", "author-last9", "author9-last", "subject9" ], "type": "string" }, "first9": { "label": "First name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given9", "author-first9", "author9-first" ], "type": "string" }, "date": { "label": "Date", "description": "Full date of the source; do not wikilink", "type": "date", "suggested": true }, "work": { "label": "Work", "description": "Name of the work in which the cited book text is found", "type": "string", "aliases": [ "journal", "website", "newspaper", "magazine" ] }, "publisher": { "label": "Publisher", "description": "Name of the publisher; displays after title", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "institution" ], "example": "[[HarperCollins]]" }, "others": { "label": "Others", "description": "Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'", "type": "string" }, "year": { "label": "Year of publication", "description": "Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known", "type": "string", "suggested": true }, "isbn": { "label": "ISBN", "description": "International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "ISBN" ] }, "editor-last": { "label": "Editor last name", "description": "The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "type": "string", "aliases": [ "editor", "editor-surname", "editor-last1", "editor-surname1", "editor1", "editor1-last", "editor1-surname" ] }, "editor-first": { "label": "Editor first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "type": "string", "aliases": [ "editor-given", "editor-first1", "editor-given1", "editor1-first", "editor1-given" ] }, "editor-link": { "label": "Link for editor", "description": "Title of existing Wikipedia article about the editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor-link1", "editor1-link" ] }, "editor-mask": { "label": "Editor mask", "description": "Replaces the name of the first editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor1-mask", "editor-mask1" ] }, "edition": { "label": "Edition", "description": "When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'", "type": "line", "example": "2nd", "suggested": true }, "series": { "label": "Series identifier", "description": "Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal", "aliases": [ "version" ], "type": "string" }, "volume": { "label": "Volume", "description": "For one publication published in several volumes", "type": "string" }, "location": { "label": "Location of publication", "description": "Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place", "aliases": [ "place" ], "type": "string", "suggested": true }, "publication-place": { "label": "Place of publication", "description": "Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'", "type": "string" }, "publication-date": { "label": "Publication date", "description": "Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink", "type": "date", "suggested": true }, "page": { "label": "Page", "description": "The number of a single page in the source that supports the content; displays after 'p.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "aliases": [ "p" ] }, "pages": { "label": "Page(s) cited", "description": "A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "pp" ], "example": "5–11" }, "at": { "label": "At", "description": "May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient", "type": "string" }, "language": { "label": "Language", "description": "The language in which the source is written. Do not use the full language name; use ISO 639-1. Do not use icons or templates", "type": "string", "suggested": true }, "script-title": { "label": "Script title", "description": "For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Bengali, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon. For Japanese use: |script-title=ja:...", "type": "string" }, "trans-title": { "label": "Translated title", "description": "An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string", "suggested": true }, "chapter": { "label": "Chapter", "description": "The chapter heading of the source; may be wikilinked or with 'chapter-url' but not both. For the contribution alias, see contributor-last", "type": "string", "aliases": [ "contribution", "entry", "article", "section" ] }, "trans-chapter": { "label": "Translated chapter", "description": "An English language chapter heading, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string" }, "type": { "label": "Type", "description": "Additional information about the media type of the source; format in sentence case", "type": "string", "aliases": [ "medium" ] }, "format": { "label": "Format", "description": "Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML", "type": "string" }, "asin": { "label": "ASIN", "description": "Amazon Standard Identification Number; 10 characters", "type": "string", "aliases": [ "ASIN" ] }, "asin-tld": { "label": "ASIN TLD", "description": "ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US", "type": "string" }, "bibcode": { "label": "Bibcode", "description": "Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters", "type": "string" }, "biorxiv": { "label": "biorXiv", "description": "biorXiv identifier; 6 digits", "type": "line" }, "citeseerx": { "label": "CiteSeerX", "description": "CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter", "type": "line" }, "doi": { "label": "DOI", "description": "Digital Object Identifier; begins with '10.'", "type": "string", "aliases": [ "DOI" ] }, "issn": { "label": "ISSN", "description": "International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen", "type": "string", "aliases": [ "ISSN" ] }, "jfm": { "label": "jfm code", "description": "Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code", "type": "string" }, "jstor": { "label": "JSTOR", "description": "JSTOR identifier", "type": "string", "aliases": [ "JSTOR" ] }, "lccn": { "label": "LCCN", "description": "Library of Congress Control Number", "type": "string", "aliases": [ "LCCN" ] }, "mr": { "label": "MR", "description": "Mathematical Reviews identifier", "type": "string", "aliases": [ "MR" ] }, "oclc": { "label": "OCLC", "description": "Online Computer Library Center number", "type": "string", "aliases": [ "OCLC" ] }, "ol": { "label": "OL", "description": "Open Library identifier; do not include \"OL\" at beginning of identifier", "type": "string", "aliases": [ "OL" ] }, "osti": { "label": "OSTI", "description": "Office of Scientific and Technical Information identifier", "type": "string", "aliases": [ "OSTI" ] }, "pmc": { "label": "PMC", "description": "PubMed Center article number", "type": "string" }, "pmid": { "label": "PMID", "description": "PubMed Unique Identifier", "type": "string", "aliases": [ "PMID" ] }, "rfc": { "label": "RFC", "description": "Request for Comments number", "type": "string" }, "ssrn": { "label": "SSRN", "description": "Social Science Research Network", "type": "string" }, "zbl": { "label": "Zbl", "description": "Zentralblatt MATH journal identifier", "type": "string" }, "id": { "label": "id", "description": "A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable", "type": "string", "aliases": [ "ID" ] }, "quote": { "label": "Quote", "description": "Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation", "type": "string", "aliases": [ "quotation" ] }, "ref": { "label": "Ref", "description": "An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates", "type": "string" }, "mode": { "label": "Mode", "description": "Sets separator and terminal punctuation to the style named in the assigned value; allowable values are: 'cs1' or 'cs2'", "type": "string", "suggestedvalues": [ "cs1", "cs2" ] }, "postscript": { "label": "Postscript", "description": "The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined; to suppress use reserved keyword 'none'", "type": "string", "default": "." }, "author-mask": { "label": "Author mask", "description": "Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author1-mask", "author-mask1" ] }, "author-mask2": { "label": "Author mask 2", "description": "Replaces the name of the second author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author2-mask" ] }, "author-mask3": { "label": "Author mask 3", "description": "Replaces the name of the third author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author3-mask" ] }, "author-mask4": { "label": "Author mask 4", "description": "Replaces the name of the fourth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author4-mask" ] }, "author-mask5": { "label": "Author mask 5", "description": "Replaces the name of the fifth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author5-mask" ] }, "author-mask6": { "label": "Author mask 6", "description": "Replaces the name of the sixth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author6-mask" ] }, "author-mask7": { "label": "Author mask 7", "description": "Replaces the name of the seventh author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author7-mask" ] }, "author-mask8": { "label": "Author mask 8", "description": "Replaces the name of the eighth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author8-mask" ] }, "author-mask9": { "label": "Author mask 9", "description": "Replaces the name of the ninth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author9-mask" ] }, "display-authors": { "label": "Display authors", "description": "number of authors to display before 'et al.' is used", "type": "number" }, "author-link": { "label": "Author link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author-link1", "author1-link", "subject-link", "subject-link1", "subject1-link" ] }, "author-link2": { "label": "Author link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second author; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author2-link", "subject-link2", "subject2-link" ] }, "author-link3": { "label": "Author link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author3-link", "subject-link3", "subject3-link" ] }, "author-link4": { "label": "Author link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author4-link", "subject-link4", "subject4-link" ] }, "author-link5": { "label": "Author link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author5-link", "subject-link5", "subject5-link" ] }, "author-link6": { "label": "Author link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author6-link", "subject-link6", "subject6-link" ] }, "author-link7": { "label": "Author link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author7-link", "subject-link7", "subject7-link" ] }, "author-link8": { "label": "Author link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author8-link", "subject-link8", "subject8-link" ] }, "author-link9": { "label": "Author link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author9-link", "subject-link9", "subject9-link" ] }, "accessdate": { "label": "URL access date", "description": "The full date when the original URL was accessed; do not wikilink", "type": "date" }, "orig-date": { "label": "Original date", "description": "Original date of publication; provide specifics", "type": "string" }, "editor-last2": { "label": "Editor last name 2", "description": "The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname2", "editor2", "editor2-last", "editor2-surname" ] }, "editor-first2": { "label": "Editor first name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given2", "editor2-first", "editor2-given" ] }, "editor-link2": { "label": "Editor link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor2-link" ] }, "editor-mask2": { "label": "Editor mask 2", "description": "Replaces the name of the second editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor2-mask" ] }, "editor-last3": { "label": "Editor last name 3", "description": "The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname3", "editor3", "editor3-last", "editor3-surname" ] }, "editor-first3": { "label": "Editor first name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given3", "editor3-first", "editor3-given" ] }, "editor-link3": { "label": "Editor link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor3-link" ] }, "editor-mask3": { "label": "Editor mask 3", "description": "Replaces the name of the third editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor3-mask" ] }, "editor-last4": { "label": "Editor last name 4", "description": "The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname4", "editor4", "editor4-last", "editor4-surname" ] }, "editor-first4": { "label": "Editor first name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given4", "editor4-first", "editor4-given" ] }, "editor-link4": { "label": "Editor link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor4-link" ] }, "editor-mask4": { "label": "Editor mask 4", "description": "Replaces the name of the fourth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor4-mask" ] }, "editor-last5": { "label": "Editor last name 5", "description": "The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname5", "editor5", "editor5-last", "editor5-surname" ] }, "editor-first5": { "label": "Editor first name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given5", "editor5-first", "editor5-given" ] }, "editor-link5": { "label": "Editor link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor5-link" ] }, "editor-mask5": { "label": "Editor mask 5", "description": "Replaces the name of the fifth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor5-mask" ] }, "editor-last6": { "label": "Editor last name 6", "description": "The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname6", "editor6", "editor6-last", "editor6-surname" ] }, "editor-first6": { "label": "Editor first name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given6", "editor6-first", "editor6-given" ] }, "editor-link6": { "label": "Editor link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor6-link" ] }, "editor-mask6": { "label": "Editor mask 6", "description": "Replaces the name of the sixth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor6-mask" ] }, "editor-last7": { "label": "Editor last name 7", "description": "The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname7", "editor7", "editor7-last", "editor7-surname" ] }, "editor-first7": { "label": "Editor first name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given7", "editor7-first", "editor7-given" ] }, "editor-link7": { "label": "Editor link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor7-link" ] }, "editor-mask7": { "label": "Editor mask 7", "description": "Replaces the name of the seventh editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor7-mask" ] }, "editor-last8": { "label": "Editor last name 8", "description": "The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname8", "editor8", "editor8-last", "editor8-surname" ] }, "editor-first8": { "label": "Editor first name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given8", "editor8-first", "editor8-given" ] }, "editor-link8": { "label": "Editor link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor8-link" ] }, "editor-mask8": { "label": "Editor mask 8", "description": "Replaces the name of the eighth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor8-mask" ] }, "editor-last9": { "label": "Editor last name 9", "description": "The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname9", "editor9", "editor9-last", "editor9-surname" ] }, "editor-first9": { "label": "Editor first name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given9", "editor9-first", "editor9-given" ] }, "editor-link9": { "label": "Editor link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor9-link" ] }, "editor-mask9": { "label": "Editor mask 9", "description": "Replaces the name of the ninth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor9-mask" ] }, "chapter-url": { "label": "Chapter URL", "description": "The URL of the online location where the text of the chapter can be found", "aliases": [ "contribution-url", "section-url" ], "type": "url" }, "doi-broken-date": { "label": "DOI broken date", "description": "The date that the DOI was determined to be broken", "type": "date" }, "archive-url": { "label": "Archive URL", "description": "The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archivedate'", "type": "url" }, "archive-date": { "label": "Archive date", "description": "Date when the original URL was archived; do not wikilink", "type": "string" }, "url-status": { "label": "URL status", "description": "If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \"dead\" or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.", "type": "string", "default": "dead", "suggestedvalues": [ "dead", "live", "unfit", "usurped" ] }, "name-list-style": { "label": "Name list style", "description": "Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' & ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "amp", "and", "vanc" ] }, "via": { "description": "Aggregate or database provider, when different from the Publisher. Typically used for Ebooks.", "example": "[[Open Edition]], [[JSTOR]]", "type": "string" }, "url-access": { "label": "URL access level", "description": "Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')", "type": "string", "suggestedvalues": [ "registration", "subscription", "limited" ] }, "bibcode-access": { "label": "Bibcode access level", "description": "If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "doi-access": { "label": "DOI access level", "description": "If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "hdl-access": { "label": "HDL access level", "description": "If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "jstor-access": { "label": "Jstor access level", "description": "If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "ol-access": { "label": "OpenLibrary access level", "description": "If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "osti-access": { "label": "OSTI access level", "description": "If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "ismn": { "aliases": [ "ISMN" ], "label": "ISMN", "description": "International Standard Music Number; Use the ISMN actually printed on or in the work. Hyphens or spaces in the ISMN are optional.", "type": "string", "example": "979-0-9016791-7-7" }, "eissn": { "aliases": [ "EISSN" ], "label": "EISSN", "description": "International Standard Serial Number for the electronic media of a serial publication; eight characters may be split into two groups of four using a hyphen, but not an en dash or a space.", "example": "2009-0048", "type": "string" }, "translator-last": { "label": "Translator last name", "description": "The surname of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.", "aliases": [ "translator", "translator-last1", "translator1", "translator1-last" ], "type": "string" }, "translator-first": { "label": "Translator first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.", "aliases": [ "translator1-first", "translator-first1" ], "type": "string" }, "translator-link": { "label": "Translator link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the translator; can suffix with a numeral to add additional translators.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator-link1", "translator1-link" ] }, "translator-last2": { "label": "Translator last name 2", "description": "The surname of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator2", "translator2-last" ], "type": "string" }, "translator-first2": { "label": "Translator first name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator2-first" ], "type": "string" }, "translator-last3": { "label": "Translator last name 3", "description": "The surname of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator3", "translator3-last" ], "type": "string" }, "translator-first3": { "label": "Translator first name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator3-first" ], "type": "string" }, "translator-last4": { "label": "Translator last name 4", "description": "The surname of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator4", "translator4-last" ], "type": "string" }, "translator-first4": { "label": "Translator first name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator4-first" ], "type": "string" }, "translator-last5": { "label": "Translator last name 5", "description": "The surname of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator5", "translator5-last" ], "type": "string" }, "translator-first5": { "label": "Translator first name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator5-first" ], "type": "string" }, "translator-last6": { "label": "Translator last name 6", "description": "The surname of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator6", "translator6-last" ], "type": "string" }, "translator-first6": { "label": "Translator first name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator6-first" ], "type": "string" }, "translator-last7": { "label": "Translator last name 7", "description": "The surname of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator7", "translator7-last" ], "type": "string" }, "translator-first7": { "label": "Translator first name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator7-first" ], "type": "string" }, "translator-last8": { "label": "Translator last name 8", "description": "The surname of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator8", "translator8-last" ], "type": "string" }, "translator-first8": { "label": "Translator first name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator8-first" ], "type": "string" }, "translator-last9": { "label": "Translator last name 9", "description": "The surname of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator9", "translator9-last" ], "type": "string" }, "translator-first9": { "label": "Translator first name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator9-first" ], "type": "string" }, "translator-link2": { "label": "Translator link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator2-link" ] }, "translator-link3": { "label": "Translator link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator3-link" ] }, "translator-link4": { "label": "Translator link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator4-link" ] }, "translator-link5": { "label": "Translator link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator5-link" ] }, "translator-link6": { "label": "Translator link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator6-link" ] }, "translator-link7": { "label": "Translator link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator7-link" ] }, "translator-link8": { "label": "Translator link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator8-link" ] }, "translator-link9": { "label": "Translator link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator9-link" ] }, "vauthors": { "label": "Vancouver style author list", "description": "If using Vancouver style, comma separated list of author names; enclose corporate or institutional author names in doubled parentheses", "example": "Smythe JB, ((Megabux Corporation))", "type": "string" }, "issue": { "label": "Issue", "description": "Issue number. This parameter is not supported by and should generally not be used with cite book. Consider that a different cite template may be more appropriate, such as cite magazine or cite journal. See Help:Citation_Style_1#Pages.", "type": "string", "aliases": [ "number" ], "example": "3" }, "display-editors": { "label": "Display Editors", "description": "Controls the number of editor names that are displayed when a citation is published. To change the displayed number of editors, set display-editors to the desired number. For example, |display-editors=2 will display only the first two editors in a citation. By default, all editors are displayed. |display-editors=etal displays all editors in the list followed by et al.", "type": "string" }, "authors": { "label": "Authors list", "description": "List of authors as a free form list. This parameter is deprecated, use \"lastn\" or \"firstn\" (preferred) or \"authorn\" or \"vauthors\". Warning: do not use if last or any of its aliases are used.", "type": "string", "deprecated": true }, "veditors": { "label": "Vancouver style editor list", "description": "Comma separated list of editor names in Vancouver style; enclose corporate or institutional names in doubled parentheses", "example": "Smythe JB, ((Megabux Corporation))", "type": "string" }, "chapter-format": { "aliases": [ "contribution-format", "section-format" ], "label": "Format of Chapter URL", "type": "string", "description": "Format of the work referred to by chapter-url; displayed in parentheses after chapter. HTML is implied and should not be specified.", "example": "PDF, DOC, or XLS" }, "title-link": { "label": "Title link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the source named in title – do not use a web address; do not wikilink.", "type": "wiki-page-name" }, "collaboration": { "label": "Collaboration", "description": "Name of a group of authors or collaborators; requires author, last, or vauthors which list one or more primary authors; follows author name-list; appends 'et al.' to author name-list.", "type": "string" }, "script-chapter": { "label": "Script Chapter", "description": "Chapter heading for languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc); follows transliteration defined in chapter. Should be prefixed with an ISO 639-1 two-character code to help browsers properly display the script", "example": "ja:東京タワー", "type": "string" }, "department": { "label": "Department", "description": "Unusual in cite book." }, "hdl": { "aliases": [ "HDL" ], "label": "Handle System identifier", "description": "Handle System identifier for digital objects and other resources on the Internet", "type": "string" }, "archive-format": { "label": "Archive Format", "description": "Format of the Archive", "type": "string" }, "df": { "label": "Date format", "description": "Sets rendered dates to the specified format", "type": "string" }, "orig-year": { "label": "Original year", "description": "Original year of publication; provide specifics", "type": "string" } }, "maps": { "citoid": { "edition": "edition", "title": "title", "bookTitle": "title", "publicationTitle": "title", "url": "url", "publisher": "publisher", "date": "date", "place": "location", "ISSN": [ "issn" ], "ISBN": [ "isbn" ], "oclc": "oclc", "PMCID": "pmc", "PMID": "pmid", "pages": "pages", "volume": "volume", "series": "series", "DOI": "doi", "archiveUrl": "archive-url", "archiveDate": "archive-date", "language": "language", "translator": [ [ "translator-first", "translator-last" ], [ "translator-first2", "translator-last2" ], [ "translator-first3", "translator-last3" ], [ "translator-first3", "translator-last3" ], [ "translator-first4", "translator-last4" ], [ "translator-first5", "translator-last5" ], [ "translator-first6", "translator-last6" ], [ "translator-first7", "translator-last7" ], [ "translator-first8", "translator-last8" ], [ "translator-first9", "translator-last9" ] ], "contributor": "others", "author": [ [ "first", "last" ], [ "first2", "last2" ], [ "first3", "last3" ], [ "first4", "last4" ], [ "first5", "last5" ], [ "first6", "last6" ], [ "first7", "last7" ], [ "first8", "last8" ], [ "first9", "last9" ] ], "editor": [ [ "editor-first", "editor-last" ], [ "editor-first2", "editor-last2" ], [ "editor-first3", "editor-last3" ], [ "editor-first4", "editor-last4" ], [ "editor-first5", "editor-last5" ], [ "editor-first6", "editor-last6" ], [ "editor-first7", "editor-last7" ], [ "editor-first8", "editor-last8" ], [ "editor-first9", "editor-last9" ] ] } }, "paramOrder": [ "last", "first", "author-link", "url", "title", "title-link", "vauthors", "last2", "first2", "author-link2", "last3", "first3", "author-link3", "last4", "first4", "author-link4", "last5", "first5", "author-link5", "last6", "first6", "author-link6", "last7", "first7", "author-link7", "last8", "first8", "author-link8", "last9", "first9", "author-link9", "collaboration", "date", "work", "publisher", "others", "year", "isbn", "editor-last", "editor-first", "editor-link", "editor-mask", "veditors", "edition", "series", "volume", "location", "publication-place", "publication-date", "page", "pages", "at", "language", "translator-last", "translator-first", "script-title", "trans-title", "chapter", "script-chapter", "trans-chapter", "type", "format", "asin", "asin-tld", "bibcode", "biorxiv", "citeseerx", "doi", "eissn", "hdl", "ismn", "issn", "jfm", "jstor", "lccn", "mr", "oclc", "ol", "osti", "pmc", "pmid", "rfc", "ssrn", "zbl", "id", "quote", "ref", "mode", "postscript", "author-mask", "author-mask2", "author-mask3", "author-mask4", "author-mask5", "author-mask6", "author-mask7", "author-mask8", "author-mask9", "display-authors", "accessdate", "orig-date", "orig-year", "editor-last2", "editor-first2", "editor-link2", "editor-mask2", "editor-last3", "editor-first3", "editor-link3", "editor-mask3", "editor-last4", "editor-first4", "editor-link4", "editor-mask4", "editor-last5", "editor-first5", "editor-link5", "editor-mask5", "editor-last6", "editor-first6", "editor-link6", "editor-mask6", "editor-last7", "editor-first7", "editor-link7", "editor-mask7", "editor-last8", "editor-first8", "editor-link8", "editor-mask8", "editor-last9", "editor-first9", "editor-link9", "editor-mask9", "display-editors", "translator-last2", "translator-first2", "translator-last3", "translator-first3", "translator-last4", "translator-first4", "translator-last5", "translator-first5", "translator-last6", "translator-first6", "translator-last7", "translator-first7", "translator-last8", "translator-first8", "translator-last9", "translator-first9", "translator-link", "translator-link2", "translator-link3", "translator-link4", "translator-link5", "translator-link6", "translator-link7", "translator-link8", "translator-link9", "chapter-url", "chapter-format", "doi-broken-date", "url-access", "archive-url", "archive-format", "archive-date", "url-status", "name-list-style", "via", "bibcode-access", "doi-access", "hdl-access", "jstor-access", "ol-access", "osti-access", "issue", "authors", "department", "df" ], "format": "{{_ |_=_}}" } </templatedata> 34rx5kbznqanths2673ag77y8jq8nfo 498955 498954 2026-04-25T22:31:55Z Suyash.dwivedi 17766 [[Special:Contributions/Suyash.dwivedi|Suyash.dwivedi]] ([[User talk:Suyash.dwivedi|talk]]) द्वारा कृता [[Special:Diff/498954|498954]] पूर्ववत्-प्रक्रिया निरस्तीक्रियताम् । 498955 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{PP|small=yes}}</noinclude>{{TemplateData header}} {{#invoke:cs1 documentation support|template_data_validate|{{ROOTPAGENAME}}}} <templatedata> { "description": "This template formats a citation to a book using the provided bibliographic information (such as author and title) as well as various formatting options.", "params": { "url": { "label": "URL", "description": "The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type \"http://...\" or maybe even the  protocol relative scheme \"//...\"", "type": "url", "aliases": [ "URL" ], "example": "https://books.google.com/books?id=..." }, "title": { "label": "Title", "description": "The title of the book; displays in italics", "type": "string", "required": true }, "last": { "label": "Last name", "description": "The surname of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "last1", "author", "author1", "author1-last", "author-last", "surname1", "author-last1", "subject1", "surname", "subject" ], "suggested": true, "type": "string" }, "first": { "label": "First name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'author-link' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given", "author-first", "first1", "given1", "author-first1", "author1-first" ], "suggested": true, "type": "string" }, "last2": { "label": "Last name 2", "description": "The surname of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "author2", "surname2", "author-last2", "author2-last", "subject2" ], "type": "string" }, "first2": { "label": "First name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink, use 'author-link2' instead; can suffix with a numeral to add additional authors", "aliases": [ "given2", "author-first2", "author2-first" ], "type": "string" }, "last3": { "label": "Last name 3", "description": "The surname of the third author; don't wikilink, use 'author-link3' instead.", "aliases": [ "author3", "surname3", "author-last3", "author3-last", "subject3" ], "type": "string" }, "first3": { "label": "First name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink.", "aliases": [ "given3", "author-first3", "author3-first" ], "type": "string" }, "last4": { "label": "Last name 4", "description": "The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'author-link4' instead.", "aliases": [ "author4", "surname4", "author-last4", "author4-last", "subject4" ], "type": "string" }, "first4": { "label": "First name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given4", "author-first4", "author4-first" ], "type": "string" }, "last5": { "label": "Last name 5", "description": "The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'author-link5' instead.", "aliases": [ "author5", "surname5", "author-last5", "author5-last", "subject5" ], "type": "string" }, "first5": { "label": "First name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given5", "author-first5", "author5-first" ], "type": "string" }, "last6": { "label": "Last name 6", "description": "The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'author-link6' instead.", "aliases": [ "author6", "surname6", "author-last6", "author6-last", "subject6" ], "type": "string" }, "first6": { "label": "First name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given6", "author-first6", "author6-first" ], "type": "string" }, "last7": { "label": "Last name 7", "description": "The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'author-link7' instead.", "aliases": [ "author7", "surname7", "author-last7", "author7-last", "subject7" ], "type": "string" }, "first7": { "label": "First name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink.", "aliases": [ "given7", "author-first7", "author7-first" ], "type": "string" }, "last8": { "label": "Last name 8", "description": "The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'author-link8' instead.", "aliases": [ "author8", "surname8", "author-last8", "author8-last", "subject8" ], "type": "string" }, "first8": { "label": "First name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given8", "author-first8", "author8-first" ], "type": "string" }, "last9": { "label": "Last name 9", "description": "The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'author-link9' instead. If nine authors are defined, then only eight will show and 'et al.' will show in place of the last author.", "aliases": [ "author9", "surname9", "author-last9", "author9-last", "subject9" ], "type": "string" }, "first9": { "label": "First name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink.", "aliases": [ "given9", "author-first9", "author9-first" ], "type": "string" }, "date": { "label": "Date", "description": "Full date of the source; do not wikilink", "type": "date", "suggested": true }, "work": { "label": "Work", "description": "Name of the work in which the cited book text is found", "type": "string", "aliases": [ "journal", "website", "newspaper", "magazine" ] }, "publisher": { "label": "Publisher", "description": "Name of the publisher; displays after title", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "institution" ], "example": "[[HarperCollins]]" }, "others": { "label": "Others", "description": "Used to record other contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'", "type": "string" }, "year": { "label": "Year of publication", "description": "Year of the source being referenced; use 'date' instead, if month and day are also known", "type": "string", "suggested": true }, "isbn": { "label": "ISBN", "description": "International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "ISBN" ] }, "editor-last": { "label": "Editor last name", "description": "The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "type": "string", "aliases": [ "editor", "editor-surname", "editor-last1", "editor-surname1", "editor1", "editor1-last", "editor1-surname" ] }, "editor-first": { "label": "Editor first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors", "type": "string", "aliases": [ "editor-given", "editor-first1", "editor-given1", "editor1-first", "editor1-given" ] }, "editor-link": { "label": "Link for editor", "description": "Title of existing Wikipedia article about the editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor-link1", "editor1-link" ] }, "editor-mask": { "label": "Editor mask", "description": "Replaces the name of the first editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor1-mask", "editor-mask1" ] }, "edition": { "label": "Edition", "description": "When the publication has more than one edition; for example: '2nd', 'Revised' etc.; suffixed by ' ed.'", "type": "line", "example": "2nd", "suggested": true }, "series": { "label": "Series identifier", "description": "Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal", "aliases": [ "version" ], "type": "string" }, "volume": { "label": "Volume", "description": "For one publication published in several volumes", "type": "string" }, "location": { "label": "Location of publication", "description": "Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place", "aliases": [ "place" ], "type": "string", "suggested": true }, "publication-place": { "label": "Place of publication", "description": "Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'", "type": "string" }, "publication-date": { "label": "Publication date", "description": "Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink", "type": "date", "suggested": true }, "page": { "label": "Page", "description": "The number of a single page in the source that supports the content; displays after 'p.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "aliases": [ "p" ] }, "pages": { "label": "Page(s) cited", "description": "A range of pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'; use either page= or pages=, but not both", "type": "string", "suggested": true, "aliases": [ "pp" ], "example": "5–11" }, "at": { "label": "At", "description": "May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient", "type": "string" }, "language": { "label": "Language", "description": "The language in which the source is written. Do not use the full language name; use ISO 639-1. Do not use icons or templates", "type": "string", "suggested": true }, "script-title": { "label": "Script title", "description": "For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Bengali, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon. For Japanese use: |script-title=ja:...", "type": "string" }, "trans-title": { "label": "Translated title", "description": "An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string", "suggested": true }, "chapter": { "label": "Chapter", "description": "The chapter heading of the source; may be wikilinked or with 'chapter-url' but not both. For the contribution alias, see contributor-last", "type": "string", "aliases": [ "contribution", "entry", "article", "section" ] }, "trans-chapter": { "label": "Translated chapter", "description": "An English language chapter heading, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended", "type": "string" }, "type": { "label": "Type", "description": "Additional information about the media type of the source; format in sentence case", "type": "string", "aliases": [ "medium" ] }, "format": { "label": "Format", "description": "Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML", "type": "string" }, "asin": { "label": "ASIN", "description": "Amazon Standard Identification Number; 10 characters", "type": "string", "aliases": [ "ASIN" ] }, "asin-tld": { "label": "ASIN TLD", "description": "ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US", "type": "string" }, "bibcode": { "label": "Bibcode", "description": "Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters", "type": "string" }, "biorxiv": { "label": "biorXiv", "description": "biorXiv identifier; 6 digits", "type": "line" }, "citeseerx": { "label": "CiteSeerX", "description": "CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter", "type": "line" }, "doi": { "label": "DOI", "description": "Digital Object Identifier; begins with '10.'", "type": "string", "aliases": [ "DOI" ] }, "issn": { "label": "ISSN", "description": "International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen", "type": "string", "aliases": [ "ISSN" ] }, "jfm": { "label": "jfm code", "description": "Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code", "type": "string" }, "jstor": { "label": "JSTOR", "description": "JSTOR identifier", "type": "string", "aliases": [ "JSTOR" ] }, "lccn": { "label": "LCCN", "description": "Library of Congress Control Number", "type": "string", "aliases": [ "LCCN" ] }, "mr": { "label": "MR", "description": "Mathematical Reviews identifier", "type": "string", "aliases": [ "MR" ] }, "oclc": { "label": "OCLC", "description": "Online Computer Library Center number", "type": "string", "aliases": [ "OCLC" ] }, "ol": { "label": "OL", "description": "Open Library identifier; do not include \"OL\" at beginning of identifier", "type": "string", "aliases": [ "OL" ] }, "osti": { "label": "OSTI", "description": "Office of Scientific and Technical Information identifier", "type": "string", "aliases": [ "OSTI" ] }, "pmc": { "label": "PMC", "description": "PubMed Center article number", "type": "string" }, "pmid": { "label": "PMID", "description": "PubMed Unique Identifier", "type": "string", "aliases": [ "PMID" ] }, "rfc": { "label": "RFC", "description": "Request for Comments number", "type": "string" }, "ssrn": { "label": "SSRN", "description": "Social Science Research Network", "type": "string" }, "zbl": { "label": "Zbl", "description": "Zentralblatt MATH journal identifier", "type": "string" }, "id": { "label": "id", "description": "A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable", "type": "string", "aliases": [ "ID" ] }, "quote": { "label": "Quote", "description": "Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; needs to include terminating punctuation", "type": "string", "aliases": [ "quotation" ] }, "ref": { "label": "Ref", "description": "An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv and sfn templates", "type": "string" }, "mode": { "label": "Mode", "description": "Sets separator and terminal punctuation to the style named in the assigned value; allowable values are: 'cs1' or 'cs2'", "type": "string", "suggestedvalues": [ "cs1", "cs2" ] }, "postscript": { "label": "Postscript", "description": "The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined; to suppress use reserved keyword 'none'", "type": "string", "default": "." }, "author-mask": { "label": "Author mask", "description": "Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author1-mask", "author-mask1" ] }, "author-mask2": { "label": "Author mask 2", "description": "Replaces the name of the second author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author2-mask" ] }, "author-mask3": { "label": "Author mask 3", "description": "Replaces the name of the third author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author3-mask" ] }, "author-mask4": { "label": "Author mask 4", "description": "Replaces the name of the fourth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author4-mask" ] }, "author-mask5": { "label": "Author mask 5", "description": "Replaces the name of the fifth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author5-mask" ] }, "author-mask6": { "label": "Author mask 6", "description": "Replaces the name of the sixth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author6-mask" ] }, "author-mask7": { "label": "Author mask 7", "description": "Replaces the name of the seventh author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author7-mask" ] }, "author-mask8": { "label": "Author mask 8", "description": "Replaces the name of the eighth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author8-mask" ] }, "author-mask9": { "label": "Author mask 9", "description": "Replaces the name of the ninth author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "author9-mask" ] }, "display-authors": { "label": "Display authors", "description": "number of authors to display before 'et al.' is used", "type": "number" }, "author-link": { "label": "Author link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author-link1", "author1-link", "subject-link", "subject-link1", "subject1-link" ] }, "author-link2": { "label": "Author link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second author; can suffix with a numeral to add additional authors", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author2-link", "subject-link2", "subject2-link" ] }, "author-link3": { "label": "Author link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author3-link", "subject-link3", "subject3-link" ] }, "author-link4": { "label": "Author link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author4-link", "subject-link4", "subject4-link" ] }, "author-link5": { "label": "Author link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author5-link", "subject-link5", "subject5-link" ] }, "author-link6": { "label": "Author link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author6-link", "subject-link6", "subject6-link" ] }, "author-link7": { "label": "Author link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author7-link", "subject-link7", "subject7-link" ] }, "author-link8": { "label": "Author link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author8-link", "subject-link8", "subject8-link" ] }, "author-link9": { "label": "Author link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth author.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "author9-link", "subject-link9", "subject9-link" ] }, "access-date": { "label": "URL access date", "description": "The full date when the original URL was accessed; do not wikilink", "type": "date" }, "orig-date": { "label": "Original date", "description": "Original date of publication; provide specifics", "type": "string" }, "editor-last2": { "label": "Editor last name 2", "description": "The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname2", "editor2", "editor2-last", "editor2-surname" ] }, "editor-first2": { "label": "Editor first name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given2", "editor2-first", "editor2-given" ] }, "editor-link2": { "label": "Editor link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor2-link" ] }, "editor-mask2": { "label": "Editor mask 2", "description": "Replaces the name of the second editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor2-mask" ] }, "editor-last3": { "label": "Editor last name 3", "description": "The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname3", "editor3", "editor3-last", "editor3-surname" ] }, "editor-first3": { "label": "Editor first name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given3", "editor3-first", "editor3-given" ] }, "editor-link3": { "label": "Editor link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor3-link" ] }, "editor-mask3": { "label": "Editor mask 3", "description": "Replaces the name of the third editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor3-mask" ] }, "editor-last4": { "label": "Editor last name 4", "description": "The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname4", "editor4", "editor4-last", "editor4-surname" ] }, "editor-first4": { "label": "Editor first name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given4", "editor4-first", "editor4-given" ] }, "editor-link4": { "label": "Editor link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor4-link" ] }, "editor-mask4": { "label": "Editor mask 4", "description": "Replaces the name of the fourth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor4-mask" ] }, "editor-last5": { "label": "Editor last name 5", "description": "The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname5", "editor5", "editor5-last", "editor5-surname" ] }, "editor-first5": { "label": "Editor first name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given5", "editor5-first", "editor5-given" ] }, "editor-link5": { "label": "Editor link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor5-link" ] }, "editor-mask5": { "label": "Editor mask 5", "description": "Replaces the name of the fifth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor5-mask" ] }, "editor-last6": { "label": "Editor last name 6", "description": "The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname6", "editor6", "editor6-last", "editor6-surname" ] }, "editor-first6": { "label": "Editor first name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given6", "editor6-first", "editor6-given" ] }, "editor-link6": { "label": "Editor link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor6-link" ] }, "editor-mask6": { "label": "Editor mask 6", "description": "Replaces the name of the sixth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor6-mask" ] }, "editor-last7": { "label": "Editor last name 7", "description": "The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname7", "editor7", "editor7-last", "editor7-surname" ] }, "editor-first7": { "label": "Editor first name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given7", "editor7-first", "editor7-given" ] }, "editor-link7": { "label": "Editor link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor7-link" ] }, "editor-mask7": { "label": "Editor mask 7", "description": "Replaces the name of the seventh editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor7-mask" ] }, "editor-last8": { "label": "Editor last name 8", "description": "The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname8", "editor8", "editor8-last", "editor8-surname" ] }, "editor-first8": { "label": "Editor first name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given8", "editor8-first", "editor8-given" ] }, "editor-link8": { "label": "Editor link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor8-link" ] }, "editor-mask8": { "label": "Editor mask 8", "description": "Replaces the name of the eighth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor8-mask" ] }, "editor-last9": { "label": "Editor last name 9", "description": "The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-surname9", "editor9", "editor9-last", "editor9-surname" ] }, "editor-first9": { "label": "Editor first name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'", "type": "string", "aliases": [ "editor-given9", "editor9-first", "editor9-given" ] }, "editor-link9": { "label": "Editor link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth editor", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "editor9-link" ] }, "editor-mask9": { "label": "Editor mask 9", "description": "Replaces the name of the ninth editor with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing editor separator; for example, 'with' instead", "type": "string", "aliases": [ "editor9-mask" ] }, "chapter-url": { "label": "Chapter URL", "description": "The URL of the online location where the text of the chapter can be found", "aliases": [ "contribution-url", "section-url" ], "type": "url" }, "doi-broken-date": { "label": "DOI broken date", "description": "The date that the DOI was determined to be broken", "type": "date" }, "archive-url": { "label": "Archive URL", "description": "The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archivedate'", "type": "url" }, "archive-date": { "label": "Archive date", "description": "Date when the original URL was archived; do not wikilink", "type": "string" }, "url-status": { "label": "URL status", "description": "If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \"dead\" or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.", "type": "string", "default": "dead", "suggestedvalues": [ "dead", "live", "unfit", "usurped" ] }, "name-list-style": { "label": "Name list style", "description": "Set to 'amp' or 'and' to change the separator between the last two names of the name list to ' & ' or ' and ', respectively. Set to 'vanc' to display name lists in Vancouver style.", "type": "string", "suggestedvalues": [ "amp", "and", "vanc" ] }, "via": { "description": "Aggregate or database provider, when different from the Publisher. Typically used for Ebooks.", "example": "[[Open Edition]], [[JSTOR]]", "type": "string" }, "url-access": { "label": "URL access level", "description": "Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')", "type": "string", "suggestedvalues": [ "registration", "subscription", "limited" ] }, "bibcode-access": { "label": "Bibcode access level", "description": "If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "doi-access": { "label": "DOI access level", "description": "If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "hdl-access": { "label": "HDL access level", "description": "If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "jstor-access": { "label": "Jstor access level", "description": "If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "ol-access": { "label": "OpenLibrary access level", "description": "If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "osti-access": { "label": "OSTI access level", "description": "If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.", "type": "string", "autovalue": "free" }, "ismn": { "aliases": [ "ISMN" ], "label": "ISMN", "description": "International Standard Music Number; Use the ISMN actually printed on or in the work. Hyphens or spaces in the ISMN are optional.", "type": "string", "example": "979-0-9016791-7-7" }, "eissn": { "aliases": [ "EISSN" ], "label": "EISSN", "description": "International Standard Serial Number for the electronic media of a serial publication; eight characters may be split into two groups of four using a hyphen, but not an en dash or a space.", "example": "2009-0048", "type": "string" }, "translator-last": { "label": "Translator last name", "description": "The surname of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.", "aliases": [ "translator", "translator-last1", "translator1", "translator1-last" ], "type": "string" }, "translator-first": { "label": "Translator first name", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the translator; don't wikilink, use 'translator-link'; can suffix with a numeral to add additional translators.", "aliases": [ "translator1-first", "translator-first1" ], "type": "string" }, "translator-link": { "label": "Translator link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the translator; can suffix with a numeral to add additional translators.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator-link1", "translator1-link" ] }, "translator-last2": { "label": "Translator last name 2", "description": "The surname of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator2", "translator2-last" ], "type": "string" }, "translator-first2": { "label": "Translator first name 2", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the second translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator2-first" ], "type": "string" }, "translator-last3": { "label": "Translator last name 3", "description": "The surname of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator3", "translator3-last" ], "type": "string" }, "translator-first3": { "label": "Translator first name 3", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the third translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator3-first" ], "type": "string" }, "translator-last4": { "label": "Translator last name 4", "description": "The surname of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator4", "translator4-last" ], "type": "string" }, "translator-first4": { "label": "Translator first name 4", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator4-first" ], "type": "string" }, "translator-last5": { "label": "Translator last name 5", "description": "The surname of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator5", "translator5-last" ], "type": "string" }, "translator-first5": { "label": "Translator first name 5", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator5-first" ], "type": "string" }, "translator-last6": { "label": "Translator last name 6", "description": "The surname of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator6", "translator6-last" ], "type": "string" }, "translator-first6": { "label": "Translator first name 6", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator6-first" ], "type": "string" }, "translator-last7": { "label": "Translator last name 7", "description": "The surname of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator7", "translator7-last" ], "type": "string" }, "translator-first7": { "label": "Translator first name 7", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator7-first" ], "type": "string" }, "translator-last8": { "label": "Translator last name 8", "description": "The surname of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator8", "translator8-last" ], "type": "string" }, "translator-first8": { "label": "Translator first name 8", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator8-first" ], "type": "string" }, "translator-last9": { "label": "Translator last name 9", "description": "The surname of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator9", "translator9-last" ], "type": "string" }, "translator-first9": { "label": "Translator first name 9", "description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth translator; don't wikilink, use 'translator-link'.", "aliases": [ "translator9-first" ], "type": "string" }, "translator-link2": { "label": "Translator link 2", "description": "Title of existing Wikipedia article about the second translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator2-link" ] }, "translator-link3": { "label": "Translator link 3", "description": "Title of existing Wikipedia article about the third translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator3-link" ] }, "translator-link4": { "label": "Translator link 4", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator4-link" ] }, "translator-link5": { "label": "Translator link 5", "description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator5-link" ] }, "translator-link6": { "label": "Translator link 6", "description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator6-link" ] }, "translator-link7": { "label": "Translator link 7", "description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator7-link" ] }, "translator-link8": { "label": "Translator link 8", "description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator8-link" ] }, "translator-link9": { "label": "Translator link 9", "description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth translator.", "type": "wiki-page-name", "aliases": [ "translator9-link" ] }, "vauthors": { "label": "Vancouver style author list", "description": "If using Vancouver style, comma separated list of author names; enclose corporate or institutional author names in doubled parentheses", "example": "Smythe JB, ((Megabux Corporation))", "type": "string" }, "issue": { "label": "Issue", "description": "Issue number. This parameter is not supported by and should generally not be used with cite book. Consider that a different cite template may be more appropriate, such as cite magazine or cite journal. See Help:Citation_Style_1#Pages.", "type": "string", "aliases": [ "number" ], "example": "3" }, "display-editors": { "label": "Display Editors", "description": "Controls the number of editor names that are displayed when a citation is published. To change the displayed number of editors, set display-editors to the desired number. For example, |display-editors=2 will display only the first two editors in a citation. By default, all editors are displayed. |display-editors=etal displays all editors in the list followed by et al.", "type": "string" }, "authors": { "label": "Authors list", "description": "List of authors as a free form list. This parameter is deprecated, use \"lastn\" or \"firstn\" (preferred) or \"authorn\" or \"vauthors\". Warning: do not use if last or any of its aliases are used.", "type": "string", "deprecated": true }, "veditors": { "label": "Vancouver style editor list", "description": "Comma separated list of editor names in Vancouver style; enclose corporate or institutional names in doubled parentheses", "example": "Smythe JB, ((Megabux Corporation))", "type": "string" }, "chapter-format": { "aliases": [ "contribution-format", "section-format" ], "label": "Format of Chapter URL", "type": "string", "description": "Format of the work referred to by chapter-url; displayed in parentheses after chapter. HTML is implied and should not be specified.", "example": "PDF, DOC, or XLS" }, "title-link": { "label": "Title link", "description": "Title of existing Wikipedia article about the source named in title – do not use a web address; do not wikilink.", "type": "wiki-page-name" }, "collaboration": { "label": "Collaboration", "description": "Name of a group of authors or collaborators; requires author, last, or vauthors which list one or more primary authors; follows author name-list; appends 'et al.' to author name-list.", "type": "string" }, "script-chapter": { "label": "Script Chapter", "description": "Chapter heading for languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc); follows transliteration defined in chapter. Should be prefixed with an ISO 639-1 two-character code to help browsers properly display the script", "example": "ja:東京タワー", "type": "string" }, "department": { "label": "Department", "description": "Unusual in cite book." }, "hdl": { "aliases": [ "HDL" ], "label": "Handle System identifier", "description": "Handle System identifier for digital objects and other resources on the Internet", "type": "string" }, "archive-format": { "label": "Archive Format", "description": "Format of the Archive", "type": "string" }, "df": { "label": "Date format", "description": "Sets rendered dates to the specified format", "type": "string" }, "orig-year": { "label": "Original year", "description": "Original year of publication; provide specifics", "type": "string" } }, "maps": { "citoid": { "edition": "edition", "title": "title", "bookTitle": "title", "publicationTitle": "title", "url": "url", "publisher": "publisher", "date": "date", "place": "location", "ISSN": [ "issn" ], "ISBN": [ "isbn" ], "oclc": "oclc", "PMCID": "pmc", "PMID": "pmid", "pages": "pages", "volume": "volume", "series": "series", "DOI": "doi", "archiveUrl": "archive-url", "archiveDate": "archive-date", "language": "language", "translator": [ [ "translator-first", "translator-last" ], [ "translator-first2", "translator-last2" ], [ "translator-first3", "translator-last3" ], [ "translator-first3", "translator-last3" ], [ "translator-first4", "translator-last4" ], [ "translator-first5", "translator-last5" ], [ "translator-first6", "translator-last6" ], [ "translator-first7", "translator-last7" ], [ "translator-first8", "translator-last8" ], [ "translator-first9", "translator-last9" ] ], "contributor": "others", "author": [ [ "first", "last" ], [ "first2", "last2" ], [ "first3", "last3" ], [ "first4", "last4" ], [ "first5", "last5" ], [ "first6", "last6" ], [ "first7", "last7" ], [ "first8", "last8" ], [ "first9", "last9" ] ], "editor": [ [ "editor-first", "editor-last" ], [ "editor-first2", "editor-last2" ], [ "editor-first3", "editor-last3" ], [ "editor-first4", "editor-last4" ], [ "editor-first5", "editor-last5" ], [ "editor-first6", "editor-last6" ], [ "editor-first7", "editor-last7" ], [ "editor-first8", "editor-last8" ], [ "editor-first9", "editor-last9" ] ] } }, "paramOrder": [ "last", "first", "author-link", "url", "title", "title-link", "vauthors", "last2", "first2", "author-link2", "last3", "first3", "author-link3", "last4", "first4", "author-link4", "last5", "first5", "author-link5", "last6", "first6", "author-link6", "last7", "first7", "author-link7", "last8", "first8", "author-link8", "last9", "first9", "author-link9", "collaboration", "date", "work", "publisher", "others", "year", "isbn", "editor-last", "editor-first", "editor-link", "editor-mask", "veditors", "edition", "series", "volume", "location", "publication-place", "publication-date", "page", "pages", "at", "language", "translator-last", "translator-first", "script-title", "trans-title", "chapter", "script-chapter", "trans-chapter", "type", "format", "asin", "asin-tld", "bibcode", "biorxiv", "citeseerx", "doi", "eissn", "hdl", "ismn", "issn", "jfm", "jstor", "lccn", "mr", "oclc", "ol", "osti", "pmc", "pmid", "rfc", "ssrn", "zbl", "id", "quote", "ref", "mode", "postscript", "author-mask", "author-mask2", "author-mask3", "author-mask4", "author-mask5", "author-mask6", "author-mask7", "author-mask8", "author-mask9", "display-authors", "access-date", "orig-date", "orig-year", "editor-last2", "editor-first2", "editor-link2", "editor-mask2", "editor-last3", "editor-first3", "editor-link3", "editor-mask3", "editor-last4", "editor-first4", "editor-link4", "editor-mask4", "editor-last5", "editor-first5", "editor-link5", "editor-mask5", "editor-last6", "editor-first6", "editor-link6", "editor-mask6", "editor-last7", "editor-first7", "editor-link7", "editor-mask7", "editor-last8", "editor-first8", "editor-link8", "editor-mask8", "editor-last9", "editor-first9", "editor-link9", "editor-mask9", "display-editors", "translator-last2", "translator-first2", "translator-last3", "translator-first3", "translator-last4", "translator-first4", "translator-last5", "translator-first5", "translator-last6", "translator-first6", "translator-last7", "translator-first7", "translator-last8", "translator-first8", "translator-last9", "translator-first9", "translator-link", "translator-link2", "translator-link3", "translator-link4", "translator-link5", "translator-link6", "translator-link7", "translator-link8", "translator-link9", "chapter-url", "chapter-format", "doi-broken-date", "url-access", "archive-url", "archive-format", "archive-date", "url-status", "name-list-style", "via", "bibcode-access", "doi-access", "hdl-access", "jstor-access", "ol-access", "osti-access", "issue", "authors", "department", "df" ], "format": "{{_ |_=_}}" } </templatedata> 867148jbhavd2wr09ri3pekb138l2pv 10 92149 498952 2026-04-25T22:18:02Z Suyash.dwivedi 17766 {{#invoke:Protection banner|main}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> नवीनं पृष्ठं निर्मितमस्ति 498952 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Protection banner|main}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 8rt1snyv5yit3jnuzrbl00negaj27e5 3 92150 498961 2026-04-25T23:39:45Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 498961 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=AlamChad}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> २३:३९, २५ एप्रिल् २०२६ (UTC) e7my0w3fz7o429ic6qvlyc852rovc43 3 92151 498973 2026-04-26T06:59:23Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 498973 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Xazyaqan}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०६:५९, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) 03jmsxjtcqxpds68kdot4x7vojjcjmw 3 92152 498985 2026-04-26T08:52:13Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 498985 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=PakistanMiraDil}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०८:५२, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) 93z0kj5hu31ixzxylatkittbr8yrodw 3 92153 498986 2026-04-26T09:55:14Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 498986 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=SnappyDragonPennyroyal}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०९:५५, २६ एप्रिल् २०२६ (UTC) kdczcrlfi28xxu1xub3upa54vpmzh1w