विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1063 499059 485275 2026-05-02T00:38:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499059 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Flag of Kyrgyzstan.svg|thumb|right|200px]] [[चित्रम्:Kyrgyzstan_(orthographic_projection).svg|thumb|right|200px]] '''किरगिस्थानं''' एशिया-महाद्वीपे देशः अस्‍ति। ==उल्लेखाः== {{reflist}} == बाह्यशृङ्खला == * http://www.centralasiannews.com{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.centralasiatravel.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090430222900/http://www.centralasiatravel.com/ |date=2009-04-30 }} * [http://www.countryguide.com/ CountryGuide]:: [http://www.countryguide.com/Kyrgyzstan/ Kyrgyzstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050405222734/http://www.countryguide.com/Kyrgyzstan/ |date=2005-04-05 }}—editor-maintained directory focused on travel planning and research. * [http://www.freenet.kg/kyrgyzstan/manas.html The "Manas" epos] {{एशियाखण्डस्य देशाः}} [[वर्गः:एशियाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] e3y2qrwa69i73apqu0bfsaa603k3u2q 0 1070 499054 499002 2026-05-01T23:28:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499054 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Andora}} {{other uses}} {{Use dmy dates|date=June 2013}} {{Coord|42|30|N|1|30|E|display=title}} {{Infobox country |conventional_long_name = Principality of Andorra |native_name = ''{{small|{{native name|ca|Principat d'Andorra}}}}'' |common_name = Andorra |image_flag = Flag of Andorra.svg |image_coat = Coat of arms of Andorra.svg |symbol_type = Coat of arms |national_motto = ''Virtus Unita Fortior''<br/>{{small|United virtue is stronger}} |national_anthem = ''[[El Gran Carlemany]]''<br/>{{small|The Great Charlemagne}} |image_map = Location Andorra Europe.png |map_caption = {{map caption |location_color=center of green circle |region=Europe |region_color=dark grey |legend=Location Andorra Europe.png}} |capital = [[Andorra la Vella]] |latd = 42 |latm = 30 |latNS = N |longd = 1 |longm = 31 |longEW = E |largest_city = capital |official_languages = [[Catalan language|Catalan]]^a |recognised_languages = {{hlist|[[Spanish language|Spanish]]|[[French language|French]]|[[Portuguese language|Portuguese]]}} |ethnic_groups = 49% [[List of Andorrans|Andorran]]<br/>24.6% [[Spaniards|Spanish]]<br/>14.3% [[Portuguese people|Portuguese]]<br/>3.9% [[French people|French]]<br/>8.2% others |ethnic_groups_year = 2012<ref name="cia"/> |demonym = [[List of Andorrans|Andorran]] |government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]}} [[diarchy]] |leader_title1 = [[Co-Princes of Andorra|Co-Princes]] |leader_name1 = [[Joan Enric Vives Sicília]]<br/>[[François Hollande]] |leader_title2 = [[Governor-General|Representative]] |leader_name2 = [[Josep Maria Mauri]]<br/>Jean-Pierre Hugues |leader_title3 = [[Head of Government of Andorra|Prime Minister]] |leader_name3 = [[Antoni Martí]] |legislature = [[General Council (Andorra)|General Council]] |sovereignty_type = Independence |established_event1 = from [[Crown of Aragon|Aragon]] |established_date1 = [[Paréage of Andorra 1278|1278]] |established_event2 = from the [[Sègre (department)|French Empire]] |established_date2 = 1814 |area_km2 = 467.63 |area_sq_mi = 180.55 |area_rank = 179th |percent_water = 0.26 (121.4 [[hectares|ha]]<!-- Not including areas of rivers -->)^b |population_estimate = 85,470 |population_estimate_year = 2014 |population_census_year = 2014 |population_density_km2 = 179.8 |population_density_sq_mi = 465.7 |population_density_rank = 71st |GDP_nominal_year = 2008 |GDP_nominal = $4.510 billion<ref name="Departament d'estadística">{{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=3&codi_divisio=1098&codi_subtemes=155 |title=Andorra 2008, Departament d'estadística d'Andorra |publisher=Estadistica.ad |accessdate=26 August 2012 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304201303/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/banc_dades4.asp?lang=1&codi_tema=3&codi_divisio=1098&codi_subtemes=155 |deadurl=yes }}</ref> |GDP_nominal_rank = 155th |GDP_nominal_per_capita = $53,383<ref name="andgdp">[http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510004848/http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |date=10 May 2011 }}<!--doesn't work: {{wayback |url=http://www.creditandorra.ad/pdf/CreditXifres/2008/xifres_ANG_2008.pdf |date=20110812101130}}--></ref> |GDP_nominal_per_capita_rank = 9th |Gini_year = 2003 |Gini = 27.21 |Gini_ref = ^c |HDI_year = 2014<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> |HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> |HDI = 0.845<!-- number only --> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2015 - Statistical annex|year=2015 |publisher=United Nations |deadurl=no |accessdate=14 December 2015}}</ref> |HDI_rank = 34th |currency = [[Euro]]^d |currency_code = EUR |time_zone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = right |calling_code = [[Telephone numbers in Andorra|+376]] |cctld = [[.ad]]^e |footnote_a = [http://www.andorramania.com/constit_gb.htm Constitution of Andorra], Article 2.1. Spanish, French, and [[Portuguese language|Portuguese]] are also widely spoken and understood. ''(See [[Languages of Andorra]].)'' |footnote_b = {{fr icon}} Girard P & Gomez P (2009), [http://www.lacsdespyrenees.com/vallee-Andorre.html Lacs des Pyrénées: Andorre]. {{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |title=Andorra en xifres 2007: Situació geogràfica, Departament d'Estadística, Govern d'Andorra |format=PDF |date= |accessdate=26 August 2012 |archive-date=13 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091113203301/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/CD/Anuari/cat/pdf/xifres.PDF |deadurl=yes }} |footnote_c = {{cite web |url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf |title=Informe sobre l'estat de la pobresa i la desigualtat al Principal d'Andorra (2003) |publisher=Estadistica.ad |accessdate=25 November 2012 |archive-date=10 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130810122415/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/publicacions/Publicacions/Pobresa.pdf |deadurl=yes }} |footnote_d = Before 1999, the [[French franc]] and [[Peseta|Spanish peseta]]; the coins and notes of both currencies, however, remained legal tender until 2002. Small amounts of [[Andorran diner]]s (divided into 100 centim) were minted after 1982. |footnote_e = Also [[.cat]], shared with [[Països Catalans|Catalan-speaking territories]]. }} अण्डोरा ({{IPAc-en|audio=en-us-Andorra.ogg|æ|n|ˈ|d|ɔ:|r|ə}}) अथवा प्रिन्सिपालिटी आफ् अण्डोरा,<ref>Funk and Wagnalls Encyclopedia, 1993</ref> इत्येतत् [[यूरोपखण्डः|यूरोपभूखण्डस्य]] दक्षिणभागे, पैरनीस् पर्वतश्रेण्याः पूर्वस्यां दिशि स्थितं किञ्चन स्वतन्त्रं लघु राज्यम् । एतत् राज्यं परितः फ्रान्स्-स्पैन् देशयोः सीमा वर्तते । इदं राज्यं क्रिस्तीये ९८८ तमे वर्षे उत्पन्नम् । किन्तु एतस्य इदानीन्तनं स्वरूपं क्रिस्तीये १२७८ तमे वषे प्राप्तम् । रोमन् केथोलिक् बिषप् आफ् अर्जेल् इत्येतेन फ्रान्स् देशस्य राष्ट्राध्यक्षेण च एतत् राज्यं निरङ्कुशं शास्यते इत्यतः एतत् प्रिन्सिपालिटी व्यपदिश्यते । अण्डोरा-राज्यं यूरोप्-खण्डस्य लघुतमेषु राज्येषु षष्ठं स्थानं भजते। एतस्य राज्यस्य विस्तारः ४६८ चतरस्रकिलोमीटर्परिमितः तथा च जनसंख्या उपपञ्चाशीतिसहस्रं विद्यते । एतस्य राजदानी 'अण्दोरा ला वेल्ला' सर्वाभ्यः यूरोपीयदेशानां राजधानीभ्यः उन्नतस्थाने वर्तमाना यस्याः औन्नत्यं समुद्रस्तरात् १०२३ मीटर् भवति<ref>{{cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html|title=Maps, Weather, and Airports for Andorra la Vella, Andorra |publisher=Fallingrain.com |date= |accessdate=26 August 2012}}</ref> । अत्रत्या प्रमुखा भाषा तु ’कतलान्’ नामिका किन्तु [[स्पैनिश भाषा|स्पानीष्]]-पोर्चुगीस्-[[फ्रेञ्चभाषा|फ्रेञ्च्]]-भाषाभिरपि बहवः व्यवहरन्ति ।<ref>{{cite web|title=Background Note: Andorra|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm|publisher=State.gov|accessdate=2015-05-14}}</ref> प्रतिवर्षम् अत्र दशलक्षाधिकाः आगच्छन्ति ।<ref name="es2">{{cite web|url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anualinici&any1=01/01/2008&any2=01/01/2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10|title= HOTELERIA I TURISME|accessdate=14 May 2015 }}{{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> एतत् यूरोपिय-राष्ट्रसङ्घस्य सदस्यं न , किन्तु ’ यूरो ’ इत्येत एतस्य राजस्य धनम् । १९९३ तः आरभ्य एतत् “ युनैटेड् नेषन्स् “ इत्यस्य राष्ट्रसमुदायस्य सदस्यम् अस्ति ।<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/members/ |title=United Nations Member States |publisher=Un.org |date= |accessdate=2015-05-14}}</ref> ==बाह्यसम्पर्काः== * [http://www.loc.gov/rr/international/hispanic/andorra/andorra.html Portals to the World] from the United States [[Library of Congress]] * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/andorra.htm Andorra] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Europe/Andorra}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17028050 Andorra] from the [[BBC News]] * [http://bloggordo.com/andorra-guia-turismo-y-de-viajes/ Andorra – Guía, turismo y de viajes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018002545/http://bloggordo.com/andorra-guia-turismo-y-de-viajes/ |date=18 October 2014 }} * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Andorra:_Primary_Documents History of Andorra: Primary Documents] from ''EuroDocs'' * [http://www.nytimes.com/slideshow/2010/08/27/business/global/28andorra-slideshow.html A New Path for Andorra] – slideshow by ''[[The New York Times]]'' ==टिप्पणी== {{reflist}} [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] sso2ldwdcrdm51ro3o4j2t9uynx61rx 0 1365 499064 491451 2026-05-02T02:18:40Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499064 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name = North Carolina |Fullname = State of North Carolina |Flag = Flag of North Carolina.svg |Flaglink = [[Flag of North Carolina|Flag]] |Seal = Seal of North Carolina.svg |Map = North Carolina in United States.svg |Nickname = [[Tar Heel]] State; {{nowrap|Old North State}} |Motto = [[Esse quam videri]]: {{nowrap|"To be, rather than to seem" (official);}} {{nowrap|[[First in flight|First in Flight]]}} |Former = Province of North Carolina |LargestCity = [[Charlotte, North Carolina|Charlotte]] |LargestMetro = [[Charlotte metropolitan area|Charlotte metro area]] |LargestCounty = [[Wake County, North Carolina|Wake]] |Old Capital = [[New Bern 1766, Hillsborogh NC, 1754]] |Capital = [[Raleigh, North Carolina|Raleigh]] |Demonym = North Carolinian (official);<br>[[Tar Heel]] (colloquial) |Governor = [[Pat McCrory]] ([[Republican Party (United States)|R]]) |Lieutenant Governor = [[Dan Forest]] ([[Republican Party (United States)|R]]) |Legislature = [[North Carolina General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[North Carolina Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[North Carolina House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Richard Burr]] ([[Republican Party (United States)|R]])<br/>[[Kay Hagan]] ([[United States Democratic Party|D]]) |Representative=4 Democrats,<br>9 Republicans |PostalAbbreviation = NC |OfficialLang = English |Languages = English (90.70%)<br />Spanish (6.18%)<ref>{{cite web |url= http://www.mla.org/map_data_results&SRVY_YEAR=2005&geo=state&state_id=37&county_id=&mode=geographic&lang_id=&zip=&place_id=&cty_id=&region_id=&division_id=&ll=&ea=n&order=&a=n&pc=1 |title= North Carolina |publisher= [[Modern Language Association]] |accessdate=August 11, 2012}}</ref> |AreaRank = 28th |TotalAreaUS = 53,819 |TotalArea = 139,390 |LandAreaUS = 48,711 |LandArea = 126,161 |WaterArea = 5,108 |PCWater = 9.5 |PopRank = 10th |2000Pop = 9,848,060 (2013 est) |DensityRank = 15th |2000DensityUS = 212.2 |2000Density = 82.7 |MedianHouseholdIncome = $54,082<ref name = MHI>[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-_box_head_nbr=R1901&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-_lang=en&-format=US-30&-CONTEXT=grt Median Household Income] {{Webarchive|url=https://archive.today/20200212034249/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-_box_head_nbr=R1901&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-_lang=en&-format=US-30&-CONTEXT=grt |date=2020-02-12 }}, from U.S. Census Bureau (from 2007 American Community Survey), [[U.S. Census Bureau]]. Retrieved April 9, 2009.</ref> |IncomeRank = 38th<ref name = MHI/> |AdmittanceOrder = 12th |AdmittanceDate = November 21, 1789 |TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|-5]]/[[Eastern Daylight Time|-4]] |Latitude = 33° 50′ N to 36° 35′ N |Longitude = 75° 28′ W to 84° 19′ W |WidthUS = 150 |Width = 241 |LengthUS = 560<ref>{{cite web |date=May 8, 2006 |url=http://www.secretary.state.nc.us/kidspg/geog.htm |title=North Carolina Climate and Geography |work=NC Kids Page |publisher=North Carolina Department of the Secretary of State |accessdate=November 7, 2006 |archive-date=November 4, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104080337/http://www.secretary.state.nc.us/kidspg/geog.htm |deadurl=yes }}</ref> |Length = 901 |HighestPoint = [[Mount Mitchell (North Carolina)|Mount Mitchell]]<ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=November 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 6,684 |HighestElev = 2037 |MeanElevUS = 700 |MeanElev = 210 |LowestPoint = [[Atlantic Ocean]]<ref name=USGS/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |ISOCode = US-NC |ElectoralVotes = 15 |Website = www.nc.gov }} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ;General *[http://northcarolinawineries.org/ Wineries, Restaurants and Tourism in the state] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615011035/http://northcarolinawineries.org/ |date=2013-06-15 }} *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/North_Carolina}} ;History *[http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/northcarolina/ North Carolina State Guide, from the Library of Congress] *[http://www.theguardian.com/world/2013/sep/20/usaf-atomic-bomb-north-carolina-1961 The Guardian: "US nearly detonated atomic bomb over North Carolina – secret document"] ;Government and education *[http://www.nc.gov/ North Carolina state government] *[http://statelibrary.dcr.state.nc.us/ North Carolina state library] *[http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NC Energy & Environmental Data for North Carolina] *[http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NC USGS real-time, geographic, and other scientific resources of North Carolina] *[http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=37&StateName=North%20Carolina#.U8UmL7EXtQs North Carolina facts from US Department of Agriculture ERS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813033015/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=37&StateName=North%20Carolina#.U8UmL7EXtQs |date=2014-08-13 }} *[http://www.nccourts.org/Courts/Default.asp North Carolina Court System official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604000354/http://www.nccourts.org/Courts/Default.asp |date=2005-06-04 }} *[http://quickfacts.census.gov/qfd/states/37000.html North Carolina facts from US Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119192023/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/37000.html |date=2014-01-19 }} *[http://www.ncecho.org/ NC ECHO – North Carolina Exploring Cultural Heritage Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429195244/http://www.ncecho.org/ |date=2007-04-29 }} *[http://www.lib.unc.edu/ncc/ North Carolina Collection, University of North Carolina at Chapel Hill] *[http://www.lib.ncsu.edu/specialcollections/greenngrowing/ Green 'N' Growing: The History of Home Demonstration and 4-H Youth Development in North Carolina] – hosted by NCSU Libraries Special Collections Research Center *[http://www.ah.dcr.state.nc.us/ NC Office of Archives and History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204215609/http://www.ah.dcr.state.nc.us/ |date=2016-02-04 }} *[http://docsouth.unc.edu/commland/ Commemorative Landscapes of North Carolina] *[http://docsouth.unc.edu/blueridgeparkway/ Driving Through Time: The Blue Ridge Parkway in North Carolina] *[http://library.divinity.duke.edu/ncreligion/ The Religion in North Carolina Digital Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817123401/https://library.divinity.duke.edu/ncreligion/ |date=2020-08-17 }} ==टिप्पणी== {{reflist}} {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] bujps6foszecv771tyq1izwfp81z0gk 0 4910 499047 495437 2026-05-01T13:07:05Z NehalDaveND 9230 उ 499047 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Aum_Om_navy_blue_circle_coral.svg|लघुचित्रम्| ॐ इति हिन्दूधर्मे धार्मिकप्रतीकरूपेण प्रयुक्तं देवनागरीलिपिकं शैलीकृतं अक्षरम्]] '''हिन्दुधर्मः''' कश्चन प्राचीनो [[धर्मशास्त्रप्रविभागः|धर्मो]]ऽस्ति। न केवलं धर्मोऽपि तु स जीवनपद्धतिरप्यस्ति । हिन्दुधर्मस्यानेका देवताः सन्ति तथा च [[दक्षिणजम्बुद्वीपः| जम्बुद्वीपे]] मुख्यतया [[भारतम्|भारते]] [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] च व्यापकरूपेण प्रचलति । हिन्दुधर्मो विश्वस्य प्राचीनतमो धर्मोऽस्तीति जना मन्यन्ते । हिन्दुजना मानव-इतिहासात् परं सनातनधर्म इति निर्दिशन्ति सनातनधर्मस्यानुयायिनः सनातनय इति प्रसिद्धाः सन्ति तथा च सनातनधर्मस्य नामाङ्ग्लभाषायाम् अनन्तधर्मोऽथवा शाश्वतधर्म इत्यनुवादयति । विद्वांसो हिन्दुधर्मं भिन्नभिन्नभारतीयसंस्कृतीनां परम्पराणां च संयोजनम् इति मन्यन्ते विविधमूलानि सन्ति । हिन्दुधर्मस्य संस्थापको नास्ति तथा च हिन्दुधर्मस्योत्पत्तिरज्ञातास्ति । {{Sfn|Fowler|1997}} इति । हिन्दुधर्मस्य मूलं [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धूपत्यकासभ्यतायां वर्तते]] | भारते धर्मस्यावधारणा नासीत्। हिन्दुधर्मश्च धर्मो नासीत् । धर्मरूपेण हिन्दुधर्मस्य विकासश् ५०० ईपूतस् ३०० ईपूपर्यन्तं [[वैदिकी संस्कृतिः|वैदिककालस्य]] (१५०० ईपूतश् ५०० ईपूपर्यन्तम्) अनन्तरम् आरब्धः । हिन्दुधर्मे दर्शनानां विस्तृतश्रेण्यस्ति तथा च संस्कारो ब्रह्माण्डविज्ञानं ग्रन्थाः पवित्रस्थलानां तीर्थयात्रेत्यादिभिरवधारणाभिः सम्बद्धोऽस्ति । [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुग्रन्थाः]] श्रुतिः ("श्रुतः") स्मृतिः ("स्मृताश्") चेति विभक्ताः सन्ति । एतेषु ग्रन्थेषु दर्शनशास्त्र [[हिन्दूधर्मः|पौराणिककथा]] [[वेदः|वैदिकयज्ञो]] [[योगः|योग]] आगमसंस्कारो मन्दिरनिर्माणां चेत्यादीनां बहूनां चर्चा कृतास्ति । {{Sfn|Michaels|2004}} हिन्दुधर्मस्य प्रमुखशास्त्राणि वेदोपनिषदो [[भगवद्गीता]] [[वेदः|वेदा]] [[उपनिषद्|आगमाश्च]] सन्ति । मानवजीवनस्य ४ लक्ष्याणि वा उद्देश्यानि वा सन्ति, यथा [[धर्मः]], अर्थः, कामः, [[मोक्षः|मोक्ष]]; कर्म, संसारः (पुनर्जन्मचक्रः), नानायोगाः ( [[योगः|मोक्षप्राप्त्यर्थं]] मार्गा वा अभ्यासाः) च । {{Sfn|Brodd|2003}} हिन्दुसंस्कारेषु पूजा तथा पाठः, ध्यानं, परिवारप्रधानाः गमनसंस्काराः, वार्षिकपर्वाः, नैमित्तिकतीर्थयात्राः च सन्ति । केचन हिन्दुः स्वसामाजिकलोकं त्यक्त्वा मोक्षसाधये संन्यासी भवन्ति। हिन्दुधर्मः प्रामाणिकता, [[अहिंसा]], धैर्यं, आत्मसंयमं, करुणा इत्यादीनि शाश्वतकर्तव्यं विधीयति । हिन्दुधर्मस्य चत्वारः बृहत्तमाः सम्प्रदायाः [[वैष्णवसम्प्रदायः|वैष्णवधर्मः]], [[शैवसम्प्रदायः|शैवधर्मः]], शक्तिवादः, स्मार्टवादः च सन्ति | {{हिन्दूधर्मः}} हिन्दुधर्मः विश्वस्य तृतीयः बृहत्तमः धर्मः अस्ति, अत्र प्रायः १.१५ अर्बं हिन्दुजनाः सन्ति ये वैश्विकजनसंख्यायाः १५-१६% भागाः सन्ति । <ref name="gordonconwell.edu">{{Cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|publisher=gordonconwell.edu|date=January 2015|accessdate=2015-05-29|archivedate=2017-05-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf}}</ref> [[भारतम्|भारते]], [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]], [[मारिषस्|मॉरिशसदेशे]] च हिन्दुजनानाम् अत्यधिकभागः निवसति ।   [[हिन्द-आर्यभाषाः|हिन्दुशब्दः]] ''सप्तसिन्धुः'' इति [[संस्कृतम्|संस्कृत]] {{Sfn|Flood|1996}} शब्दात् शब्दात् ''गृहीतः'', यत् [[भारतम्|भारतस्य]] [[पाकिस्थानम्|पाकिस्तानस्य]] च सीमायाः पश्चिमदिशि [[सिन्धूनदी|स्थितायाः सिन्धुनद्याः]] संस्कृतनाम अस्ति | Gavin Flood -इत्यस्य अनुसारं हिन्दुशब्दस्य प्रयोगः फारसीभिः सिन्धुनद्याः परं निवसतां जनानां कृते कृतः आसीत्, {{Sfn|Flood|1996}} प्रथमस्य दारा-प्रथमस्य शिलालेखः यः ५५०–४८६ ईपू यावत् लिखितः आसीत्, सः अपि हिन्दुः जनः इति निर्दिशति ये सिन्धुनद्याः परं निवसन्ति। <ref name="arvindsharmahhhh">Arvind Sharma (2002), [https://www.jstor.org/stable/3270470 On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva] Numen, Vol. 49, Fasc. 1, pages 2-3</ref> अरबीभाषायां ''अल-हिन्द्'' इति पदं सिन्धुनद्याः पारं निवसतां जनान् निर्दिशति स्म । {{Sfn|Thapar|1993}} पश्चात् केषुचित् संस्कृतग्रन्थेषु यथा परवर्तीषु काश्मीरस्य ''राजतरङ्गिणीषु'' (हिन्दुका, c. 1450) तथा च चैतन्यचरितमृतं ''चैतन्यभागवतं'' च सहितं केषुचित् 16-तः 18 शताब्द्याः [[बाङ्गलाभाषा|बङ्गलागौडियावैष्णवग्रन्थेषु]] ''हिन्दुपदस्य'' ''प्रयोगः'' अभवत् एते ग्रन्थाः हिन्दुभ्यः मुसलमानेभ्यः भेदं कुर्वन्ति स्म ये यवनाः (विदेशिनः) अथवा म्लेच्छाः (बर्बराः) इति उच्यन्ते, १६ शताब्द्याः ''चैतन्यचरितमृतग्रन्थः १७ शताब्द्याः भक्तमालाग्रन्थे'' ''च'' " ''हिन्दुधर्म'' " इति वाक्यस्य प्रयोगः कृतः १८ शताब्द्याः अन्ते यूरोपीयव्यापारिणः उपनिवेशकाः च भारतीयधर्मानाम् अनुयायिनां सामूहिकरूपेण ''हिन्दुः'' इति वक्तुं आरब्धवन्तः | == परिभाषा == हिन्दुधर्मः आध्यात्मिकता -परम्परा-विषये विचारेषु विविधः अस्ति, परन्तु तस्य कोऽपि पादरी-व्यवस्था, न कोऽपि निःसंदेह-धार्मिक-अधिकारः, न कोऽपि शासक-संस्था, न भविष्यद्वादिः (भविष्यद्वादिः) न च कोऽपि बाध्यकारी पवित्रग्रन्थः हिन्दुः बहुदेववादी, सर्वेश्वरवादी, एकेश्वरवादी, एकवादी, अज्ञेयवादी, नास्तिकता वा मानवतावादी वा भवितुम् अर्हन्ति । <ref>MK Gandhi, [http://www.mkgandhi.org/ebks/essence_of_hinduism.pdf The Essence of Hinduism], Editor: VB Kher, Navajivan Publishing, see page 3; According to Gandhi, "a man may not believe in God and still call himself a Hindu."</ref> २. हिन्दुधर्मस्य विस्तृततायाः, मुक्ततायाः च कारणात् परिभाषायाः आगमनं कठिनम् अस्ति । {{Sfn|Flood|1996}} हिन्दुधर्मः धर्मः, धार्मिकपरम्परा, धार्मिकप्रत्ययानां समुच्चयः, "जीवनपद्धतिः" इति परिभाषितः अस्ति । {{Sfn|Sharma|2003}} भारतस्य तस्य संस्कृतिधर्माणां च अध्ययनं, "हिन्दुधर्मस्य" परिभाषा च उपनिवेशवादस्य हितेन, धर्मस्य पाश्चात्यसंकल्पनाभिः च आकारिता अस्ति <ref>{{Harvnb|Sweetman|2004}}; {{Harvnb|King|1999}}</ref> १९९० तमे वर्षात् आरभ्य ते प्रभावाः तस्य परिणामाः च हिन्दुधर्मस्य विद्वांसः मध्ये वादविवादस्य विषयः अस्ति, भारतविषये पाश्चात्यदृष्टिकोणानां समीक्षकैः अपि तेषां कार्यभारः कृतः । == प्रत्ययाः == [[सञ्चिका:Halebid3.JPG|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|200x200अणवः| हलेबिडुनगरस्य होयसालेश्वरमन्दिरे मन्दिरस्य भित्तिफलकस्य राहतमूर्तिः, त्रिमूर्ति : [[ब्रह्मा]], [[शिवः]], [[विष्णुः]]<nowiki> च प्रतिनिधित्वं करोति |</nowiki>]] हिन्दु-प्रत्ययेषु धर्मः (नीतिशास्त्र/कर्तव्यं), (जन्म-जीवन-मृत्यु-पुनर्जन्मयोः निरन्तरचक्रम्), कर्म (प्रत्येकस्य कर्मस्य प्रतिक्रिया भवति), मोक्षः (संसारात् मुक्तिः अथवा अस्मिन् मुक्तिः) अन्तर्भवति (किन्तु एतेषु एव सीमिताः न सन्ति) जीवनम्), विविधाः योगाः (मार्गाः अभ्यासाः वा) च। {{Sfn|Brodd|2003}} === पुरुषार्थाः (मनुष्यजीवनस्य उद्देश्याः) २. === [[मोक्षः|हिन्दधर्मेन]] मानवजीवनस्य चत्वारि सम्यक् लक्ष्याणि वा उद्देश्यानि वा स्वीकृतानि सन्ति : [[धर्मः]], अर्थः, कामः मोक्षः च । एते पुरुषार्थाः । ==== धर्म (धर्म, नैतिकता) २. ==== धर्मः हिन्दुधर्मे मानवस्य महत्त्वपूर्णेषु लक्ष्येषु अन्यतमः इति मन्यते । धर्मः महत्त्वपूर्णः इति मन्यते यतोहि धर्मः एव ब्रह्माण्डस्य जीवनस्य च चालनं सम्भवं करोति, <ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/dharma.aspx#1 The Oxford Dictionary of World Religions, ''Dharma''], The [[Oxford Dictionary of World Religions]]: "In Hinduism, dharma is a fundamental concept, referring to the order and custom which make life and a universe possible, and thus to the behaviours appropriate to the maintenance of that order."</ref> तथा च कर्तव्याः, गुणाः, "समीचीनजीवनपद्धतिः" च समाविष्टाः सन्ति हिन्दुधर्मे प्रत्येकस्य व्यक्तिस्य धार्मिककर्तव्यं, नैतिकअधिकारं, कर्तव्यं च, तथैव सामाजिकव्यवस्थां, सम्यक् आचरणं, सद्गुणं च सक्षमं कुर्वन्ति व्यवहाराः अपि अन्तर्भवन्ति । {{हिन्दु पुराण}} [[महाभारतम्|महाभारते]], [[कृष्णः|श्रीकृष्णः]] कथयति यत् धर्म एव इद-लोक-परलोक-प्रकरणयोः धारयति। (म.भा. १२.११०.११) इति । ''सनातनशब्दस्य'' अर्थः ''शाश्वतः'', ''बारहमासी'', ''सदा'' वा ; तथा च ''सनातनधर्म'' इत्यर्थः स एव धर्मः यस्य न आदिः न अन्त्यः । ==== अर्थ (जीविका, धन) २. ==== अर्थः हिन्दुधर्मे जीवनस्य द्वितीयः लक्ष्यः अस्ति यस्य अर्थः अस्ति आजीविकायाः कृते धनस्य अन्वेषणं, आर्थिकसमृद्धिः च । अस्मिन् राजनैतिकजीवनं, कूटनीतिः, भौतिककल्याणं च अन्तर्भवति । अर्थे सर्वाणि "जीवनसाधनानि", क्रियाकलापाः, संसाधनाः च समाविष्टाः सन्ति येन सः यस्मिन् अवस्थायां भवितुं इच्छति, धनं, करियरं, आर्थिकसुरक्षा च <ref name="johnk">John Koller, Puruṣārtha as Human Aims, Philosophy East and West, Vol. 18, No. 4 (Oct., 1968), pp. 315-319</ref> अर्थस्य उद्देश्यं हिन्दुधर्मे मानवजीवनस्य महत्त्वपूर्णं लक्ष्यं मन्यते । ==== कामः (इन्द्रियसुखम्) ==== काम ( [[संस्कृतम्|Sanskrit]], [[पालिभाषा|Pali]] ; [[देवनागरी|Devanagari]] : काम) इत्यस्य अर्थः इच्छा, इच्छा, रागः, [[इन्द्रियाणि|इन्द्रियाणां]] सुखम्, जीवनस्य, स्नेहस्य, प्रेमस्य वा भोगः, यौन-अर्थैः सह वा विना वा । <ref name="mmwse">Monier Williams, [http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0300/mw__0304.html काम, kāma] Monier-Williams Sanskrit English Dictionary, pp 271, see 3rd column</ref> हिन्दुधर्मे धर्म-अर्थ-मोक्ष-त्यागं विना कामं मानवजीवनस्य महत्त्वपूर्णं स्वस्थं च लक्ष्यं मन्यते । <ref>See: </ref> ==== मोक्षः (मुक्तिः, संसारविमोचनम्) ==== मोक्षः अथवा {{Lang|sa|मुक्ति}}ः इति हिन्दुधर्मे परमं, महत्त्वपूर्णं लक्ष्यम् अस्ति । एकस्मिन् विद्यालये मोक्षस्य अर्थः शोक-दुःख-संसार-मुक्तिः (जन्म-पुनर्जन्म-चक्रम्) । <ref>R.C. Mishra, Moksha and the Hindu Worldview, Psychology & Developing Societies, Vol. 25, Issue 1, pp 23, 27</ref> <ref>J. A. B. Van Buitenen, Dharma and Moksa, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. </ref> अन्येषु हिन्दुधर्मस्य विद्यालयेषु, यथा एकात्मकः, मोक्षस्य अर्थः आत्मसाक्षात्कारः,"समग्रं ब्रह्माण्डं आत्मरूपेण साक्षात्कारः" इति । <ref>see: </ref> === कर्म संसारश्च === ''कर्म'' इत्यस्य अर्थः ''कर्म'', ''कार्यम्'', ''कर्म'' वा, <ref>{{Citation}}<cite class="citation cs2" id="CITEREFApte1997"><span class="cx-segment" data-segmentid="813">), Delhi: Motilal Banarsidas, [[अन्ताराष्ट्रियमानकपुस्तकसङ्ख्या|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्रोत/978-81-208-0300-8|<bdi>978-81-208-0300-8</bdi>]]</span></cite></ref> तथा च वैदिकः कार्यकारणसिद्धान्तः अपि" <ref>{{Harvnb|Smith|1991}}</ref> <ref>Karl Potter (1964), The Naturalistic Principle of Karma, Philosophy East and West, Vol. 14, No. 1 (Apr., 1964), pp. 39-49</ref> सिद्धान्तः (१) कारणतायाः संयोजनः अस्ति यः नैतिकः अनैतिकः वा भवितुम् अर्हति; (२) नैतिकता, अर्थात् शुभं वा दुष्टं वा कर्मणां परिणामः भवति; तथा (३) पुनर्जन्म। कर्मसिद्धान्तस्य अर्थः <nowiki>''सम्प्रति पुरुषस्य यः कोऽपि अनुभवः अस्ति सः तस्य/तस्याः पूर्वकार्यस्य कारणेन एव'' इति ।</nowiki> एतानि कार्याणि कस्यचित् व्यक्तिस्य वर्तमानजीवने, अथवा केषुचित् हिन्दुधर्मस्य विद्यालयेषु तस्य पूर्वजीवने क्रियाः भवितुम् अर्हन्ति । जन्मजीवनमृत्युपुनर्जन्मचक्रमिदं ''संसार'' उच्यते । मोक्षद्वारा संसारात् मुक्तिः स्थायिसुखं शान्तिं च सुनिश्चितं करोति इति मन्यते । <ref>{{Harvnb|Radhakrishnan|1996}}</ref> हिन्दुशास्त्राणि उपदिशन्ति यत् भविष्यं वर्तमानकर्मणा अस्माकं पूर्वकर्मणां च उपरि निर्भरं भवति। === मोक्षः === जीवनस्य परमं लक्ष्यं,हिन्दुधर्मानुसारं ''मोक्षः'', ''निर्वाणः'' वा ''समाधिः'', परन्तु भिन्नभिन्नविद्यालयेषु भिन्नभिन्नरूपेण अवगम्यते। यथा अद्वैतवेदान्तः कथयति यत् मोक्षप्राप्त्यनन्तरं व्यक्तिः स्वस्य "आत्मं, आत्मानं" ज्ञात्वा ब्रह्मणा सह एकत्वेन परिचययति। <ref name="karlpotter">see: </ref> <ref name="klausklost">Klaus Klostermaier, Mokṣa and Critical Theory, Philosophy East and West, Vol. 35, No. 1 (Jan., 1985), pp. 61-71</ref> द्वैत (द्वैतवादी) विद्यालयानाम् अनुयायिनः,मोक्षप्राप्त्यनन्तरं व्यक्तिः ब्रह्माद् भिन्नं किन्तु ब्रह्मणा अत्यन्तं समीपस्थं "आत्मा, आत्मनः" परिचयं करोति, मोक्षप्राप्त्यनन्तरं लोके (उच्चतरविमानेषु) अनन्तकालं यापयिष्यति इति वदन्ति। हिन्दुधर्मस्य ईश्वरवादीविद्यालयाणाम् अनुसारं मोक्षः संसारात् मुक्तिः अस्ति, यदा तु एकात्मकविद्यालयादिषु अन्येषु विद्यालयेषु वर्तमानजीवने मोक्षः सम्भवः, मनोवैज्ञानिकः अवधारणा च अस्ति === ईश्वरस्य अवधारणा === हिन्दुधर्मः विविधः अस्ति तथा च हिन्दुधर्मे एकेश्वरवादः, बहुदेववादः, सर्वेश्वरवादः, सर्वेश्वरवादः, पाण्डेवादः, एकवादः, नास्तिकवादः इत्यादयः सन्ति; मूलतः व्यक्तिनां चयनस्य उपरि निर्भरं भवति अतः एव कदाचित् हिन्दुधर्मः हेनोथिस्टिकः इति निर्दिश्यते (अर्थात् अन्येषां अस्तित्वं स्वीकृत्य एकस्य देवस्य भक्तिः सम्मिलितः भवति), परन्तु एतादृशः कोऽपि पदः समाप्तः भवति सामान्यीकरणम् । <ref name="heno">See {{Harvnb|Michaels|2004}} and {{Cite web|url=http://ancienthistory.about.com/cs/egyptmyth/g/henotheism.htm|title=Henotheism|accessdate=5 July 2007|last=Gill|first=N.S|publisher=[[About.com|About, Inc]]|archivedate=17 March 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070317151629/http://ancienthistory.about.com/cs/egyptmyth/g/henotheism.htm}}</ref>   हिन्दुजनाः मन्यन्ते यत् सर्वेषां जीवानां आत्मा भवति । प्रत्येकस्य जीवस्य एषः आत्मा वा सच्चः "आत्मा" आत्मनः ''उच्यते'' । आत्मा नित्यः इति मन्यते । <ref name="monierwilliams2037">{{Harvnb|Monier-Williams|1974}}</ref> हिन्दुधर्मस्य एकात्मक/पैन्थवादी ( अद्वैतवादी ) धर्मशास्त्राणाम् अनुसारं (यथा [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैतवेदान्तविद्यालयः]] ) अयं आत्मनः [[ब्रह्म|ब्रह्मणः]] अस्पष्टः अस्ति | <ref name="bhaskaranandaessential">{{Harvnb|Bhaskarananda|1994}}</ref> जीवनस्य लक्ष्यं अद्वैतविद्यालयानुसारं आत्मनः परमात्मनः समानः, सर्वेषु सर्वेषु च परमात्मा वर्तते, सर्वं जीवनं परस्परं सम्बद्धं भवति, सर्वजीवने एकत्वं च अस्ति इति अवगन्तुं भवति। <ref>{{Harvnb|Vivekananda|1987}}</ref> द्वैतवादी विद्यालयाः (द्रष्टव्यम् द्वैतं भक्तिं च ) ब्रह्मणः व्यक्तिगतात्मनाभ्यां पृथक् परमात्मत्वेन पश्यन्ति। [[विष्णुः]], [[ब्रह्मा]], [[शिवः]], शक्तिः वा, सम्प्रदायानुसारेण नानारूपेण परमात्मनः पूजयन्ति | ईश्वरः ईश्वरः, ''भगवान्'', ''परमेश्वरः'', ''देवदुः'' अथवा ''[[शक्तिदेवी|देवी]]'' इति ''उच्यते'', एतेषां पदानाम् अर्थाः हिन्दुधर्मस्य विभिन्नेषु विद्यालयेषु भिन्नाः सन्ति । <ref name="MW Sanskrit dict.">{{Harvnb|Monier-Williams|2001}}</ref> देवी इत्यस्य उपयोगः सामान्यतया स्त्रीदेव्याः निर्णायकत्वेन भवति । हिन्दुशास्त्रेषु ''देवाः'' (अथवा ''[[शक्तिदेवी|{{IAST|devī}}]]'' देवी; हिन्दीभाषायां ''देवस्य'' पर्यायरूपेण प्रयुक्ता देवता) इति ''{{IAST|devatā}}'' उल्लेखः भवति, यस्य आङ्ग्लभाषायां ''अर्धदेवाः'' ''स्वर्गजीवाः'' वा इति अर्थः भवति देवाः हिन्दुसंस्कृतेः अभिन्नः भागाः सन्ति तथा च कलायां, वास्तुकलायां, प्रतिमानां माध्यमेन च चित्रिताः सन्ति, तेषां विषये कथाः शास्त्रेषु विशेषतः भारतीयमहाकाव्येषु [[पुराणम्|पुराणेषु]] च सम्बद्धाः सन्ति ते तु प्रायः ईश्वरात्, व्यक्तिगतदेवात् भिन्नाः भवन्ति, अनेके हिन्दुः ईश्वरस्य एकस्मिन् विशेषे अभिव्यक्तौ स्वस्य ''{{IAST|[[iṣṭa devatā]]}}'', अथवा चयनित आदर्शत्वेन पूजयन्ति {{Sfn|Werner|2005}} <ref>{{Harvnb|Renou|1964}}</ref> विकल्पः व्यक्तिगतप्राधान्यस्य, <ref name="harman1">{{Harvnb|Harman|2004}}</ref> प्रादेशिकपारिवारिकपरम्पराणां च विषयः अस्ति । <ref name="harman1" /> [note 9] देवानां बहुलं ब्रह्मव्यक्तित्वेन स्मृतम्। [note 10] == मुख्य परम्परा == [[सञ्चिका:Ganesha_pachayatana.jpg|लघुचित्रम्| एकं गणेशकेन्द्रितं पंचायतनं ("पञ्चदेवताः", स्मार्तपरम्परातः): [[गणेशः]] (केन्द्रे) [[शिवः|शिव]] (ऊर्ध्ववाम), [[शक्तिदेवी|देवी]] (ऊर्ध्वदक्षिण), [[विष्णुः|विष्णु]] (नीचे वाम) तथा सूर्य (नीचे दक्षिण) सह। एतेषां सर्वेषां देवानाम् अपि पृथक् पृथक् सम्प्रदायाः सन्ति ।]] हिन्दुधर्मस्य केन्द्रीयसिद्धान्ताधिकारः नास्ति तथा च हिन्दुजनाः कस्यापि सम्प्रदायविशेषस्य परम्परायाः वा भवितुं दावान् न कुर्वन्ति । <ref>{{Harvnb|Werner|2005}}</ref> हिन्दुधर्मे चत्वारः प्रमुखाः सम्प्रदायाः सन्ति : ''वैष्णवधर्मः'', ''शैवधर्मः'', ''शक्तिधर्मः'' तथा ''स्मार्टधर्मः'' । {{Sfn|Flood|1996}} २. [[वैष्णवसम्प्रदायः|वैष्णवधर्मः]] [[विष्णुः|विष्णु]] तस्य अवतारं च [[कृष्णः|कृष्णरामादिकं]] [[रामः|पूजयति]] परम्परा अस्ति । अस्य सम्प्रदायस्य जनाः सामान्यतया अतपस्विनः, मठवासिनः सन्ति । एतेषु प्रथासु सामुदायिकनृत्यं, कीर्तनस्य भजनस्य च गायनम्, ध्वनिसङ्गीतं च केषाञ्चन मनसि ध्यानात्मका आध्यात्मिकशक्तिः इति मन्यते [[शैवसम्प्रदायः|शैवधर्मः]] [[शिवः|शिवस्य]] विषये केन्द्रितः परम्परा अस्ति | शैवाः तपस्वीव्यक्तिवादं प्रति अधिकं आकृष्टाः सन्ति, अस्य अनेकाः उपविद्यालयाः सन्ति । तेषां अभ्यासेषु भक्तिशैलीभक्तिः अन्तर्भवति परन्तु ते अद्वैतं योगं च इत्यादिषु दर्शनशास्त्रेषु झुकन्ति स्म । २. केचन शैवाः मन्दिरेषु पूजां कुर्वन्ति, परन्तु केचन योगं कुर्वन्ति, अन्तः शिवेन सह एकतां प्राप्तुं प्रयतन्ते। शैवः देवं अर्धपुरुषं, अर्धं स्त्री, पुरुष-स्त्री-सिद्धान्तयोः ( अर्धनारीश्वर ) इति कल्पयन्ति । शैवधर्मः शक्तिवादेन सह सम्बद्धः अस्ति, यत्र शक्तिः शिवपत्नीरूपेण दृश्यते। <ref name="lancenelson" /> शैवधर्मः मुख्यतया हिमालयस्य उत्तरे काश्मीरतः नेपालपर्यन्तं, दक्षिणभारते च प्रचलति । शक्तिधर्मस्य केन्द्रं शक्तिः अथवा देवीः ब्रह्माण्डमातृरूपेण देवीपूजने अस्ति, तथा च भारतस्य ईशानपूर्वीयराज्येषु यथा [[असमराज्यम्|असम]] - [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|बङ्गाल]] -देशेषु मुख्यतया पूज्यते देवी यथा सौम्यतररूपेण चित्रिता यथा [[पार्वती]], शिवपत्नी; अथवा, [[काली|कलिदुर्गादीनि]] [[दुर्गा|योद्धा]] देवी इति . <ref>Massimo Scaligero (1955), [https://www.jstor.org/stable/29753633 The Tantra and the Spirit of the West], East and West, Vol. 5, No. 4, pages 291-296</ref> सामुदायिक-उत्सवेषु उत्सवाः सन्ति, येषु केषुचित् शोभायात्राः, समुद्रे अन्येषु वा जलनिकायेषु मूर्तिविसर्जनं च भवति । स्मार्टिज्म शिव, विष्णु, शक्ति, [[गणेशः|गणेश]], [[सूर्यः (ज्योतिषशास्त्रम्)|सूर्य]], [[कार्त्तिकेयः|स्कन्द]] इत्यादीनां सर्वेषां प्रमुखानां हिन्दुदेवतानां पूजां कुर्वन्ति । {{Sfn|Flood|1996}} स्मार्तपरम्परायाः विकासः हिन्दुधर्मस्य (प्रारम्भिक) शास्त्रीयकालस्य सामान्ययुगस्य आरम्भस्य परितः अभवत्, यदा हिन्दुधर्मः ब्राह्मणधर्मस्य स्थानीयपरम्पराणां च अन्तरक्रियायाः उद्भूतः अभवत् {{Sfn|Flood|1996}} स्मार्तपरम्परा [[अद्वैतवेदान्तः|अद्वैत वेदान्तस्य सदृशी]] एव अस्ति, [[आदिशङ्कराचार्यः|आदिशङ्करं]] च तस्य संस्थापकं वा सुधारकं वा मन्यते, यः ईश्वर-गुणयुक्तस्य (सगुणब्रह्मस्य) पूजां अन्ततः ईश्वर-रहित-साक्षात्कारं प्रति यात्रा इति मन्यते स्म । गुण (निर्गुण ब्रह्म, आत्मन, आत्मज्ञान)। <ref name="williamw">William Wainwright (2012), [http://stanford.library.usyd.edu.au/entries/concepts-god/ Concepts of God], Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford University, (Accessed on: June 17, 2015)</ref> २. == हिन्दू ग्रन्थ == हिन्दुग्रन्थः विश्वस्य प्राचीनतमः अस्ति, [[संस्कृतम्|संस्कृते]] तमिलभाषायां च लिखितः आसीत् । प्राचीनतमः ग्रन्थः ऋग्वेदः अस्ति यः प्रायः ४००० वर्षपुराणः अस्ति । हिन्दुग्रन्थाः द्विधा विभक्तुं शक्यन्ते- १. * श्रुतिः (यत् श्रूयते) २. * स्मृतिः (यत् स्मृतं भवति) २. === श्रुतिः === '''श्रुतिः''' अथवा '''श्रुतिः''' (IAST: ''Śruti'' ; IPA/Sanskrit: [ʃrut̪i]) इत्यस्य संस्कृते अर्थः "यत् श्रूयते" हिन्दुधर्मस्य केन्द्रीयविधानं समाहिताः एतेषु प्राचीनधर्मग्रन्थेषु तस्य चतुर्विधसंलग्नग्रन्थसहिताः चत्वारः वेदाः समाविष्टाः सन्ति - संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक तथा प्रारम्भिक उपनिषद === स्मृति === '''स्मृति''' (संस्कृत: ह, IAST: ''Smṛti'' ), अर्थात् "यत् स्मर्यते" हिन्दुग्रन्थानां निकायः । स्मृतिः ते ग्रन्थाः आसन् ये स्मर्यन्ते स्म, मुखेन पुस्तिकातः पुस्तिकायां च प्रसारिताः आसन्। स्मृतिः (महाभारतं रामायणं च), धर्मसूत्रधर्मशास्त्रं (स्मृतिशास्त्रं वा), अर्थशास्त्रं, पुराणं, काव्यं वा काव्यसाहित्यं वा अन्तर्भवति । == उत्सवाः == सम्पूर्णे विश्वे किन्तु मुख्यतया [[भारतम्|भारते]] [[नेपालदेशः|नेपालदेशे]] च अनेके [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुपर्वणि]] आचर्यन्ते | एतेषु उत्सवेषु पूजा, देवताप्रवेशः, उपवासः, संस्कारः, मेला, दानं, उत्सवः, पूजा इत्यादयः सन्ति । उत्सवाः मुख्यतया हिन्दुपौराणिककथानां घटनाः, ऋतुपरिवर्तनं, सौरमण्डले परिवर्तनं च आनन्दयन्ति । विभिन्नाः सम्प्रदायाः भिन्न-भिन्न-पर्व-उत्सवम् आचरन्ति किन्तु दीपावली, होली, शिवरात्रि, रक्षाबन्धन, जन्माष्टमी इत्यादयः उत्सवाः बहुसंख्यकाः हिन्दुजनाः आचरन्ति । == इतिहास == === आवधिकीकरण === हिन्दुधर्मः निम्नलिखितयुगेषु विभक्तः भवितुम् अर्हति * पूर्ववैदिकधर्माः (पूर्व-इतिहासः तथा सिन्धु-उपत्यका सभ्यता; प्रायः १५०० ईपू यावत्); * वैदिक काल (लगभग १५००–५०० ई.पू.); * "द्वितीय शहरीकरण" (लगभग ५००–२०० ईपू); * शास्त्रीय हिन्दू धर्म (लगभग २०० ईसा पूर्व-११०० ई.);[टिप्पणी २०] * पूर्व-शास्त्रीय हिन्दू धर्म (लगभग २०० ईसा पूर्व-३०० ई.); * "स्वर्णयुग" (गुप्त साम्राज्य) (लगभग ३२०-६५० ई.); * उत्तर-शास्त्रीय हिन्दू धर्म - पुरानी हिन्दू धर्म (लगभग 650–1100 ई.); * इस्लाम एवं हिन्दू धर्म के सम्प्रदाय (लगभग १२००–१७०० ई.); * आधुनिक हिन्दू धर्म (c. 1800 तः)। === चित्रम् === [[सञ्चिका:Shiva_Pashupati.jpg|लघुचित्रम्| ''पशुपतिमुद्रा'', [[सिन्धुसंस्कृतिः|सिन्धु उपत्यका सभ्यता]]]] हिन्दुधर्मस्य उत्पत्तिः अज्ञाता अस्ति किन्तु हिन्दुधर्मस्य प्रारम्भिकाः लेशाः मेसोलिथिककालात् आगच्छन्ति यथा ३०,००० ईपू वा ततः अधिककालस्य, [note 11] तथा च नवपाषाणकालस्य [[भीमबेट्का-शिलाश्रयाः|भीम्बेत्का-शिला]] -आश्रयस्य शिलाचित्रम् इत्यादिषु स्थलेषु [note 12] केचन धार्मिकप्रथाः ४००० ईपू वर्षे उत्पन्नाः इति गणयितुं शक्यन्ते । अद्यापि अनेके आदिवासीधर्माः सन्ति, यद्यपि तेषां व्यवहाराः प्रागैतिहासिकधर्मानाम् सदृशाः न भवन्ति । <ref group="web">[http://www.philtar.ac.uk/encyclopedia/india/tribal.html PHILTAR, Division of Religion and Philosophy, University of Cumbria, ''Tribal Religions of India'']</ref> == वर्णः == एकस्य मतस्य अनुसारं पश्चात् आङ्ग्लशासने जातिव्यवस्थायां परिणतं वर्णं दर्शयति यत् प्रत्येकं व्यक्तिं स्वस्य धर्मं, अथवा नियतमार्गं अनुसृत्य अनेकेषां कियत् प्रबलं भावः आसीत् अनेके हिन्दुजनाः वदन्ति यत् एतत् धर्मस्य यथार्थार्थस्य विरुद्धं गच्छति। तथापि हिन्दुसमाजस्य वर्णस्य महती भूमिका अस्ति । इदं पश्चात् परिवर्तनं यतः भारतस्य ब्रिटिशशासनेन जातिव्यवस्था अनुग्रहं त्यक्त्वा भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं अवैधं जातम्। == मन्दिराणि == पूजा (पूजा) मन्दिर (मन्दिर) मध्ये भवति। मन्दिराणां आकारः लघुग्रामतीर्थस्थानात् बृहत्भवनपर्यन्तं भित्तिभिः परितः भवति । जनाः कदापि मन्दिरं गत्वा प्रार्थनां कर्तुं भजनेषु (धार्मिकगीतेषु) भागं ग्रहीतुं च शक्नुवन्ति । हिन्दुजनाः अपि गृहे एव पूजां कुर्वन्ति, प्रायः देवविशेषाणां तीर्थं युक्तं विशेषकक्षं भवति । भारते मन्दिरनिर्माणं प्रायः २००० वर्षपूर्वं प्रारब्धम् । इष्टकाकाष्ठनिर्मितानि प्राचीनतमानि मन्दिराणि अधुना नास्ति । पश्चात् पाषाणः प्राधान्ययुक्तः पदार्थः अभवत् । मन्दिरेषु हिन्दुधर्मस्य संस्कारयज्ञस्य वैदिकधर्मात् भक्तिधर्मे अथवा व्यक्तिगतदेवतायाः प्रति प्रेमभक्तिधर्मे संक्रमणं भवति स्म । मन्दिरनिर्माणं पूजाविधिः च आगमनामकैः प्राचीनसंस्कृतशास्त्रैः नियन्त्रिता अस्ति, येषु अनेकाः सन्ति, येषु व्यक्तिगतदेवतानां विषयः अस्ति । भारतस्य विभिन्नेषु भागेषु मन्दिरेषु वास्तुकला, संस्कारः, संस्कारः, परम्परा च पर्याप्ताः भेदाः सन्ति । मन्दिरस्य संस्काराभिषेककाले सार्वभौमिकस्य सर्वव्यापी ब्रह्मणः सान्निध्यं मन्दिरस्य मुख्यशिलादेवतायां, संस्कारद्वारा, आह्वानं भवति, तस्मात् देवता मन्दिरं च पवित्रं दिव्यं च भवति == पूजायाः वैकल्पिकसंस्कृतयः == [[भक्तियोगः|भक्ति]] (भक्ति) विद्यालयस्य नाम हिन्दुपदात् गृहीतम् यत् ईश्वरस्य प्रियः पिता, माता, बालकः, अथवा यः कोऽपि सम्बन्धः भक्तस्य हृदये आकर्षणं प्राप्नोति इति रूपेण आनन्ददायकं, निःस्वार्थं, अभिभूतं च प्रेमं सूचयति। भक्तिदर्शनं व्यक्तिगतरूपेण सार्वभौमिकदेवत्वस्य उपयोगं कर्तुं प्रयतते, यत् भारते एतावता देवदेवतानां प्रसारं व्याख्यायते, प्रायः लघुप्रदेशानां वा जनानां समूहानां एकैकप्रवृत्तिं प्रतिबिम्बयति [[योगः|योगस्य]], संयोगस्य वा रूपत्वेन दृष्टं ईश्वरे अहङ्कारं विलीतुं प्रयतते, यतः शरीरस्य आत्मत्वेन सीमितचित्तस्य च चेतना आध्यात्मिकसाक्षात्कारे विभाजनकारकत्वेन दृश्यते मूलतः ईश्वरः एव सर्वपरिवर्तनं प्रभावितं करोति, यः सर्वेषां कार्याणां स्रोतः अस्ति, यः भक्तस्य माध्यमेन प्रेम प्रकाशरूपेण च कार्यं करोति। भक्तस्य 'पापानि' दुष्कृतानि च स्वेच्छया पतन्ति इति कथ्यन्ते, भक्तः संकुचितः, सीमितता अपि अतिक्रान्तवती, ईश्वरप्रेमद्वारा। भक्ति -आन्दोलनैः आस्थायाः तीव्र-अभिव्यक्तिः, भारतस्य भावनात्मक-दार्शनिक-आवश्यकतानां प्रति प्रतिक्रियाशीलता च हिन्दुधर्मस्य कायाकल्पः अभवत् । तेषां प्रभावः प्राचीनकालात् एव हिन्दुप्रार्थना-संस्कारयोः परिवर्तनस्य महती तरङ्गः अभवत् इति सम्यक् वक्तुं शक्यते । हिन्दुपरम्परायां ईश्वरप्रेमस्य अभिव्यक्तिं कर्तुं सर्वाधिकं लोकप्रियं साधनं ''पूजा'', अथवा संस्कारभक्तिः अभवत्, यत्र बहुधा ''[[हिन्दूधर्मः|मन्त्ररूपेण]]'' ध्यानप्रार्थनायाः गायनस्य वा [[मन्त्रः|जपस्य]] वा सह मूर्तेः (प्रतिमायाः) साहाय्यस्य उपयोगः भवति भजन (मुख्यतया १४-१७ शताब्द्याः लिखितम्), कीर्तनम् (स्तुतिः), आर्तिः (वैदिक-अग्नि-संस्कारस्य छानितं रूपं) च इति भक्तिगीतानि कदाचित् पूजा-प्रदर्शनेन सह गाय्यन्ते भक्तिस्य एषा अपेक्षया जैविकव्यवस्था प्रतीकात्मकमाध्यमेन व्यक्तिं ईश्वरेण सह सम्बद्धतां प्राप्तुं साहाय्यं कर्तुं प्रयतते। उच्यते तु ''भक्तः'', ईश्वरेण सह वर्धमानेन सम्बन्धेन अन्ते सर्वं बाह्यरूपं परिहरितुं समर्थः भवति, सत्ये अविभेदितप्रेमस्य आनन्दे सर्वथा निमग्नः भवति। समग्रतया भक्तिस्य परिणामः अभवत् यत् भक्तिसाहित्यस्य, संगीतस्य, कलानां च समूहः अभवत् यत् विश्वं समृद्धं कृतवान्, भारतं च नवीनं आध्यात्मिकं प्रेरणाम् अयच्छत्, अनावश्यकसंस्कारं, कृत्रिमसामाजिकसीमान् च परिहरन् अधिकार्थं [[भक्तियोगः|भक्तियोगं]] पश्यन्तु। === तांत्रिवादः === अत्यन्तं प्रसिद्धस्य पाश्चात्य तांत्रिकविद्वानस्य सर जॉन् वुड्रोफ् (छद्मनाम आर्थर अवलोन्) इत्यस्य मते : "भारतीयतन्त्राः ये बहुसंख्याकाः सन्ति, ते कलियुगस्य शास्त्रस्य (शास्त्रस्य) निर्माणं कुर्वन्ति, तथा च वर्तमानस्य व्यावहारिकस्य च रूढिवादस्य विशालः स्रोतः सन्ति हिन्दू धर्म'। तन्त्रशास्त्रं वस्तुतः तस्य ऐतिहासिकः उत्पत्तिः यत्किमपि भवतु, तस्य युगस्य आवश्यकतानां पूर्तये प्रचारितः वैदिककर्मकाण्डस्य विकासः अस्ति। शिवः कथयति- 'कलियुगस्य पुरुषाणां हिताय, ऊर्जाहीनानां, स्वभक्षकभोजनाश्रितानां च कौलसिद्धान्तः शुभ! दीयते' (अध्यायः. IX., श्लोक 12)। अतः तन्त्रं प्रति पश्यितव्यं यत् यदि वयं संस्कारं, योगं, साधनं च सर्वविधं सम्यक् अवगच्छामः, तथैव सामान्यसिद्धान्ताः येषां एते अभ्यासाः केवलं वस्तुनिष्ठाभिव्यक्तिः एव सन्ति। (सर जॉन वुड्रोफ् इत्यस्य "महानिर्वाणतन्त्रम्" इत्यस्य अनुवादस्य परिचयः । ) ९. " [[तन्त्रशास्त्रम्|तन्त्र]] " इति शब्दस्य अर्थः "प्रबन्धः" अथवा "निरन्तरता" अस्ति, तथा च विभिन्नेषु रहस्यमय-गूढ-चिकित्सा-वैज्ञानिक-ग्रन्थेषु अपि च तेषु प्रयुक्तः भवति, येषां विषये वयम् अधुना "तान्त्रिक" इति मन्यामहे अधिकांशं तन्त्राणि मध्ययुगस्य अन्ते लिखितानि, [[योगः|हिन्दुब्रह्माण्डविज्ञानात्]] योगात् च उद्भूताः | == हिन्दू धर्म में महत्वपूर्ण प्रतीकवाद एवं विषय == अनेकाः हिन्दुजनाः जीवनस्य आदरात् शाकाहारिणः (मांसम् न खादन्ति) सन्ति । अद्यतनस्य [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुजनसंख्यायाः]] प्रायः ३०% भागः, विशेषतः [[दक्षिणभारतम्|दक्षिणभारते]] रूढिवादीसमुदायेषु, गुजरात इत्यादिषु कतिपयेषु उत्तरराज्येषु, उपमहाद्वीपस्य परितः अनेकेषु [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणक्षेत्रेषु]] च शाकाहारी अस्ति{{Citation needed|date=August 2022}} <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> अधिकांशः [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुः]] ये मांसं खादन्ति ते गोमांसम् न खादन्ति | केचन चर्म- उत्पादानाम् अपि उपयोगं न कुर्वन्ति । एतत् अधिकतया यतोहि अनेके हिन्दुजनाः सर्वविधदुग्धजन्यपदार्थानाम्, क्षेत्राणां कृषेः, उर्वरकस्य कृते इन्धनस्य च कृते गोम् एतावत् अधिकं अवलम्बितवन्तः यत् मानवतायाः इच्छुकः 'परिचर्याकर्ता' इति तस्याः स्थितिः प्रायः मातृरूपत्वेन परिचययितुं वर्धिता एवं यद्यपि अधिकांशः हिन्दुः गों न पूजयति, [[वेदः|वेदस्य]] लेखनस्य बहुकालानन्तरं गोमांसभक्षणस्य नियमाः अपि उत्पन्नाः, तथापि हिन्दुसमाजस्य अद्यापि तस्य सम्माननीयं स्थानं वर्तते [[कृष्णः]] गोविन्दः (गोपालकः) गोपालः (गोपालकः) च इति उच्यते, [[शिवः|शिवस्य]] परिचारकः नन्दी, वृषभः। शाकाहारस्य तनावेन (यस्य अनुसरणं प्रायः धार्मिकदिनेषु विशेषेषु वा मांसभक्षकहिन्दुभिः अपि भवति) गोस्य पवित्रस्वभावेन च भारतस्य अधिकांशेषु पवित्रनगरेषु क्षेत्रेषु च मांसविक्रयणं प्रतिबन्धः अस्ति इति न आश्चर्यम्- उत्पादाः तथा च हिन्दुषु न केवलं विशिष्टप्रदेशेषु, अपितु सम्पूर्णे [[भारतम्|भारते]] गोवधस्य प्रतिबन्धं कर्तुं आन्दोलनं वर्तते . हिन्दुजनाः अनेकानां प्रतीकानाम्, चिह्नानां च प्रयोगं कुर्वन्ति । हिन्दुभिः प्रयुक्तौ महत्त्वपूर्णौ प्रतीकौ " [[ॐ|औं]] " तथा " स्वस्तिक (हिन्दुधर्म) " इति । लोकप्रत्ययस्य विपरीतम् अभ्यासितः हिन्दुधर्मः न बहुदेववादी अस्ति न च कठोररूपेण एकेश्वरवादी अस्ति . हिन्दुभिः पूजिताः विविधाः [[हिन्दुदेवताः|हिन्दुदेवाः]] अवताराः च एकस्य सत्यस्य भिन्नरूपाः इति अवगम्यन्ते, कदाचित् केवलं देवात् परं निराकारं दिव्यभूमिं ( [[ब्रह्म]] ) च दृश्यन्ते, सदृशं किन्तु एकवादं प्रति सीमितं न, अथवा एकेश्वरसिद्धान्तवत् एकेश्वरसिद्धान्तवत् [[विष्णुः]] [[शिवः]] वा . एकस्रोतं निराकारं (निर्गुणब्रह्म, गुणरहितं) वा व्यक्तिगतदेवं (सगुणब्रह्म, गुणसहितम्) इति विश्वासं कुर्वन्तः वा, हिन्दुजनाः अवगच्छन्ति यत् एकसत्यं भिन्नजनानाम् भिन्नं दृश्यते हिन्दुधर्मः भक्तान् स्वस्य चयनितदेवतायाः (इष्टदेवता) सह देवस्य वा देवीरूपेण वा व्यक्तिगतसम्बन्धस्य वर्णनं विकासं च कर्तुं प्रोत्साहयति । यद्यपि केषुचित् जनगणनासु [[विष्णुः|विष्णुस्य]] ( ''वैष्णवः'' इति नाम्ना प्रसिद्धाः) एकस्य रूपस्य वा अन्यस्य वा उपासकाः ८०%, [[शिवः|शिवस्य]] ( ''शैवाः'' इति उच्यन्ते ) [[शक्तिदेवी|शक्तिः]] च शेषं २०% इति मन्यन्ते तथापि एतादृशाः आँकडा: सम्भवतः भ्रामकाः सन्ति हिन्दुनां बहुसंख्यकं सत्यस्य एकस्यैव प्रिज्मस्य विविधरूपरूपेण अनेकदेवताः पूजयति । अत्यन्तं लोकप्रियेषु [[विष्णुः]] ( [[कृष्णः]] वा [[रामः]] वा ), [[शिवः]], [[शक्तिदेवी|देवी]] (माता यावन्तः महिलादेवताः, यथा [[लक्ष्मीः|लक्ष्मी]], [[सरस्वती देवी|सरस्वती]], [[काली]], [[दुर्गा]] च ), [[गणेशः]], स्कन्धः, [[हनुमान्|हनुमानः]] च उक्तदेवतानां पूजा प्रायः चित्राणां वा प्रतिमानां ( ''मूर्ती'' ) साहाय्येन भवति ये स्वयं ईश्वरः न अपितु भक्तस्य चेतनायाः नालीः इति उच्यन्ते, मानवात्मनः कृते चिह्नाः ये प्रेमस्य भव्यतायाः च अकथनीयस्य असीमस्य च स्वरूपस्य सूचकाः सन्ति [[ईश्वरः|ईश्वरस्य]] . ते महत्तरस्य सिद्धान्तस्य प्रतीकाः, प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति, कदापि अवधारणा वा सत्ता वा इति न ''कल्प्यन्ते'' । एवं हिन्दुप्रतिमापूजा मूर्तिपूजायाः एकः रूपः अस्ति, यस्मिन् प्रतीकाः ईश्वरत्वस्य कथितसिगिल्रूपेण पूज्यन्ते, मूर्तिपूजायाः विरुद्धम्, यः आरोपः प्रायः हिन्दुषु (भ्रष्टतया) आरोपितः भवति अस्य पूजारूपस्य अधिकविवरणार्थं मूर्तिः पश्यन्तु । हिन्दुजनाः अनेकाः प्रार्थनाः, शब्दसमूहः च प्रयुञ्जते । केचन शब्दसमूहाः [[मन्त्रः|मन्त्राः]] इति उच्यन्ते | एते शब्दाः वक्तुः गहनतरं एकाग्रतां अवगमनं च ददति इति उच्यते, एवं [[ब्रह्म|ब्रह्मसमीपं]] गच्छति . ''ओं औं'' ''वा'' इति प्रसिद्धः मन्त्रः | ब्रह्मस्य प्रतीकं भवति, प्रायः अनेकेषु प्रार्थनासु उद्घाटनशब्दः भवति । मन्त्रस्य सम्यक् उच्चारणार्थं शनैः शनैः, गभीरस्वरं च वक्तव्यम् । [[भारतम्|भारतस्य]], [[मारिषस्|मॉरीशसस्य]], [[नेपालदेशः|नेपालस्य]] च राष्ट्रेषु तथा च [[इण्डोनेशिया|इन्डोनेशियादेशस्य]] [[बाली|बालीद्वीपे]] हिन्दुजनाः अधिकाः सन्ति, ये जनाः हिन्दुः न सन्ति । एतेषु राष्ट्रेषु विशेषतया [[नेपालदेशः|नेपाल]] - [[भारतम्|भारतयोः]] हिन्दुधर्मः अतीव लोकप्रियः अस्ति । एतेषु देशेषु अनेके हिन्दुः अपि सन्ति : १. * [[भारतम्|भारत]] (१.१ बिल्लियन्), २. * [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेश]] (१२ मिलियन), २. * [[श्रीलङ्का]] (२५ लक्षं), २. * [[संयुक्तराज्यानि|संयुक्तराज्यसंस्था]] (२.० मिलियन) २. * [[पाकिस्थानम्|पाकिस्तान]] (३३ लक्षं), २. * [[दक्षिण-आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिका]] (१२ लक्षं), २. * [[संयुक्ताधिराज्यम्|संयुक्तराज्यं]] (१२ लक्षं), २. * [[मलेशिया]] (११ लक्षं), २. * [[केनडा|कनाडा]] (०.७ मिलियन), २. * [[फिजी]] (०.५ मिलियन), २. * त्रिनिदाद् टोबैगो (०.५ मिलियन), २. * [[गयाना|गुयाना]] (०.४ मिलियन), २. * [[नेदर्लेण्ड्देशः|नेदरलैण्ड्]] (०.४ मिलियन), २. * [[सिङ्गापुरम्|सिङ्गापुर]] (०.३ मिलियन) २. * [[ब्रह्मदेशः|म्यान्मार]] (०.३ मिलियन), २. * सूरीनाम (०.२ मिलियन), २. * [[आस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलिया]] (०.१ मिलियन)। पूर्वसोवियतसङ्घस्य देशेषु विशेषतः [[रास्या|रूस]] - [[पोलॅण्ड्|पोलैण्ड्]] -देशयोः अपि प्रबलाः हिन्दुसमुदायाः सन्ति । इन्डोनेशियादेशस्य [[यवद्वीप|जावा]], सुलावेसी, सुमात्रा, बोर्नियो इत्यादिद्वीपेषु अपि बृहत्देशीयाः हिन्दुजनसंख्याः सन्ति । अस्य [[योगः|योगधारायां]] हिन्दुधर्मः सम्पूर्णे विश्वे अपि अधिकं प्रसारितः अस्ति यत्र केवलं [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशे]] ३० मिलियनं (अमेरिकनजनसंख्यायाः कृते एकप्रतिशतात् न्यूनं ३० मिलियनं न भवितुम् अर्हति) हिन्दुजनाः सन्ति == सन्दर्भाः == <references responsive="0"></references> == टिप्पणियाँ == * [http://www.britannica.com/ebc/article?eu=402241 ऋग्वेदः ।] [http://www.britannica.com/ebc/article?eu=402241 ब्रिटानिका संक्षिप्त विश्वकोश] Archived * [http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555715/Hinduism.html Microsoft Encarta Online इत्यत्र "हिन्दुधर्मः"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050228222350/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555715/Hinduism.html |date=2005-02-28 }} Archived * साधुस्, गोइंग बियॉन्ड् द ड्रेडलॉक्स्, पैट्रिक लेवी इत्यस्य, प्रकाश बुक्स इत्यनेन प्रकाशितम्, दिल्ली, २०१० । == जालटिप्पणयः == <references group="web" responsive="1"></references> == अग्रे पठनम् == * चोपड़ा, आर एम, "हिन्दू धर्म आज", कोलकाता, 2009. * मिश्र, पंकज। "हिन्दुस्य आविष्कारः।" अक्ष पत्रिका 2 (2004). == अन्ये जालपुटाः == * [http://ompage.net/Text/hindutimeline.htm हिन्दू समय रेखा] * [http://www.hinduism-today.com/archives/2003/10-12/44-49_four_sects.shtml http://www.hinduism-today.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108063824/http://www.hinduism-today.com/archives/2003/10-12/44-49_four_sects.shtml |date=2009-01-08 }} Archived * [http://www.freebsd.nfo.sk/hinduism/ सामान्यतया हिन्दुधर्मस्य विषये किञ्चित् सुन्दरं सूचना यत्र तस्य सर्वे महत्त्वपूर्णाः देवाः, उत्सवाः, व्यक्तित्वाः, राक्षसाः इत्यादयः सन्ति।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131030065406/http://www.freebsd.nfo.sk/hinduism/ |date=2013-10-30 }} * [http://www.religioustolerance.org/hinduism.htm/ धार्मिक सहिष्णुता- हिन्दू धर्म] * [https://www.hinduwebsite.com/hinduism/h_meaning.asp हिन्दू नाम की उत्पत्ति एवं परिभाषा] * [https://www.brahminji.com/ ब्राह्मणजी - वैदिक संस्कार हेतु पंडित पुस्तक] [[वर्गः:हिन्दुधर्मः]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] i0827eg0xb5g0rjyh0lfaf0kohq1nns 0 5325 499068 364733 2026-05-02T04:43:00Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499068 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} [[Image:Indradeva.jpg|thumb|300px|शचीन्द्रयोः चित्रम्]] '''शची''' ({{IPA audio link|शची.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|S|ə|x|iː}}) ({{lang-hi|शची}},{{lang-en|Shachi}}) देवराजस्य [[इन्द्रः|इन्द्र]]<nowiki/>स्य पत्नी आसीत् । इयम् इन्द्राणी इति नाम्ना अपि ज्ञायते । [https://sa.wikisource.org/wiki/मत्स्यपुराणम्/अध्यायः_६ मत्स्यपुराणानुसारं] तस्याः पिता पुलोमा आसीत् । शची स्त्रीजागृतेः, स्त्रीमुक्तेः च प्रथमा प्रणेत्री आसीत् । तया स्त्रीणाम् अधिकाराय बहूनि कार्याणि कृतानि आसन् । अस्याः अंशादेव द्रौपद्याः उत्पत्तिर्जाता । जयन्तः शचेः पुत्रः आसीत् । ==परिचयः== पुलोमा शचेः पिता आसीत् । शचेः बहूनि नामानि सन्ति । यथा – ऐन्द्री, महेन्द्री, पुलोमजा, पौलोमी च । पुलोमा एकः राक्षसः आसीत् । इन्द्रेण एव पुलोमा हतः । षोडशमातृकासु शची अन्यतमा अस्ति । सा सुन्दरी अस्ति । तस्याः अक्षिणी अपि सुन्दरे स्तः । सा [[सिंहः पशुः|सिंहैः]], [[गजः|गजैः]] च सह सम्बद्धा अस्ति । जयन्तः, जयन्ती, मिधुशा, निलाम्बरा, [[चित्रगुप्तः]] च शचेः पुत्राः आसन् । महाकाव्येषु शचेः बहूषु स्थानेषु वर्णनं दृश्यते । “अन्तहीना सुन्दरी” इति उपाधिना तस्याः वर्णनं शास्त्रेषु प्राप्यते । पुराणेषु उच्यते यत् – इन्द्रस्य वाहनं श्वेतगजः अस्ति । तथैव शच्याः वाहनमपि श्वेतगजः एव अस्ति । [[आषाढमासः|आषाढ]]<nowiki/>मासस्य [[नवरात्रिः|नवरात्रिमहोत्सवे]] अपि शच्याः पूजा क्रियते । जीवने ईर्ष्यां नाशयितुं शचेः पूजा करणीया । अधिकतमाः देव्यः स्वपत्युः नाम्ना ज्ञायन्ते यत् – रुद्रस्य पत्नी रुद्राणी, वरुणस्य पत्नी वारुणी । किन्तु केवल इन्द्रः एकः एव स्वस्य पत्न्याः नाम्ना ज्ञायते । इन्द्रस्य अपरं नाम शचीपतिः अस्ति । शची अर्थात् शक्तिः । अतः शक्तेः स्वामी शचीपतिः इति कथ्यते । शक्, शच् वा धातोः शची शब्दस्य उत्पत्तिर्भवति । [[वैदिकसाहित्यम्|वैदिकसाहित्या]]<nowiki/>नुसारं शची इन्द्रस्य महिलाच्छायारूपेण एव वर्णिता अस्ति । सा दानवस्य पुत्री अस्ति । अतः कदाचित् सा कोपदेवीत्वेन स्वरूपेण अपि ज्ञायते । साम्प्रतं [[दक्षिणभारतम्|दक्षिणभारते]] सा एका महत्त्वपूर्णा देवी मन्यते । [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदानुसारं]] शची एका भाग्यशालिनी महिला अस्ति । यतः इन्द्रेण तस्यै अमरत्वं प्रदत्तम् आसीत् । शची स्वस्याः आकर्षणेन एव अन्यासु देवीषु विशिष्टा वर्तते । तथापि तस्याः पूजा कदाचित् एव क्रियते । केवलं षोडशमातृकासु एव तस्याः पूजा क्रियते । ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य षडाशीतितमे सूक्ते शचीवर्णनम् अस्ति । पुत्ररत्नप्राप्त्यर्थं सा गौरीव्रतं कृतवती आसीत् । तेन व्रतेन सा जयन्त-नामकं पुत्ररत्नं प्रापत्। शाक्तमते शची विश्वजननी अस्ति । सा दैवी अस्ति । शच्याः स्वरूपे तस्याः मानवीकरणं जातम् । शक्तेः अष्टस्वरूपेषु सा अन्यतमा वर्तते। अमरकोशे सप्तमातृकासु अपि तस्याः उल्लेखः प्राप्यते । शची इन्द्राय शक्तिं प्रददाति । सा स्वयमेव अनेकासाम् ऋचां दृष्ट्रीत्वेन अस्ति । स्वस्याः कार्यक्षेत्रे सा विजयिनी, सर्वस्वामिनी च अस्ति । स्वस्याः शक्तेः विषये तया ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य १५९ तमस्य अध्यायस्य २ मन्त्रे कथितं यत् - “अहं केतुरहं मूर्धा अहमुग्राविवाचिनी” । अर्थात् अहम् एव विजयिनीध्वजा अस्मि, अहमेव् औन्नत्यम् अस्मि, अहम् अनुल्लङ्घनीया शासिका अस्मि । ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य १५९ तमे अध्यायः शक्तिसूक्तम् अस्ति<ref>शक्तिसूक्त 10, 159</ref> । तस्मिन् सूक्ते सा कथयति यत् – अहं असपत्नी अस्मि, सपत्नीनां नाशकर्त्री अस्मि । तस्मिन् सूक्ते एव सा कथयति यत् – “मम पुत्राः शत्रुहणोऽथो मम दुहिता विराट्” अर्थात् मम पुत्राः शत्रुहन्तारः, पुत्री च विशाला वर्तते । ===विविधस्वरूपाणि=== शाक्तमते सर्वप्रथमः मातृकाणां पूजा क्रियते । ताः मातरः विश्वजनन्यः सन्ति । तासां देवस्त्रीणां स्वरूपे मानवीकरणमभवत् । अतः शक्तीनां विविधस्वरूपाणि सन्ति इत्यस्याभिप्रायः वर्तते । ताः अष्टमातरः सन्ति । तासां विभिन्नदेवैः सह सम्बन्धः अस्ति । “वैष्णवी” अर्थात् [[लक्ष्मीः|लक्ष्म्याः]] [[विष्णुः|विष्णु]]<nowiki/>ना सह, “ब्राह्मी” अर्थात् [[ब्रह्माणी|ब्रह्माण्याः]] [[ब्रह्मा|ब्रह्मणा]] सह, कार्तिकेय्याः [[कार्तिकेयः|कार्तिकेयेन]] सह, इन्द्राण्याः इन्द्रेण सह, [[यमी|यम्याः]] [[यमः|यमेन]] सह, वाराह्याः [[वराहः|वराहेण]] सह, रुद्राण्याः रुद्रेण सह च सम्बन्धः वर्तते । अनेन प्रकारेण इन्द्राणी अपि अष्टमातृकासु अन्यतमा वर्तते । अमरकोशे सप्तमातृकाणाम् उल्लेखः प्राप्यते यत् – {{Cquote|ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा । वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्तमातरः ॥}} ==पौराणिकी कथा== एकदा इन्द्रः ब्रह्महत्यायाः भयात् जलगर्भे निवसन् आसीत् । तदा इन्द्रस्याभावे देवताभिः नहुषाय इन्द्रपदं प्रदत्तम् आसीत् । नहुषः शचीं कुदृष्ट्या पश्यति स्म । तदा बृहस्पतेः आज्ञया शच्या भुवनेश्वरीदेव्याः आराधना कृता । तस्या आराधनायाः कारणेन सा अभयं प्रापत् । तदनन्तरं मानससरोवरे यत्र इन्द्रः आच्छादितः आसीत्, तत्र गत्वा शच्या इन्द्राय स्वस्याः सम्पूर्णा व्यथा कथिता । इन्द्रं मिलित्वा शची प्रसन्ना जाता । इन्द्रेण शच्यै एकः उपायः प्रदत्तः । शची पुनः नहुषं प्रति गत्वा उक्तवती यत् – “यदि भवान् [[सप्तर्षयः|सप्तर्षीणां]] स्कन्धयोः उपविश्य आगच्छेत्, तर्हि अहं भवता सह गच्छामि । अतः नहुषेण तादृशम् एव कृतम् । ऋषयः शनैः शनैः प्रचलन्तः आसन् । अतः नहुषेण उक्तं यत् – “शीघ्रं प्रचलन्तु” । तेन कारणेन अन्ते ऋषिभिः नहुषाय [[शापः]] प्रदत्तः आसीत् । विवाहपूर्वं शची शङ्करस्य प्रार्थनां चकार । सा बृहस्पतेः सुन्दरपतिं, रूपं, सुखं च अयाचत् । [[ऋग्वेदः|ऋग्वेदे]] शचीरचितानि कानिचित् सूक्तानि अपि सन्ति । ===शच्याः अभिमानस्य नाशः=== एकदा [[श्रीकृष्णः]] [[सत्यभामा]] च [[इन्द्रः|इन्द्रं]] मेलितुं स्वर्गं गतवन्तौ आस्ताम् । यदा तौ इन्द्रस्य स्वर्णभवनं प्राप्तवन्तौ आस्ताम्, तदा तयोः स्वागतार्थं सशचीन्द्रः उपस्थितः आसीत् । शच्या उत्तमः शृङ्गारः कृतः आसीत् । तदा शचीं दृष्ट्वा सत्याभामा ईर्ष्यां चकार । यतः शचेः केशराशिः [[पारिजातपुष्पम्|पारिजातपुष्पैः]] शोभायमानः आसीत् । पारिजातपुष्पाणि दृष्ट्वा सत्यभामायाः मनसि आघातः जातः । सत्यभामा व्यचारयत् – “किमर्थं शची एव पारिजातस्य स्वामिनी” इति । किन्तु तस्मिन् समये सत्यभामा किमपि न उवाच । तदनन्तरं इन्द्रेण श्रीकृष्णस्य उत्तमः सत्कारः कृतः । पुनः यदा [[द्वारका]]<nowiki/>गमनसमयः अभवत्, तदा इन्द्रेण सत्यभामाकृष्णाभ्याम् बहवः पुरस्काराः प्रदत्ताः । किन्तु शची गर्वयुक्ता आसीत् । [[पारिजातः|पारिजातानि]] देवतानां पुष्पाणि सन्ति इति विचार्य शच्या सत्यभामायै पारिजातपुष्पाणि न प्रदत्तानि । यतः सत्यभामा मानुषी आसीत् । तेन कारणेन सत्यभामा क्रुद्धा अभवत् । शची गर्वस्य कारणेन “कृष्णः, सत्यभामा च विष्णोः लक्ष्म्याः च स्वरूपे स्तः” इति विस्मृतवती आसीत् । अतः सत्यभामा शचेः अभिमानं नाशयितुम् ऐच्छत् । यदा द्वारकां प्रति गमनस्य समयः जातः, तदा सत्यभामा श्रीकृष्णं प्रति उवाच – “अयं पारिजातवृक्षः आवाभ्यां सह नयतु” इति । तदा श्रीकृष्णेन उक्तं यत् – “इन्द्रः मम मित्रम् अस्ति । पारिजातवृक्षः शचेः नेजीसम्पत्तिः अस्ति । अतः कथमहं इमं वृक्षं नेतुं शक्नोमि” ? तदा सत्यभामा श्रीकृष्णं स्वस्य भगवत्स्वरूपं स्मारम्य शचीन्द्रयोः अभिमानं नाशयितुम् अकथयत् । पारिजातवृक्षः [[समुद्रमन्थनम्|समुद्रमन्थनेन]] प्राप्तः । अतः अयं वृक्षः सार्वजनिकः वर्तते । कथमयं शचेः वैयक्तिकः वृक्षः ? सत्यभामायाः विचाराणि श्रुत्वा गमनसमये श्रीकृष्णेन सः वृक्षः नन्दनवनात् स्वीकृतः । वृक्षं नीत्वा तौ द्वारकानगरीं गतवन्तौ । पारिजातवृक्षस्य सन्देशं प्राप्य शची कुपिता जाता । अतः सा कोपभवनं प्राप्तवती आसीत् । तया अन्नजलयोः अपि त्यागः कृतः । “यावत् पारिजातवृक्षः नन्दनवने पुनः नागच्छेत्, तावत् पर्यन्तम् अहं किमपि न खादिष्यामि” इति शचेः सङ्कल्पः आसीत् । प्रियतमायाः तादृशीं स्थितिं दृष्ट्वा इन्द्रः त्वरितमेव स्ववाहनेन ऐरावतेन [[गजः|हस्तिना]] पारिजातवृक्षम् आनेतुं प्रस्थितवान् । इन्द्रं दृष्ट्वा श्रीकृष्णेन शराणां वर्षा कृता । सम्पूर्णं गगनं शरमयमभवत् । इन्द्रेण अपि वज्रम् प्रक्षेपितम् । किन्तु श्रीकृष्णः हस्तेन एव वज्रम् अवरोधितवान् । यदा इन्द्रः भीतः सन् इन्द्रलोकं प्रति गच्छन् आसीत्, तदा सत्यभामया सः आवाहितः । सत्यभामया इन्द्रः उक्तः यत् – “इत्थं प्रकारेण युद्धं त्यक्त्वा भवान् यदि पलायनं करिष्यति, तर्हि इन्द्रलोके भवतः शासनस्य महत्त्वं न्यूनं भविष्यति । अतः भवान् इमं पारिजातवृक्षं नीत्वा गच्छतु । पारिजातवृक्षं दृष्ट्वा शची अपि प्रसन्ना भविष्यति । तथापि इन्द्रेण पारिजातवृक्षः न स्वीकृतः । अनन्तरं सः स्वर्गलोकं गतः । यदा इन्द्रः स्वर्गलोकं प्रापत्, तदा नन्दनवने पारिजातवृक्षं प्राप्तवान् । अन्ते शचीन्द्रयोः सौन्दर्यस्य, पारिजातवृक्षस्य च अभिमानः नष्टः जातः आसीत् <ref>{{cite web |title=नन्दनवन का पारिजात|url=http://www.abhivyakti-hindi.org/kahaniyan/2010/nandanvanka_parijat/nandanvan3.htm|publisher=http://www.abhivyakti-hindi.org/|accessdate=9 April 2015}}</ref>। ===सूत्रवेष्टनस्य कथा=== [[भविष्यपुराणम्|भविष्यपुराणा]]<nowiki/>नुसारम् एका कथा अस्ति यत् – “एकदा देवतानाम् असुराणां च मध्ये युद्धम् अभवत् । तद्युद्धं द्वादशवर्षं यावत् प्राचलत् । तस्मिन् युद्धे देवताः भयभीताः अभवन् । इन्द्रः अपि भयभीतः सन् देवगुरोः [[बृहस्पतिः|बृहस्पतेः]] समीपं गतः । यतः तस्मिन् युद्धे असुराः बलवन्तः आसन् । तेन कारणेन इन्द्रः पराजयस्य भयेन चिन्तितः आसीत् । बृहस्पतिना एका युक्तिः प्रदत्ता । अतः शच्या [[श्रावण]]<nowiki/>मासस्य शुक्लपक्षस्य [[पौर्णिमा]]<nowiki/>यां तिथौ विधिपूर्वकं उपवासः कृतः । तदनन्तरं ब्राह्मणानाम् उपस्थितौ स्वस्तिवाचनेन शच्या इन्द्रस्य दक्षिणहस्तस्य मणिबन्धे रक्षासूत्रं वेष्टितम् । तेन देवताः विजयिनः अभवन् <ref>{{cite web|title=इन्द्र और महारानी शची|url=http://www.bharatdarshan.co.nz/magazine/articles/534/bhavishya-purana-rakhikatha.html|publisher=http://www.bharatdarshan.co.nz/|accessdate=9 April 2015}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>। रक्षासूत्रस्य वेष्टनसमये निम्नलिखितश्लोकस्य उच्चारणं कृतम् आसीत् । तद्यथा – {{Cquote|येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वामपि बध्नामि रक्षे मा चल मा चल ॥}} अस्य भावार्थः अस्ति यत् – “दानवानां महाबली राजा बली येन रक्षासूत्रेण निबद्धः आसीत् । तेन रक्षासूत्रेण अहं त्वां बध्नामि । हे रक्षे ! चलायमाना मा भव । अतः साम्प्रतमपि श्रावणमासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ [[रक्षाबन्धन|रक्षाबन्धनं]] पर्व आचर्यते । ==स्त्रीणां संरक्षणम्== पुरुषाणाम् अपेक्षया स्त्रीणां मानसिकबलं, बुद्धिचातुर्यं च अधिकं विद्यते । केवलं शारीरिकबलं न्यूनं भवति । साम्प्रते काले स्त्रियः अबलाः इति मन्यन्ते । अतः स्त्रीणां जागृतेः आवश्यकता वर्तते । किन्तु वैदिककाले शची (इन्द्राणी) स्त्रीजागृतेः प्रथमा प्रणेत्री जाता । [[विवाह]]<nowiki/>स्य समये अपि [[ब्राह्मणः|ब्राह्मणा]]<nowiki/>नां समक्षं पुरुषः स्त्रियै कथयति यत् – “गृह्णामि सौभगत्वाय ते हस्तम्” अर्थात् मह्यं सौभाग्यस्य प्राप्तिर्भवेत् अतः भवत्याः हस्तं गृह्णामि । अतः अस्य सूत्रस्य अनुसारं पतिः एव सौभाग्यवान् स्यात्, न तु पत्नी । तथापि स्त्रियः एव सौभाग्यवत्यः कथ्यन्ते । अतः [[पत्नी|पत्न्याः]] मृत्योः अनन्तरं [[पतिः]] एव विधवा वक्तव्यः । स्त्रीणां वैधव्यं धर्मोक्तं नास्ति । किन्तु पत्न्यः पत्युः भीताः भवन्ति । अतः समाजे किमपि वक्तुम् असमर्थाः भवन्ति । वैदिककाले शची भयेन विना कार्याणि कृतवती आसीत् । तया स्त्रीणां हृदयात् पत्युः अनुचितभयं निष्कासितम् । स्त्रीणां दुःखं, असाहाय्यं, लज्जास्पदं जीवनं च चिन्तायाः विषयः अस्ति । स्त्रीभ्यः पुरुषैः सह समानतायाः अधिकारः दातव्यः । [[ऋग्वेद|ऋग्वेदे]] शच्या एकः प्रश्नः कृतः यत् – “सहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वावगच्छति” (ऋग्वेद १०-८६-१०) । तथापि साम्प्रतं स्त्रीभिः सह समानतायाः व्यवहारः न क्रियते । शची कथयति स्म यत् – “उदसौ सूर्यो अगादुदयं मामको भगः” अर्थात् सूर्योदयः जातः । हे स्त्रियः ! स्वाधिकारान् स्मरन्तु । यथा भवतीनां [[पितामही|पितामह्यः]], प्रपितामह्यश्च स्वाधिकारान् स्वपराक्रमेण रक्षन्ति स्म, तथैव भवतीभिः कर्त्तव्यम् । शच्या उक्तं यत् – “हे स्त्रियः ! वदन्तु यत् "अहं तद्विद्वला पतिम् अभ्यसाक्षि विषासहिः” (ऋग्वेद १०-१५९-१) अर्थात् अहं तेजस्विनी, प्रखरा, पराक्रमिणी अस्मि । अनेन प्रकारेण शच्या स्त्रिभ्यः स्फूर्तिः प्रेरणा च प्रदता । शच्या चालितस्याभियानस्य श्रेष्ठपरिणामाः प्राप्ताः । वैदिककालीनाः स्त्रियः शच्याः शिक्षां, प्रेरणां च प्राप्य स्वाधिकारान् प्राप्तवत्यः । शच्या एतानि कार्याणि कृतानि आसन् । तैः कार्यैः शच्याः प्रतिष्ठा वर्धिता । सम्पूर्णे जगति तस्याः कीर्तिः विस्तृता <ref>{{Cite book|author=मधुकर आष्टीकर|title= वेदकालीन स्त्रीयाँ |publisher=विद्या विहार, १६६० कूचा दखनीराय, दरियागंज, नई दिल्ली-११०००२| |isbn=9789380186030|page=21-26|year=2009}}</ref>। ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[वेदः]] * [[उपनिषद्]] * [[इन्द्रः]] * [[रक्षाबन्धनम्]] * [[श्रीकृष्णः]] * [[पुराणानि]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Shachi|{{PAGENAME}}}} * http://www.bharatdarshan.co.nz/magazine/articles/534/bhavishya-purana-rakhikatha.html{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%87%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A5%80 भारत डिस्कवरी – इन्द्राणी] ==अधिकवाचनाय== * [https://books.google.co.in/books?id=uUjrL7CxU3gC&pg=PT6&lpg=PT6&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&source=bl&ots=n1Rxc9uv8D&sig=JEtR7gM1AF2UZwYD6LQEhnnuUVg&hl=en&sa=X&ei=JQsJVZqWPMOKuATp8YHoAw&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%A3%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%20%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0&f=false वेदकालीनाः स्त्रियः] ==सन्दर्भाः== {{Reflist}} {{देवमातरः}} [[वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५]] [[वर्गः:पौराणिकधार्मिकमहिलाः]] [[वर्गः:हिन्दुदेव्यः]] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] n80e5i32mhh9ydd8bfmdsk6bho22wz8 0 5559 499055 481403 2026-05-01T23:33:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499055 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Anil Kapoor | image = Anil Kapoor at Media meet of 'Welcome Back' in Delhi, 2015.jpg | caption = Kapoor in 2015 | native_name = | native_name_lang = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1956|12|24}}<ref name="dob">{{cite web| url=http://archive.mid-day.com/photos/b-town-specials/24-rare-images-of-anil-kapoor/anil-1/| title=As the veteran actor turned 57| accessdate=2014-01-31| author=Mid-Day| date=24 December 2013| publisher=Mid-Day| archive-date=2016-01-09| archive-url=https://web.archive.org/web/20160109114549/http://archive.mid-day.com/photos/b-town-specials/24-rare-images-of-anil-kapoor/anil-1/| deadurl=yes}}</ref><ref name=NDTV2013>{{cite news | url=http://movies.ndtv.com/bollywood/why-anil-kapoor-feels-24-on-57th-birthday-462206 | title=Why Anil Kapoor feels 24 on 57th birthday | publisher=NDTV | author=Indo-Asian News Service | date=23 December 2013 | accessdate=4 February 2014 | archive-date=24 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181224235550/http://movies.ndtv.com/bollywood/why-anil-kapoor-feels-24-on-57th-birthday-615171 | deadurl=yes }}</ref><ref name="mid-day">{{cite web |title=Birthday special: Rare images of Anil Kapoor |url=http://www.mid-day.com/photos/birthday-special-rare-images-of-anil-kapoor/6645 |website=mid-day.com |publisher=[[Mid Day]] |accessdate=24 December 2014 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224235552/https://www.mid-day.com/photos/birthday-special-rare-images-of-anil-kapoor/6645%20 |deadurl=yes }}</ref> | birth_place = [[Mumbai]], [[Maharashtra]], India | years_active = 1979–present | spouse = Sunita Kapoor<br/>(1984–present) | children = [[Sonam Kapoor]]<br/>[[Rhea Kapoor]] <br/> [[Harshvardhan Kapoor]] | parents = [[Surinder Kapoor]] (Father)<br/> Nirmal (Mother) | relatives = See [[List of Hindi film clans#Kapoor family (of Surinder Kapoor)|Kapoor family]] | occupation = [[Actor]], [[Film producer|Producer]] }} '''अनिलकपूरः''' भारतीय-अभिनेता अस्ति। सः अनेकेषु [[बालिवुड्]](हिन्दी भाषा), [[हालिवुड्]](आंग्ल भाषा) चलनचित्रेषु च अभिनयम् अकरोत् । २००९ वर्षे चित्रितस्य [[स्लम्डाग् मिलियनेर्]] चित्रस्य [[अकाडमी]] प्रशस्तिं प्राप्तवान् अस्ति। * [[भारतीय-सूची]] == बाह्यसम्पर्काः == {{Commons category|Anil Kapoor}} * {{IMDb name|438463}} * [http://www.huludb.com/people/307-anil-kapoor Anil Kapoor Filmography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211190824/http://www.huludb.com/people/307-anil-kapoor |date=2016-02-11 }} {{Authority control}} [[वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः|कपूर, अनिल्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५६ जननम्]] 7yk6w3e9ag7psk55orapma1fdgqidp6 0 5573 499057 496471 2026-05-02T00:14:35Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499057 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = ए. आर्. रहमान् | Img = AR Rahman-2.jpg | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = ए. एस्. दिलीपकुमारः | Alias = रेहमान् | Born = {{Birth date and age|df=yes|1966|1|6}}<br />[[चेन्नै]], [[तमिळुनाडु]], [[भारतम्]] | Died = | Origin = [[बनारस]], [[भारतम्]] | Instrument = [[गिटार्]], [[सुवंशी]], [[पटहः]], [[पियानो]], [[की बोर्ड्]], | Voice_type = | Genre = चलच्चित्रलोकः | Occupation = स्वरसंयोजकः, गीतरचनकारः, गायकः, ध्वनिमुद्रणोद्यमी च । | Years_active = १९९०तः... अनुवर्तते । | Label = के.एम्.मुषिक् | Associated_acts = नेम्सिस् अवेन्यू | Website = [http://www.arrahman.com] }} अल्लाह् रखा रहमान् (اللہ رکھا رحمان - उर्दूभाषा) इत्यस्य भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९६६तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । अस्य जन्म नाम ए.एस्. दिलीप-कुमारः । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श.१९९०तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् । एतावति काले अनेन १४वारं [[फिल्मफेर्-प्रशस्तिः]], ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः, च प्राप्ताः । <ref name="AFP"/><ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4179888.cms|title=It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman|work=[[Times of India]]|accessdate=26 February 2008}}</ref> लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं [[चेन्नै]]नगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् । <ref>[http://www.apple.com/logicstudio/in-action/arrahman/ ए.आर्. रहमानस्य सन्दर्शनम्], Bio apple.com/Logic Studio</ref> भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति ।<ref>{{cite news|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=3 May 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|accessdate=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="selling">{{cite news | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| accessdate=15 November 2008 | date=2003-10-21}}</ref> अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति । <ref name="release">{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| accessdate=15 November 2008}}</ref> अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् (तमिळु - இசைப் புயல்) इति वर्णितवन्तः । <ref>specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp All About Rahman – Oscars 2009 Special.</ref> == बाल्यं शिक्षा च == [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[तमिळुनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्यस्य]] राजधानी [[चेन्नै]]नगरम् । तत्र सङ्गीतपरम्परायुक्ते धनवति मोदलियार् कुटुम्बे ए.एन्.दिलीपकुमारः अजायत । अस्य पिता आर्.के.शेखरः मलयाळंभाषायाः चलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजकः निर्वाहकः सन् कार्यं करोति स्म । दिलीपस्य नवमे वयसि तस्य पिता दिवङ्गतः । दिलीपकुमारस्य पितुः सङ्गीतवाद्यानां भाटकेन तस्य कुटुम्बनिर्वहणं भवति स्म । अस्य मातुः नाम कस्तूरि इति [[मतान्तरम्|मतान्तरस्य]] अनन्तरं करीमा अभवत् । दिलीपः स्वयं अल्लाह रखा रहमान् अभवत् । पौढशिक्षां स्वनगरे एव समाप्य सङ्गीतासक्तः कीबोर्डवादनमपि अभ्यस्य वृत्तिनिरतः अभवत् । तालवाद्यकारः शिवमणि, जान् एण्टोनी, सुरेश पीटर्स, जोजो, राजा, एतैः बाल्यमित्रैः सह मिलित्वा "रूट्स् " इति वाद्यगणम् आरब्धवान् । अपि च अन्येषां वाद्यगोष्ठीषु अपि सङ्गीतविन्यासकाररूपेण कार्यम् अकरोत् । <ref name="Rahmanrs">{{cite web |url=http://www.rollingstone-india.com/feature/featuredetails.php?featureid=73 |last=Rangan |first=Baradwaj |coauthors=Suhasini, Lalitha |title=A R Rahman – The Rolling Stone Interview |work=[[Rolling Stone]] |date=14 June 2008 |accessdate=16 November 2008 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कालक्रमेण रेहमानः नेमेसिस् अवेन्यू इति चेन्नैमूलस्य राक् शैल्याः सङ्गीतवाद्यगणं निर्मितवान् । <ref>{{Cite journal | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112 | postscript =<!--None-->}}</ref> कीबोर्ड् पियानो, सिन्थसैज़र्, गिटार्, इत्यादिवाद्यानि रहमनः वादयति । सिन्थेसैज़र् इति सङ्गितसंयोजकवाद्यं तु अतिविशिष्टं यन्त्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गीततन्त्रज्ञानयोः विशिष्टं संयोजनं दृश्यते । अतः अस्मिन् वाद्ययन्त्रे विशेषा रुचिः उत्पन्ना इति रहमानः वदति । <ref name="TFM Rahman">{{cite web | title= Artist of the Month: AR Rahman | work= [[TFM Page|TFM Page Magazine]] | url= http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | month= January | year= 2006 | accessdate= 15 February 2007 | archive-date= 4 May 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070504133424/http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | deadurl= yes }}</ref> मास्टर् धनराज् इत्यस्य गुरोः मार्गदर्शनेन रहमानः स्वस्य जीवने बहुपूर्वमेव प्रशिक्षां प्राप्तवान् । स्वस्य एकादशे वयसि तमिळुनाडुसङ्गीतदिग्गजः [[इळयराजः]]<ref name="TFM Rahman"/> इत्यस्य वाद्यगणे कीबोर्ड् वादकत्वेन दशवर्षाणि कार्यम् अकरोत् । <ref>[https://archive.is/20120905160103/www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx]</ref> रहमानः पितुः वाद्यपरिकरान् भाटकर्थम् इळयराजाय अपि ददाति स्म । दशवर्षेषु एम्.एस्.विश्वनाथन्, रमेश नायिडू, राज-कोटि इत्यादीनां वाद्यगोष्ठीषु कीबोर्डवादनम् अकरोत् । [[ज़ाकिर् हुसेन्]], [[कन्नकुडि वैद्यनाथन्]], एल्.शङ्करः इत्यादिभिः ख्यातसङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यम् अकरोत् । एतवति काले एव सङ्गीतव्याजेन विश्वप्रवासम् अपि अकरोत् । ट्रिनिटि सङ्गीतमहाविद्यालयं प्रवेष्टुम् अपि विद्याप्रोत्साहधनं प्राप्तवान् । <ref name="WaPost.">{{cite news | author=Wax, Emily|title= 'Slumdog' Composer's Crescendo Of a Career. | url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/18/AR2009021803790.html |day = 9| month= February | year= 2009 | accessdate=8 November 2010 | work=The Washington Post}}</ref> == व्यक्तिजीवनम् == रहमानस्य पत्नी सायिरा बानु । एतयोः दम्पत्योः खतीजा, रहीमा, इति पुत्र्यौ, अमीन् इति पुत्रः च सन्ति । पुत्रः अमीनः कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रे नाना इति गानं गीतवान् । पुत्री खतीजा एन्थिरन् चलच्चित्रे पुदिया मनिधा इति गीतं गीतवती । <ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/AR-Rahmans-son-sings-for-Hollywood/articleshow/4832755.cms |title=AR Rahman’s son sings for Hollywood |author=Vickey Lalwani |work=TNN |publisher=[[Times of India]] |accessdate=2010-07-29 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html |title=A R Rahman’s daughter sings song in ‘Yanthram’ |author= |publisher=Indiaglitz |accessdate=2010-07-29 |archive-date=2010-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730042144/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html |deadurl=yes }}</ref> रहमानस्य अग्रजा ए.आर्. रेहानायाः पुत्रः जि.वि.प्रकाशः अपि सङ्गीतसंयोजकः अस्ति । रहमानस्य स्वरसंयोजनस्य "कण्णत्तिल् मुत्तम् इट्टाळ्" इति चलच्चित्रे "विदायि कोडु एङ्गळ् नाडे" इति गीतं गीत्वा गायकवृत्तिम् आरब्धवान् । मळयाळं चलच्चित्रस्य अभिनेता रहमानः अस्य रहमानस्य श्यालः अस्ति । बाल्ये पितुः मरणानन्तरं सङ्कटकालः आगतः इति व्याजेन नास्तिकः अभवत् । तदनन्तरं मातुः इस्लां मतम् अवलम्ब्य मतान्तरम् अपि कृतवान् । टैम्स् इति पत्रिकासन्दर्शने सूफिसम् द्वारा इस्लां मतं स्वीकृतवान् इति अवदत् । <ref>http://www.youtube.com/watch?v=TqUbiOgEb0w&amp;feature=fvw</ref> तस्य मातरि अतीव भक्तिः । ८१तमे वर्षे अक्याडेमी-प्रशस्तिस्वीकरणावसरे एवम् अवदत् - 'दिवार् इति चलच्चित्रे मेरे पास् माँ है इति वाक्यम् अस्ति । अस्य अर्थः मम हस्ते अन्यत् किमपि नास्ति चेदपि माता अस्ति' इति । <ref>[http://www.mid-day.com/news/2009/feb/230209-Mere-paas-maa-hai-A-R-Rahman.htm ]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पूर्वं नास्तिकः चेदपि क्रमेण रहमानः [[तमिळुभाषा|तमिळुभाषायां]] स्वस्य पदपुञ्जम् अभ्यासे आनीतवान् । एल्ला पुगळुम् इरैवनिके (अर्थः सर्वप्रशंसाः परमात्मसमर्पिता इति) अनेन वचनेन तस्य प्रसिद्धिः इतोऽपि संवृद्धा ।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |title=Front Page : Great composer, greater human feted |publisher=The Hindu |date=2009-02-24 |accessdate=2010-08-23 |location=Chennai, India |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224225225/http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |deadurl=yes }}</ref> रहमानस्य बाल्ये यदा तस्य पिता मरणशय्यायाम् आसीत् स्वसुः तीव्रम् अनारोग्यम् आसीत् तदा खादिरि इस्लां मतम् आश्रितवान् । इयं मतान्तरप्रक्रिया पञ्चवर्षाणां दीर्घकालिका आसीत् । स्वस्य २३तमे वयसि क्रि.श.१९९८तमे वर्षे दिलीपः रहमानः इति परिवर्तितः। <ref name="Rahmanrs"/> == वृत्तिजीवनम् == रहमानस्य चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनवृत्तिः क्रि.श. १९९२तमे वर्षे आरब्धः चेदपि क्रि.श.१९७५तमे वर्षे एव कस्यचित् चलच्चित्रस्य ध्वनिमुद्रणे यदा पिता आसीत् तदा ९वर्षीयः रहमानः अकस्मात् पियानो वादितवान् । <ref>{{cite web|url=http://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&encode=utf|title=Vellithen Kinnam: Rahman's first song|publisher=Malayalasangeetham|accessdate=26 November 2010|archive-date=4 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004000436/https://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&encode=utf|deadurl=yes}}</ref> === चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनम् === अल्लाह रखा रहमानस्य सङ्गीतवृत्तिः गण्यरूपेण क्रि.श.१९९२तमे वर्षे आरब्धा । तस्मिन् एव समये पञतन् रेकार्ड् इन् इति सङ्गीतध्वनिमुद्रणस्य मिश्रणस्य कार्यशालाम् अस्थापयत् । <ref name="internationalrahman">{{Cite journal | last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman|pages= 419–420 | postscript =<!--None-->}}</ref> आरम्भे एषः त्रीणि साक्ष्यचित्राणि, विज्ञापिकाः, भारतीयदूरदर्शनार्थं च लघुसङ्गीतं योजितवान् । क्रि.श.१९९२तमे वर्षे तत्कालीनः प्रसिद्धः चलच्चित्रदिग्दर्शकः [[मणिरत्नम्]] रहमानं सन्दृश्य स्वस्य निर्माणस्य "रोजा" इति तमिळुभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजयितुं प्रार्थनाम् अकरोत् । <ref name="internationalrahman" /> स्वस्य प्रथमप्रयत्ने एव यशस्वी अभवत् इत्यतः राष्ट्रस्तरे रहमानेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । प्रथमचलच्चित्रसङ्गीते एव एतादृशी उपलब्धिः तस्य जीवने महत्तमं परिवर्तनम् आनयत् । उत्तमसङ्गीतसंयोजनेन पुनः त्रिवारम् अनेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे "मिन्सार कणवु "(तमिळुभाषायाः) इति चलच्चित्रस्य, क्रि.श.२००२तमे वर्षे "लगन् "(हिन्दीभाषायाः) इति चित्रस्य, क्रि.श.२००३तमे वर्षे ''कण्णतिल् मुत्तम् इट्टाळ्''(तमिळुभाषायाः) चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता ।<ref name="lotrrahmanc">{{cite web| title=A. R. Rahman| author=Iyer, Vijay| work=lotr.com| url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| accessdate=15 November 2008| archive-date=25 October 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| deadurl=yes}}</ref> तस्मिन् काले रोजा चलच्चित्रस्य सङ्गीतस्य विक्रयणम् सर्वाधिकम् अभवत् । अस्य चित्रस्य मूलम् अनूदितावमतयः अपि प्रसिद्धाः अभवन् । अस्य नूतन शैल्याः रागाः चित्रसङ्गीतक्षेत्रे महत् परिवर्तनम् आनयत् । एतदनन्तरं चेन्नै चित्रोद्यमे अनेकानि तमिळुभाषाचित्रसङ्गीतानि संयोज्य यशस्वी अभवत् । <ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.com/?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil|chapter=|isbn= 9781851096367|page=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref><ref>{{Cite book | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="muthunoborderss">{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=2003| accessdate=15 November 2008| archive-date=18 December 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| deadurl=yes}}</ref> चलच्चित्रं विहाय अस्य ध्वनिपथाः वैविध्ययुक्ताः प्रसिद्धाः अभवन् । भारतीयशास्त्रीयशैलीं, पाश्चात्त्यशैलीं, कर्णाटकतमिळुनाडुराज्ययोः जानपदशैलीं च मेलयित्वा जाझ् सङ्गीतम्, रेग्गेसङ्गीतम्, राक् शैलीसङ्गीतयुक्तं विषिष्टानि मनोरञ्जकगीतानि दत्तवान् । अनेन न केवलं तमिळुनादुराज्ये देशे विश्वे च अस्य प्रसिद्धिः प्रसृता अभवत् । <ref>{{Cite journal | last =Ramaswamy | first =V.|title= Historical Dictionary of the Tamils|page= 199 | postscript =<!--None-->}}</ref><ref>{{Cite book | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and [[Priyadarshan]] have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers [[Santosh Sivan]], [[P. C. Sriram]] and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="Rahmanindiainfo">www.indiainfo.com</ref> रामगोपालवर्मा इति नामकः दक्षिणस्य ख्यातः दिग्दर्शकः [[हिन्दीभाषा]]याः " रङ्गीला " इति चलच्चित्रं निर्मितवान् । अस्य चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं रहमानेन कारितवान् । तानि सर्वाणि गीतानि अतिप्रसिद्धानि अभवन् । एवम् ए.आर्. राहमानः बालिवुड्रङ्गं (हिन्दीचलच्चित्रलोकः) प्रविष्टवान् । तदन्तरं तस्य क्षेत्रे परावर्त्य न दृष्टवान् । सुभाष घै निदेशनस्य " ताल" इति हिन्दीभाषाचलच्चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् । एतानि गीतानि अपि जनप्रियाणि अभवन् । <ref name="understandingaf">{{Cite book | last =Stafford | first =Roy|title=Understanding Audiences and the Film Industry |page= 27|isbn=9781844571413|publisher=British Film Institute|location=London | postscript =<!--None-->}}</ref><ref>{{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| page=540| publisher=Taylor & Francis|location=| url=http://books.google.com/?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA555&dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music|chapter=Film music in the late Twentieth century|isbn= 9780824049461|quote=The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations}}</ref>[[जावेद् अक्तर्]] [[गुल्जार्]] वैरमुत्तु, वालिः इत्यादीनां प्रसिद्धभारतीयकवीनां रचनैः सह स्वरसंयोजनं कृत्वा तेषां प्रशंसामपि प्राप्तवान् । यस्य निदेशकस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं सयोज्य ख्यातिम् अवाप्नोत् तस्य अग्रिमचित्रेषु अवश्यं सहयोगं दत्तवान् । अनेन अस्य यशसि नैरन्तर्यं रक्षितम् । क्रि.श.२००५तमे वर्षे [[चेन्नै]]प्रदेशस्य कोण्डभकम् इति स्थाने एम्.एम्.स्टूदियोस् संस्थापनेन स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड् इन् इति कार्यशलायाः विस्तारं कृतवान् । एतत् एषियाखण्डे एव अत्याधुनिकसौकर्ययुक्तम् अतिबृहत् इति प्रसिद्धम् अभवत् । <ref name="Rahmanammix">{{cite web | last= | first= | lcoauthors= | title= Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers | work= [[Mix (magazine)|Mix]] | url= http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | month= 7 June | year= 2006 | accessdate= 18 November 2008 | archive-date= 16 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081216141733/http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | deadurl= yes }}</ref><ref>{{Cite news | last =Omkar | first =Ashanti|title= Interview with A. R. Rahman|date=March 2008|page=|issue=1|volume=1|periodical=[[The Score Magazine]]|location=[[Chennai]]|issn=|oclc=|url=|accessdate= 18 November 2008 | postscript =<!--None-->}}</ref> एवमेव क्रि.श.२००६तमे स्वस्य के.एम्.म्यूसिक् इति नाम्ना सङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रणस्य उद्यमम् आरब्धवान् ।<ref>{{Cite news | last =Maria Verghis | first =Shana|title= A R Rahman Interview| newspaper= [[The Pioneer (Indian newspaper)|The Pioneer]] | publication-place=New Delhi| date=11 August 2006| page=| url=http://smaramra.blogspot.com/2006/08/r-rahman-interview.html|quote= | postscript =<!--None-->}}</ref> क्रि.श. २००८ रहमानः प्रथमतया हलिवुड् (अमेरिकादेशस्य चलच्चित्रलोकः) कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रार्थं सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श. २००८तमे वर्षे हिन्दीभाषया "स्लम् डाग् मिलेनियर्" चलच्चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशस्तिं, द्वे अकाडेमीप्रशस्ती च प्राप्तवान् । एतादृशवैभवपूर्णां महाप्रशस्तिं प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः ए.आर्.रहमानः । <ref name="achart">[http://acharts.us/album]</ref> अस्य चित्रस्य जै हो इति गीतं देशविदेशेषु अतीव जनप्रियम् अभवत् । === अन्यकृतयः === रहमानः न केवलं चलच्चित्रसङ्गीतं न कृतवान् किन्तु अन्यकार्यक्रमार्थम् अपि स्वरसंयोगं कृतवान् । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्र्यस्य स्वर्णमहोत्सवाङ्गतया रहमानः [[वन्दे माररम्]] गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् । एतत् गीतगुच्छं प्रसिद्धिमपि अवाप्नोत् ।<ref>{{Cite journal | last =Allen | first =John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith|title= Refashioning pop music in Asia|page= 67 | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="Rahmanbiovm">{{cite web | title= A. R. Rahman: Summary Biography | work= A. R. Rahman: A Biography | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html |quote=Particularly impressed with Vande Mataram, [[Jeremy Spencer]], formerly of [[Fleetwood Mac]] stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked| month= November | year= 2002 | accessdate=15 February 2007}}</ref> एतस्य अनन्तरं भारतस्य अनेकान् विख्यातकलाकारान् मेलयित्वा स्वरसंयोजितं दृश्यसहितं भारतस्य [[राष्ट्रगीतम्|राष्ट्रगीतं]] [[जनगणमन]] प्रसिद्धम् अभवत् । मध्ये अनेकाः वाणिज्यप्रचारस्य विज्ञपिकाः अपि सङ्गीतेन निबद्धाः तेन । जनजागरणस्य लघुगीतानां, क्रीडाप्रतियोगितानं शीर्षगीतानां, दूरदर्शनवाहिनीनाम् अन्तर्जालमाध्यमानाम् आवश्यकतानुगुणं गीतानाम्,साक्ष्यचित्राणां गीतानां, लघुचलच्चित्राणां गीतानां, सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श.१९९९तमे वर्षे रहमानमहोदयः नृत्यनिदेशिकया [[शोभना|शोभनया]], तमिळुनृत्यपटुना प्रभुदेव सुन्दरेण सह च [[जर्मनी]]नगरं गत्वा मैकल जाक्सन् इति ख्यातपाश्चात्त्यनाट्यपटुना सह नृत्यप्रदर्शनम् अकरोत् । क्रि.श.२००२तमे वर्षे रहमानः प्रथमवारं "बाम्बे ड्रीम्स्" इति कस्यचित् नाटकस्य सङ्गीतं योजितवान् । फिनल्याण्ड मूलस्य जानपदसङ्गीतगणः "दि लार्ड् आफ् दि रिङ्ग्स्" इति नाटाकार्थं सङ्गीतं संयोजयितुं रहमानस्य सहयोगम् स्वीकृतवान् । क्रि.श. २००४तमे वर्षे व्यानेसा मे अल्बम् कोरियग्राफि निमित्तं रागास् ड्यान्स् इति गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् ।<ref name="lotrrahmanc"/> क्रि.श.२००४तमवर्षात् आरभ्य [[सिङ्गापुरम्]], [[आस्ट्रेलिया]], [[मलेशिया]], [[दुबै]], [[युनैटेड् किङ्ग्डम्]], [[केनडा]], [[अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम्]] इत्यदिषु देशेषु कलारसिकानाम् अनुरोधेन स्वस्य सङ्गीतकलाप्रदर्शनं कृतवान् । <ref name="lotrrahmanc"/><ref>{{cite news|author=Chander, Bhuvana|work=[[Tamil Guardian]]|title=Tamil Cinema|url=http://www.tamilguardian.com/tg321/p15.pdf|date=2006-04-19|page=15|accessdate=2010-10-24}}</ref> करेन् डेविड् इति विदेशीयस्य गीतगुच्छार्थं रहमानः साहाय्यं कुर्वन् अस्ति । क्रि.श. २००६तमे वर्षे मे मासे इण्ट्रोड्यूसिङ्ग् ए.आर्. रहमान् इति नाम्ना सान्द्रमुद्रिकाद्वयस्य लोकार्पणम् अभवत् । अनयोः [[तमिळुभाषा]]याः चलच्चित्रगीतानां २५ गीतानि सन्ति । " कनेक्षन्स् " इति नाम्नः अस्य चलच्चित्रेतरं गीतगुच्छं क्रि.श.२००८तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे लोकार्पितम् । क्रि.श. २००९तमे वर्षे [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः|प्रधानमन्त्री]] [[मनमोहन सिंहः]] अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् सन्दृष्टवान् । तदा तत्रस्थः राष्ट्राध्यक्षः [[बराक् ओबामः]] प्रसिद्धे [[श्वेतभवम्|श्वेतभवने]] औपचारिकं भोजनं व्यवस्थितवान् । तस्मिन् समारोहे रहमानः सङ्गीतकार्यक्रमं प्रदर्शितवान् ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115130424/http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003181622/http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |deadurl=yes }}</ref>, एर्टेल् दूरवाणी सेवासंस्थायाः कृते सङ्गीतसंयोजितं गीतं क्रि.श.२०१०तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य १८दिनाङ्के लोकार्पितं प्रसिद्धिं चावप्नोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/113986/airtel-unveils-logo-tune.html|title=Airtel unveils new logo, tune|publisher=[[Deccan Herald]]|accessdate=2010-11-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|title=Airtel New Signature Tune Available for Download|author=Bharat|publisher=Indiamag.in|accessdate=2010-11-19|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120222528/http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|deadurl=yes}}</ref> दिनद्वयाभ्यन्तरेण रेडियो (आकाशवाणी) देसीबीट्स् इति आकाशवाणीसंस्थायाः कृते शीर्षिकगीतं दत्तवान् । अपि च अस्य वाहिन्याः प्रधानरूपदर्शी अपि रहमानः एव । <ref>{{cite web|url=http://www.musicaloud.com/2010/11/28/a-r-rahmans-new-theme-tune-for-radio-desibeat/|title=A.R.Rahman's exclusive tune for Radio Desi Beats|publisher=Musicaloud|accessdate=2010-11-28}}</ref> क्रि.श. २०१०तमे वर्षे टोयोटा संस्थया भारतीयसञ्चारमार्गानुगुणं निर्मितस्य इतियोस् कार्यानस्य प्रचारार्थं रहमानः किञ्चित् लघुगीतं सङ्गीतेन निबद्धवान् ।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/Toyota-ropes-in-Rahman-to-endorse-Etios-in-India/articleshow/6757478.cms|title=Toyota ropes in Rahman to endorse Etios in India|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=2010-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/report/2010/oct/15/auto-ar-rahman-is-toyota-etios-brand-ambassador.htm|title=AR Rahman is Toyota Etios' brand ambassador|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2010-10-15}}</ref> बह्वसु वाणिज्यविज्ञापिकासु न केवलं सङ्गीतं योजितवान् किन्तु रूपदर्शी भूत्वा तत्र अभिनीतवान् अपि ।<ref>{{cite web|url=http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|title=A.R. Rahman performs at the launch of the Toyota Etios|publisher=Motoism|accessdate=2010-12-05|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206092852/http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|deadurl=yes}}</ref> === सङ्गीतस्य शैली प्रभावः च === [[कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते]], [[पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीतम्|पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीते]], [[हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीते]], नुस्रत् फतह अलि खानस्य कव्वालिशैल्यां च रहमानः परिणतः अस्ति । एताभिः सङ्गीतशैलीभिः अन्यसङ्गीतशैलीनां सम्मिश्रणं कृत्वा विभिन्नवाद्यनादान् मेलयित्वा आशुरचनरूपेण रहमानः सङ्गीतं संयोजयितुं समर्थः अस्ति । <ref name="Rahmanrs" /><ref>{{Cite journal | last =Viswanathan | first =T.|last2=Harper Allen|first2=Matthew|title= Music in South India|page= 139 | postscript =<!--None-->}}</ref> स्वरमेलविषयाः अस्य सङ्गीतस्य अविभाज्यानि अङ्गानि सन्ति । कदाचित् आवर्तकस्वरगुच्छानि अन्वेति । क्रि.श.१०९८०तमे काले विद्यमानाः अस्य पूर्ववर्तिनः के.वि.महादेवन्, विश्वनाथन् - राममूर्तिः युगलम्, इव रहमनोऽपि एकध्वनिमार्गे वाद्यानि वादयति स्म । क्रमेण एषः स्वस्य शैलीपरिवर्तनं कृतवान् । साम्प्रदायिकवाद्यानि,विद्युन्मानतान्त्रिकवाद्यानि च सम्मेल्य नूतनाविष्कारं कृतवान् । <ref name="Rahmanrs" /> रहमानस्य सङ्गीतशैली अस्य प्रयोगशीलतां सूचयति । प्राचीनायाः समकालीनायाः शैल्याः मिश्रणस्य संवादिरागः वाद्यवृन्दसंयोजनं मानवरवस्य विशिष्टोपयोगः च सङ्गीते प्रभावं जनयन्ति । गुणाः विशालश्रेण्याः गीतानि, रहमानस्य समन्वयस्य शैली इत्यादीनां कारणेन भारतीयश्रोतृवर्गः बहुधा आकृष्टः । <ref name="wom">{{Cite book | last =Todd Titon | first =Jeff|coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]|chapter=India/South India|title= Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|pages= 202–205 | postscript =<!--None-->}}</ref> रहमानस्य वृत्तेः आरम्भे जागतिकप्रभावस्य प्रसर्णार्थं अनिवासिनः दक्षिणैषियाजना कारणीभूताः सन्ति । चलच्चित्रक्षेत्रे अत्यन्तं नावीन्ययुतस्य सङ्गीतज्ञस्य रहमानस्य अपूर्वा शैली अपारं यशः च चलच्चित्रसङ्गीतस्य पुनर्जन्मकारणम् अभवताम् । <ref>{{Cite journal | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors | postscript =<!--None-->}}</ref> विश्वस्य महासङ्गीतज्ञेषु रहमानः अन्यतमः इति सङ्गीतनिर्मापकः रान् फेर् इतिकश्चित् उक्तवान् ।<ref>{{Cite journal|first=Ethan|last=Smith|title='Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll|journal=[[The Wall Street Journal]]|date=27 February 2009|url=http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html|accessdate=2009-03-01|postscript=<!--None-->}}</ref> हालिवुड् (अमेरिकायाः चलच्चित्रलोकः) चलच्चित्रनिदेशकः आस्ट्रेलियामूलस्य बझ् लुह्रमन् एवम् अवदत् ............. {{cquote| I had come to the music of A. R. Rahman through the emotional and haunting score of ''Bombay'' and the wit and celebration of ''Lagaan''. But the more of AR's music I encountered the more I was to be amazed at the sheer diversity of styles: from swinging brass bands to triumphant anthems; from joyous pop to West-End musicals. Whatever the style, A. R. Rahman's music always possesses a profound sense of humanity and spirit, qualities that inspire me the most.<ref name="charindaa">{{cite web| title=Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman| author=| work=Charindaa| url=http://www.charindaa.org/news.html| year=2005| accessdate=15 November 2008| archive-date=2 February 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183124/http://www.charindaa.org/news.html| deadurl=yes}}</ref>}} === प्रशस्तिपुरस्काराः === {{मुख्यलेखः|ए. आर्. रहमानस्य प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली }} [[भारतम्|भारतस्य]] चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]], चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । <ref name="arstan06">{{cite web | author=Prakash, B.S.| title=Stanford University honours A R Rahman| work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com| url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm| date=6 July 2006| accessdate=16 December 2008}}</ref> "स्लं डाग् मिलियनेर् " चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते ।<ref name="globes">{{cite web | title=66th Annual Golden Globe Awards | work= [[IMDb]] | url= http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes | accessdate=12 December 2008}}</ref> अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः, अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।<ref>{{cite news |title= Rahman to be awarded an Honorary Degree in July |url= http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |work= The Hindu |date= 1 April 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title= Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |work= The Hindu |date= 26 May 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}</ref> तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/Anna-University-honours-Stalin-AR-Rahman-and-Moon-Man-Annadurai/Article1-438737.aspx]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् ।<ref name="AFP">{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}</ref> क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अत्युन्नता प्रशस्तिः [[पद्मभुषणप्रशस्तिः|पद्मभुषणेन]] पुरस्कृतः । <ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |date=25 January 2010 |accessdate=25 January 2010}}</ref> रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् । <ref>{{cite video|Interviewer| people = Ashanti Omkar, A. R. Rahman | title = [http://www.youtube.com/watch?v=UJPJTpATdzM A.R Rahman interview 2010 part 1 - Vinnaithandi Varuvaayaa (VTV) - Thai Pongal special] | medium = Web interview | publisher = Thamarai.com | location = London | date = January 13, 2010}}</ref> == समाजसेवा == लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् । <ref name="lotrrahmanc"/> भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य "वी क्यान् मेक् इट् बेटर् " इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् ।<ref name="Rahmanhb">{{cite web | title= LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman | work= Hollywood Bowl Official Website | url= http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | accessdate= June 2006 | archive-date= 2009-02-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | deadurl= yes }}</ref> रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः ।<ref name="Rahmankm">{{cite web | title= Rahman's music conservatory in June | work= [[Screen (magazine)|Screen]] | url= http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | accessdate= November 2008 | archive-date= 2008-12-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | deadurl= yes }}</ref> अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् ।<ref>{{cite news|url=http://www.tamilguardian.com/print.asp?articleid=602|work=[[Tamil Guardian]]|title=Briefly Tamil Cinema|date=19 April 2006|accessdate=24 October 2010}}</ref> [[चेन्नै]]नगरे विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः '' दि ब्यानियन्'' इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह "जिया से जिया " इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् । == [[चलच्चित्रकार्यावली]] == == विशेषावलोकनम् == *[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]] == टीकाः == {{reflist|2}} == उल्लेखाः == <references></references> * {{cite book | last = Allen | first = John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith| title = Refashioning pop music in Asia| publisher = Routledge | year = 2004 | location = USA | isbn =9780700714018}} * {{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=| publisher=Taylor & Francis|location=| url=|chapter=|isbn= 9780824049461|quote=}} * {{cite journal| last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39–41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070}} * {{cite book | last = Chaudhuri | first = Shohini | title = Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia |chapter=Cinema of South India and Sri Lanka| publisher = Edinburgh University Press | year = 2005 | location = [[Edinburgh]] | isbn = 074861799X}} * {{cite book| last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002|chapter=A. R. Rahman|isbn=9781857431612|publisher=Routledge|year=2002}} * {{cite book | last = Ganti | first = Tejaswini | title = Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema | publisher = Routledge | year = 2004 | location = | isbn = 0415288541}} * {{cite book | last = Ramaswamy | first = Vijaya | title = Historical Dictionary of the Tamils | publisher = The Scarecrow Press | year = 2007 | location = [[Michigan]] | isbn = 0810853795}} * {{cite book | last = Terska Ciecko | first = Anne | title = Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame | publisher = Berg Publishers | year = 2006 | location = Berg | isbn = 1845202376}} * {{cite book | last = Todd Titon | first = Jeff |coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]| title =Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples |chapter=India/South India| publisher = Thomson Shirmer | year = 2005 | location = USA | isbn =9780534627577}} * {{cite book | title= Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| url=| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=| publisher=Routledge|location=| isbn=9780415396806}} * {{cite book | last = Vishwanathan | first = T.|coauthors=Matthew Harp-Allen| title = Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = USA | isbn =9780195145915}} == बाह्यानुबन्धाः == * [http://www.arrahman.com ए. आर्. रेहमनस्य अधिकृतम् अन्तर्जालीयस्थानम्] * [http://wn.com/A_R_Rahman ए. आर्. रेहमनः] {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} [[वर्गः:चलच्चित्रसङ्गीतनिर्देशकाः|रहमान, ए आर]] 3q5z87ubgwj6hd4o8qbx6pwpiyenr74 0 5600 499069 481012 2026-05-02T04:43:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499069 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = सर् शान्तिस्वरूप भटनागर | birth_name = {{lang-hi|शांति स्वरूप भटनागर}}) | image = Shanti Swaroop Bhatnagar.jpg | image_size = | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date|1894|02|21|df=yes}} | birth_place = भेरा, षहपुरमण्डलम्, [[भारतम्]] | death_date = {{Death date and age|1955|01|01|1894|02|21|df=y}} | death_place = [[नई दिल्ली]], [[भारतम्]] | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | residence = भारतम् | citizenship = भारतीयः | nationality = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Indian people|Indian]] | fields = [[रसायनशास्त्रम्]] | workplaces = [[Council of Scientific and Industrial Research]] <br/> बेनारस् हिन्दु विश्वविद्यालयः | alma_mater = पञ्जाब विश्वविद्यालयः <br/> लण्डन् विश्वविद्यालयः | thesis_title = Solubilities of bi- and trivalent salts of higher fatty acids in oils and their effect on surface tension of oils | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = फ्रेडेरिक् जी डोन्नन्{{citation needed|date=January 2014}} | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = [[CSIR India]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = [[Padma Bhushan]] (1954) <br/> [[Knight Bachelor|Knighthood]] (1941) <br/> [[Order of the British Empire|OBE]] (1936)<br>[[Fellow of the Royal Society]] (1943)<ref name="frs">{{cite doi|10.1098/rsbm.1962.0001}}</ref> | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = | spouse = | grand children = [[Arun Bhatnagar]] }} '''शान्तिस्वरूप भट्नागरः''' (पञ्जाबि - ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਵਰੂਪ ਭਟਨਾਗਰ) (फेब्रवरि २१, १८९४ - जनवरि १, १९५५) कश्चन प्रसिद्धः भारतीयविज्ञानी । ==बाल्यजीवनम्== भट्नागरः इदानीन्तनस्य [[पाकिस्थानम्|पाकिस्था]]नस्य षहापुरे जातः । तस्य पिता परमेश्वरी सहै भट्नागरः तदीये अष्टमे मासे एव दिवङ्गतः । अतः सः बाल्ये मातामहस्य गृहे आसीत् । मातामहः कश्चन तन्त्रज्ञः । बाल्यादारभ्य स्वरूप भट्नागरस्य आसक्तिः तु विज्ञान-तन्त्रज्ञानयोः विषये आसीत् । यान्त्रिकक्रीडनकानि, विद्युत्कोशः, तन्तुदूरवाणी इत्यादिभिः एव सः सन्तोषम् अनुभवति स्म । मातृवंशतः सः कवित्वमपि आप्नोत् । तेन लिखितेन 'करमति'नामकेन एकाङ्कनाटकेन प्रथमपुरस्कारः प्राप्तः आसीत् कस्यांश्चित् स्पर्धायाम् । ==संशोधनानि== [[भारतम्|भारते]] स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्य सः संशोधनाय [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्देशम्]] अगच्छत् । रासायनिकशास्त्रस्य प्राध्यापकस्य फ्रेड्रिक् जि डोन्ननस्य मार्गदर्शने१९२१ तमे वर्षे [[लन्डन्|लण्डन्]] युनिवर्सिटि कालेज्तः तेन विज्ञाने विद्यावारिधिः (DSc) अधिगता । [[भारतम्|भारतं]] प्रति प्रत्यागमनानन्तरं बेनारस् विश्वविद्यालयतः सः प्राध्यापकपदेन पुरस्कृतः । ब्रिटिश्-सर्वकारेण १९४१ तमे वर्षे तेन कृतं वैज्ञानिकसंशोधनं पुरस्कृत्य नैट्पदेन सम्मानितः । १९४३ तमे वर्षे सः रायल्-सोसैटि-सदस्यत्वेन चितः । तस्य संशोधनविषयाः आसन् भौतिकरसायनशास्त्रम्, औद्यमिकरसायनशास्त्रम् इत्यादयः । किन्तु तस्य प्रमुखं योगदानं तु अयस्कान्तीयरसायनशास्त्रविषये एव । रासायनिकप्रतिक्रियाणाम् अध्ययनाय सः अयस्कान्तत्वम् उपकरणत्वेन उपयुक्तवान् । भौतशास्त्रज्ञेन भट्नागरवर्येण सह कार्यं कृत्वा भट्नागर्-मथूर्-इण्टर्फेरेन्स्-बेलेन्स्-उपकरणस्य विन्यासम् अकरोत् । तेन बनारस्-हिन्दु-विश्वविद्यालयाय कुलगीतमेकं रचितं यच्च विश्वविद्यालयीयकार्यक्रमाणाम् आरम्भे श्रद्धया गीयते । ==भारते कार्याणि== प्रधानमन्त्री [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] वैज्ञानिकप्रगतेः विषये विशेषतया आदरवान् आसीत् । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यस्य प्राप्तेः अनन्तरं डा भट्नागर्-वर्यस्य आध्यक्षे तेन वैज्ञानिक-औद्यमिक-संशोधनाकेन्द्रं (Council of Scientific and Industrial Research (CSIR)) व्यवस्थापितम् । तस्य केन्द्रस्य प्रथममहानिर्देशकः आसीत् भट्नागरः । 'संशोधन-प्रयोगालयानां पिता' (The Father of Research Laboratories) इति प्रसिद्धः सः भारते विविधेषु स्थलेषु रासायनिकप्रयोगालयान् समस्थापयत् । सः [[मैसूरु|मैसूरु]], [[पुणे|पुणे]], [[देहली|नईदिल्ली]], जम्शेड्पुर, धान्बाद् इत्यादिषु द्वादशसु स्थलेषु राष्ट्रियप्रयोगालयान् संस्थापितवान् । [[होमी जहाँगीर भाभा|होमि जहाङ्गीर् बाबा]], प्रशान्त चन्द्र महलनोबिस्, विक्रम् अम्बलाल् साराभाइ प्रभृतिभिः सह शान्ति स्वरूप भट्नागरः भारतस्य विज्ञान-तन्त्रज्ञान-सिद्धान्तानां प्रणयने प्रमुखं स्थानम् अवहत् । विश्वविद्यालय-अनुदान-समितेः प्रथमाध्यक्षः आसीत् भट्नागरः । सः भारतसर्वकारस्य शैक्षणिकमार्गदर्शकः, शिक्षणमन्त्रिणः कार्यदर्शी च आसीत् । १९४८ तमस्य वर्षस्य वैज्ञानिक-मानवशक्तिसंस्थायाः इतिवृत्तस्य सूक्श्ह्मचिन्तने सज्जीकरणे च महत्त्वपूर्णं पात्रम् अवहत् । सः १९२१ तः १९४० पर्यन्तं बेनारस् हिन्दु विश्वविद्यालये पञ्जाब् विश्वविद्यालये च प्राध्यापकत्वेन कार्यम् अकरोत् । सः प्रेरणाप्रदः शिक्षकः आसीत् । पाठनं तस्य प्रियं कार्यम् आसीत् । भारतस्य नेषनल् रिसर्च् डेवलप्मेण्ट् कार्पोरेषन् संस्थायाः उगमे तस्य प्रयासः महान् । एषा संस्था संशोधन-वर्धनयोः सेतुरूपेण कार्यम् अकरोत् । विज्ञान-शिक्षणक्षेत्रयोः प्रगत्यै धनसाहायार्थं सः बहून् जनान् संस्थाः च प्रैरयत् । तदीया उर्दुभाषीयप्रौढिमा श्लाघनीया । तस्य मरणानन्तरं तस्य गौरवरूपेण उत्कृष्ट-विज्ञानिने शान्तिस्वरूपभट्नागर्-पुरस्कारः व्यवस्थापितः वैज्ञानिक-औद्यमिक-संशोधनाकेन्द्रेण । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.tribuneindia.com/2000/20000319/spectrum/main2.htm Biography at The Tribune] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002052813/http://www.tribuneindia.com/2000/20000319/spectrum/main2.htm |date=2008-10-02 }} *[http://www.photonics.cusat.edu/Indian_scientists2.html Biography at the Insitiute of Photonics, Cochin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060907123556/http://www.photonics.cusat.edu/Indian_scientists2.html |date=2006-09-07 }} *[http://www.bhu.ac.in/kulgeet.htm University Song ''(kulgeet)'' composed by Bhatnagar for Benares Hindu University] *[http://www.imtech.res.in/ssbmt-2013/about.php Shanti Swarup Bhatnagar Memorial Tournament (SSBMT)] *[http://www.scientificindia.net/scientists/ssbhatnagar.html Biography at Scientific India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181025095952/http://www.scientificindia.net/scientists/ssbhatnagar.html |date=2018-10-25 }} *[http://www.prideofindia.net/sc27.html Biography at Pride of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214212/http://www.prideofindia.net/sc27.html |date=2016-03-03 }} *[http://www.veethi.com/india-people/shanti_swaroop_bhatnagar-profile-68-16.htm Profile at Veethi] *[[भारतीय-सूची]] [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] io4x0s1lipi6w2i4hvy1sb883fxhw16 0 8416 499056 409054 2026-05-02T00:01:05Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499056 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = आसाराम बापू | image = | caption = | birth_name = आसूमल सिरूमलानी | birth_date = {{birth date and age|1941|4|17}} | birth_place =[[ग्राम]] बेराणी, [[नवाबशाह जिला]], [[सिंध]] प्रान्त, [[पाकिस्तान]] | residence = [[अहमदाबाद]], [[गुजरात]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | religion = [[हिन्दू]] | Activities = सत्संग, ध्यान, योग, प्राणायाम, वेदान्त, आध्यात्मिक प्रवचन, भजन एवं कीर्तन | Guru = [[स्वामी श्री लीलाशाहजी महाराज]] | spouse = लक्ष्मी देवी | organization = [[संत श्री आसारामजी आश्रम]] | children = नारायण साईं (पुत्र)<br>भारती देवी (पुत्री) | parents = महँगीबा (माँ)<br>थाऊमल सिरूमलानी (पिता) | website = [http://www.ashram.org/ आसाराम डॉट ऑर्ग] }} पुज्य बापू आधुनिकभारतस्य महान् ऋषिः। == बापूवर्यस्य जीवनचरितम == :अखण्डे भारते वर्षे नवाबशाह मण्डले । :सिन्धुप्रान्ते वसति स्म बेराणीपुटमेदने ॥ :थाऊमलेति विख्यातः कुशलो निजकर्मणि । :सत्यसनातने निष्ठो वैश्यवंशविभूषणः ॥ :धर्मधारिषु धौरेयो धेनुब्राह्मणरक्षकः । :सत्यवक्ता विशुद्धात्मा पुरश्रेश्ठीति विश्रुतः ॥ :भार्या तस्य कुशलगृहिणी कुलधर्मानुसारिणी । :पतिपरायणा नारी महंगीबेति विश्रुता ॥ : == सम्बद्धाः लेखाः == * [[व्याकरणम्]] * [[विभक्तिः]] * [[समासः]] * [[संस्कृतम्]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.ashram.org/ आसाराम बापू] * [http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/events/not-just-boy-girl-romance-love-for-ganga-parents-penguins-this-valentines-day/slideshow/18497185.cms आसाराम बापू] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150119230529/http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/events/not-just-boy-girl-romance-love-for-ganga-parents-penguins-this-valentines-day/slideshow/18497185.cms |date=2015-01-19 }} [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:आधुनिकगुरवः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:गुजरातराज्यस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] nm6b1d8esc52oxtuk9k7vixv1bfgjg8 0 10504 499061 472611 2026-05-02T01:02:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499061 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = गजः | color = rgb(211,211,164) | image =African Bush Elephant.jpg | image_caption = एकः आफ्रिकीयगजः | fossil_range = {{Fossil range|Pliocene|Recent}} | regnum = [[जन्तवः]] | phylum = [[Chordate|Chordata]] | subphylum = [[कशेरुकाः]] | classis = [[सस्तनः]] | superordo = [[Afrotheria]] | ordo = [[Proboscidea]] | familia = [[Elephantidae]] | familia_authority = [[John Edward Gray|Gray]], 18211 | subdivision_ranks = Genera | subdivision ={{plainlist| * ''[[African elephant|Loxodonta]]'' * ''[[Elephas]]''}} }} [[चित्रम्:Elephant near ndutu.jpg|thumb|आफ्रिकादेशीयः गजः]] == शारीरकलक्षणानि, विविधानि नामानि च == मृगजातौ '''गजः''' बृहदाकारः बलशाली च महान् जन्तुः । अस्य नेत्रे विना सर्वाणि अङ्गानि अतीव स्थूलानि । अस्य पादाः स्तम्भाः इव अतीव स्थूलाः । कर्णौ शूर्पे इव अति विशालौ । नेत्रे तु ल्घ्वाकारकौ । तथापि सः सूक्ष्माण्यपि वस्तूनि द्रष्टुं शक्नोति । अस्य मुखे अनेके दन्ताः सन्ति । मुखात् बहिः निर्गतौ दृढौ तीक्ष्णै च द्वौ दन्तौ स्तः । तस्मात् एव अस्य द्विरदः, दन्ती, दन्तावलः इति नामानि प्राप्तानि । गजस्य आनने लम्बमानः एकः दीर्घावयवः अस्ति । सः अवयवः शुण्डा इत्युच्यते । एषा शुण्डा गजस्य हस्तः इति कथ्यते । तेन कारणेन दन्तावलस्य हस्ती करी इति च नामनी स्तः । अस्माभिः हस्तः यथा उपयुज्यते तथैव गजेन शुण्डा उपयुज्यते । शुण्डया अयं बहूनि कार्याणि कर्तुं शक्नोति । भूमौ स्थितां सूचीमपि हस्ती पश्यति, करेण गृह्णाति च । गजानां शुण्डा एव नासिका । तया एव जिघ्राति । शुण्डायाः अन्ते रन्ध्रमस्ति । तेन जलं गृहीत्वा मुखे निक्षिप्य पिबति । एवं द्वाभ्याम् अवयवाभ्यां जलं पिबतीति गजस्य 'द्विपः' इति संज्ञा वर्तते । द्विपस्य कटाभ्यां करात् च मदः स्रवति । अतः अस्य 'गजः' इति 'इभः' इति च पदप्रयोगः दृश्यते । गजवत्सानां कलभाः इति, गजस्त्रीणां करेणवः इति च व्यवहारः । [[चित्रम्:Decorated Indian elephant.jpg|thumb|left|भारते [[जयपुरम्|जयपुरस्य]] सालङ्कृतगजः]] [[File:Elephant sculptures in brass 01.jpg|thumb|350px|]] == स्वभावः == करी शाकाहारी । गजस्य शरीरं विशालं, धूसरवर्णञ्च । सहजसाधुरयं गम्भीरस्वभावः । गमनं तु प्रायः मन्दं भवति । गजस्य रवः घीङ्कारः इत्युच्यते । सामूहिकस्वेच्छाजीवनं, दीर्घकालपर्यन्तं स्नानकरणञ्च गजानाम् अभीष्टम् । यः हस्तिनं चालयति सः हस्तिपकः इति कथ्यते । राजानः गजान् आरुह्य विहरन्ति स्म । मृगयार्थम् अपि गच्छन्ति स्म । युद्धेषु गजसेनायाः प्राधान्यम् आसीत् । गजानां दन्तैः विविधानि पेटिकादीनि वस्तूनि कुर्वन्ति । :गजजातिः प्राचुर्येण केरल-कर्णाटकराज्ययोः अरण्येषु दृश्यते । :१९८२ तमे संवत्सरे अस्मद्देशे प्रचालितेषु नवम-एषियाड्-क्रीडोत्सवेषु 'अप्पु'इति मनोहरः गजः चिह्नत्त्वेन स्वीकृतः आसीत् । '''गज:''' ==पुराणेषु हस्ती == यथा भौतिक सूर्यः स्वरश्मिभ्यः जलस्य कर्षणं करोति, एवमेव आध्यात्मिकः सूर्यः पापेभ्यः पुण्यानां कर्षणं करोति। पुराणकथनानुसारेण, ब्रह्माण्डे यः ऊर्जा आसीत्, तस्मात् सूर्यस्य प्रादुर्भावमभवत्। ऊर्जायाः यः भागं उच्छिष्टमासीत्, तस्मात् हस्तिनः प्रादुर्भावमभवत्(ब्रह्माण्डपुराणम्)। अतएव, ये दिव्याः गुणाः आध्यात्मिके सूर्ये सन्ति, ते न्यूनाधिकरूपेण आध्यात्मिक हस्तिने अपि भवितुं शक्यन्ते। हस्ती स्वशुण्डेन जलस्य आकर्षणं करोति। किं आध्यात्मिकः हस्ती पापेभ्यः पुण्यानां कर्षणं कर्तुं शक्यते, अयं विचारणीयः। मनुष्यस्य हस्ती सह किं साम्यत्वमस्ति, अस्य निदर्शनं [https://sa.wikisource.org/s/zxl गणेश पुराणस्य १.५६] आख्यानेन भवति। अस्मिन् आख्याने भ्रूशुण्ड संज्ञकः भक्तः गणेशेन सह सायुज्यं प्राप्नोति। भ्रूशुण्ड संज्ञा संकेतमस्ति यत् भ्रूमध्ये यः ज्योतिरस्ति, तत् लघु सूर्यस्य रूपमस्ति एवं अस्मात् विनिर्गताः रश्मयः हस्तिनः शुण्डा रूपा भवन्ति। पुराणेषु पूर्वादि दिशानुसारेण दिग्गजानां नामनिर्धारणमस्ति एवं तेषां विशिष्टाः कार्याणि भवन्ति। ते देवानां वाहनाः सन्ति। कथासरित्सागरे चक्रवर्ती राज्ञस्य एकं रत्नं हस्ती अस्ति। द्वितीयं रत्नं अश्वमस्ति। हस्तिरत्नस्य गतिः अश्वरत्न्यापेक्षापि अधिकं भवितुं शक्यते। [[File:दिग्गज1.png|thumb|दिग्गज1]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [https://www.youtube.com/watch?v=9CHph8N-Jto Pure Nature: Are Elephants Headed Toward Extinction?] YouTube video by AlliantContent * [http://www.elephantvoices.org/ ElephantVoices]—information about elephant communication *[http://puraana.tripod.com/pur_index30/pva12.htm पुराणेषु हस्तिनः संदर्भाः]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://puraana.tripod.com/pur_index30/hasti1.htm हस्त्युपरि टिप्पणी] [[वर्गः:प्राणिनः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 8r0fvfpvpyoxbvnch2bn60x4339kz9h 0 16933 499066 496739 2026-05-02T04:21:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499066 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = लूथर् .ए.बर्ब्याङ्क् | image = Luther Burbank cph.3a00184.jpg | image_size = 250px | caption = | birth_date = {{birth date|df=yes|1849|03|07}} | birth_place = [[Lancaster, Massachusetts]], USA | death_date = {{death date and age|df=yes|1926|04|11|1849|03|07}} | death_place = [[Santa Rosa, California]], USA | field = Botany | workplaces = | alma_mater = | known_for = | prizes = }} [[चित्रम्:Burbank birthplace.jpg|thumb|left|200px|लूथर् बर्ब्याङ्कस्य जन्मस्थानम्]] (कालः – ०७. ०३. १८४९ तः ११. ०४ .१९२६) अयं '''लूथर् बर्ब्याङ्क्''' (Luther Burbank) नूतनस्य सस्यवंशस्य निर्मापकः । अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् १८४९ तमे वर्षे मार्चमासस्य ७ दिनाङ्के [[अमेरिका]]देशे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पितुः १५ पुत्राः आसन् । तेषु अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् १३ तमः पुत्रः आसीत् । अस्य विद्यालयशिक्षणं प्रौढशालापर्यन्तम् एव अभवत् । १९ वयसः अनन्तरम् अध्ययनार्थं न शक्तः । एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् बाल्यात् आरभ्य सस्यानां वर्धने आसक्तः आसीत् । बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् कुशलश्च आसीत् अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् । एकं किञ्चित् सस्यम् अन्यस्मात् सस्यात् भिन्नं कथम् ? इति परीक्ष्य मिश्रवंशस्य आरम्भं कृतवान् । अत्र सफलः जातः सः लूथर् बर्ब्याङ्क् [[चार्ल्स डार्विन|चार्ल्स् डार्विनस्य]] पुस्तकानाम् अध्ययनेन प्रभावितः अभवत् । ततः सः १८७० तमे वर्षे [[मासचुसेट्‍स|म्यासचुसेट्स्]] समीपे किञ्चित् प्रमाणेन भूमिं (१७ एकरे यावत्) क्रीत्वा तत्र प्रयोगान् आरब्धवान् । ५ वर्षाणाम् अनन्तरं १८७५ तमे वर्षे [[क्यालिफोर्निया]] समीपस्थं स्याण्टरोजप्रदेशं गत्वा आजीवनं तत्र सस्यानां वर्धनम् अकरोत् । विभिन्नान् प्रयोगान् च कृत्वा प्राकृतिकरूपेण यानि सस्यानि न वर्धन्ते तादृशानां सस्यानां वर्धनम् अकरोत् । एषः लूथर् बर्य्ब्याङ्क् १८७० तमे वर्षे सस्यविज्ञाने प्रयोगान् आरब्धवान् । वर्षाभ्यन्तरे एव तेन वर्धितानि नूतनविधस्य [[आलुकम्|आलुकानि]] "बर्ब्याङ्क् आलुकानि” इत्येव सर्वत्र प्रसिद्धानि अभवन् । तस्य आलुकस्य स्वाम्याधिकारम् अपि प्राप्तवान् । ततः प्राप्तेन धनेन (१५० डालर्स्) एव क्यालिफोर्निया-समीपस्थे स्याण्टारोजप्रदेशे भूमिं क्रीतवान् । फलानां वर्धनार्थं प्रसिद्धे क्यालोफोर्नियानगरे विभिन्नानां फलानां वर्धनम् अकरोत् एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् । सः स्वस्य कृषिपद्धतौ विधद्वयस्य अन्वयम् अकरोत् । सस्यद्वयस्य योजनेन नूतनस्य सस्यस्य उत्पादनार्थं सूक्ते समये एकस्य सस्यस्य पुष्पस्य परागाणुम् अन्यस्य सस्यस्य शलाकाग्रस्य उपरि संस्थाप्य भ्रूणनिर्माणम् एका विधिः । अपरा विधिः एकस्य एव सस्यस्य पुनः पुनः वर्धनं कृत्वा प्रतिचक्रम् अपि दुर्बलानि बीजानि पृथक् कृत्वा सबलानां बीजानाम् एव उत्पादनम् । एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् ४० वर्षेषु ६० विधानि "प्लं” इत्याख्यानि फलानि, १० विधानि "बेर्रि” इत्याख्यानि फलानि च उदपादयत् । [[अनानसफलम्|अनानसफल]]विषये, [[वातामम्|वातामस्य]] विषये अपि अयं कृषिम् अकरोत् । "प्लं” तथा [[नारङ्गफलम्|नारङ्गं]] च योजयित्वा "प्लङ्काट्” नामकं फलं, त्रिविधं "डैसि” इत्याख्यानि फलानि योजयित्वा ३० से.मी. यावत् वैशाल्ययुक्तं "कास्तडैसि” नामकं फलं, अन्तः विद्यमानानि बीजानि अपि यथा दृश्येरन् तथा पारदर्शकं "श्वेतब्ल्याक्बेर्रि” फलं, बीजरहितं [[द्राक्षाफलम्|द्राक्षाफलं]], [[मरुभूमिः|मरुभूमौ]] पशूनाम् [[आहारः|आहार]]रूपेण सज्जीकृतं कण्टकरहिता महाकण्टकिनी (Cactus) इत्यादीनि लूथर् बर्ब्याङ्कस्य एव संशोधनानि । एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् साण्टारोजप्रदेशे एव १९२६ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य ११ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । ===लूथर् बर्ब्याङ्केन संशोधितानि शाकफलादीनि=== <Gallery> :Image:Potatoes.jpg|आलुकानि :Image:ShastaDaisies7-14-05.jpg|शास्ताडैसीपुष्पाणि :Image:Burbank satsuma plum.jpg|विभिन्नानि "प्लम्" इत्याख्यानि फलानि :Image:LutherBurbankSpinelessCactus.JPG|कण्टकरहितेन महाकण्टकिनीसस्येन सह लूथर् बर्ब्याङ्क् </Gallery> ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.worldcat.org/search?q=Luther+Burbank&fq=ap%3A%22burbank%2C+luther%22&qt=facet_ap%3A A complete bibliography of books by and about Luther Burbank on WorldCat.] *[http://www.lutherburbank.org Luther Burbank Home and Gardens official website] *[http://www.invent.org/hall_of_fame/21.html National Inventors Hall of Fame profile] *[http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/PUBLICAT/Cactusnt/cactus3.htm UN report on spineless cactus cultivation in Tunisia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924043858/http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/PUBLICAT/Cactusnt/cactus3.htm |date=2015-09-24 }} *[http://score.rims.k12.ca.us/activity/LBSite/lobby.html Luther Burbank Virtual Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014015412/http://score.rims.k12.ca.us/activity/lbsite/lobby.html |date=2013-10-14 }} *[http://www.ananda.org/inspiration/books/ay/38.html Autobiography of a Yogi, by Paramhansa Yogananda, Chapter 38: Luther Burbank – A Saint Amidst the Roses] *[http://links.jstor.org/sici?sici=1073-9300%28200121%2915%3A1%3C52%3AARCFKA%3E2.0.CO%3B2-U&size=LARGE ''A Rare Crossing: [[:de:Frida Kahlo|Frida Kahlo]] and Luther Burbank''] * ''[http://digital.library.wisc.edu/1711.dl/HistSciTech.LutherBurbank Luther Burbank: His Methods and Discoveries and Their Practical Application]'', a 12-volume monographic series, is available online through the [[University of Wisconsin System|University of Wisconsin Digital Collections Center]]. *http://www.wschsgrf.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412204932/http://www.wschsgrf.org/ |date=2022-04-12 }} Official website of the Western Sonoma County Historical Society and Luther Burbank's Gold Ridge Experiment Farm *''Burbank Steps Forward with a Super-Wheat'', [[Popular Science]] monthly, January 1919, page 22; [http://books.google.com/books?id=HykDAAAAMBAJ&pg=PA22 scanned by Google Books] *[http://www.saadigitalarchive.org/search/luther%20burbank Luther Burbank materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] lakq6bg3ktvues115829mnrdkkrvn5n 0 16981 499060 498809 2026-05-02T00:46:48Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499060 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Carl Linnaeus (Carl von Linné) | image = Carl von Linné.jpg | image_size = 240px | alt = Portrait of Linnaeus on a brown background with the word "Linne" in the top right corner | caption = ''Carl von Linné'', [[Alexander Roslin]], 1775.<br />Oil painting in the portrait collection at <br />[[Gripsholm Castle]] | birth_date = {{Birth date|df=yes|1707|5|23}} | birth_place = [[Råshult]], Stenbrohult parish (now within [[Älmhult Municipality]]), Sweden | death_date = {{Death date and age|df=yes|1778|1|10|1707|5|23}} | death_place = Hammarby ([[estate (land)|estate]]), Danmark parish (outside Uppsala), Sweden | residence = [[Sweden]] | citizenship = | nationality = [[Swedish people|Swedish]] | ethnicity = | religion = [[Lutheranism|Lutheran]] | fields = [[Botany]]<br />[[Biology]]<br />[[Zoology]] | workplaces = | alma_mater = [[Lund University]]<br />[[Uppsala University]]<br />[[University of Harderwijk]] | doctoral_advisor = | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = [[Linnaean taxonomy|Taxonomy]]<br />Ecology<br />[[Botany]] | author_abbrev_bot = L. | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = | signature = Linne autograph.png.svg | signature_alt = Carl v. Linné | footnotes = <br />[[File:Linne CoA.jpg|center|240px]]<center>The [[coat of arms]] of Carl von Linné.</center> }} [[चित्रम्:CarlvonLinne house.jpg|thumb|left|200px|केरोलस् लीनियसस्य गृहम्]] [[चित्रम्:CarlvonLinne Garden.jpg|thumb|200px|left|केरोलस् लीनियस्-उद्यानम्]] [[चित्रम्:Carolus Linnaeus by Hendrik Hollander 1853.jpg|thumb|right|200px|साम्प्रदायिकं वस्त्रं धृतवान् केरोलस् लीनियस्]] [[चित्रम्:LinnaeusWeddingPortrait.jpg|thumb|200px|left|विवाहवस्त्रे केरोलस् लीनियसस्]] (कालः – २३. ०५. १७०७ तः १०. ०१. १७७८) अयं '''केरोलस् लीनियस्''' (Carolus Linnaeus) कश्चन विशिष्टः सस्यविज्ञानी । सः वैद्यकीयम् अधीत्य जीवविज्ञाने संशोधनानि अकरोत् । जीवविज्ञानं सम्यक् वर्गीकृत्य निरूपितवान् अपि । अयं केरोलस् लीनियस् १७०७ वर्षे मेमासस्य २३ तमे दिनाङ्के [[स्वीडन्]] देशस्य स्मल्याण्ड् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य केरोलस् लीनियसस्य पिता क्रिश्चियन् धर्मगुरुः (पाद्री) आसीत् । पाश्चात्येषु देशेषु अयं केरोलस् लीनियस् 'कार्लफान् लिने' इत्यपि प्रसिद्धः अस्ति । अयं केरोलस् लीनियस् बाल्ये तावान् बुद्धिमान् न आसीत् । तस्मात् एव कारणात् पिता एतं वैद्यकीयशिक्षणार्थं प्रेषितवान् । किन्तु एषः केरोलस् लीनियस् वैद्यकीयं न इच्छति स्म । तथापि परीक्षाः उत्तीर्णवान् । उप्साल–विश्वविद्यालयतः बहिः आगमनसमये सः सस्यशास्त्रे आसक्तः अभवत् । तदर्थं [[पुष्पम्|पुष्पाणां]] केसरान्, शलाकाः च विशेषतया अधीतवान् सः । ३३ तमे वयसि सस्यानां वर्गीकरणम् आरब्धवान् । यत्र अध्ययनं कृतवान् तत्रैव सस्यविज्ञानस्य विभागे उधोगम् अपि आरब्धवान् । अयं केरोलस् लीनियस् १७३२ तमे वर्षे रुड्बेकस्य सूचनायाः अनुसारं ४६०० मैल् यावत् दूरे स्थितं ल्याप्ल्याण्ड् इति प्रदेशं प्रति प्रवासार्थं गतवान् । तत्र विभिन्नान् सस्यप्रभेदान् प्राणिप्रभेदान् च अपश्यत् । तदवसरे लैङ्गिककोशान् 'पुं' तथा 'स्त्री' इति असूचयत् । तदनन्तरम् [[इङ्ग्लेण्ड्]] तथा पश्चिम[[यूरोप्]]-देशेषु प्रवासं कृत्वा १७३५ तमे वर्षे विज्ञानपदवीं प्राप्तवान् । अनन्तरं पुनः सस्यविज्ञानं विस्तृतरूपेण अधीतवान् । आधुनिकस्य वर्गीकरणस्य क्रमं विवृत्य '''सिस्टं नेचरे''' इत्याख्यं पुस्तकम् अपि लिखित्वा प्रकाशितवान् । तस्मात् कारणात् एव अयं केरोलस् लीनियस् '''आधुनिकस्य वर्गीकरणस्य जनकः''' इति प्रसिद्धः अभवत् । सः तस्मिन् पुस्तके सस्यानां भेदस्य विवरणावसरे स्पष्टां संक्षिप्तां च शैलीम् अनुसृतवान् । तत्र सस्यस्य कुलनाम, जातिः, द्विनाम नामकरणं च कृतवान् । तेन लिखितम् अपरं '''जेनर प्ल्याण्टारं''' नामकं पुस्तकम् अद्यापि जीवविज्ञानिनां मार्गदर्शकं पुस्तकम् अस्ति । तेन सृष्टानि नामानि अपि अद्यत्वे अपि सस्यविज्ञाने तथैव सन्ति । एषः केरोलस् लीनियस् सस्यानां कुलानि परिवारे, परिवारान् गणे, गणान् वर्गे, वर्गान् वंशे च योजयित्वा वर्गीकरणस्य आधारं रचितवान् । जीविनां वर्गीकरणावसरे मनुष्याणाम् अपि वर्गं कल्पयित्वा तस्य नाम "बुद्धिमान् मनुष्यः”(होमो सेपियन्स्) इति कृतवान् । "ओराङ्ग् उटान्” नामकं [[कपिः|कपिम्]] अपि अस्मिन् वंशे योजयित्वा तस्य नाम "गुहासु वसन् मनुष्यः” (होमो होग्लोडैट्स्) इति अकरोत् । तिमिङ्गलं तत्सम्बद्धान् च सस्तनिवर्गे योजयित्वा २००० वर्षेभ्यः पूर्वम् [[अरिस्टाटल्|अरिस्टाटलेन]] प्रकटितस्य अभिप्रायस्य सहमतम् असूचयत् । एतत् वर्गीकरणं वैविध्यतायाः अवगमने महत् पात्रं वहति । सः केरोलस् लीनियस् "मया कृते वर्गीकरणे केचन दोषाः सन्ति । अग्रे यःकोऽपि तान् दोषान् समीकर्तुम् अर्हति” इत्यपि असूचयत् । अनन्तरम् आगताः [[जार्ज क्युव्ये]], [[जेस्यु]], [[एड्वर्ड् क्याल्विन् केण्डल्|केण्डल्]] इत्यादयः विज्ञानिनः मूलं तत्त्वं तथैव रक्षन्तः अस्य विवरणानि काले काले परिवर्तितवन्तः । अयं केरोलस् लीनियस् प्रवासानां, पुस्तकानां प्रकाशनस्य च अनन्तरं पुनः स्वीड्न् देशं प्रत्यागत्य वैद्यवृत्तिम् आरब्धवान् । तत्रैव "प्रकृति–इतिहासस्य" (Natural History) प्राध्यापकरूपेण अपि नियुक्तः अभवत् । शिष्यान् नूतनानां जीविनाम् अन्वेषणार्थं प्रपञ्चस्य बहून् प्रदेशान् प्रेषितवान् अयं केरोलस् लीनियस् । सः १७७८ तमे वर्षे जनवरिमासस्य १० दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । तदनन्तरं तस्य कृतीः, सङ्ग्रहणं च इङ्ग्लेण्ड्-देशं प्रति नीतवन्तः । तत्र "लीनियस् सोसैटि” इत्याख्यं सङ्ग्रहालयम् अध्ययनकेन्द्रं च संस्थापितवन्तः । स्वीडन्-देशे विद्यमानं तस्य गृहम् अद्यापि स्मारकत्वेन रक्ष्यमाणम् अस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ''Biographies'' * [http://www.linnaeus.uu.se/online/index-en.html Biography] at the Department of Systematic Botany, [[Uppsala University|University of Uppsala]] * [http://linnean.org/index.php?id=47 Biography] at The Linnean Society of London * [http://www.ucmp.berkeley.edu/history/linnaeus.html Biography] from the [[University of California Museum of Paleontology]] * A four-minute [https://www.youtube.com/watch?v=Gb_IO-SzLgk biographical video] from the London [[Natural History Museum, London|Natural History Museum]] on YouTube * [http://www.sil.si.edu/digitalcollections/tl-2/browse.cfm?vol=3#page/87 Biography] from Taxonomic Literature, 2nd Edition. 1976–2009. ''Resources'' * [http://www.linnaeus.info The Linnaeus Apostles] * [http://www.linnean-online.org/ The Linnean Collections] * [http://linnaeus.c18.net/ The Linnean Correspondence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119125502/http://linnaeus.c18.net/ |date=2011-01-19 }} * [http://goran.waldeck.se/Ento3E.htm Linnaeus' Disciples and Apostles] * [http://huntbot.andrew.cmu.edu/HIBD/Departments/Library/LinnaeanDiss.shtml The Linnaean Dissertations] * [http://linnaeus.nrm.se/botany/fbo/welcome.html.en Linnean Herbarium] * [http://www.linnaeus2007.se/ The Linnæus Tercentenary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160912071812/http://www.linnaeus2007.se/ |date=2016-09-12 }} * [http://biodiversitylibrary.org/creator/825 Works by Carl von Linné] at the [[Biodiversity Heritage Library]] * [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-32889 Digital edition: "Critica botanica"] by the [[University and State Library Düsseldorf]] * [http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:hbz:061:2-32631 Digital edition: "Classes plantarum seu systemata plantarum"] by the [[University and State Library Düsseldorf]] ''Other'' * Linnaeus was depicted by [[Jay Hosler]] in a parody of ''Peanuts'' titled "[http://www.jayhosler.com/Charlie.jpg Good ol' Charlie Darwin]". * The [http://www.nature.com/nature/journal/v446/n7133/index.html 15 March 2007 issue] of ''[[Nature (journal)|Nature]]'' featured a picture of Linnaeus on the cover with the heading "Linnaeus's Legacy" and devoted a substantial portion to items related to Linnaeus and Linnaean taxonomy. * A [[tattoo]] of Linnaeus' [http://blogs.discovermagazine.com/loom/2010/03/06/what-is-man-science-tattoo/ definition of the order Primates] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101202022413/http://blogs.discovermagazine.com/loom/2010/03/06/what-is-man-science-tattoo/ |date=2010-12-02 }} mentioned by [[Carl Zimmer]] * ''[[Ginkgo biloba]]'' [http://www.xs4all.nl/~kwanten/harderwijk.htm tree at the University of Harderwijk], said to have been planted by Linnaeus in 1735 [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] t470gzzc90w0sddo6ndaowgy0v3gwd9 0 29797 499065 489948 2026-05-02T02:53:15Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499065 wikitext text/x-wiki [[सञ्चिका:Farooq Sheikh at Mirchi Music Awards 2011.jpg|लघुचित्रम्|फारुख शेख]] '''फारुक् शेखः''' (२५ मार्च् १९४८ - २७ डिसेम्बर् २०१३) कश्चन भारतीयः अभिनेता, समाजसेवकः, दूरदर्शनोद्घोषकश्च आसीत् । सः ७०-८० दशकयोः चलनचित्रे अभिनयाय तेन प्रसिद्धिः प्राप्ता । कालाचित्रे स्वस्य अभिनयेन सः प्रसिद्धिं गतः । तेन [[सत्यजित् रे]]वर्यस्य [[ऋषिकेशमुखर्जी|ऋषिकेशमुखर्जि]]वर्यस्य निर्देशने च कार्यं कृतम् । <ref>[http://www.rediff.com/movies/2008/sep/04verma.htm गेटिङ्ग् नोस्तलगीक् अबाउट् फारूक् शेख्] [[रीडिफ्.काम्]], ४ सेप्टेम्बर् २००८</ref> ==पूर्वजीवनम्== फारुखस्य जन्म गुजरातराज्यस्य अमरोलीप्रदेशे अभवत् । तस्य पिता वकील् मुस्तफ् शेख्, माता फ़रिदा शेख् च । <ref>{{cite web| url=http://www.mid-day.com/columnists/2012/jun/180612-opinion-Sheila-ki-Jawani.htm| title=शीला की जवानी| author=मालविका संघवी| date=18 जून 2012| work=[[मिड-डे]]| access-date=2014-01-03| archive-date=2013-08-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20130813033325/http://www.mid-day.com/columnists/2012/jun/180612-opinion-Sheila-ki-Jawani.htm| deadurl=yes}}</ref> । तस्य जन्म भूस्वामिनः कुटुम्बे जातम् । तस्य पोषणम् अत्युत्तमपरिसरे जातम् । <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/22192825.cms फ़ारूक् शेख्: द बिग पिक्चर] [[द टैम्स् आफ् इण्डिया]], १४ सेप्टेम्बर् २००२ ।</ref> सः प्राथमिकशिक्षणं मुम्बयीनगरस्य सैण्ट् मेरी विद्यालये अकरोत् । ततः सैण्ट् जोवियर्स् महाविद्यालये अपठत् । सिद्धार्थन्यायशास्त्रमहाविद्यालये पदवीशिक्षणं प्राप्नोत् । <ref>{{cite web |url=http://www.screenindia.com/news/Happy-choices/351200/ |title=हैप्पी चॉईसेज |publisher=स्क्रीनइण्डिया.कॉम |accessdate=2014-01-03 |archive-date=2008-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080831125517/http://www.screenindia.com/news/Happy-choices/351200/ |deadurl=yes }}</ref> ==निधन== २७ दिसम्बर २०१३ को तड़के दुबई में दिल का दौरा पड़ने से उनका निधन हो गया।<ref>{{cite web|title=अभिनेता फ़ारुख़ शेख़ का दुबई में निधन|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/12/131228_farooq_sheikh_died_aj.shtml |publisher=बीबीसी हिन्दी|date=२८ दिसम्बर २०१३|accessdate=२८ दिसम्बर २०१३}}</ref> वो दुबई छुट्टियाँ मनाने गये थे।<ref>{{cite web|title=Veteran actor Farooq Shaikh dies in Dubai |trans_title=अनुभवी अभिनेता फ़ारुख़ शेख़ का दुबई में निधन|url=http://www.abplive.in/movies/2013/12/28/article108324.ece/Veteran-actor-Farooq-Shaikh-dies-in-Dubai#.Ur5Lv5DtkjA |language=अंग्रेज़ी|date=२८ दिसम्बर २०१३|accessdate=२८ दिसम्बर २०१३|author=रात्नेन्द्र कुमार पाण्डे|publisher=एबीपी लाइव}}</ref> ==मरणम्== २०१३ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य २७ तमे दिनाङ्के हृदयाघातात् दिवङ्गतः । <ref>{{cite web|title=अभिनेता फ़ारुख़ शेख़ का दुबई में निधन|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/india/2013/12/131228_farooq_sheikh_died_aj.shtml |publisher=बीबीसी हिन्दी|date=२८ दिसम्बर २०१३|accessdate=२८ डिसेम्बर २०१३}}</ref> वो दुबई छुट्टियाँ मनाने गये थे।<ref>{{cite web|title=Veteran actor Farooq Shaikh dies in Dubai |trans_title=अनुभवी अभिनेता फ़ारुख़ शेख़ का दुबई में निधन|url=http://www.abplive.in/movies/2013/12/28/article108324.ece/Veteran-actor-Farooq-Shaikh-dies-in-Dubai#.Ur5Lv5DtkjA |language=अंग्रेज़ी|date=२८ डिसेम्बर २०१३|accessdate=२८ डिसेम्बर २०१३|author=रात्नेन्द्र कुमार पाण्डे|publisher=एबीपी लाइव}}</ref> ==फिल्मोग्राफी== {| class="wikitable" |+ अभिनीतचित्राणि |- ! वर्ष !! चित्र !! पात्र |- | १९७७ || ''[[शतरञ्ज के खिलाड़ी (१९७७)|शतरञ्ज के खिलाडी]]'' || अक़ीलः |- | १९७४ || ''मेरे साथ चल'' || अमितः |- | १९७४ || ''गर्म हवा'' || सिकन्दर मिर्जा |} ==आकरः== {{reflist}} ==बाह्यसूत्रम्== *{{IMDb name|id=0787582}} [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राभिनेतारः‎]] [[वर्गः:चलच्चित्रसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:१९४८ जननम्]] 12v7re7af7ffyvdujcs9nqqset9z765 0 30465 499048 458921 2026-05-01T13:42:30Z NehalDaveND 9230 ए 499048 wikitext text/x-wiki yadayam == सन्धिप्रकरणम् == उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता। यत्र संहिता भवति तत्र क्वचित् वर्णव्ययः भवति। अयमेव सन्धिः। * वर्णस्य वर्णयोः वा स्थाने यदि अन्यः वर्णः भवति सः आदेशः। (वर्णस्य वर्णयोर्वा स्थाने यदि अन्यो वर्णो भवति स आदेशः।) * एकेन वर्णेन सह यदि अन्यः वर्णः अपि भवति सः आगमः। (एकेन वर्णेन सह यदि अन्यो वर्णोऽपि भवति स आगमः।) ( शत्रुवत् आदेशः। मित्रवत् आगमः।) सन्धयः त्रिविधाः १) स्वरसन्धिः २) व्यञ्जनसन्धिः ३) विसर्गसन्धिः === स्वरसन्धिः (अच् सन्धिः) === यत्र द्वयोः स्वरयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। तत्र एकस्य वर्णस्य क्वचित् आदेशो भवति क्वचित् द्वयोः वर्णयोः। अयं स्वरसन्धिः भवति। प्रकाराः - १) सवर्णदीर्घसन्धिः २) गुणसन्धिः ३) वृद्धिसन्धिः ४) यण्सन्धिः ५) पूर्वरूपसन्धिः ६) यान्तवान्तादेशसन्धिः ७) प्रकृतिभावसन्धिः ==== सवर्णदीर्घसन्धिः ==== * पाणिनीयसूत्रम् - अकः सवर्णे दीर्घः। (पा॰ ६।१।१०१) - अकः सवर्णे अचि परे दीर्घ एकादेशः स्यात्। अ इ उ ऋ एतेषां वर्णानां सवर्णे परे द्वयोः वर्णानां स्थाने एकः सवर्णः दीर्घः आदिष्टः भवति। अयं सवर्णदीर्घसन्धिः। उदा॰ - अल्प + अपराधः = अल्पापराधः। (अ + अ = आ) तव + आसनम् = तवासनम्। (अ + आ = आ) माला + अधिपस्य = मालाधिपस्य। (आ + अ = आ) आगता + आर्या = आगतार्या। (आ + आ = आ) मुनि + इन्द्रः = मुनीन्द्रः। (इ + इ = ई) प्रसीदति + ईशः = प्रसीदतीशः। (इ + ई = ई) दासी + इच्छति = दासीच्छति। (ई + इ = ई) नारी + ईक्षते = नारीक्षते। (ई + ई = ई) गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः। (उ + उ = ऊ) वापीषु + ऊर्मयः = वापीषूर्मयः। (उ + ऊ = ऊ) पितृ + ऋणम् = पितॄणम्। (ऋ + ऋ = ॠ) ==== गुणसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - आद्‍‍गुणः। (पा॰ ६।१।८७) (अ - अर् अल्, ए, ओ एतेषां गुण इति नाम। पाणिनीसूत्रम् - अदेङ्‍‍गुणः। पा॰ १।१।२ ) अकारस्य वा आकारस्य इकारे परे एकारः उकारे परे ओकारः ऋकारे परे अर्कारः लृकारे परे अल्कारः च द्वयोः वर्णयोः स्थाने आदिष्टः भवति। अयं गुणसन्धिः। उदा॰ - राम + इति = रामेति। (अ + इ = ए) परम + ईश्वरः = परमेश्वरः। (अ + ई = ए) यथा + इष्टम् = यथेष्टम्। (आ + इ = ए) महा + ईश्वरः = महेश्वरः। (आ + ई = ए) सूर्य + उदयः = सूर्योदयः। (अ + उ = ओ) जलस्य + ऊर्मयः = जलस्योर्मयः। (अ + ऊ = ओ) ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः। (अ + ऋ = अर्) महा + ऋषिः = महर्षिः। (आ + ऋ = अर्) तव + लृकारः = तवल्कारः। (अ + लृ = अल्) ==== वृद्धिसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - व्रुद्धिरेचि। (पा॰ ६।१।८८) - आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात्।, उपसर्गादृति धातौ (आ - आर् आल्, ऐ, औ एतेषां वृद्धि इति नामः।) अवर्णस्य एकारे ऐकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने ऐकारः ओकारे औकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने औकारः ऋकारे ॠकारे च परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने आर्कारः आदिष्टः भवति। अयं वृद्धिसन्धिः। उदा॰ - एक + एकम् = एकैकम्। (अ + ए = ऐ) सर्वदा + एतत् = सर्वदैतत्। (आ + ए = ऐ) देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्। (अ + ऐ = ऐ) कथा + ऐतिहासिकी = कथैतिहासिकी। (आ + ऐ = ऐ) जलस्य + ओघः = जलस्यौघः। (अ + ओ = औ) गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः। (आ + ओ = औ) वन + औषधिः = वनौषधिः। (अ + औ = औ) दिव्या + औषधिः = दिव्यौषधिः। (आ + औ = औ) प्र + ऋच्छति = प्रार्च्छति। (अ + ऋ = आर्) ==== यण्सन्धिः ==== * पाणीनीसूत्रम् - इकोयणचि - इकः स्थाने यण् स्यादचि सहितायाम्। (य्, व्, र्, ल् एतेषां यण् इति नाम।) इ, उ, ऋ, लृ एतेषां वर्णानाम् असवर्णे स्वरे परे य्, व्, र्, ल् वर्णाः क्रमशः आदिष्टाः भवन्ति। अयं यण् सन्धिः। उदा - इति + आदि = इत्यादि मधु + अरिः = मध्वरिः पितृ + अंशः = पित्रंशः लृ + आकृतिः = लाकृतिः ==== पूर्वरूपसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - एङः पदान्तादति पदान्ते स्थितस्य एकारस्य ओकारस्य वा ह्रस्वे अकारे परे द्वयोः वर्णयोः स्थाने पूर्वरूप्ः आदेशः भवति। अयं पूर्वरूपसन्धिः। (अवग्रहचिह्नम् - ऽ) उदा - के + अपि = केऽपि को + अपि = कोऽपि सो + अयम् = सोऽयम् रामो + अवदत् =रामोऽवदत् ==== यान्तवान्तादेशसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - एचोऽयवायावः ए, ओ, ऐ, औ इत्येतेषां वर्णानां स्थाने स्वरे परे अय्, अव्, आय्, आव् इत्येते आदेशाः क्रमशः भवन्ति। अयं यान्तवान्तादेशसन्धिः। उदा - हरे + ए = हरये नै + अकः = नायकः विष्णो + ए = विष्णवे उभौ + अपि = उभावपि ==== प्रकृतिभावः ==== * पाणिनीसूत्रम् - प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् वर्णयोः यत्र सन्धिः न भवति सः प्रकृतिभावः। ईकारात्, ऊकारात्, एकारात् वा द्विवचनात् स्वरे परे सन्धिः न भवति। अयमं प्रकृतिभावः। उदा - हरी + एतौ = हरी एतौ साधू + ऊचतुः = साधू ऊचतुः === व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः) === यत्र द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता तत्र सन्धिकार्यं भवति। अयं व्यञ्जनसन्धिः भवति। क्वचित् व्यञ्जनाक्षरस्य स्वरे परेऽपि व्यञ्जनसन्धिः भवति। प्रकाराः - १) श्चुत्वसन्धिः २) ष्टुत्वसन्धिः ३) जश्त्वसन्धिः ४) अनुनासिकसन्धिः ५) अनुस्वारसन्धिः ६) परसवर्णसन्धिः ७) ङमुडागमसन्धिः ८) छत्वसन्धिः ==== श्चुत्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - स्तोः श्चुना श्चुः - सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गौ स्तः। सकारतवर्गयोः शकारे चवर्गे च परे शकारचवर्गौ एव क्रमशः आदेशौ स्तः। अयं श्चुत्वसन्धिः। उदा - तत् + च = तच्च गुणिन् + जयः = गुणिञ्जयः मन्दास् + चरितम् = मन्दाश्चरितम् रामस् + शेते = रामश्शेते ==== ष्टुत्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - ष्टुना ष्टुः। सकारतवर्गयोः षकारटवर्गाभ्यां योगे षकारटवर्गौ स्तः। उदा - तत् + टीका = तट्टीका रामस् + षष्टः = रामष्षष्टः जिस् + णुः = जिष्णुः पतत् + डयते = पतड्डयते ==== जश्त्वसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - झलां झशोन्ते। पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमाक्षरस्य स्वरे परे अथवा अनुनासिकं विहाय मृदुव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य तृतीयवर्णः आदिष्टः भवति। अयं जश्त्वसन्धिः। उदा - सत् + गुणः = सद्गुणः प्राक् + एव = प्रागेव षट् + एते = षडेते अप् + धिः = अब्धिः ==== अनुनासिकसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - यरोनुनासिकेऽनुनासिको वा। पदान्ते स्थितस्य वर्गीयप्रथमवर्णस्य अनुनासिकाक्षरे परे तस्य तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं अनुनासिकसन्धिः। उदा॰ - वाक् + मयः = वाङ्मयः षट् + मुखः = षण्मुखः चित् + मयः = चिन्मयः उत् + नसः = उन्नसः ==== अनुस्वारसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - मोऽनुस्वारः (पा॰ ८।३।२३)। पदान्ते विद्यमानस्य मकारस्य व्यञ्जने परे मकारस्य स्थाने अनुस्वारः आदिष्टः भवति। उदा॰ - देवम् + वन्दे = देवं वन्दे एवम् + रूपेण = एवं रूपेण ==== परसवर्णसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः वा पदान्तस्य। अनुस्वारस्य वर्गीयव्यञ्जने परे तस्य वर्गस्य पञ्चमवर्णः आदिष्टः भवति। अयं परसवर्णसन्धिः। उदा - अं + कितः = अङ्कितः दं + डः = दण्डः इदं + च = इदञ्च आनं + दः = आनन्दः ==== ङमुडागमसन्धिः ==== * पाणिनीसूत्रम् - ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम्। ह्रस्वस्वरात् परं विद्यमानानां ङ्, ण्, न् एतेषां वर्णानां स्वरे परे द्वित्यं भवति। अयं ङमुडागमसन्धिः। उदा - वसन् + अस्ति = वसन्नस्ति रुदन् + उपविशति = रुदन्नुपविशति कुर्वन् + एव = कुर्वन्नेव रुदन् + इति = रुदन्निति प्रत्यङ् + आत्मा = प्रत्यङ्ङात्मा सुगण् + ईशः = सुगण्णीशः ==== छत्वसन्धिः ==== अनुनासिकं विहाय वर्गीयव्यञ्जनानां पुरतः विद्यमानस्य शकारस्य स्वरे अथवा ह्, य्, व्, र्, ल्, परे शकारस्य स्थाने छ्कारः आदिष्टः भवति। अयं छत्वसन्धिः। उदा - तत् + शिवः = तच्छिवः उत् + श्वासः = उच्छ्वासः एतत् + शास्त्रम् = एतच्छास्त्रम् तत् + श्रुत्वा = तच्छ्रुत्वा ===== तुगागमसन्धिः ===== ह्रस्वात् स्वरात् छकारे परे तयोर्मध्ये (तुक्) तुगागमः भवति। तुगागमे सति श्चुत्वं भवति चकारस्य च छत्वम्। पाणिनिसूत्रम् - छे च 6.1.73 स्वर + छ = स्वर + च्छ उदा अनु + छेदः = अनुच्छेदः वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया किन्तु दीर्घे स्वरे सति विकल्पेन तुगागमः भवति। पा.सू. - पदान्ताद्वा 6.1.76 उदा. शिखरिणि + छन्दः = शिखरिणीच्छन्दः शिखरिणीछन्दः मात्रा + छन्दः = मात्राच्छन्दः / मात्राछन्दः पदवी + छात्राः = पदवीच्छात्राः / पदवीछात्राः === विसर्गसन्धिः === विसर्गस्थाने सादेशेन, विसर्गलोपेन, रेफेन, उत्वेन च विसर्गसन्धयः भवन्ति। प्रकाराः - १) सकारादेशः २) उकारादेशः ३) रेफादेशः ४) विसर्गलोपः ==== सकारादेशः ==== विसर्गात्परं यदि क-ख प-फ वर्णान् वर्जयित्वा कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति तदा विसर्गस्थाने सकारस्य आदेशः भवति। उदा - कः + चित् = कश्चित् रामः + तत्र = रामस्तत्र रामः + षष्ठः = रामष्षष्ठः धनुः + ठङ्कारः = धनुष्ठङ्कारः ==== उकारादेशः ==== ह्रस्वाकारात् परं विसर्गः ततः परम् अकारः मृदुव्यञ्जनं वा भवेत् चेत् विसर्गस्थाने उकारः भवति। उदा - देवः + अयम् = देवोऽयम् रामः + अत्र = रामोऽत्र मनः + रमा = मनोरमा शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः रामः + जयति = रामो जयति ==== रेफादेशः==== अ आ कारौ विहाय इतरेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः ततः परं स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवति चेत् विसर्गः रेफत्वेन परिणमते। उदा - गुरुः + इच्छा = गुरुरिच्छा मुनिः + नमति = मुनिर्नमति रविः + उदेति = रविरुदेति वधूः + एषाः = वधूरेषा ==== विसर्गलोपः ==== आकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरतः स्वरः अथवा मृदुव्यञ्जनं भवेत् चेत् विसर्गस्य लोपः भवति। अकारात् परं विद्यमानस्य विसर्गस्य पुरस्तात् अकारं विना इतरेषु स्वरेषु आगतेषु विसर्गः लुप्यते। उदा - देवाः + यान्ति = देवा यान्ति सुराः + नम्याः = सुरा नम्याः अर्जुनः + उवाच = अर्जुन उवाच वेदः + इति = वेद इति == उल्लेखः == * संस्कृतव्याकरणप्रभा [[वर्गः:सन्धयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 23o0927595qbnrgmjpl8zsk2ousx111 0 33392 499070 493104 2026-05-02T05:22:45Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499070 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = स्मृति इरानी |honorific-suffix= |image = |office = मानवसंसाधनविकास-मन्त्री |term_start = २६ मे २०१४ 26 May 2014 |term_end = |president = [[प्रणब मुखर्जि]] |primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] |predecessor =[[पल्लम् राजु]] |successor = |office1 = [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षस्य उपाध्यक्षः]] |president1 = [[राजनाथ सिंह]] |term_start1 = २०१३ |term_end1 = |predecessor1 = |successor1 = |office2 = गुजरातराज्यसभासदस्यः |term_start2 = २०११ |term_end 2 = |predecessor2 = |successor2 = |office3 = |term_star3 = |term_end3 = |predecessor3 = |successor3 = |office4 = |president4 = |term_start4 = |term_end4 = |predecessor4 = |successor4 = |constituency_MP5 = |term_start5 = |term_end5 = |predecessor5 = |successor5 = |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|03|23}} |birth_place = [[देहली|नवदेहली]], [[भारतम्]] |residence = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्रराज्यम्]], भारतम् |death_date = |death_place = | party = [[भारतीयजनतापक्षः]] | religion = [[हिन्दूधर्मः|हिन्दुधर्मः]] | spouse = झुबिन् इरानी | occupation = राजनेत्री, अभिनेत्री | alma_mater = }} '''स्मृति झुबिन् इरानी''' (जननम् २३ मार्च् १९७६) भारतीया राजनेत्री । पूर्वं दूरदर्शने अभिनेत्रीरूपेण निर्मापिकारूपेण च कार्यम् अकरोत् । सा [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षीया]] । अद्यत्वे [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] मानवसंसाधनमन्त्री विद्यते ।<ref name=HRD>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/india/modis-complete-cabinet-jaitley-gets-finance-smriti-human-resources-1544129.html|title=Modi's complete cabinet: Jaitley gets Finance, Smriti Human Resources|work=Firstpost|date=27 May 2014}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bhaskar.com/article/UT-DEL-NEW-smriti-irani-life-facts-hindi-news-4626269-PHO.html?seq=1 | title=स्मृति इरानी | work=Dainik Bhaskar | date=27 May 2014 | accessdate=3 June 2014 | language=Hindi}}</ref> ==बाल्यं शिक्षणञ्च== स्मृतिः [[देहली]]नगरे पञ्जाबी-बेङ्गालीपृष्ठभूमियुते कुटुम्बे अजायत । तिसृषु पुत्रीषु सा ज्येष्ठा । <ref name=ET>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-01/news/43592820_1_smriti-irani-narendra-modi-modi-led-bjp|title=Rise of Smriti Irani: Journey from bahu of TV to BJP's Vice President|work=The Economic Times|date=1 November 2013|accessdate=26 May 2014|archive-date=31 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140331083413/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-11-01/news/43592820_1_smriti-irani-narendra-modi-modi-led-bjp|deadurl=yes}}</ref><ref name=FP>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/politics/smriti-irani-from-miss-india-finalist-to-tulsi-to-cabinet-minister-1542563.html|title=Smriti Irani: From model to TV’s favourite bahu to Cabinet minister|work=Firstpost|date=26 May 2014}}</ref> रूपदर्शिनीरूपेण रङ्गप्रवेशतः पूर्वं सा मेक् डोनाल्ड्-उपाहारगृहे परिचारिकारूपेण कार्यम् अकरोत् । <ref name=ET/><ref name=FP/> सा द्वादशकक्ष्यापर्यन्तं होलि चैल्ड् आक्सिलरिविद्यालये अपठत्, ततः शिक्षणं न अनुवर्तितवती । <ref>{{cite news|title='Class 12 pass' and education minister?|url=http://www.firstpost.com/politics/class-12-pass-and-education-minister-no-madhu-kishwar-tells-smriti-irani-1545245.html|accessdate=27 May 2014|newspaper=First Post}}</ref><ref>{{cite news|title=Smriti goes back to school|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Smriti-goes-back-to-school/articleshow/7204688.cms|newspaper=TOI}}</ref> स्वीयशिक्षणविषये विवादात्मकविवरणानि तया समर्पितानि स्न्ति । २००४ तमे वर्षे तया समर्पितं यत् देहलीविश्वविद्यालयतः १९९६ तमे वर्षे कलाविषये पदवी प्राप्ता अस्ति इति । २०१४ तमे वर्षे तया समर्पितं यत् १९९४ तमे वर्षे वाणिज्यविषये देहलीविश्वविद्यालये (दूरशिक्षणद्वारा) प्रथमवर्षस्य शिक्षणं समापितमिति । <ref name=rediff-28-5-14>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/report/the-strange-case-of-smriti-irani-ba-pass-in-2004-undergrad-in-2014/20140528.htm|title=The strange case of Smriti Irani: BA pass in 2004, undergrad in 2014|date=28 May 2014}}</ref> पत्रिकावृत्तात् इदं ज्ञायते यत् २०१३ तमे वर्षे तया देहलीविश्वविद्यालये दूरशिक्षणविभागे अध्ययनम् आरब्धं किन्तु परीक्षा न लिखिता इति । <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Smriti-Irani-asks-Delhi-University-to-reinstate-officials-who-were-suspended-for-leaking-documents-on-her-education/articleshow/35826857.cms |title=Smriti Irani asks Delhi University to reinstate officials who were suspended for leaking documents on her education |publisher=The Times Of India |accessdate=2014-07-06}}</ref> ==अभिनयक्षेत्रे== १९९८ तमस्य वर्षस्य भारतसुन्दरीस्पर्धायां तया उपान्त्यस्थानपर्यन्तं गतमासीत् । तस्यां स्पर्धायां गौरी प्रधान, तेज्वानी इत्यादयः भागम् अवहन् । <ref name=FP/><ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/smriti-irani-cabinet-minister-bjp-kyunki-saas-bhi-kabhi-bahu-thi/1/363831.html From wannabe Miss India to minister-phenomenal rise of Smriti Irani]</ref><ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/smriti-irani-picture-in-shorts-goes-viral-on-internet/1/364270.html The Smriti of yesterday]</ref><ref>{{cite news|author=Ranjib Mazumder |url=http://www.dnaindia.com/health/report-a-little-too-fat-1253901 |title=A little too fat |work=Daily News & Analysis |date=7 May 2009 |accessdate=3 June 2014}}</ref><ref>[http://www.mumbaimirror.com/entertainment/bollywood/Saas-bahu-on-the-ramp/articleshow/15641008.cms Saas-bahu on the ramp]</ref><ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2009/06/06/stories/2009060651371900.htm |title=Metro Plus Chennai |work=The Hindu |date=6 June 2009 |accessdate=3 June 2014}}</ref> १९९८ तमे वर्षे ''सावन् मै लाग् गयी आग्' इत्यस्मिन् सङ्गीतसञ्चिकायां 'बालियन्'गीते इयं मैकासिंहेन सह भागम् अवहत् । <ref>{{Cite web |title=Smriti Irani's transition from an aspiring model to a successful politician |url=http://www.deccanchronicle.com/140527/entertainment-tvmusic/gallery/smriti-irani-model-minister |accessdate=2014-07-10 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807083358/http://www.deccanchronicle.com/140527/entertainment-tvmusic/gallery/smriti-irani-model-minister |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://daily.bhaskar.com/article/NAT-TOP-music-video-goes-viral-bjp-amethi-candidate-smriti-irani-dancing-with-singer-mik-4572256-NOR.html|title=Viral music video: BJP’s Amethi candidate Smriti Irani dancing with singer Mika Singh|publisher=Daily Bhaskar|date=7 April 2014|accessdate=10 July 2014|archive-date=5 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605120351/http://daily.bhaskar.com/article/NAT-TOP-music-video-goes-viral-bjp-amethi-candidate-smriti-irani-dancing-with-singer-mik-4572256-NOR.html|deadurl=yes}}</ref> २००० तमे वर्षे सा 'स्टार् प्लस्'वाहिन्यां प्रसार्यमाणे 'आतिश्' तथा 'हम् है कल् आज् कल् और् कल्' इत्येतयोः धारावाहिन्योः प्रवेशम् अकरोत् । ततः तया एक्ता कपूरेण निर्मिते क्योंकि सास् भि कभी बहु थि' इत्येतस्यां धारावाहिन्यां तुलसी विरानी इति प्रमुखपात्रम् निरवहत् । तया क्रमेण पञ्च वारं भारतीय-दूरदर्शन-अकाडेमी-प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा) इति । चतुर्वारम् इण्डियन्-टेलि-अवार्ड्, अष्टवारं स्टार्-परिवार-प्रशस्तिश्च प्राप्ता अस्ति । निर्मापकेन एक्ता कपूरेण जातेन भिन्नाभिप्रायेण २००७ तमस्य वर्षस्य जून्-मासे एषा ततः निर्गता इत्यतः तस्याः स्थाने गौतमी कपूर् अभिनीतवती । २००८ तमे वर्षे मेमासे विशेषधारावाहिनीद्वारा तया पुनः प्रवेशः कृतः । <ref>[http://www.rediff.com/movies/2005/aug/29smriti.htm Interview with Smriti Irani]</ref> २००८ तमस्य वर्षस्य षष्टे स्टार्-परिवार-प्रशस्तिदानावसरे तया कृताय विशिष्टयोगदानाय 'स्टार्-परिवारस्य आधारस्तम्भ' (The Base of Star Parivaar) इति परिगणय्य विशेषप्रशस्तिफलकेन सम्माननं कृतम् । <ref name=IT1>{{cite web|title=TV DIVAS IN BEAUTY PAGEANT|url=http://beautypageants.indiatimes.com/Slide-shows/articleshow/msid-1414862,curpg-2.cms|publisher=Indiatimes|accessdate=12 April 2014|archive-date=13 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413152933/http://beautypageants.indiatimes.com/Slide-shows/articleshow/msid-1414862,curpg-2.cms|deadurl=yes}}</ref><ref name=MP1>{{cite web|title=BJP may pit Smriti Irani against Rahul Gandhi|url=http://www.millenniumpost.in/NewsContent.aspx?NID=55412|publisher=Millenium Post|accessdate=12 April 2014}}</ref> २००१ तमे वर्षे तया 'झी'वाहिन्याः 'रामायण'धारावाहिन्यां [[सीता]]याः पात्रं पौराणिकं निरूढम् । २००६ तमे वर्षे तस्याः उपनिर्मापकत्वे 'तोडि सि झमीन् तोड स आस्मान्' धारावाहिनी प्रदर्शिता । अस्यां धारावाहिन्यां तया 'उमा'याः प्रमुखं पात्रं निरूढम् । सोनीवाहिन्याः कृते तया 'विरुध्'नामिका दूरदर्शनधारावाहिनी २००७ तमे वर्षे निर्मापिता, वसुधा नाम प्रमुखपात्रमपि निरूढम् । विनोद खन्नेन सह 'मेरे अपने' इत्येतस्य निर्माणं कृतम् । झीवाहिन्याः 'तीन् बहुरानिया' इत्येतस्यां धारावाहिन्यां तया भागः ऊढः । <ref name=TT1>{{cite news|title=Playing Tulsi and Sita with elan|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020310/spectrum/main8.htm|accessdate=12 April 2014|newspaper=The Tribune|date=10 March 2002}}</ref> २००८ तमे वर्षे 'यह है जाल्वा' इत्येतस्मिन् अभिनयम् अकरोत् । २००९ तमे वर्षे 'साब्-वाहिन्याम्' 'मनिबेन् डाट् काम्' इत्येतस्यां हास्यधारावाहिन्यां भागम् अवहत् । २०१२ तमे वर्षे 'अमृता'नामके बेङ्गालीचलच्चित्रे अभिनीतम् । <ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/smriti-irani-to-enter-cinema/article1-511987.aspx|title=Smriti Irani to debut in Bengali film industry|work=Hindustan Times|date=23 February 2010|accessdate=10 July 2014|archive-date=13 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313025026/http://www.hindustantimes.com/news-feed/archives/smriti-irani-to-enter-cinema/article1-511987.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://archive.indianexpress.com/news/soppy-sentimental-bengali-debut-of-smriti-irani/938299/|title=Soppy sentimental Bengali debut of Smriti Irani|work=The Indian Express|date=19 April 2012}}</ref> २०१४ तमे वर्षे तया 'आल् ईस् वेल्' चलच्चित्रद्वारा हिन्दीचलच्चित्रक्षेत्रे प्रवेशः कृतः । <ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/hrd-minister-smriti-irani-turns-mother-to-asin/article1-1225339.aspx|title=HRD minister Smriti Irani turns mother to Asin|publisher=Hindustan Times|date=2 June 2014|accessdate=10 July 2014|archive-date=14 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201138/http://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/hrd-minister-smriti-irani-turns-mother-to-asin/article1-1225339.aspx|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/asin-smriti-irani-all-is-well-umesh-shukla/1/364063.html|title=Asin, Smriti Irani bond over Parsi food during All is Well shoot|publisher=India Today|date=28 May 2014}}</ref> ==राजनीतिक्षेत्रम्== २००३ तमे वर्षे स्मृतिः [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षं]] प्रविष्टवती । <ref name=DNA>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-smriti-irani-is-a-front-runner-for-the-hrd-ministry-here-s-what-you-need-to-know-about-her-journey-from-reel-to-real-1973917|title=Smriti Irani is a front runner for the HRD ministry: Here's what you need to know about her journey from reel to real|work=Daily News & Analysis|date=26 May 2014}}</ref> २००४ तमे वर्षे सा महाराष्ट्रस्य युवसङ्घस्य उपाध्यक्षा जाता ।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2004/jan/08bjp.htm|title=Smriti Irani is now Vice-President of Yuva Morcha|work=Rediff News|date=8 January 2004}}</ref> २००४ तमे वर्षे जाते १४ भारतीयलोकसभानिर्वाचने देहल्याः चान्द्नी चौकप्रदेशतः कपिल् सैबल्-विरुद्धं स्पर्धितवती सा पराजयं प्राप्नोत् । सा भारतीयजनतापक्षस्य केन्द्रसमितेः निर्वाहकसदस्यारूपेण सा योजिता ।<ref name=IT1 /><ref name=IndiaToday4414>{{cite news|title=TV actor-turned-politician Smriti Irani to face Rahul Gandhi in Amethi|url=http://indiatoday.intoday.in/story/smriti-irani-rahul-gandhi-amethi-bjp-congress-2014-lok-sabha-polls/1/352814.html|accessdate=12 April 2014|newspaper=India Today|date=4 April 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=8075:press-bjp-mahila-morcha-president-smt-smriti-irani&catid=68:press-releases&Itemid=494|title=Press statement issued by BJP Mahila Morcha President, Smt. Smriti Irani|accessdate=25 May 2014}}</ref> २००४ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्-मासे स्मृतिः घोषितवती यत् 'लोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षस्य पराजयाय (तदानीन्तनः) गुजरातमुख्यमन्त्री नरेन्द्र मोदी एव कारण । अतः सः त्यागपत्रं यावत् दद्यात् तावत् मया आमरणोपवासः करिष्यते' इति । <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Tulsi-to-go-on-fast-unto-death/articleshow/956389.cms|title=Tulsi to go on fast unto death|work=The Times of India|date=12 December 2004}}</ref> भवत्या विरुद्धं कठिनक्रमः स्वीकरणीयः भवति इति अग्रे यदा पक्षस्य केन्द्रनायकैः सूचिता तदा सा स्वनिर्णयात् प्रतिगतवती ।<ref>{{cite news|url=http://www.rediff.com/news/2004/dec/17kanch.htm|title=Kyunki BJP kabhi different thi|work=Rediff News|date=16 December 2004}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-once-a-critic-smriti-irani-now-hardsells-narendra-modi-s-image-to-woo-voters-1979655|title=Once a critic, Smriti Irani now hardsells Narendra Modi's image to woo voters|work=Daily News & Analysis|date=18 April 2014}}</ref> २००९ तमस्य वर्षस्य मेमासे नवदेहल्याः लोकसभानिर्वाचने विजय गोयलस्य परं प्रचारकरणावसरे तया राजधान्यां महिलानां सुरक्षाविषये आग्रहः प्रदर्शितः । अत्याचारिभ्यः कठिनं दण्डनं देयमिति असूचयत् । <ref>{{cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/smriti-irani-advocates-capital-punishment-for-rapists/453757/|title=Smriti Irani advocates 'capital punishment' for rapists|work=Indian Express|date=2 May 2009}}</ref> २०१० तमे वर्षे स्मृतिः भारतीयजनतापक्षस्य राष्ट्रियकार्यदर्शिरूपेण नियुक्ता । जून्-मासस्य २४ तमे दिनाङ्के सा पक्षस्य महिलाविभागस्य अखिलभारतीयकार्यदर्शित्वेन नियुक्ता । <ref name=DNA/><ref>{{cite web|url=http://www.indianexpress.com/news/smriti-irani-takes-over-as-bjp-mahila-morcha-prez/638033|title=Smriti takes over the ''Mahila Morcha'' Charge}}</ref>२०११ तमस्य वर्षस्य आगस्ट्-मासे गुजरातराज्यात् राज्यसभासदस्यरूपेण शपथं स्व्यकरोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.bjp.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7247:bjp-mahila-morcha-national-president-mp-smt-smriti-irani&catid=68:press-releases&Itemid=494|title=Smriti Irani is Member of Parliament from BJP}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2180|title=Detailed Profile – Smt. Smriti Zubin Irani|accessdate=25 May 2014|archive-date=26 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926205543/https://archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=2180|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Smriti-Irani-to-head-BJPs-women-wing-in-Himachal/articleshow/6052481.cms|title=Smriti Irani to head BJP's women wing in Himachal|work=The Times of India|date=16 June 2010}}</ref> २०१४ तमस्य वर्षस्य लोकसभानिर्वाचने सा उत्तरप्रदेशस्य अमेथिक्षेत्रतः राहुल गान्धेः विरुद्धं स्पर्धितवती । <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Lok-Sabha-polls-BJP-fields-Smriti-Irani-against-Rahul-Gandhi-in-Amethi/articleshow/33033881.cms|title=Lok Sabha polls: BJP fields Smriti Irani against Rahul Gandhi in Amethi|work=The Times of India|date=1 April 2014}}</ref> तया ३००७४८ मतानि प्राप्तानि, विजयी राहुल गान्धिः ४०६५८१ मतानि प्राप्नोत् । तेन पराजितानां मतानां विषये पूर्वतननिर्वाचनस्य अपेक्षया उत्तमा प्रगतिः दर्शिता । अस्मिन् निर्वाचने जयस्य सीमा १०७९२३ मतानि गतनिर्वाचने ३७०१९४ मतानि आसन् ।<ref>{{cite web|url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2437.htm?ac=37|title=Constituencywise-All Candidates|publisher=ECI|accessdate=2014-07-10|archive-date=2014-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517135253/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2437.htm?ac=37|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2009/Stats/VOLI/25_ConstituencyWiseDetailedResult.pdf|title=Constituency Wise Detailed Results |page=153|publisher=Election Commission of India|accessdate=30 April 2014}}</ref> २०१४ तमस्य वर्षस्य मेमासस्य २६ तमे दिनाङ्के प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदिना सा मानवसंसाधनमन्त्रित्वेन नियुक्ता । मन्त्रिपरिषदि ३८ वर्षीया इयमेव अल्पवयस्का वर्तते । <ref name=HRD/><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Youngest-and-oldest-in-Modis-team-are-women--Smriti-Irani-and-Najma-Heptullah/articleshow/35622586.cms|title=Youngest and oldest in Modi's team are women – Smriti Irani and Najma Heptullah|work=The Times of India|date=26 May 2014}}</ref> ==वैयक्तिकजीवनम्== २००१ तमे वर्षे स्मृतिः झोरास्ट्रियमतस्थं झुबिन् इरानीवर्यं परिणीतवती । <ref name=DNA/> तस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासे तयोः झोर् नामकः प्रथमापत्यं जातम् ।<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020310/spectrum/main8.htm|title=An interview with the superstar of Indian Television: Smriti Irani|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|date=10 March 2002}}</ref> २००३ तमस्य वर्षस्य सेप्टेम्बर्-मासे झोरिष् नामिका पुत्री जाता । स्मृतिः शानेले नामिकायाः विमाता या झुबिन् इरानिनः पूर्वतनपत्न्याः मोनायाः पुत्री । <ref name=FP/> ==वृत्तिविवरणम्== [[File:Smriti Irani walks for Manish Malhotra & Shaina NC's show for CPAA 13.jpg|thumb|300px|अर्बुदरोगसहायसंस्थातः आयोजिते कार्यक्रमे स्मृतिः]] ===Television=== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! कार्यक्रमः !! पात्रम् !! वाहिनी |- | | ''आतिश | | [[स्टार् प्लस्]] |- | | ''हम हैं कल आज कल और कल | | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2000 | ''कविता | कविता | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2000–2008 | ''क्योंकि सास भी कभी बहु थी | तुलसी मिहिर विरानी | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2001–2003 | ''क्या हादसा क्या हकीकत | स्मृति | [[सोनी टि वि]] |- | 2001–2003 | ''कुछ .... दील से | स्वामिनी | [[सब टि वि]] |- | 2001–2002 | ''रामायण | सीता | [[जी टि वि]] |- | 2004 | ''काफी विथ् करण | स्वामिनी (साक्षी तन्वारेण सह अतिथिः) | [[स्टार् वर्ल्ड्]] |- | 2006–2007 | ''थोडी सी जमीन थोडा सा आसमान | उमा | [[स्टार् प्लस्]] |- | 2007–2008 | ''विरुद्ध | वसुधा सुशान्त शर्मा | [[सोनी टि वि]] |- | 2007–2008 | ''मेरे अपने | शारदा | [[9X]] |- | 2007–2008 | ''तीन बहुरानिया | वृन्दा | [[जी टि वि]] |- | 2008 | ''यह है जलवा | स्वामिनी (साक्षी तन्वारेण सह अतिथिः) | [[9X]] |- | 2008 | ''वारिस | निर्मापिका | [[जी टि वि]] |- | 2009–2010 | ''मनिबेन डाट काम | मनिबेन् जमनकुमार पटेल | [[सब टि वि]] |- | 2012 | ''सावधान इण्डिया<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/Entertainment/Television/Smriti-Irani-is-getting-crime-time-on-Savadhan-India/Article1-955045.aspx|title=Smriti Back on television with Savdhaan India|accessdate=2014-07-10|archive-date=2014-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408020628/http://www.hindustantimes.com/entertainment/television/smriti-irani-is-getting-crime-time-on-savadhan-india/article1-955045.aspx|deadurl=yes}}</ref> | स्वामिनी | [[लैफ् ओ के]] |- | 2013 | ''एक थी नायक | स्वाती | [[लैफ् ओ के]] |} ===प्रकल्पक्षेत्रे=== {| class="wikitable" |- ! प्रकल्पाः!! भाषा !! पात्रम् |- | ''कुछ तुम कहो कुछ हम कहे | [[हिन्दी]] | सर्गम् |- | ''मनिबेन डाट काम | [[गुजराती]] | मनि |- | ''कोई तरु बहु सरु तायु | [[गुजराती]] | देविका |- | ''मुक्तिधाम | गुजराती | माता |- | ''गर्व थी कहो अमे गुजराती छीये | गुजराती | मृदुला |} ===चलच्चित्राणि=== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! चलच्चित्रम् !! प्रात्रम् !! भाषा |- | 2010 | ''मालिक एक | द्वारका मायी | [[हिन्दी]] |- | 2011 | ''जय बोलो तेलङ्गाणा | उग्रगामिनी | [[तेलुगु]] |- | 2012 | ''अमृता | | [[बाङ्गला]] |- | 2014 | ''आल् इस् वेल् | | हिन्दी<ref>{{cite news |url=http://www.mid-day.com/articles/bollywood-films-to-watch-out-for-in-2014/15008096 |title=Bollywood films to watch out for in 2014 |work=Mid Day |date=1 January 2014 |accessdate=3 June 2014 |archive-date=8 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208044448/https://www.mid-day.com/articles/bollywood-films-to-watch-out-for-in-2014/15008096 |deadurl=yes }}</ref> |} ==प्राप्ताः प्रशस्तयः== {| class="wikitable" |- ! वर्षम् !! पुरस्कारः !! विभागः !! कार्यक्रमः !! पात्रम् |- | 2001 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' | rowspan="15" | क्योंकि सास् भी कभी बहु थी | rowspan="15" | तुलसी विरानी |- | rowspan="2" | 2002 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | भारतीय टेलि प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा)'' |- | rowspan="5" | 2003 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | rowspan="2" | भारतीय टेलि प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री (प्रसिद्धा)'' |- | ''अत्युत्तमं टि वि व्यक्तित्वम्'' |- | rowspan="2" | स्टार् परिवार प्रशस्तिः | ''प्रिया स्नुषा'' |- | ''प्रिया पत्नी'' |- | rowspan="3" | 2004 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | rowspan="2" | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया माता'' |- | ''प्रिया सास'' |- | rowspan="3" | 2005 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए प्रशस्तिः अत्युत्तमाभिनेत्री - नाटकम् (प्रसिद्धम्)'' |- | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया सास'' |- | ग्रे ८! महिलासाधिका प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमगृहिणी प्रशस्तिः'' |- | 2006 | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया सास'' |- | rowspan="3" | 2007 | भारतीय टेलि प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री (जुरि)'' | विरुद्ध् | वसुधा शर्मा |- | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''प्रिया सास'' | rowspan="3" | क्योंकि सास् भी कभी बहु थी | rowspan="3" | तुलसी विरानी |- | झी अस्तित्व प्रशस्तिः | ''अत्युत्तम दूरदर्शनव्यक्तित्वम्'' |- | 2008 | स्टार् परिवार् प्रशस्तिः | ''विशेषाभिज्ञानम्'' |- | 2009 | गुजराति स्टेज् प्रशस्तिः | ''अत्युत्तमाभिनेत्री'' | मनिबेन डाट काम | मनिबेन पटेल |- | 2010 | भारतीय दूरदर्शन अकाडेमी प्रशस्तिः | ''ऐ टि ए मैल्स्टोन् प्रशस्तिः'' | rowspan="2" | क्योंकि सास् भी कभी बहु थी | rowspan="2" | तुलसी विरानी |- | 2014 | गर्व भारतीय दूरदर्शनप्रशस्तिः | ''दशकस्य अत्युत्तम दूरदर्शनव्यक्तित्वम्'' |} ==टिप्पणी== {{reflist|3}} {{भारतस्य मन्त्रिपरिषद् (२०१४)}} [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९७६ जननम्]] mca25ju9d898movp91mx8j0ep6pw693 0 35349 499058 486900 2026-05-02T00:33:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499058 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox military conflict |conflict=कारगिलयुद्धम् <br> Kargil War |partof= [[भारतपाकिस्थानयुद्धानि]] |campaign= |image=[[चित्रम्:Kargil.map.mr1.png|300px]] |caption=कारगिलयुद्धक्षेत्रम् |date=मई-जुलाई १९९९ |place=[[कारगिलमण्डलम्]], [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्]] |cause= जम्मूकाश्मीरराज्यस्य कारगिलमण्डले स्थितं सैनिकस्थानकं पाकिस्थानस्य सैनिकैः भारतीयसीमातिक्रमणं कृत्वा स्वाधीनं कृतम् आसीत् । |territory= नैकस्यापि |result=युद्धपूर्वं या सीमाव्यवस्था आसीत्, सा व्यवस्था अनुसरणीया <ref>{{cite web|url=http://www.wsws.org/articles/1999/aug1999/pak-a07.shtml |title=Pakistani opposition presses for Sharif's resignation |publisher=Wsws.org |date=1999-08-07 |accessdate=2012-06-15}}</ref> । *वास्तविकनियन्त्रणरेखायाः बहिः गताः पाकिस्थानस्य सैनिकाः |combatant1={{flagicon|India}} [[भारतम्]] |combatant2={{flagicon|Pakistan}} [[पाकिस्थानम्]] |commander1={{flagicon image|Flag of Indian Army.svg}} [[वेद प्रकाश मल्लिक]] |commander2={{flagicon image|Flag of the Pakistani Army.svg}} [[परवेझ् मुशर्फ्]] |strength1=३०,००० |strength2=५,००० |casualties1='''भारतस्य अधिकृता साङ्ख्यिकी''' * ५२७ मृताः<ref name=pib>{{cite web|last=Chakraborty|first=A.&nbsp;K.|title=Kargil War Brings Into Sharp Focus India's Commitment to Peace|url=http://pib.nic.in/feature/feyr2000/fjul2000/f210720001.html|publisher=[[Press Information Bureau]], Government of India|accessdate=23 May 2014}}</ref><ref>{{cite web| url=http://164.100.24.208/lsq/quest.asp?qref=51302|title=Breakdown of casualties into Officers, JCOs, and Other Ranks|work=[[Parliament of India]] Website|publisher=| accessdate=2009-05-20}}</ref><ref name="rollofhonor">{{cite web|url=http://www.indianarmy.nic.in/martyrs/home.jsp?operation=28&hidrecord=10&FormBugs_Page=1#Form|title=Complete Roll of Honour of Indian Army's मृताः in Action during Op Vijay|work=Indian Army|publisher=|accessdate=2009-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071222013826/http://www.indianarmy.nic.in/martyrs/home.jsp?operation=28&hidrecord=10&FormBugs_Page=1#Form|archivedate=2007-12-22|deadurl=no}}</ref> * १,३६३ आहताः<ref>{{cite web|url=http://164.100.24.219/rsq/quest.asp?qref=3798|title=Official statement giving breakdown of आहताः personnel|work=Parliament of India Website|publisher=|accessdate=2009-05-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080216231524/http://164.100.24.219/rsq/quest.asp?qref=3798|archivedate=2008-02-16|deadurl=no}}</ref> * १ [[युद्धबन्दिनः]] * १ युद्धविमानं ध्वस्तम् * १ युद्धविमानम् अपतत् * १ हेलिकॉप्टर् ध्वस्तम् '''पाकिस्थानस्य याच्ञा''' * १,६००<ref>{{cite news|title=Musharraf claims Kargil was a big success militarily for Pakistan|url=http://www.greaterkashmir.com/news/2013/Feb/1/musharraf-claims-kargil-was-a-big-success-militarily-for-pak-46.asp|date=1 February 2013 |accessdate=April 6, 2013|newspaper=Greater Kashmir}}</ref> |casualties2='''पाकिस्थानाधिकृता साङ्ख्यिकी''' * ३५७-४५३ मृताः<ref name="indianexpress.com">{{cite news |url=http://www.indianexpress.com/news/musharraf-now-has-paks-kargil-toll-357/14208/ |title=Musharraf now has Pak’s Kargil toll: 357 |last1= |first1= |last2= |first2= |date=7 Oct 2006 |work= |newspaper=Indian Express |accessdate=February 2, 2013}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-157244-Kargil-probe-body-had-sought-Musharraf%E2%80%99s-court-martial |title=Kargil probe body had sought Musharraf’s court martial |last1= |first1= |last2= |first2= |work= |publisher=thenews.com |accessdate=February 2, 2013 |archive-date=January 31, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131152806/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-2-157244-Kargil-probe-body-had-sought-Musharraf%e2%80%99s-court-martial |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite news|title=Pak quietly names 453 men मृताः in Kargil war|url=http://www.rediff.com/news/slide-show/slide-show-1-pak-quietly-names-453-men-मृताः-in-kargil-war/20101118.htm|accessdate=April 6, 2013|date=November 18, 2010}}</ref> * ६६५+ आहताः<ref name="indianexpress.com"/> * ८ [[युद्धबन्दिनः]] '''पाकिस्थानस्य अन्याः याच्ञाः''' * १,००० तः ४,००० मृताः<ref>{{cite news|title=Over 4,000 soldiers मृताः in Kargil: Sharif|url=http://hindu.com/thehindu/2003/08/17/stories/2003081702900800.htm|newspaper=[[The Hindu]]|accessdate=17 January 2013|archive-date=3 October 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20031003114303/http://www.hindu.com/thehindu/2003/08/17/stories/2003081702900800.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news | url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Weeks-before-Kargil-conflict-Musharraf-crossed-LoC-spent-night-in-India-Aide/articleshow/18290778.cms|title=Pervez Musharraf 'crossed LoC before Kargil war'; V.&nbsp;K. Singh praises ex-Pak army chief's 'courage'|date=February 1, 2013|accessdate=}}</ref><ref name="NDTV Shuhada's Corner">{{cite web| url=http://www.ndtv.com/article/world/pakistan-army-admits-to-kargil-martyrs-67190?utm_source=feedburner|title=Pakistan Army admits to Kargil martyrs|work=[[NDTV]]|publisher=| accessdate=2010-11-19}}</ref> '''भारतीययाच्ञाः''' * ७००+ मृताः<ref>{{cite book |last=Ashok Kalyan Verma |first=Major General |authorlink= |title=Kargil: Blood on the Snow |url= |accessdate= |publisher= |location= |isbn= |page=126}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.laits.utexas.edu/solvyns-project/kargil.html |title=The Kargil (Kashmir) War, May–July 1999 |last1= |first1= |last2= |first2= |work= |publisher=University of Texas, Austin |accessdate=February 2, 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-28/india/35410583_1_saurabh-kalia-n-k-kalia-pakistani-troops |title=Tortured Kargil martyr's parents want justice for war crime |last1= |first1= |last2= |first2= |date=Nov 28, 2012 |work= |newspaper=[[Times of India]] |accessdate=February 2, 2013 |archive-date=May 12, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512160437/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-28/india/35410583_1_saurabh-kalia-n-k-kalia-pakistani-troops |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite book | author=Rodrigo Tavares | title=Understanding regional peace and security | publisher=[[Göteborg University]] (original from Northwestern University | year=2006 | isbn=9187380676}} Page 297</ref> }} '''कारगिलयुद्धं''' ({{lang-en|Kargil War}}, {{lang-hi|करगिल युद्ध}}) [[भारत]]स्य ऐतिहासिकविजयस्य स्मारकत्वेन इतिहासे अङ्कितम् अभवत् । १५,००० मीतपादौन्नते पर्वते एतत् युद्धं जातम् आसीत् । [[पाकिस्थान]]देशेन कारगिल, द्रास, बटालिक इत्यादिभ्यः स्थानेभ्यः [[भारत]]स्योपरि आक्रमणं कृतम् आसीत् । [[भारतगणराज्य]]स्य [[जम्मूकाश्मीरराज्य]]स्य [[श्रीनगर]]-महानगरस्य, [[लेह]]-नगरस्य च मध्ये स्थितं राष्ट्रियमहामार्गं ध्वंसितुं [[पाकिस्थान]]स्य प्रयासः आसीत् । परन्तु [[पाकिस्थान]]स्य सैनिकानां सः प्रयासः भारतीयसैनिकैः खण्डितः । तस्मिन् युद्धे भारतेन पाकिस्थानस्योपरि महान् विजयः प्राप्तः । पाकिस्थानविरुद्धं यत् युद्धं [[भारतगणराज्यम्]] अकरोत्, तस्याः युद्धस्य योजनायाः नाम '''‘ऑपरेशन् विजय’''' आसीत् । == [[कारगिल]] इत्युक्ते किम् ? == कारगिलयुद्धस्य विषये सर्वेषां ज्ञानम् अस्ति । परन्तु [[कारगिल]] इत्युक्ते किम् इति विरलाः एव जानन्ति । [[भारत]]पाकिस्थानदेशयोः मध्ये या [[वास्तविकनियन्त्रणरेखा]] (Line of Actual Control) विद्यते, तस्याः समीपे [[कारगिलमण्डलम्|कारगिल]]-नामकम् एकं मण्डलम् अस्ति, तस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[कारगिल]]-नगरम् । [[कारगिल]]-नगरं [[सिन्धु]]नद्याः सुरु-नामिकायाः उपनद्याः तटे विकसितम् अस्ति । शीतकाले तस्मिन् नगरे ऋणं ४८ अंशं तापमानं भवति । [[लद्दाख]]-प्रदेशस्य समीपवर्तिषु बृहन्नगरेषु [[कारगिल]]-नगरं द्वितीयम् अस्ति । एतस्य नगरस्य जनसङ्ख्या अधिका नास्ति । परन्तु युद्धक्षेत्रत्वात् एतस्य नाम विश्वे प्रख्यातम् अभवत् । == सीमातीक्रमणस्य ज्ञानम् == १९९९ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य तृतीये दिनाङ्के [[काश्मीरराज्य]]स्य बटालिक-विस्तारस्य निवासी ताशी-नामकः एकः पशुपः (herdsman) पशुं चारयितुं गृहात् निर्गतः । मार्गे ताशी अन्वभवत् यत्, “पशुवृन्दे एकः ‘[[याक्]]’-पशुः न्यूनः अस्ति” इति । अतः सः 'बञ्जु हिल्स्'-नामिकायाः गिरिकायाः (hill) शीर्षम् आरोहत् (चढ़ा) । गिरिकायाः उपरि स्थित्वा यदा ताशी स्वपशुम् अन्विष्यति स्म, तदा वायव्यदिशि अन्यगिरिकायां तेन जनाः दृष्टाः । सामान्यतः शीतकाले भारतीयसैनिकाः अपि तस्मिन् क्षेत्रे न भवन्ति । अतः तस्य मनसि कुतूहलः समुद्भूतः । भाग्यवशात् तस्य पार्श्वे द्विनेत्री (binocular) आसीत् । तस्य द्विनेत्रिणः माध्यमेन यदा सः तत्र अपश्यत्, तदा पाकिस्थानदेशेन भारतीयसीमायाः अतिक्रमणं कृतमस्ति इति दृष्ट्वा सः आश्चर्यचकितः अभवत् । यतो हि भारतीयसैन्यं शीतकाले तस्मिन् क्षेत्रे न भवति । तदुपरान्तं, भारतीयसैन्यावासे [[पाकिस्थान]]देशस्य सैनिकाः स्वसैन्यावासस्य (bunker) निर्माणे रताः आसन् । सीमाप्रदेशनिवासी सः स्थित्याः गभीरताम् अजानत् । अतः सः झटिति समीपस्थं भारतीयसेनाकार्यालयम् अगच्छत् । तत्र गत्वा सः [[पाकिस्थान]]सैनिकानां सीमातिक्रमणस्य विषये सूचनाम् अयच्छत् । एकस्य सामान्यस्य नागरिकस्य सूचनायाः विषये भारतीयसैनिकैः गभीरतया न चिन्तितम् । ततः दिनत्रयानन्तरं षष्ठे दिनाङ्के स्थितेः पुष्टिं कर्तुं भारतीयसैन्यस्य एकं दलं 'बञ्जु हिल्स्' अगच्छत् । सूचनायाः सत्यतां ज्ञात्वा सैनिकाः स्वोच्चाधिकारिणे सीमातिक्रमणस्य सूचनाम् अयच्छन् । ततः सैन्याधिकारी [[देहली]]-महानगरस्थाय [[प्रधामन्त्रिकार्यालयः|प्रधामन्त्रिकार्यालयाय]] [[पाकिस्थान]]स्य सीमातिक्रमणस्य समाचारं प्रैषयत् । ततः भारतीयाः अजानन् यत्, “शीतकाले यत् सैन्यवासं रिक्तम् आसीत्, तस्मिन् अधुना पाकिस्थानदेशस्य सैनिकानाम् आधिपत्यम् अस्ति” इति । पाकिस्थानस्य सैनिकान् भारतीयसीमायाः प्रतिप्रेषितुं यद् युद्धम् अभवत्, तदेव कारगिलयुद्धम् । ताशी स्वस्य लुप्तं पशुं तु न प्रापत्, परन्तु सः देशसेवायाः अमूल्यम् अवसरं प्रापत् । भारतीयसैन्यं तस्मै ५०,००० रूप्यकाणि पारितोषिकत्वेन अयच्छत् । ताशी युद्धानन्तरम् अपि भारतीयसैन्यस्य साहाय्यम् अकरोत् । युद्धस्य समाप्तेः त्रिवर्षानन्तरं ताशी युद्धक्षेत्रस्य समीपवर्तिविस्तारे अटन् आसीत् । तत्र सः भारतीयसैनिकानां शवानि अपश्यत् । सामान्यतः भारतीयसैनिकाः युद्धस्थानात् मृतसैनिकानां शवानि नीत्वा सैनिकस्य परिवाराय यच्छन्ति । परन्तु भारतीयसैनिकैः यानि शवानि न प्राप्तानि, तानि ताशी प्रापत् । सः तेषां हुतात्मनां सैनिकानां त्रिवर्षपुरातनानां गलितशवानां सूचनां भारतीयसेनायै अयच्छत् । बटालिक-विस्तारस्य स्थानिकाः अपि युद्धकाले भारतीयसैन्यस्य साहाय्यम् अकुर्वन् । मार्गप्रदर्शनभोजननिर्माणेत्यादिषु कार्येषु स्थानिकाः भारतीयसैनिकानां साहाय्यम् अकुर्वन् । == पृष्ठभूमिका == १९४७ तमात् वर्षात् [[भारत]]-पाकिस्थानदेशयोः मध्ये वारं वारं युद्धानि अभूवन् । तेषु १९४७,१९६२,१९७५ वर्षे जातानि युद्धानि अतिभीषणानि आसन् । पाकिस्थान-देशस्य आतङ्कवादिनः समयान्तरे भारतीयसीमायाः अतिक्रमणं कृत्वा जनसामान्यान्, भारतीयसैनिकान् च मारयन्ति स्म । एतादृश्यां स्थित्यां सत्याम् अपि [[भारतगणराज्य]]स्य तत्कालीनः [[प्रधानमन्त्री]] [[अटल बिहारी वाजपेयी]] पाकस्थानदेशेन सह मित्रतां कर्तुं प्रयासम् अकरोत् । १९९९ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य विंशतितमे (२०/२/१९९९) दिनाङ्के सः बस्-यानेन पाकिस्थानदेशम् अगच्छत् । तस्य गमनेन द्वयोः देशयोः जनाः, सर्वे देशाः च प्रसन्नाः आसन् । तत्र सः पाकिस्थानदेशस्य [[प्रधानमन्त्रि]]णं [[नवाज शरीफ|नवाज़ शरीफ]] इत्येनम् अमिलत् । वाजपेयी इत्यनेन प्रवर्तिता सा यात्रा ‘अमृतसर लाहोर बस् यात्रा’ इति प्रसिद्धा अभवत् । तस्याः यात्रायाः सार्धद्विमासानन्तरमेव पाकिस्थानदेशेन [[कारगिल]]-नगरस्य समीपस्थायाः [[वास्तविकनियन्त्रणरेखा]]याः उल्लङ्घनं कृतम् । वाजपेयी इत्येन सह मित्रवार्ता नवाज़ शरीफ इत्यस्य युद्धसज्जतायाः भागः आसीत् । मित्रवार्तया [[भारत]]स्य पाकिस्थानं प्रति मृदुभावः भवेत्, भारतसीमावर्तिप्रदेशेषु सैन्यप्रक्रिया शिथिला भवेत् च इति पाकिस्थानस्य उद्देशः आसीत् । १९९८ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासे एव कारगिलयुद्धस्य सम्पूर्णां योजनां [[परवेझ मुशर्रफ]] इत्ययं नवाज़ शरीफ इत्यनेन सह अचर्चत् । == युद्धस्य कारणं == १९४७ तमे वर्षे यदा [[भारत]]स्य सम्प्रदायानुगुणं विभाजनं पाकिस्थानस्य जनकम् अभवत् । तस्मात् कालात् पाकिस्थानस्य [[काश्मीर]]राज्यं प्राप्तुम् ईप्सा आसीत् । १९४८ तमे वर्षे पाकिस्थानं भारतीयसीमाम् अतिक्रम्य [[काश्मीरराज्य]]स्य बृहद्भागे स्वाधिकारम् अस्थापयत् । तत् स्थानम् अधुना पाकिस्थानेन अतिक्रान्तः काश्मीरप्रदेशः (Pakistan occupied Kashmir-POK) इति प्रसिद्धः । अर्धं [[काश्मीर]]राज्यं सम्प्राप्य तेषाम् प्रयासाः पूर्णकाश्मीरराज्यस्य कृते अवर्धन्त । ततः १९६५ तमे वर्षे पाकिस्थानदेशेन पुनः काश्मीरप्रदेशं प्राप्तुं भारतीयसीमातिक्रणं कृतम् । परन्तु तस्मिन् वर्षे तस्य सैन्यस्य परमाधमपराजयः अभवत् । ततः पुनः १९९९ तमे वर्षे सम्पूर्णं काश्मीरराज्यं प्राप्तुं पाकिस्थानं पुनः भारतीयसीमातिक्रणम् अकरोत् । == पाकिस्थानस्य पूर्वयोजना == १९९८ तमे वर्षे एव कारगिलयुद्धाय पाकिस्थानस्य योजना सज्जा आसीत् । तस्मात् वर्षादेव [[भारतगणराज्य]]स्य [[प्रधानमन्त्रि]]णः वायपेयी इत्येन सह नवाज़ शरीफ इत्यनेन चर्चा आरब्धा । समयान्तरे सा चर्चा बस्-यानस्य सम्पर्कत्वे पर्यणमत (परिणमित हुआ) । युद्धप्रक्रियायाः प्राक् [[भारत]]स्य ध्यानं बस्-यात्रायां भवेत् इति पाकिस्थानस्य उद्देशः आसीत् । जेहादी-आतङ्कवादिरूपेण पाकिस्थानस्य सैनिकाः [[भारत]]गणराज्यस्य सीमां प्रविष्टाः । [[कारगिल]], [[द्रास]], बटालिक इत्यादिभ्यः स्थानेभ्यः प्रविश्य ते भारतीयसेनावासस्योपरि अधिकारम् अस्थापयन् । यतो हि कारगिलसीमावर्तिप्रदेशे शीतकाले तापमानम् -४८ अंशः भवति । अतः शीतकाले सीमाप्रदेशस्य रिक्तीकरणप्रथा उभयोः देशयोः सेना अनुसरति स्म । उभयोः देशयोः परस्परस्य विश्वासस्य सा प्रथा बहुभ्यः वर्षेभ्यः चलन्ती आसीत् । परन्तु १९९९ तमे वर्षे पाकिस्थानेन [[भारतगणराज्य]]स्य सीमायाः अतिक्रणं कृत्वा विश्वासघातः कृतः । == युद्धस्योद्देशः == [[भारत]]स्य सीमातिक्रमणस्य पृष्ठे [[काश्मीरराज्य]]स्य उपरि आधिपत्यस्थापनं पाकिस्थानदेशस्य उद्देशः आसीत् । अतः तैः भारतीयसैन्यस्य अनुपस्थितौ [[काश्मीरराज्य]]स्य सम्पर्करूपः प्रथमः राष्ट्रियमहामार्गः (high way number 1) उत्पाटयितुं योजना कृता । [[भारतगणराज्य]]स्य [[जम्मूकाश्मीर]]राज्यस्थयोः [[श्रीनगर]]-महानगरस्य, [[लेह]]-नगरस्य च मध्ये स्थितं राष्ट्रियमहामार्गं उत्पाटयितुं पाकिस्थानस्य प्रयासः आसीत् । [[भारत]]गणराज्यस्य सीमावर्ती सः महामार्गः यदि ध्वस्तः भवेत्, तर्हि श्रीनगरस्य उपरि पाकिस्थानदेशः स्वाधिपत्यं स्थापयितुं शक्नुयात् । परन्तु पाकिस्थानदेशस्य दिवास्वप्नं भारतगणराज्यस्य सैनिकाः नासफयन् । == भारतीयसेनायाः विहङ्गावलोकनम् == युद्धस्य स्थितिः [[भारत]]गणराज्यस्य कृते अति विकटा आसीत् । पाकिस्थानस्य सीमातिक्रणस्य सूचनां प्राप्य भारतीयसैन्यद्वारा सौरभ कालिया इत्यस्य अध्यक्षतायाम् एकम् अन्वेषकदलं कारगिलसीमां प्रति प्रेषितम् आसीत् । परन्तु तस्य दलस्य सर्वेऽपि सदस्याः हुतात्मनः अभवन् । बहूनि दिनानि व्यतीतानि सौरभ कालिया इत्यस्य दलस्य न कापि सूचना मुख्यसैन्यकार्यालयस्य पार्श्वे नासीत् । अतः सुरिन्दर सिङ्ग आख्यः ब्रिगेडियर् अष्टजनानां दलं निर्माय सीमायाः सैन्यावासस्योपरि स्वाधिकारं प्राप्तुं निर्गतः । काकसर-विस्तारस्य ५७१९ क्रमाङ्कस्य प्रथमसैन्यावासः स्वच्छः आसीत् । यद्यपि शीतकालस्य चतुर्षु मासेषु सैन्यावासे न कोऽपि भवति स्म, तथापि सैन्यावासः एतावान् स्वच्छः कथं भवितुम् अर्हति ? सः सेनावासस्य समीपात् पिष्टकस्य (Biscuit) कर्गदानि, दुग्धचूर्णस्य (Milk Powder) रिक्तपेटिकाः, अन्यवस्तूनि च प्रापत् । ब्रिगडियर् तु सैन्यावासस्य दृश्यं दृष्ट्वा आश्चर्यचकितः आसीत् । यतो हि प्रतिवर्षं सर्वे सैन्यावासाः हिमेन आच्छादिताः भवन्ति स्म । अनुभवी ब्रिगडियर् अग्रे अन्वेषणं कर्तुम् अगत्वा मुख्यकार्यालयं प्रत्यगच्छत् । सः मुख्याधिकारिणम् असूचयत्, “मुख्यकार्यालयः बृहद्दलं तत्र अन्वेषणाय प्रेषयेत्, येन तस्य स्थानस्य वास्तविकस्थितेः ज्ञानं भवेत्” इति । परन्तु सः मुख्यकार्यालयात् न किमपि उत्तरं प्रापत् । उत्तरस्य प्रतीक्षायां मार्च्-मासः व्यतीतः । सुरिन्दर सिङ्ग इत्यस्य दायित्वं पूर्णम् अभवत् । == युद्धे भारतस्य स्थितिः == प्रतिवेशिदेशस्योपरि विश्वासं कृत्वा [[भारतगणराज्य]]स्य निवासिनः पश्चातापस्य अग्नौ दहन्तः आसन् । तेषां विश्वासे क्रूरः आघातः जातः आसीत् । परन्तु युद्धस्य प्रारम्भः पाकिस्थानेन कृतः आसीत्, अतः [[भारत]]गणराज्यस्य कृते अधिकचिन्तनस्य किमपि कारणं नासीत् । भारतीयसैनिकाः [[भारत]]मातुः रक्षायै युद्धम् आरभन्त । युद्धस्य प्राथमिकान्वेषणे तु शत्रूणां स्थितेः विषये भारतीयसैनिकैः किमपि न प्राप्तम् । शत्रुवः पाकिस्थानस्य सैनिकाः सन्ति उत आतङ्कवादिनः इत्यस्य ज्ञानमपि [[भारत]]गणराज्यस्य सैनिकाः न जानन्ति स्म । यतो हि भारतीयसीमातिक्रमणानन्तरं पाकिस्थानदेशस्य नेतारः अवदन्, “एतादृशं निकृष्टं कार्यं पाकिस्थानदेशस्य सैनिकाः कर्तुं न प्रभवन्ति, ते सीमाक्रान्तारः आतङ्कवादिनः स्युः” इति । अतः प्रारम्भिके काले तु भारतीयसैनिकाः किङ्कर्तव्यमूढाः अभवन् । पाकिस्थानदेशस्य कथनानुसारं यदि सीमाक्रान्तारः आतङ्कवादिनः सन्ति, तर्हि यादृशानि शस्त्राणि कस्यचित् देशस्य सैनिकानां पार्श्वे भवेयुः, तादृशानां शस्त्राणाम् उपयोगं ते कथं कर्तुं प्रभवन्ति ? इति प्रश्नः आसीत् । परन्तु पाकिस्थानदेशस्योपरि पुनः विश्वासम् अकृत्वा भारतगणराज्यं पूर्णबलेन सैन्यक्रियां प्रारभत । पाकिस्थानदेशेन स्वसैनिकाः आतङ्कवादिरूपेण प्रेषिताः आसन् । अतः पाकिस्थानदेशस्य सेनया सहैव भारतीयसेनायाः युद्धम् अभवत् । आतङ्कवादिनां परिवेशे पाकिस्थानदेशस्य सेना भारतीयेषु अङ्गिगोलकानां, अग्निगोलिकानां च वर्षां करोति स्म । पाकिस्थानदेशस्य सेना पर्वतारोहणं कृत्वा पर्वतस्य उच्चस्थानेषु स्थिता आसीत् । तस्मात् स्थानात् पाकिस्थानदेशीयसैनिकाः भारतीयसैनिकानां गतिविधिषु ध्यानं दातुम्, अङ्कुशं कर्तुं समर्थाः आसन् । अपरत्र भारतीयसैनिकाः स्वशत्रूणां विषये किमपि ज्ञातुम् असमर्थाः आसन् । तेषां सम्मुखम् एकैव मार्गः आसीत्, युद्धम् । अतः ते स्वप्राणस्य विषये अचिन्तयित्वा युद्धं प्रारभन्त । मासत्रयानन्तरं भारतीयसैनिकाः आक्रान्तॄन् प्रतिप्रेष्य स्वमातृभूमेः रक्षाम् अकुर्वन् । == योद्धारः == भारतीयसेनायाः एकैकः सैनिकः स्वपराक्रमेण, स्वशौर्यैण युद्धम् अकरोत् । अतः सहस्रेषु, लक्षेषु च कतिचनानां सैनिकानां विषये उल्लेखः अयोग्यः एव । यतो हि येषां विषये देशजनाः न जानन्ति, तेषाम् अपि युद्धे मुख्ययोगदानम् आसीत् एव । परन्तु अत्र तेषां सहस्राणां, लक्षानां प्रतिनिधित्वेन केषाञ्चन सेनिकानां विषये लिखितम् अस्ति । अनेन ज्ञायते यत् एतादृशाः लक्षशः सैनिकाः भारतीयसेनायां सन्ति, आसन्, भवन्ति च इति । === मनोजकुमार पाण्डे === भारतीयसेनायां प्रवेष्टुं यदा मनोजेन प्रवेशपत्रं पूरितम् आसीत्, तस्मिन् पत्रे तेन लिखितम् आसीत् यत्, “अहं परमवीरचक्रं जेतुम् इच्छामि” इति । यतो हि सः जानाति स्म यत्, परमवीरचक्रं केवलं हुतात्मभ्यः सैनिकेभ्यः एव दीयते । कारगिलयुद्धकाले मनोजः गोरखा-दलस्य सदस्यः आसीत् । कुतरगाङ्ग-सैन्यावासे पाकिस्थानस्य सैनिकानाम् आधिपत्यम् आसीत् । तस्य सैन्यावासस्य स्वतन्त्रतायाः दायित्वं मनोजस्य आसीत् । सः स्वस्य चातुर्येण, शौर्येण च तस्मिन् सेनावासे आधिपत्यम् अस्थापयत् । ततः तस्य सम्मुखं खालुबार-गिरिकायाः लक्ष्यम् आसीत् । तां गिरिकां परितः पाकिस्थानदेशस्य सैनिकानां गृध्रदृष्टिः आसीत् । अतः लक्ष्यस्य प्राप्तिः अतिदुष्करा अभवत् । परन्तु यः सम्भवं लक्ष्यं प्राप्नुयात्, सः मनोजः तु निश्चयेन न भवेत् । मनोजः तु असम्भवं कार्यं कृत्वा भारतमातुः रक्षां कुर्तुं समर्थः आसीत् । खालुबार-गिरिकायाः किञ्चित् दूरम् एव मनोजं परितः पाकिस्थानस्य सैनिकाः तं मारयितुं सज्जाः आसन् । परन्तु मनोजः स्वशौर्येण सर्वान् शत्रून् अमारयत् । तेन अनेकाः पाकिस्थानस्य सैनिकाः मारिताः । परन्तु अन्ततो गत्वा सः अपि हुतात्मा अभवत् । === विक्रम बत्रा === [[चित्रम्:Kargil War Memorial photos display.JPG|thumb|right|200px|'''ये दिल माँगे मॉर्... - मेजर् विक्रम बत्रा''']] कारगिलयुद्धे ५१४० अंशस्योपरि आधिपत्यं स्थापयनस्य दायित्वं विक्रमस्य आसीत् । सेनाधिकारी यदा तस्मै दायित्वं यच्छन् आसीत्, तदा अधिकारी अवदत्, “विक्रम ! ध्यानेन कार्यं कुरु । सावधानो भव ।” इति । अधिकारिणः कथनस्य प्रत्युत्तरं यच्छन् विक्रमः अवदत्, “आर्य ! जानामि यत्, एतत् युद्धं यावत् अहं चिन्तयामि, तावत् सरलं नास्ति । परन्तु भवान् यावत् चिन्तयति, तावत् कठिनम् अपि नास्ति” इति । ततः सः, तस्य दलं च सप्तदशसहस्रोन्नतस्य पर्वतम् आरुह्य शत्रून् अमारयत् । ततः तैः ५१४० अंशे भारतीयत्रिरङ्गपताका आरोहिता । ततः “ये दिल माँगे मोर्..... पाकिस्थान इज़् नो मोर्” इत्यनेन जयघोषेण सः स्वदलेन सह ४८७५ अंशस्योपरि त्रिरङ्गम् आरोहयितुम् अगच्छत् । परन्तु ४८७५ अंशस्य स्थितिः अति विकटा आसीत् । ४८७५ अंशस्य सैन्यावासे शत्रूणाम् अतिकठोरम् आधिपत्यम् आसीत् । अतः विक्रमेण बुद्ध्या शत्रून् पराजेतुं योजना कृता । परन्तु तस्यां योजनायां प्राणस्य भयम् आसीत् । दलस्य योजना आसीत् यत्, “कोऽपि एकः सैनिकः शत्रूणां सम्मुखं गत्वा तैः सह युद्धं कुर्यात् । अन्ये सैनिकाः अपरमार्गेण शत्रुषु आक्रमणं कुर्युः” इति । विक्रमः शत्रुसेनायाः सम्मुखं युद्धं कर्तुम् उद्यतः । एतावता अन्ये सैनिकाः शत्रूणां नाशम् अकुर्वन् । परन्तु तावता विक्रमः हुतात्मा अभवत् । === योगेन्द्र यादव === योगेन्द्रस्य पिता करणसिहं यादव १९६५, १९७१ तमयोः वर्षयोः युद्धे पाकिस्थानस्य सैनिकानां विरुद्धं शौर्येण युद्धम् अकरोत् । तस्य त्रयः पुत्राः भारतीयसेनायाम् आसन् । तेषु एकः योगेन्द्रः । कारगिलयुद्धस्य स्वल्पेभ्यः दिनेभ्यः प्रागेव योगेन्द्रस्य विवाहः जातः आसीत् । परन्तु भारतीयसीमायां पाकिस्थानस्य आक्रमणस्य सूचनां प्राप्य सः युद्धक्षेत्रं प्रति गन्तुम् उद्युक्तः । गृहत्यागकाले सः स्वपरिवारजनान् अवदत्, “यदि प्रत्यागमिष्ये, तर्हि विजयं प्राप्य उत हुतात्मत्वेन” इति । द्रास सेक्टर् पार्श्वस्था तोलोलिङ्ग-गिरिका योगेन्द्रस्य लक्ष्यम् आसीत् । तत् लक्ष्यं तु तेन सिद्धं कृतं, परन्तु तस्य दलस्य पञ्चविंशतिसैनिकाः हुतात्मनः अभवन् । ततः अधिकारिणः तस्मै 'टाइगर् हिल्स्' लक्ष्यत्वेन अयच्छन् । 'टाइगर् हिल्स्' इत्यस्याः गिरिकायाः एकस्मिन् भागे ३ कि.मी. लम्बमानं क्षेत्रम् आसीत् । यदि तेन मार्गेण सः स्वदलेन सह गच्छेत्, तर्हि मृत्युः निश्चितः आसीत् । अन्यस्मिन् भागे पाकिस्थानस्य सीमा आसीत्, अतः सः मार्गः अपि योग्यः नासीत् । अन्ततो गत्वा एकः विकल्पः तस्य सम्मुखम् आसीत् । टाइगर्-गिरिकायाः एकस्मिन् पार्श्वे १००० पादं यावत् गूढा (deep) खातिकां (ditch,खाई) आसीत्, तेन खातिकामार्गेणैव गन्तुं योगेन्द्रेण निश्चयः कृतः । परन्तु टाइगर्-गिरिकायाः शिखरपर्यन्तं त्रयः सैनिकाः एव प्राप्तवन्तः । भारतीयसैनिकानाम् आगमनं दृष्ट्वा पाकिस्थानदेशस्य सैनिकाः तेषु आक्रमणम् अकुर्वन् । ते विंशतिः उत पञ्चविंशतिः आसन् । परन्तु एते त्रयः एव । ते अग्निगुलिकायाः वर्षाम् अकुर्वन् । परन्तु योगेन्द्रः स्वलक्ष्यं साधयितुं तत्परः आसीत् । तस्य शरीरे सप्तदश अग्निगुलिकाः आसन् । तथापि सः शत्रूणां सम्मुखात् न पलायितः, तेषां हननं कृतवान् । तस्य सैनिकसखायः हुतात्मनः अभवन् । अन्ततो गत्वा सः अन्यभारतीयसैनिकानां साहाय्यं प्रापत् । एवं तस्य प्राणस्य रक्षणम् अपि अभवत् । == युद्धानन्तरं देशयोः स्थितिः == [[भारतम्|भारतस्य]] सैनिकाः पूर्णबलेन पाकिस्थानस्य सैनिकैः सह युद्धम् अकुर्वन् । युद्धे प्रतिकूलस्थित्याम् अपि भारतीयसैनिकैः स्वस्य शारीरिक-मानसिकबल-प्रबन्धनबलैः शत्रूणां विनाशः कृतः । परन्तु [[भारत]]पक्षात् का त्रुटिः अभवत्, यया च युद्धस्य एतादृशी विकटा स्थितिः समुद्भूता ? इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं [[भारत]]सर्वकारेण एकस्याः परिषदः रचना कृता । सर्वकाररचितायाः परिषदः अध्यक्षः सुब्रह्मण्यम् आसीत् । परिषदः दायित्वम् आसीत् यत्, १. भारतपक्षात् के के दोषाः अभवन् ? २. दोषस्य कृते उत्तरदायिनः के के सन्ति ? ३. भारतीयसैन्ये केनापि दोशद्रोहः कृतः उत न ? इति । युद्धस्य विषये संशोधनं कुर्वती परिषद् युद्धकारणानां मूलं प्रापत् । परिषदः कथनम् आसीत् यत्, “प्रप्रथमं तु ब्रिगेडियर् सुरिन्दर सिङ्ग इत्येषः त्यागपत्रं दद्यात् । यतो हि सः स्वदायित्वस्य योग्यरीत्या पालनं नाकरोत् । तस्मिन् काले सीमासुरक्षायाः दायित्वं तस्य आसीत्” इति । परिषद् युद्धस्य प्रारम्भिकस्थितेः ज्ञानं तु प्राप्नोत्, परन्तु दोषारोपणाय व्यक्तेः चयनं कर्तुं न शक्तवती सा सुरिन्दर सिङ्ग इत्यस्य उपरि दोषारोपणम् अकरोत् । परिषदः दोषारोपणस्य उत्तरं सुरिन्दर सिङ्ग इत्येषः अयच्छत् । सः अवदत्, “प्रप्रथमं तु परिषदः आरोपः निराधारः अस्ति । यतो हि यदा मह्यं सीमारक्षणस्य दायित्वं दत्तम् आसीत्, तदा मया सीमायाः स्थितिविषये श्रीनगरमुख्यकार्यालयस्य सम्पर्कः कृतः आसीत् । तस्मिन् काले सीमातिक्रणस्य शङ्का मम मनसि अपि आसीत् । अतः अधिकजनान् प्रेषयतु इति अहं न्यवेदयम् । परन्तु मम निवेदनस्य न किमपि प्रत्युत्तरम् अहं प्रापम् । समये व्यतीते मम दायित्वस्य कालः पूर्णः अभवत् । ततः श्रीनगरमुख्यालयः हिमाच्छादितेभ्यः मार्गेभ्यः हिम-अपाकरणस्य दायित्वं मह्यम् अयच्छत् । मम पार्श्वे श्रीनगरमुख्यालयस्य लिखितादेशः अस्ति । एतत् ज्ञात्वापि परिषद् मम उपरि लाञ्छनं कर्तुं कथं प्रभवति ?” इति । सुरिन्दर सिङ्ग इत्यस्य प्रश्नस्य न किमपि उत्तरं परिषदः पार्श्वे आसीत् । परन्तु सुरिन्दर सिङ्ग इत्यस्मै यः आदेशः श्रीनगरमुख्यकार्यालयेन दत्तः आसीत्, तस्य आदेशस्य प्रतिकृतिः अपि श्रीनगरमुख्यकार्यालयस्य, परिषदश्च पार्श्वे नासीत् । पत्रकाराणाम् कथनम् आसीत् यत्, “युद्धकाले देशद्रोहस्तु न जातः आसीत् ? इत्यस्य अन्वेषणं परिषद् कुर्यात्” इति । परन्तु ततः अग्रे परिषद् अन्वेषणं नाकरोत् । कारगिलयुद्धे [[भारतम्|भारतस्य]] विजयानन्तरं बहुवर्षाणि यावत् पाकिस्थानदेशस्य सर्वकारेण किमपि नोक्तम् । परन्तु २००६ तमे वर्षे पाकिस्थानसर्वकारेण एकं [[श्वेतपत्रं]] विश्वस्य सम्मुखम् उपस्थापितम् । १९९९ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासे [[नवाज शरीफ]] युद्धसम्बद्धाानि तथ्यानि अन्वेष्टुम् परिषदः रचनाम् अकरोत् । तस्य परिणामस्वरूपम् तत् श्वेतपत्रं जनानां सम्मुखम् आसीत् । तस्मिन् श्वेतपत्रे उल्लिखितम् आसीत् यत्, “पाकिस्थानदेशस्य सेनाध्यक्षः [[परवेझ मुशर्रफ]] इत्येषः युद्धस्य मुख्यसूत्रधारः आसीत् । तस्य आदेशेनैव पाकिस्थानदेशस्य सैनिकाः [[भारत]]गणराज्यस्य सीमायाः अतिक्रमणम् अकुर्वन्” इति । तस्मिन् श्वेतपत्रे [[भारतम्|भारतस्य]] सैन्यविषये अपि आपत्तिजनकाः सूचनाः आसन् । तस्मिन् लिखितम् आसीत् यत्, “परवेझ मुशर्रफ [[भारत]]गणराज्यस्य सेनायाः उच्चाधिकारिभ्यः उत्कोचं दत्त्वा तैः स्वयोजनायै कार्यम् अकारयत्” इति । [[श्वेतपत्र]]स्य जनसामान्यानाम् उपस्थापनेन सह नवाज शरीफ इत्ययं परवेझ मुशर्रफ इत्यस्य पदभ्रष्टतायाः आदेशम् अकरोत् । परन्तु तस्य आदेशस्य पालनम् अकृत्वा सैनिकाः सर्वकारविरुद्धं विद्रोहम् अकुर्वन् । तेन विद्रोहेण परवेझ मुशर्रफ पाकिस्थानदेशस्य सर्वोच्चपदे आरूढः । नवाज शरीफ इत्यनेन देशत्यागं कृत्वा पाकिस्थानदेशात् पलायनं कर्तव्यम् अभवत् । सत्तायाः सर्वाणि सूत्राणि स्वहस्ते नीत्वा परवेझ मुशर्रफ प्रप्रथमं [[श्वेतपत्र]]स्य ६०० पृष्ठेषु ९० पृष्ठानि अपाकरोत् । परन्तु न कस्यापि तस्य विषये ज्ञानम् आसीत् । ततः यः जरदारी इत्याख्यः पाकिस्थानदेशस्य [[प्रधानमन्त्री]] अभवत्, तेन उद्घोषणा कृता यत्, “श्वेतपत्रात् नवतिपृष्ठानि अपाकृतानि सन्ति” इति । पत्रकाराणाम् अनुमानम् अस्ति यत्, “तेषु पत्रेषु मुशर्रफ विरुद्धम् अनेकानि प्रमाणानि आसन् । अतः सः तानि पृष्ठानि अपाकारयत्” इति । तेषु पृष्ठेषु भारतीयसैन्ये ये देशद्रोहिणः सन्ति, तेषां नामानि अपि भवेयुः इत्यपि मन्यते । युद्धस्य दोषिणः पाकिस्थानदेशेन तु उद्घोषिताः, परन्तु [[भारतम्|भारतस्य]] पक्षात् दोषी कः उत देशद्रोही कः ? इत्यस्य विषये अद्यापि न किमपि उत्तरम् अस्ति । == चित्रवीथिका == <gallery> KargilWarMemorial main gate.JPG Articles seized from Pak army.JPG Articles seized from Pakistan Army.JPG Kargil War Memorial - Army units.JPG Kargil War Memorial - Articles seized from Pak army.JPG Kargil War Memorial - IAF.JPG Kargil War Memorial - IAFLegends.JPG Kargil War Memorial - Martyrs 2.JPG Kargil War Memorial - Martyrs.JPG Kargil War Memorial - photo display 3.JPG Kargil War Memorial display section - 2.JPG Kargil War Memorial Display.JPG Kargil War Memorial display.JPG Kargil War Memorial remembrance, Hall of Fame Museum, Leh, Ladakh, India (2013).jpg KARGIL WAR MEMORIAL - PONDICHERRY.JPG Kargil War Memorial2.jpg File:Kargil War Memorial, Operation Vijay.jpg KargilWarMemorial.JPG KargilWarMemorial3.JPG KargilWarMemorial2.JPG </gallery> == सम्बद्धाः लेखाः == *[[भारतम्]] *[[श्वेतपत्रम्]] *[[युद्धम्]] *[[वास्तविकनियन्त्रणरेखा]] == बाह्यानुबन्धाः == * [http://indianarmy.nic.in/arkargil/welcome.html Indian Armed Forces site on Kargil] * [http://www.india-today.com/kargil/ Animated timeline and other Kargil stories] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090403024623/http://www.india-today.com/kargil/ |date=2009-04-03 }} – [[India Today]] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/401931.stm Impact of the conflict on civilians] – [[BBC]] * [http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=4506 The Day A Nuclear Conflict Was Averted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410161359/http://yaleglobal.yale.edu/display.article?id=4506 |date=2009-04-10 }} – [[YaleGlobal Online]] * [http://www.satribune.antisystemic.org/www.satribune.com/archives/august04/P1_rauf.htm Kargil Debacle: Musharraf's Time Bomb, Waiting to Explode] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208164106/http://www.satribune.antisystemic.org/www.satribune.com/archives/august04/P1_rauf.htm |date=2008-12-08 }} * [http://www.csis.org/media/csis/pubs/sam12.pdf Brief analysis of the Kargil conflict] by [[Center for Strategic and International Studies]] ([[PDF]]) * [http://www.thenews.com.pk/daily_detail.asp?id=110941 Kargil—nine years on]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[The News International, Pakistan]] * [http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_25-7-2004_pg3_4 POSTCARD USA: Kargil, Kargil everywhere] – Pakistan's Daily Times * [https://web.archive.org/web/20071012085214/http://www.saag.org/papers13/paper1231.html Pakistan's lessons from its Kargil War] * [http://youtube.com/watch?v=X3FJP4i0JM8&mode=related&search= Video of Pakistani PoWs from the conflict] * [http://www.youtube.com/watch?v=1-rZl-DWcyg Video – Tiger hill, Kargil hill's turning point] * [https://www.youtube.com/watch?v=o3ymTsnPfTg Video of Indian army handling over bodies of Pakistani soldiers to Pak army] * [https://www.youtube.com/watch?v=223RJeRE6uY India Pakistan 1999 Kargil war documentary] == उद्धरणम् == {{reflist|2}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:भारतपाकिस्थानयुद्धानि]] k7k4cf97caddqceysl4nz6tck3dvk3t 0 75787 499071 462220 2026-05-02T06:39:30Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Pratikruti.jpg|Pratikruti.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 24 April 2026. 499071 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = प्रतिकृतिः | image = | image size = | caption = चलच्चित्रपत्रम् | director = डा. निधीषगोपिः | producer = प्रवीणः पी. आर् | writer = | narrator = | starring =सुनिलसुखदा<br>राजनसितारा<br>निपिन्-उण्णिः | music = विष्णुशिवः | cinematography = | editing = निधीशगोपिः | distributor = | released = {{start date|२०२०||}} | runtime = | country = [[भारतम्]] | language = संस्कृतम् | budget = १५ लक्षाणि | preceded by = | followed by = }} प्रतिकृतिः [[संस्कृतम्|संस्कृतभाषया]] निर्मितं प्रथमं वाणिज्यचलच्चित्रम्<ref>[[सम्भाषणसन्देशः]]''. Retrieved अक्टोबर् 2021.</ref> । ओटिटि द्वारा 2021 तमे वर्षे [[विश्वसंस्कृतदिनम्|श्रावणपूर्णिमायाम्]] (22-08-2021) एतस्य [[चलच्चित्रम्|चित्रस्य]] लोकार्पणम् अभवत् । ==निर्माणम्== [[केरळराज्यम्|केरलराज्ये]] निधीशगोपी इत्यनेन चित्रस्य निर्देशनम् 2020 तमे अक्टोबर् मासे आरब्धम् । करोनाकारणतः चित्रीकरणं तन्नियमानुसारमेव प्रवृत्तम् । एकविंशतिः दिनानि यावत् चित्रीकरणं कृतम् । ततः चित्रसम्बद्धानि अन्यानि कार्याणि कृतानि । [[केरळराज्यम्|केरलेषु]] [[तृश्शूरमण्डलम्|तृश्शूरुजनपदस्य]] विभिन्नेषु प्रदेशेषु चित्रस्य चित्रीकरणम् अभवत् । ==कथावस्तु== [[File:Pratikruti making.jpg|thumb|left|चलच्चित्रनिर्माणदृश्यम्]] ताडग्रन्थानां संरक्षकस्य कस्यचन महापण्डितस्य गृहे शोधच्छात्रः शोधार्थम् आयाति । स एव चित्रस्य नायकः । तस्य पण्डितपुत्र्याम् अनुरागः भवति । पण्डितपुत्रः ताडग्रन्थादीनां विक्रयणे प्रवृत्तः । पण्डितस्य अनारोग्यकारणतः सः इदं न जानाति । शोधच्छात्रः एव न्यायालये पण्डितस्य ताडग्रन्थानां रक्षणं करोति । ==नटाः== सुनिलसुखदा, राजनसितारा, निपिन् उण्णिः, चिन्मयीरविः, प्रसादमल्लिश्शेरी, मालिनीसजित्, गोपि-आशन्, अखिलवेलायुधन्, डा. रागेश् एस्.आर्, डा. अरुणभास्करः, प्रा.षैन.के.करुणः, शशि एरणूर्, लेय्सण् जोण्, प्रशान्तराजन् इत्यादयः उपचत्वारिंशाः केरलीयाः नटाः चलच्चित्रेऽस्मिन् नटितवन्तः । ==पृष्ठभूमिकाकार्याणि== देव्लाग् प्रोडक्षन्स्संस्थानाम्नमि पि. आर्. प्रवीणः चित्रस्य निर्माणम् अकरोत् । संस्कृतभाषया कथां पटकथां सम्भाषणं च विरचय्य निर्देशनम् अकरोत् डा.निधीशगोपिः । छायाग्रहणं सजिलशशिकुमारः, चित्रसंयोजनं षिविन् के, चन्द्रनः च निरवहताम् । विष्णुशिवस्य [[सङ्गीतम्|सङ्गीतेन]] युक्तानि त्रीणि गीतानि चित्रे सन्ति । गीतानां लेखकः अपि निधीशगोपिः । श्रीनन्दा श्रीकुमार्, गोविन्दवेलायुधन्, रञ्जितः एम् पिल्लै च गायकाः <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mAYhRW7VWOo|title=Pratikritih Official Trailer &#124;Nipin Unni &#124;Prasad Mallissery &#124;Dr.Nidheesh Gopi &#124;Devlag Productions|via=www.youtube.com}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/hashtag/pratikritih चलच्चित्रदृश्यानि] </ref>। ==उल्लेखाः== {{reflist}} [[वर्गः:चलच्चित्रक्षेत्रम्]] [[वर्गः:चलच्चित्राणि]] [[वर्गः:संस्कृतचलच्चित्राणि]] 776rec8tesd6im8abvypazcyj70mbvi 0 91637 499053 498657 2026-05-01T23:27:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499053 wikitext text/x-wiki '''अजयमेरुकोटम्''' (नेपाली:अजयमेरुकोट) १३ शताब्द्यां मल्लराजैः स्थापितानां डोटीराज्यस्य राजधानीषु अन्यतमम् आसीत् । अस्य प्रासादस्य भग्नावशेषः दडेल्धुरामण्डलस्य अजयमेरुग्राम्यनगरपालिकायां स्थितः अस्ति यत् नेपालदेशस्य दडेल्धुरातः प्रायः ३.३ कि.मी दूरे अस्ति । <ref>{{Citation|last=Awasthi|first=Hem Raj|title=MAJOR TOURIST DISTINATION OF DADELDHURA DISTRICT|date=2019}}</ref><ref>{{Citation|last=Paneru|first=Chandra Prakash|title=Tourism Potenttiality In Dadeldhura District of Nepal Specially Reference with Ajaymerukot|date=2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=मल्ल कालको इतिहास बोकेको अजयमेरुकोट संकटमा (भिडियो सहित)|work=Kotihom Khabar|accessdate=2021-01-28|date=2019-02-02|url=https://www.kotihomkhabar.com/2019/02/02/1216/|archive-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206233824/https://www.kotihomkhabar.com/2019/02/02/1216/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ajaymerukot, Nepal - Facts and information on Ajaymerukot - Nepal.Places-in-the-world.com|accessdate=2021-01-28|url=http://nepal.places-in-the-world.com/7936348-place-ajaymerukot.html}}{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Interesting experiences that await you in far-western Nepal|work=OnlineKhabar English News|date=24 October 2020|accessdate=2021-01-28|url=https://english.onlinekhabar.com/interesting-experiences-that-await-you-in-far-western-nepal.html}}</ref> [[सञ्चिका:Dadeldhura_Ajayameharu_kot_Baithak.jpg|लघुचित्रम्|सभास्थानम्]] [[सञ्चिका:Ajayamerukot._Dadeldhura_Pal.jpg|लघुचित्रम्|प्रासादस्य भग्नावशेषाः]] == इतिहास == १३ शतके कात्युरीवंशराजकुमारेण डोटेलिराजा निरञ्जनमल्लेन अस्य स्थापना कृता ।अस्य प्रासादस्य भग्नावशेषेषु १४१९ ईपू (१३६२-१३६३) यावत् राजा निरयपालदेवस्य ताम्रलेखः प्राप्तः अस्ति ।<ref name="seto01">{{Cite web|title=अजयमेरुकोट जहाँ प्राचीन कलाको उत्कृष्ट नमूना देख्न पाइन्छ|work=Setopati|accessdate=2021-01-28|url=https://www.setopati.com/ghumphir/ghumphir-experience/227307/}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Excavation works begin in Dadeldhura's Ajaymerukot|url=https://risingnepaldaily.com/news/57537}}</ref> == प्रसादस्य भग्नावशेष == प्रासादस्य भग्नावशेषः सप्तमहलः मुख्यः प्रासादः अस्ति । प्रासादात् स्नानगृहं प्रति पक्की सोपानं गच्छति । प्रासादस्य मुखस्य शिलालेखाः भारतस्य जादकलाकारैः उत्कीर्णाः इति विश्वासः अस्ति । प्रासादस्य अधोभागे सभाभवनं स्थितम् अस्ति । दीर्घकालं यावत् भग्नावशेषाः उपेक्षिताः आसन् । बिक्रम सम्बत् २०७४ तमे वर्षे सर्वकारेण योजनां कृत्वा संरक्षणप्रयासः आरब्धः तथापि स्थानीयैः क्षेत्रस्य अतिक्रमणेन प्रयासः प्रभावितः अस्ति ।<ref>{{Cite web|title=Excavation works begin in Dadeldhura's Ajaymerukot|url=https://risingnepaldaily.com/news/57537}}</ref><ref>{{Cite web|title=अतिक्रमणको चपेटामा अजयमेरुकोट – Saurahaonline.com|accessdate=2021-01-28|url=https://saurahaonline.com/2018/12/87538/|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201140536/https://saurahaonline.com/2018/12/87538/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|title=अतिक्रमणको चपेटामा अजयमेरुकोट – Saurahaonline.com|accessdate=2021-01-28|url=https://saurahaonline.com/2018/12/87538/}}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == टिप्पणी == [[वर्गः:ऐतिहासिकस्थानानि]] [[वर्गः:ऐतिहासिकराज्ञ्यः]] [[वर्गः:ऐतिहासिकराजाः]] <references /> == बाह्यसम्पर्काः == == * https://gorkhapatraonline.com/news/56272 == np347dt67i8i73lvjht53wsxz31sb2p 0 91928 499052 498752 2026-05-01T17:42:06Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:The_official_portrait_of_Balendra_Shah,_the_Prime_Minister_of_Federal_Democratic_Republic_of_Nepal.png|The_official_portrait_of_Balendra_Shah,_the_Prime_Minister_of_Federal_Democratic_Republic_of_Nepal.png]], it has been deleted from Co 499052 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder|name=बालेन्द्र शाह|native_name={{nobold|बालेन्द्र शाह}}|image=|caption=आधिकारिक छविचित्रम्|office=[[नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्री]]|termstart=27 March 2026|termend=|president=[[रामचन्द्र पौडेल]]|succeeding=[[सुशीला कार्की]] (अन्तरिम)|office1=[[प्रतिनिधि सभा (Nepal)|Member-elect of Parliament, Pratinidhi Sabha]]|termstart1=26 March 2026|termend1=|succeeding1=[[केपी शर्मा ओली]]|constituency1=[[झापा ५]]|office2=पञ्चादश[[नगरप्रमुख]] काष्ठमण्डप महानगरपालिका|termstart2=30 May 2022|termend2=18 January 2026|deputy2=सुनीता डंगोल|predecessor2=[[विद्यासुन्दर शाक्य]]|successor2=[[सुनीता डंगोल]] (acting)|birth_name=बालेन्द्र साह|birth_date={{birth date and age|1990|04|27|df=y}}|birth_place=[[काष्ठमण्डप]], Nepal|party=[[राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी]] (2025–present)|otherparty=[[Independent politician|Independent]] (2022–2025)|alma_mater=Himalayan WhiteHouse International College ([[Bachelor of Engineering|BE]])<br>Nitte Meenakshi Institute of Technology, Karnataka (India)([[Master of Engineering|MTech]])|profession={{hlist|[[Politician]]|[[rapping|rapper]] |[[structural engineer]]}}|spouse={{marriage|सविना काफ्ले|2018}}|children=1|parents={{hlist|रामनारायण शाह|ध्रुवदेवी शाह}}|signature=Signature of Balen Shah.svg}} '''बालेन्''' इति नाम्ना प्रसिद्धः '''बालेन्द्र शाह''' [अ] (जन्म 27 एप्रिल् 1990) नेपाली राजनीतिज्ञः, गायक, र्‍यापर च अस्ति, यः सम्वत् २०८२ (२०२६) आम निर्वाचने स्वपक्षस्य विजयात् परं नेपालदेशस्य प्रधानमन्त्रि-पदे नियुक्तोस्ति।{{Efn|{{langx|ne|बालेन्द्र शाह|bālendra śāha|}}; {{IPA|ne|balendrʌ‿saha|IPA}}}} सः स्वमन्त्रिसभायाः निर्माणेन नेपालदेशस्य प्रथमः माधेशी प्रधानमन्त्री अभवत्। तेन १३ चैत्र २०८२ रामनवम्या शुवअवसरे राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलेनसह पद गोपनीयताया सपथ अग्रहत्। <ref> {{cite news |author=<!-- not stated --> |date=27-mar-2026 | title= नवनियुक्त प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह र १४ मन्त्रीद्वारा शपथग्रहण| url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c05dl8nq1ndo |work= |location= |publisher= BBC Nepali |access-date=6-april-2026}} </ref> इतपूर्वं सः २०२२ तः २०२६ पर्यन्तं काष्ठमण्डप-नगरस्य १५ तमः महापौरः इति रूपेण कार्यम् अकरोत्, यः कार्यालयम् धारयन् प्रथमः स्वतन्त्रः अभ्यर्थी आसीत्। २०२२ तमे वर्षे स्थानीयनिर्वाचने, शाह वर्यः काष्ठमण्डप-नगरस्य महापौरत्वेन निर्वाचितः, स्वस्य कार्यकाले, सः अपशिष्टप्रबन्धने यातायातप्रबन्धने च उपक्रमान् प्रवर्तयत्। तस्य प्रशासनं अवैधरूपेण निर्मितानां संरचनानां विध्वंसः, अव्यवस्थितनिवासानां निर्वहणं, वीथिविक्रेतृणां विरुद्धं प्रवर्तन-कार्यम् इत्यादीनां विषयेषु अपि विमर्शस्य विवादस्य च सम्मुखीभूव। महापौरत्वेन कार्यकाले, शाह्-वर्यः उत्तरभारतस्य भागान् स्व्यकरोत्, बृहत्तर-नेपाल-असहिष्णुताम् अपि प्रवर्धयत्। वैचारिकरूपेण लोकप्रियतावादी इति लक्षितः शाह्, २०२५ तमे वर्षे जनरल्-ज़ड्-इत्यस्य विरोधेषु प्रमुखः राजनैतिकः व्यक्तिः इति उद्भूतः। २०२६ जनवरीमासे, सः काष्ठमण्डप-नगरस्य महापौरपदात् त्यागपत्रं कृत्वा, २०२६ आमनिर्वाचने दलस्य प्रधानमन्त्रीपदस्य अभ्यर्थित्वं कर्तुं राष्ट्रीयस्वतन्त्रपक्षेन सम्मिलितः। सः पूर्वप्रधानमन्त्रिणं के. पी. शर्मा ओली इत्येनं झापा जनपद-५ क्षेत्र मध्ये भूस्खलनेन पराजयत, येन तस्य दलस्य ऐतिहासिकं द्वितियांश-बहुमतं प्राप्तम्। बालेन् शाह् १९९० एप्रिल् ४ दिनाङ्के काठ्मण्डू-नगरस्य नारादेवी-नगरे एका माधेशी-कुटुम्बे अजायत। सः आयुर्वेदचिकित्सकस्य रामनारायणशाहस्य तथा ध्रुवदेवीशाहस्य च कनिष्ठपुत्रः अस्ति। तस्य पिता नरदेवी-आयुर्वेद-चिकित्सालये नियुक्तः भूत्वा, तस्य मातापितरौ, एकदरा, महोत्तरी-नगरात् काठमाण्डू-नगरं प्रति गतवन्तः।<ref>{{Cite web|title='Balen, come to your home village after win'|url=https://risingnepaldaily.com/news/11721|accessdate=2026-03-19|website=GorakhaPatra}}</ref> शाह-वर्यः अलायन्स-अकाडेमी इत्यत्र अध्ययनं कृत्वा तत्र स्वस्य प्रवेशिका समापितवान्। शाह् वर्यः स्वस्य १०+२ अध्ययनार्थं वी. एस्. निकेतन उच्चमाध्यमिकविद्यालयात् कृतवान। सः हिमालयन व्हाइट-हाउस्-अन्तराष्ट्रिय-महाविद्यालयात् सिविल-अभियान्त्रिके स्नातकपदवीं (बि. ई.) प्राप्तवान्। सः निट्टे मीनाक्षी इन्स्टिट्यूट अफ टेक्नोलोजी, बेङ्गलूरु (VTU) इत्यतः संरचनात्मक-अभियान्त्रिके स्नातकोत्तरपदवीं (Mtech) अपि प्राप्तवान्। शाह-वर्यः काष्ठमण्डप-विश्वविद्यालयात् नागरिक-अभियान्त्रिकी-विषये विद्यावारिधी अध्ययनार्थं के. यू. शोधकर्तृ-अध्येतावृत्तिम् अवाप्नोत्, 'पर्यटनस्य अर्थव्यवस्थायाः च प्रोत्साहनाय नेवा-परम्परा-संरचनानां संरक्षणम्' इति विषये।<ref name=":2">{{Cite web|last=बेलवासे|first=अस्मिता|date=26 May 2022|title=काठमाडौँका 'लेन'मा बालेन|url=https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220527192608/https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/835441-1653546559.html|archivedate=27 May 2022|accessdate=26 May 2022|website=Nagarik News|language=ne}}</ref> == सङ्गीतवृत्तिः == २०१० तमस्य दशकस्य आरम्भात् आरभ्य शाह् नेपालदेशस्य हिप-हप्-दृश्ये संलग्नः आसित्। सः २०१२ तमे वर्षे स्वस्य प्रथमं एकलं गीत सङ्ग्रह 'सडक् बालक्' इति प्रकाशितवान्, यत् सः नवम्यां दर्जायां पुनः लिखितवान्, यत् गीतं नगरीय-युवानां कष्टानि प्रतिबिम्बयति, नेफाप (नेपाली हिप्-हप्) समुदाये तस्य प्रवेशं च अङ्कयति। 2013 तमे वर्षे यदा सः यू-ट्यूब्-युद्ध-र्याप्-श्रृङ्खलायां रा-बार्ज़् इत्यस्मिन् भागम् अगृह्णात् तदा तस्य दृश्यता वर्धिता, येन नेपालस्य भूगर्भीय-हिप्-हप्-समुदायस्य मध्ये मान्यता प्राप्ता।<ref name="Wiki" /> शाहस्य सङ्गीतं सामाजिकरूपेण जागरूकविषयाणां कृते प्रसिद्धम् अस्ति, यत् नेपाले भ्रष्टाचारः, असमानता, नगरजीवनं च इत्यादीन् विषयान् सम्बोधयति । <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2026)">citation needed</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> एकः उल्लेखनीयः पटलः अस्ति 'बलिदान' ('बलिदान'), यः राजनैतिकभ्रष्टाचारस्य आलोचनां कृतवान् तथा च युवाभिः प्रेक्षकैः सह सम्बद्धः अभवत्, ऑनलाइन-मञ्चानां माध्यमेन व्यापकरूपेण प्रसिद्धः अभवत् तथा च तस्य राजनैतिक-वृत्तेः पूर्वं तस्य सार्वजनिक-प्रोफाइल-मध्ये योगदानं दत्तवान् <ref name="Reuters">{{Cite news|title=Nepali rapper turned mayor is young people's favourite in political crisis|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nepali-rapper-turned-mayor-is-young-peoples-favourite-political-crisis-2025-09-10/|accessdate=2026-01-21}}</ref> 2025 तमे वर्षस्य प्रायशः अन्तिममासे शाह् वर्यः 'नेपाल हाँसेको...' इति गीतं नेपालीचलच्चित्रस्य ''लाज् शरणम्'' इत्यस्य ध्वनिमुद्रिकायाः कृते अभ्यनयत्। सः यत् गीतं लिखितवान्, रचितवान्, प्रदर्शनं च कृतवान्, तत् मूलतः तस्य यू-ट्यूब्-वाहिन्यां प्रकाशितम् आसीत्, चलच्चित्रस्य प्रचारार्थं पुनः प्रकाशितम् आसीत्। द्वितीयस्य विमोचनस्य अनन्तरं तत् शीघ्रमेव यू-ट्यूब्-ट्रेण्डिङ्ग्-म्यूसिक्-चार्ट्-मध्ये प्रविष्टम्। <ref name="KathmanduPost">{{Cite web|title=Balen's 'Laaj Sharanam' OST released|url=https://kathmandupost.com/movie-review/2025/02/11/balen-s-laaj-sharanam-ost-released|accessdate=2026-01-21|website=Kathmandu Post}}</ref> [[सञ्चिका:Balen_Shah3-cropped.png|लघुचित्रम्|2022 तमे वर्षे शाहः]] == महापौर काष्ठमण्डप महानगरपालिका (2022-2026) == शाह वर्यः काठमाण्डू-नगरस्य महापौरस्य कृते भ्रष्टाचार-विरोधस्य, पारदर्शितायाः, उत्तरदायित्वस्य च मञ्चे प्रचारम् अकरोत्। तस्य अभियानस्य मुख्यः लक्ष्यितः श्रोतृवर्गः काठमाण्डू-नगरस्य नेवार-समुदायः आसीत्। सः विभिन्नेषु पोड्कास्ट-कार्यक्रमेषु च अदृश्यत, अपि च प्रेक्षकाः तं मतदानं कर्तुं प्रत्यायोजयत्। निर्वाचने, शाह-वर्यः महापौरत्वेन निर्वाचितः, नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य श्रृजना सिंह-इत्येनं तथा च नेकपा (एमाले) -पक्षस्य अभ्यर्थिं पूर्व-महापौरं केशव-स्थपित-इत्येनं पराजयत।<ref>{{Cite web|date=2022-05-26|title=Balen Shah elected Mayor of Kathmandu, Sunita Dangol Deputy Mayor|url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/balen-shah-elected-mayor-of-kathmandu-sunita-dangol-deputy-mayor|accessdate=2026-03-09|website=The Himalayan Times|language=en}}</ref> राजनैतिक-व्यक्तिरूपेण शाह-वर्यस्य उदयः, बिबेकशील-नेपाली-पक्षस्य संस्थापकेन स्वर्गीयेन उज्ज्वल-थापा इत्यनेन प्रवर्तिते वैकल्पिकराजनीतेः भावस्य अनुवर्तनं इति बहुधा मन्यते। 2021 तमे वर्षे जून-मासे कोविड-19 सम्बद्धैः जटिलतासु मृतः थापा इत्ययं नेपालस्य सुस्थिरराजनैतिकसंस्थां प्रति चुनौतीं कृत्वा, युवान् नागरिकजीवने प्रवेष्टुं प्रेरयित्वा, भ्रष्टाचारस्य सामाजिक-अन्यायस्य च विरुद्धं अभियानं कृत्वा, आन्दोलनं निर्मातुं वर्षाणि व्यतीतवान्। यदा शाह 2022 तमे वर्षे महापौरपदस्य स्पर्धां प्रविष्टवान्, तदा बिवेकशील-आन्दोलनस्य अनेके वयोवृद्धाः तस्य अभियाने सम्मिलिताः।<ref>{{Cite news|title=Can Nepal's Viral Mayor Run the Country?|url=https://kathmandupost.com/politics/2026/01/28/can-nepal-s-viral-mayor-run-the-country|date=2026-01-28|accessdate=2026-02-01}}</ref> === आधारभूत संरचना एवं सार्वजनिक सेवा === 2022 जून् 6 दिनाङ्के, नगरविकासमन्त्रालयस्य नवनिर्वाचितप्रतिनिधिनां च मध्ये 7 जून् तः 2022 अगस्ट 18 दिनाङ्कपर्यन्तं अपशिष्ट-व्ययनस्य आरम्भार्थं सहमतिः अभवत्, स्थानीयानां सर्वकारीय-अधिकारिणां च मध्ये चतुर्णां बिन्दूनां सन्धेः अनन्तरं, शाह-वर्यः सर्वान् असंकलित-घन-अपशिष्टानां व्ययनस्य निर्वहणं कर्तुं स्वायत्त-कम्पनीन् इत्येतान् निर्देशितवान्।<ref>{{Cite web|title=Balen directed private companies to manage garbage|url=https://nepalnews.com/s/capital/balen-directed-private-companies-to-manage-garbage-within-a-week|date=22 August 2022|accessdate=29 July 2023|website=nepalnews.com}}{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> शाह इत्यस्य प्रशासनस्य अधीने वीथि-सुलभतायां स्वच्छतायां च निवेशः कार्यान्वितः, यत्र दृष्टिबाधितानां नागरिकाणां कृते नगरे स्वतन्त्रतया गमनार्थं स्पर्श-युक्ताः पादचारि-मार्गाः स्थापिताः। फ़ाल्चा-शैल्याः लोकयान-स्थानकेभ्यः-पारम्परिक-नेवारी-विश्रामस्थानैः प्रेरिताः संरचनाः-अपि सम्पूर्णे नगरे निर्मिताः आसन्। नूतनाः लोकयान-मार्गाः प्रवर्तिताः, लोकयान-स्थानकेभ्यः उन्नयनं कृतम्, यात्रिकाणां कृते अधिकं विश्वसनीय-यात्रा-अनुभवाय पटु चिटिका (स्मार्ट-टिकटिङ्ग)-व्यवस्था च कार्यान्विता।<ref>{{Cite web|title=A year of Balen: Hits and misses|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/a-year-of-balen-hits-and-misses|publisher=My Republica|date=2023-05-14|accessdate=2024-01-10}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[सञ्चिका:Balen_Shah.jpg|लघुचित्रम्|बालेन शाह, काष्ठमण्डप-मध्ये, अवकर सङ्ग्रह-स्पर्धा-कार्यक्रमः 2022]] === पारदर्शिता === कार्यभारं स्वीकृत्य तस्य प्रथमेषु कार्येषु अन्यतमरूपेण, शाह-वर्यः नगरपालिका-परिषद-सभानां चलदृष्य माध्यमेन प्रत्यक्षप्रसारणम् आरभत-काष्ठमण्डप नगरस्य-इतिहासे प्रथमवारं एतादृशी कार्यवाहिनः सार्वजनिकरूपेण प्रसारिताः। तस्य प्रशासनम् अनलाइन-भवन-अनुमति-व्यवस्थाम् अपि प्रवर्तयत्, दक्षतां वर्धयितुं भ्रष्टाचारस्य अवसरान् न्यूनीकर्तुं च डिजिटल-हस्ताक्षरान् कार्यान्वयत्।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu Metropolitan City goes digital|url=https://risingnepaldaily.com/news/29315|publisher=The Rising Nepal|date=2023-03-21|accessdate=2024-01-10}}</ref> === शिक्षा === शाह-वर्यः सामुदायिकविद्यालयेषु "पाठ्यपुस्तक-मुक्त-शुक्रवासरः" इति कार्यक्रमम् आरभत, यस्य उद्देश्यं छात्राणां तांत्रिककौशलस्य विकासाय पाठ्येतरक्रियाकलापेषु च संलग्नुं साहाय्यं करोति स्म। सः काष्ठमण्डप-नगरस्य स्वायत्तविद्यालयान् अपि निर्देशं दत्तवान् यत् विद्यमानशिक्षाविधानस्य अनुरूपं न्यूनातिन्यूनं 10 प्रतिशतं छात्राणां कृते छात्रवृत्तिः प्रदत्ता भवेत् इति।<ref>{{Cite web|title=Balen Shah directs private schools to provide scholarships|url=https://kathmandupost.com/valley/2022/10/05/balen-shah-directs-private-schools-to-provide-10-percent-scholarships|publisher=The Kathmandu Post|date=2022-10-05|accessdate=2024-01-10}}</ref> === आरोग्यसेवा === कान्ति-बाल-चिकित्सालये आधुनिक-शल्यचिकित्सा-रङ्गशालाः स्थापयितुं, त्रिभुवन-विश्वविद्यालय-शिक्षण-चिकित्सालये बाह्यरोगिणां सेवां वर्धयितुं, मनमोहन-प्रत्यारोपण-केन्द्रे कोरोनरी-परिचर्यायाः वर्धनार्थं च शाह-इत्यस्य प्रशासनं नव कोटी रूप्यकाणि प्रतिबद्धम् अकरोत्।<ref>{{Cite web|title=KMC allocates budget for Kathmandu hospitals|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/kmc-allocates-budget-for-hospitals|publisher=My Republica|date=2023-02-18|accessdate=2024-01-10}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === सांस्कृतिक सम्पदा === शाह इत्यस्य प्रशासनं काष्ठमण्डप-नगरस्य अमूर्तसांस्कृतिकपरम्परां समर्थयतां कार्यक्रमान् विस्तारयत्, यत्र जीवित[[कुमारी (जीवितदेवी)|कुमारी]], भैरवः, गणेशपरम्पराः च आसन्। त्रिभुवनविश्वविद्यालयेन सह अपि नगरपालिका-सेवां आधुनिकीकर्तुं, हिटी इति नाम्ना प्रसिद्धानां पारम्परिकजलस्रोतां संरक्षितुं च सहमतिः अभवत्।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu city signs agreement with Tribhuvan University|url=https://risingnepaldaily.com/news/27201|publisher=The Rising Nepal|date=2023-01-15|accessdate=2024-01-10}}</ref> === उन्मूलन एवं निष्कासन === 2022 तमे वर्षे, महापौरत्वेन निर्वाचितस्य अनन्तरं शीघ्रमेव, शाह-वर्यः काष्ठमण्डप-नगरे व्यापकं विध्वंस-अभियानम् आरब्धवान्, यत्र बुल्डोज़र्-यन्त्राणि उपयुज्य सार्वजनिकभूमिं उल्लङ्घयन्तः भवनानि, संरचनाः च नष्टानि कृतवन्तः। सः मुख्यतया बनेश्वरस्य अल्फा बीटा कम्प्लेक्स, खिचापोखरी इत्यस्य आर. बी. कम्प्लेक्स् न्यू रोड् इत्यस्य सूरज आर्केड, तथा भोटाहिती-नगरं रत्न-पार्क इत्यनेन सह योजयतः अधस्तनमार्गः इत्यादीन् वाणिज्य-भवनानि लक्ष्यीकृतवान्। काष्ठमण्डप-महानगर-नगरं एतेषां व्यवसायानां कृते 35-दिनेभ्यः सूचनाम् अददात्, यदा समयसीमाः समाप्ताः, तत्क्षणमेव संरचनाः ध्वंसितुम् आरब्धम्। ध्वंसानि प्रारम्भे जनैः व्यापकरूपेण प्रशंसाम् अवाप्नुवन्, परन्तु अन्ततः उच्च-हस्तेन समीचीनेन, प्रारम्भिक-ध्वंसस्य अनन्तरं अनुवर्तनं न भवेत् इति च निन्दाम् अवाप्नोत्।<ref>{{Cite web|title=Mayor Shah's demolition drive draws cheers, but concerns too|url=https://kathmandupost.com/valley/2022/09/05/mayor-shah-s-demolition-drive-draws-cheers-but-concerns-too|website=kathmandupost.com|accessdate=2026-01-27|language=English}}</ref> ध्वंस-अभियानस्य भागरूपेण, शाह्-वर्यः पूर्वं निर्मितां टुकुचा (इच्छुमति) -नदीं अपि खनयितुं प्रायतत। सः जय् नेपाल-चलच्चित्र-भवनस्य भागम् ध्वंसम् अकरोत्, तस्य परिसरस्य अधः नदीं च आविष्कृतवान्। परन्तु, पटन्-उच्चन्यायालयस्य स्थगन-आदेशेन अन्याः विध्वंसकार्याणि स्थगिताः। विमर्शकाः उक्तवन्तः यत् टुकुचा नदी न तु जलनिर्गमन-नहरः आसीत्, शाह् इत्यस्य कार्यैः निजीसम्पत्तेः अधिकारस्य उल्लङ्घनः अभवत् इति। 2023 तमे वर्षे उच्चन्यायालयेन अन्ततः निर्णयः कृतः यत् यद्यपि तुकुचा एका न्याय्यनदी आसीत् तथा च संरक्षणाय योग्यः आसीत्, तथापि निजीसम्पत्तिधारकाणां अधिकारेषु अपि एतत् प्रवर्तते। 2026 तमवर्षपर्यन्तं, जय-नेपाल-चलच्चित्र-भवनस्य परिसरे इयं नदी अनावृत्तम् अस्ति, परन्तु अग्रे संरक्षण-कार्यं न अभवत्। 2022 तमवर्षस्य नवेम्बर्-मासे काठमाण्डू-महानगरं बागमती-नद्याः तटे निवसतां भूमिहीनान् जनान् निष्कासयितुं प्रायतत। अस्य प्रयासस्य परिणामेन नगरपालिकायाः कर्मचारिणां अतिक्रमणकारिणां च मध्ये तीव्रयुद्धं जातम्, यस्मिन् 21 तः अधिकाः जनाः व्रणिताः अभवन्। प्रयासस्य अनन्तरं, विस्थापकाः शाह् इत्यस्य, नगरस्य अधिकारिणां च कार्याणां विरुद्धं विरोधं कृतवन्तः, स्थानात् स्थानान्तरणात् पूर्वं वैकल्पिक-आवास-व्यवस्थायाः याचनाम् अकुर्वन्। एतानि याचनाः कार्यकर्तृभिः समर्थिताः, ये ध्वंस-अभियानस्य आरम्भात् पूर्वं वैकल्पिक-आवासस्य व्यवस्थां कर्तुं शाह्-नगरं च प्रार्थयन्ति स्म।<ref>{{Cite web|title=Why does government often fail to address the problems of urban squatters?|url=https://www.nepallivetoday.com/2023/05/11/why-does-government-often-fail-to-address-the-problems-of-urban-squatters/|website=Nepal Live Today|accessdate=2026-01-27|language=en}}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> शाह् इत्यस्य नेतृत्वे काठ्मण्डू-महानगर-सर्वकारः, वीथि-विक्रेतृणां विरुद्धं असमान-बलप्रयोगस्य आरोपस्य कारणात् ह्युमन्-रैट्स्-वाच् इत्यादिभिः सङ्घटनैः निन्दाम् अन्वभूत्। तस्य नीतिभिः सामाजिककार्यकर्तृभिः लघु-स्तरस्य विरोधस्य उदयः अपि अभवत्, यस्य आरम्भः नगरपालिका-आरक्षकैः विक्रेतृणां सम्पत्तिं अनुधावनं, प्रहारणं, अभिग्रहणम् च दर्शयमानानां चित्र-चित्राणां प्रसारणेन अभवत्। वीथिविक्रेतृषु शाह् इत्यस्य दमनस्य विमर्शकानां तर्कः अस्ति यत् देशस्य अर्थव्यवस्थायाः प्रायः अर्धभागः अनौपचारिकव्यापारेषु आश्रितः अस्ति इति कारणात्, एतादृशाः क्रियाः व्यवहार्य-वैकल्पिक-उपायान् न दत्त्वा नगरीय-दरिद्राणां जीवनस्तरं प्रतिकूलरूपेण प्रभावयन्ति।<ref>{{Cite web|title=Street vendors are crucial to urban economy, but their plight is huge|url=http://kathmandupost.com/money/2022/04/22/street-vendors-are-crucial-to-urban-economy-but-their-plight-is-huge|accessdate=29 July 2023|website=kathmandupost.com|language=English}}</ref> 2023 सेप्टेम्बर्-मासे, ऐह् इति नाम्ना प्रसिद्धः राजनैतिकः कार्यकर्ता काठमाण्डू-नगरसदस्यालयात् बहिः 199 घण्टाः यावत् स्थितः आसीत्, यावत् वैकल्पिकस्य समाधानस्य प्रस्तावः न भवेत् तावत् यावत् वीथिविक्रेतृभ्यः हस्तक्षेपं विना व्यापारस्य अनुमतिः दीयन्तु इति महापौरं प्रार्थयत्। काठमाण्डू-4 इत्यस्य सांसदः गगन् थापा, पूर्वउपप्रधानमन्त्रिणः कमल् थापा, पूर्ववित्तमन्त्रिणः सुरेन्द्र पाण्डे इत्यादयः व्यक्तयः अस्य विरोधस्य समर्थनं कृतवन्तः। विरोधं सम्बोधयन् महापौरः शाह् वर्यः फ़ेस्बुक् इत्यत्र अवदत् यत् सः एम्. पि. थापा इत्यादिभिः विधायकैः स्थापितान् विद्यमानान् नियमान् प्रवर्तयति इति। सः अपि तर्कं कृतवान् यत् वीथि-विक्रेतृणां प्रतिबन्धणेन दारिद्र्यं प्रभावीरूपेण न समाप्यते, अपि च नगरस्य मार्ग-विस्तार-उपक्रमेषु तेषां सम्पत्तिः अभिगृहीतानां अन्यायस्य विषये चिन्तां प्रकटितवान्। काठमाण्डू-महानगर-नगरस्य तथा ऐ. ऐ. एच्. इत्यस्य च मध्ये, मार्गविक्रेतृभ्यः वैकल्पिक-योजना, विशिष्टक्षेत्राणां कालानां च कृते अस्थायी-अनुमतिः, तथा च अभिगृहीत-वस्तूनां स्वामिनां प्रति प्रत्यागमनं च लक्ष्यीकृत्य, सहमतिः अभवत्।<ref>{{Cite web|date=27 September 2023|title=Don't get emotional, doing business on streets is illegal: Balen Shah tells Iih|url=https://en.setopati.com/political/161824/|accessdate=10 October 2023|website=Setopati}}</ref> === टिप्पणीः [[सिंहप्रासाद|सिंह दरबार]] हिंसा उद्रेक === 2023 सेप्टेम्बर्-मासे, शाह्-वर्यः फ़ेस्बुक्-इत्यत्र सङ्घस्य सर्वकारस्य प्रशासनिककेन्द्रं सिंह-दर्बार्-इतीदं ज्वालयितुं सार्वजनिकरूपेण धमनीयत। तस्य पदम्, तस्य पत्नी सबीना काफ्ले इत्यस्याः सर्वकारीय-फलकयुक्ते वाहनस्य यात्रायाम् यातायात-आरक्षकैः नियमित-सुरक्षा-परीक्षणार्थं प्रतिषिद्धायाः अनन्तरं अभवत्। शाह् वर्यः अलिखत् यत्, "अद्य किमपि न अभवत्।, परन्तु यदि श्वः परं के. एम्. सी. यानानि स्थगिताः तर्हि अहं सिंह-दर्बार्-मध्ये अग्निम् प्रज्वालयामि।" फ़ेस्बुक्-लेखः असंवेदनशीलः इति, सङ्घस्य सर्वकारस्य विरुद्धं हिंसाम् उद्रेकयितुं च समर्थः इति नागरिक-समाजेन राजनैतिक-दलैः च बहु निन्दितः आसीत्। विवादस्य अनन्तरं, शाह् इत्यस्य व्यक्तिगत-परामर्शकः भूपदेव शाह् इत्येषः पत्रिका-वक्तव्यं प्रकाशितवान् यत् प्रसव-वेदनया सह चिकित्सालयं गच्छन् काफ़्ले इत्यस्य अनावश्यकः उत्पीडनम् अभवत् इति। परन्तु, पश्चात् प्रकटितं यत् काफ्ले एकसप्ताहाभ्यन्तरे एव प्रसवम् अकरोत्, तथा च पत्रिका-वक्तव्यं स्पष्टतया असत्यम् आसीत् इति। 2025 सेप्टेम्बर्-मासे, जनरल् ज़ड्-आन्दोलनकारिणः सिङ्घादर्बर् इत्येतं अग्न्यस्त्राणि प्राहरन्। <ref>{{Cite web|last=Singh|first=Monica|title=Nepal Election 2026: Meet Balendra 'Balen' Shah, Gen Z-backed frontrunner who once sparked outrage with 'Fu** India' post; know about his education, family, net worth|url=https://www.dnaindia.com/world/photo-gallery-meet-balendra-shah-gen-z-backed-frontrunner-in-nepal-election-2026-once-sparked-outrage-with-fu-india-post-know-about-his-education-family-net-worth-3202412|accessdate=2026-03-12|website=DNA India|language=en}}</ref> === बृहत् नेपालदेशस्य मानचित्रम् === 2023 जून्-मासे, शाह वर्यः स्वस्य कार्यालये बृहत् नेपाल 'ग्रेटर् नेपाल' इति मानचित्रं स्थापयित्वा विवादम् अजनयत्, येन भारतस्य प्रबलः विरोधः अभवत्। बृहत्तर-नेपाल इति एका अविवादिता परिकल्पना अस्ति यत् 1816 तमवर्षस्य सुगौली-सन्धेः पूर्वं नेपालस्य वर्तमानसीमायाम् बहिः स्थितेषु प्रदेशेषु, अधुना अनेकेषु भारतीय-राज्येषु स्थितेषु क्षेत्रेषु च अधिकारान् प्रतिपादयति। भारतस्य नूतनसंसदभवनस्य मौर्यसाम्राज्यस्य भित्तिचित्रस्य विवादस्य प्रतीकरूपेण शाह-वर्यस्य मानचित्रस्य प्रदर्शनं व्यापकरूपेण सूचितम् आसीत्।<ref>{{Cite web|title=Amid Akhanda Bharat map row, KMC Mayor Balen Shah displays a map of 'Greater Nepal' at his office|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/map-of-greater-nepal-in-mayor-balen-s-office|accessdate=30 Dec 2025|website=My Republica|date=8 August 2024}}</ref> === भारतीयचलच्चित्राणां अस्थायी-निषेधः === 2023 तमे वर्षे जून्-मासे, भारतीयचलच्चित्रे आदिपुरुषे "सीता भारतस्य पुत्री" इति कथितं संवादं समाविष्टं कृत्वा, शाह् वर्यः काठमाण्डू-नगरे सर्वाणि भारतीयचलच्चित्राणि प्रदर्शयितुं निषेधितवान्। संवादः नेपालदेशे विवादम् उदपादयत्, यत्र रामायणस्य सीता परम्परागतरूपेण नेपालदेशस्य जनक्पुर अजायत इति मन्यते। अस्य प्रतिबन्धस्य विषये पटान्-उच्चन्यायालये आक्षेपः कृतः, येन शाह्-वर्यः प्रतिबन्धं निवारयितुं आदिष्टः। शाह्-वर्यः प्रारम्भे निराकृतवान्, परन्तु प्रतिबन्धं उत्थापयितुं बाध्यः अभवत्। पश्चात् सः पुनः सामाजिकमाध्यमं स्वीकृत्य सङ्घीयं शासनं न्यायपालिकां च "भारतीय-दासाः" इति उक्तवान्। न्यायालयस्य आदेशेन तस्य निष्कासनस्य निर्देशः दत्तः, तथापि सः प्रतिबन्धं निरूढवान्। <ref>{{Cite web|title=Govt and court Indian slaves, I won't obey court order: Balen Shah|url=https://en.setopati.com/political/161280/|website=Setopati|accessdate=2026-01-27}}</ref> === समीपस्थदेशानां राजनैतिकदलानां च विषये आक्षेपार्हानि पोस्ट्स् === 2025 तमे वर्षे नवेम्बर्-मासे, शाह् वर्यः फ़ेस्बुक् इत्यत्र पोस्ट् कृतवान्, भारतम्, चैना, संयुक्तराज्यम् इत्यादीन् मित्रदेशान्, तथा च सि. पि. एन्. (यु. एम्. एल्.) नेपालीकाङ्ग्रेस्, राष्ट्रीयस्वतन्त्रपक्षः, आर्. पि. पि., तथा माओवादिनः इत्यादीन् विभिन्नेषु राजनैतिकदलान् लक्ष्यीकृत्य, तेषाम् सर्वेषाम् उपरि अपवित्रं शपयन्। तत् पोस्ट् शीघ्रमेव निष्कासितम्, परन्तु ततः पूर्वं न, विदेशैः सह नेपालस्य मैत्रीबन्धनं हानिं जनयति, शत्रुतायाः वातावरणम् जनयति इति च पुनः एकवारं सर्वतः निन्दाम् आमन्त्रयत्।<ref>{{Cite web|title=Is Balendra Shah answerable to anyone?|url=https://kathmandupost.com/national/2025/11/03/is-balendra-shah-answerable-to-anyone|website=kathmandupost.com|accessdate=2026-01-27|language=English}}</ref> === 2025 जेन Z विरोधः === 2025 सेप्टेम्बर-मासे नवयुवा (जेन्-ज़ी) इत्यस्य विरोधस्य अनन्तरं, नेपाली-काङ्ग्रेस्-पक्षस्य छात्रविभागः नेपाल-छात्रसङ्घः, शाह-वर्यस्य विरुद्धं आरक्षक-परिवादं दत्तवान्, सः हिंसाम् उदपादयत्, सिंहप्रासाद इत्यादिषु भवनेषु तथा सङ्घीय-संसदेताम् प्रदर्शनकारीभिः प्रज्वालितान् अग्नि-यन्त्रान् नियन्त्रयितुं अग्निशामकान् नियन्तुं च असफलः अभवत् इति आरोपं कृतवान्। शाह-वर्यः एतान् अभियोगान् निराकृतवान्, यत् नगरस्य दलानि सार्वजनिकसुरक्षायै, मूलसौकर्याणां रक्षणाय च अहोरात्रम् कार्यम् अकुर्वन् इति।<ref>{{Cite web|date=2024-08-08|title=NSU files police complaint against Mayor Balen and Sudan Gurung|url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/nsu-files-police-complaint-against-mayor-balen-and-sudan-gurung-38-40.html|accessdate=2025-11-05|website=myrepublica.nagariknetwork.com|language=en}}</ref> == प्रधानमन्त्री-पदनाम == === महानिर्वाचन 2026 === 2025 डिसेम्बर् 28 दिनाङ्के, शाह्-वर्यः औपचारिकरूपेण राष्ट्रिय-स्वतन्त्र-पार्टी (आर्. एस्. पि.) इत्यनेन सह एकीकृतः, 2026 जनवरी 18 दिनाङ्के काठमाण्डू-नगरस्य महापौरपदात् त्यागपत्रं कृत्वा, दलस्य प्रधानमन्त्रीपदस्य अभ्यर्थिरूपेण 2026 तमे वर्षे नेपाली-सामान्यनिर्वाचने भागं स्वीकृतवान्। तस्य प्रवेशः पक्षस्य कृते एकस्याः निर्णायकसमये अभवत्, यः स्वसंस्थापकस्य रबी-लामिचाने इत्यस्य अनेकेषां विधिसङ्गत्याः छायाभ्यां सह सङ्घर्षं कुर्वन् आसीत्, यस्मिन् नेपालस्य सहकारिके क्षेत्रे कपटस्य आरोपः, धनस्य कथित-दुर्विनियोगः च अन्तर्भवन्ति।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu Mayor Balendra Shah joins Rastriya Swatantra Party|url=https://www.newsonair.gov.in/kathmandu-mayor-balendra-shah-joins-rastriya-swatantra-party/|publisher=DD News On Air|accessdate=2026-03-06}}</ref> राजनैतिकविश्लेषकानां कृते शाह् इत्यस्य प्रवेशस्य श्रेयः आसीत् यत् सः आर्. एस्. पि. मध्ये नूतनजीवनं प्रसरयत् इति। "शाह्, घिसिङ्ग् इत्यादीनां बृहतां नामानां आगमनानन्तरं परिवर्तितः अवतारः आर. एस्. पी. निर्वाचन-परिदृश्यं पुनः आकारं दातुं शक्नोति" इति राजनैतिकविश्लेषकः श्रीकृष्णा अनिरुद्ध गौतमः अवदत्। विलयसमवायां भ्रष्टाचार-विरोधी-याचनाः, जन-Z-आकांक्षाः, शासन-सुधारः च सम्बोधयन् सप्तसूत्रीया प्रतिबद्धतां समाविष्टम् आसीत्, येन आर. एस्. पी. पारम्परिक-स्थापन-दलानां प्रमुख-विकल्परूपेण स्थापितः।<ref>{{Cite web|title=Kathmandu Mayor Balendra Shah joins Rastriya Swatantra Party|url=https://www.newsonair.gov.in/kathmandu-mayor-balendra-shah-joins-rastriya-swatantra-party/|publisher=DD News On Air|accessdate=2026-03-06}}</ref> यद्यपि लमिछाने आर्. एस्. पि. इत्यस्य औपचारिकं अध्यक्षपदं धारयति स्म, तथापि शाह् शीघ्रमेव दलस्य प्रबलः सार्वजनिकः मुखः, तस्य निर्वाचनस्य गतिः च प्रमुखः स्रोतः अभवत्। लमिछाने इत्यस्य विपरीतं, यस्य राजनैतिकशैली महत्त्वपूर्णं विवादम् आकर्षयति स्म, शाह् इत्येषः मृदुतरं, अधिकसमावेशीयं च दृष्टिकोणम् अन्ववर्तयत्, येन विभाजनात्मकं भाषणं द्वेषा भाषणं वा विना सम्पूर्णे नेपालदेशात् महतीं समर्थनं प्राप्तम्। तस्य प्रचारसभासु नेपाली-युवानां, महिलानां, माधेशी-समुदायानां, प्रवासी-समर्थकाणां च सामूहिक-सहभागिता अभवत्, येन क्षेत्रीय-जातीय-मार्गान् अतिक्रम्य विस्तृत-राष्ट्रिय-आग्रहः प्रतिबिम्बितः।<ref>{{Cite web|title=Balen Shah: Rapper, mayor, Nepal's next prime minister?|url=https://www.aljazeera.com/features/2026/3/2/balen-shah-rapper-mayor-nepals-next-prime-minister|publisher=Al Jazeera|date=2026-03-02|accessdate=2026-03-06}}</ref> शाह् वर्यः 19 जनवरी 2026 तमे दिने जनक्पुर एकस्मिन् जनसभायां आर्. एस्. पि. पक्षस्य निर्वाचने पदार्पणं कृतवान्, स्वस्य महोत्रीमण्डले जन्म लब्धस्य माधेशस्य पुत्रत्वेन स्वयं उपस्थापितवान्, अपि च दलस्य व्याप्तिम् नगरात् बहिः विस्तारयितुं प्रायतत। सः उच्चप्रवृत्तिं प्राप्तस्य [[झापामण्डलम्|झपा]]<nowiki/>-5 निर्वाचनक्षेत्रे स्पर्धां कर्तुं चितवान्, स्वस्य दुर्गे चतुर्वारं पूर्वप्रधानमन्त्रिणं के. पी. शर्मा ओली-वर्यं साक्षात् च्यालेञ् कृतवान्, या स्पर्धा राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रिय-अवधानं आकर्षयत्।<ref>{{Cite web|title=Balendra Shah's Party Heading Towards Landslide Victory in Nepal|url=https://kashmirobserver.net/2026/03/06/balendra-shahs-party-heading-towards-landslide-victory-in-nepal/|publisher=Kashmir Observer|date=2026-03-06|accessdate=2026-03-06}}</ref> 5 मार्च् 2026 सामान्यनिर्वाचने, आर. एस्. पी. प्रारम्भिकमतगणनायां प्रबलशक्तिरूपेण उद्भूतम्, प्रत्यक्षतया निर्वाचितेषु 165 स्थानेषु 90 तः अधिकेषु निर्वाचनक्षेत्रेषु अग्रे आसीत्, यस्य परिणामः शाह् इत्यनेन जनैः उत्पद्यमानः उत्साहस्य तरङ्गः इति बहुधा आरोपितः आसीत्। काठमाण्डू-उपत्यका सर्वेषु दशसु निर्वाचनक्षेत्रेषु दलः अग्रे आसीत्, तस्य प्रतिद्वन्द्वी नेपालीकाङ्ग्रेस्, सी. पी. एन्. (यू. एम्. एल्.), सी. पि. एन्. च (माओस्ट् सेण्टर्) बहु पिहिताः आसन्। झपा-5 मध्ये, शाह्-वर्यः ओली-वर्यं 68,348 मतैः पराजयत, ओली-वर्यम् 18,734 मतैः पराजयत्।<ref>{{Cite web|last=Srivastava|first=Nisha|date=2026-03-06|title=Who is Balendra 'Balen' Shah? Contesting Candidate From Jhapa-5 Constituency in Nepal Election 2026 — Net Worth, Wife and Family Details|url=https://sundayguardianlive.com/world/who-is-balendra-balen-shah-contesting-candidate-from-jhapa-5-constituency-in-nepal-election-2026-net-worth-wife-and-family-details-174289/|accessdate=2026-03-12|website=The Sunday Guardian|language=en-US}}</ref> == व्यक्तिगतं जीवनम् == शाह इत्ययं सार्वजनिकस्वास्थ्य व्यवसायिनी सबीना काफ्ले इत्यनया सह परिणीतवान्। सः तिनकुने-नगरस्य गैरीगाउँ-नगरे स्वपत्न्या पुत्र्या च सह निवसति। <ref name=":269228" /> == निर्वाचनस्य इतिहासः == === 2022 काष्ठमण्डप महापौर निर्वाचनम् === बालेन शाह 2020 तमात् वर्षात् अभ्यर्थित्वस्य योजनां विषये विचारं कुर्वन् आसीत्, 2021 डिसेम्बर 17 दिनाङ्के स्वस्य फ़ेसबुक-पृष्ठस्य माध्यमेन स्वतन्त्र-अभ्यर्थिरूपेण महापौरपदस्य स्पर्धां करिष्यति इति अघोषयत्। तस्य अभियानं अपशिष्टप्रबन्धने, मार्ग-यातायातनियन्त्रणे, सार्वजनिकसेवायां प्रदाने, भ्रष्टाचार-निरोधने, नगरस्य सांस्कृतिकपरम्परायाः संरक्षणे च केन्द्रितम् आसीत्।<ref name="auto">{{Cite web|date=26 May 2022|title='Balen' canes parties with the walking stick|url=https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220526151646/https://kathmandupost.com/national/2022/05/26/balen-canes-parties-with-the-walking-stick|archivedate=26 May 2022|accessdate=26 May 2022|website=[[The Kathmandu Post]]|language=English}}</ref> शाह 26 मे 2022 दिनाङ्के निर्वाचिता, प्रदत्तानां मतानां प्रायसः 38.6% नित्वा विजयं प्राप्तवान्। सः नेपाली-काङ्ग्रेस-पक्षस्य अभ्यर्थिं सिर्जना-श्रेष्ठ इत्येनं तथा पूर्व-महापौरं तथा च नेकपा (एमाले) पक्षस्य अभ्यर्थीं केशव-स्थपितम् 23,000 मतपरिमाणेन पराजयत।<ref name=":0">{{Cite web|date=26 May 2022|title='लौरो' बोकेर बालेन बने काठमाण्डू महानगर प्रमुख, को हुन् उनको विजयका सारथि|url=https://www.bbc.com/nepali/news-61566558|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529004207/https://www.bbc.com/nepali/news-61566558|archivedate=29 May 2022|accessdate=26 May 2022|website=BBC News|language=ne}}</ref> शाह-वर्यः 2022 मे 30 दिनाङ्के महापौरत्वेन शपथं स्वीकृतवान्, निर्वाचने निर्वाचिताः नगरपालिका-सभायाः अन्येभ्यः सदस्यान् पदस्य शपथं च प्रदत्तवान्।<ref>{{Cite web|date=30 May 2022|title=KMC Mayor Balen Shah takes oath of office and secrecy|url=https://english.khabarhub.com/2022/30/254867/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220530071551/https://english.khabarhub.com/2022/30/254867/|archivedate=30 May 2022|accessdate=30 May 2022|website=Khabarhub|language=en}}</ref>{{Election box begin|title=Mayoral elections result}} {{Election box winning candidate with party link||party=Independent politician|candidate=Balendra Shah|votes=61,767|percentage=38.6%|change=''New''}} {{Election box candidate with party link||party=Nepali Congress|candidate=Sirjana Singh|votes=38,341|percentage=24.0%|change=+1.1%}} === 2026-प्रतिनिधिसभा निर्वाचनम् === काष्ठमण्डप-नगरस्य महापौरपदस्य कार्यावधेः अनन्तरं, शाह-वर्यः 2026 जनवरीमासे महापौरपदात् त्यागपत्रं कृत्वा, 2026 तमे वर्षे नेपाल-सामान्यनिर्वाचने राष्ट्रियस्वतन्त्र दल (रास्वपा) स्य प्रधानमन्त्रीपदस्य अभ्यर्थी अभवत्। 2008 तमवर्षस्य निर्वाचनात् अतिरिच्य, 2008 तमवर्षस्य निर्वाचने, केवलं 2023 आमनिर्वाचने, ओली 54,319 मतैः 28,576 मतपरिमाणेन च विजितवान्, सः 2008 तमवर्षात् आरभ्य यत्र अपि निर्वाचने आसीत्, तस्मिन् स्थाने, चतुर्वारं पूर्वप्रधानमन्त्रिणं तथा सि. पि. एन्. (यु. एम्. एल्.) अध्यक्षं के. पि. शर्मा ओली-वर्यं साक्षात् प्रतिदधात्, सः ५ नं झापा-निर्वाचनक्षेत्रे स्पर्धां कर्तुं चितः।<ref>{{Cite web|date=7 March 2026|title=RSP dominates early count; Balen takes strong lead over Oli in Jhapa-5|url=https://english.onlinekhabar.com/rsp-dominates-early-count.html|accessdate=7 March 2026|website=OnlineKhabar}}</ref> शाह अधिकृतरूपेण 7 मार्च 2026 दिनाङ्के झापा-५ इत्यतः प्रतिनिधि-सभायां निर्वाचितः अभवत्, तस्मिन् एव दिने स्वस्य विजयप्रमाणपत्रं प्राप्तवान्। नेपाल-निर्वाचन-आयोगेन प्रकाशितस्य अन्तिम-परिणामस्य अनुसारं, शाह-वर्यः 68,348 मतान् प्राप्तवान्-नेपालस्य संसदीय-निर्वाचनस्य इतिहासे अद्यपर्यन्तं अभिलेखितं सर्वाधिकं मत-सङ्ग्रहम्, 2017 तमे वर्षे तस्मिन् एव क्षेत्रे ओली-वर्येण स्वयमेव स्थापितं 57,139 मतानां पूर्व-अभिलेखम् अतिक्रमितवान्। ओलीवर्यः 18,734 मतान् प्राप्य, शाह वर्येण 49,614 मतानां विजय-अन्तरं दत्तवान्।<ref name="khabarhub2026" /> == मान्यता == 2023 तमे वर्षे टाइम् पत्रिकायाः शीर्ष-100 सूच्यां सः समाविष्टः, ततः परं शाह-वर्यः अन्तरराष्ट्रिय-अवधानं प्राप्नोत्। स्वतन्त्र-अभ्यर्थीरूपेण तस्य निर्वाचनं नेपालस्य स्थापितानां राजनैतिकदलानां आधिपत्यस्य चुनौतीः इति विमर्शकैः वर्णितम्।<ref>{{Cite web|title=Balen Shah's victory and what it means for Nepal's politics|url=https://kathmandupost.com/politics/2022/05/20/balen-shah-s-victory-and-what-it-means-for-nepal-s-politics|publisher=The Kathmandu Post|date=2022-05-20|accessdate=2024-01-10}}</ref> == अपि पश्यतु। == * राष्ट्रिय-स्वतन्त्र-पक्षः * काठमाण्डू-नगरस्य महापौरः। * 2022 काठ्मण्डू नगरपालिका निर्वाचनम् * नेपालराज्यस्य सामान्यनिर्वाचनम् 2026 == टिप्पण्याः == .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman} == सन्दर्भः == {{Reflist}}{{S-start}} {{s-par|np-lwr}} |- {{S-bef}} {{S-ttl|title=Member of Parliament for [[Jhapa 5 (constituency)|Jhapa 5]]}} {{s-inc}} |- {{s-off}} |- {{S-bef}} {{S-ttl|title=[[List of Prime Ministers of Nepal|Prime Minister of Nepal]]}} {{s-inc}} |- {{S-bef}} {{S-ttl|title=[[Mayor of Kathmandu]]}} {{S-aft}} {{S-end}}{{DEFAULTSORT:Shah, Balen}} [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९९० जननम्]] [[वर्गः:अपरीशीलितानुवादयुतानि पृष्ठानि]] 4ymuof8zzsmlbxmus445qf3sljy486s 3 92184 499049 2026-05-01T15:20:55Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499049 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Olybrius}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १५:२०, १ मे २०२६ (UTC) su2ouf65o4y1iaxiitcpw84fglaiudu 3 92185 499050 2026-05-01T16:33:30Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499050 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Missingdogposter}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १६:३३, १ मे २०२६ (UTC) nehi2r1zspss1t0j7qmilwvem3xlaeo 3 92186 499051 2026-05-01T17:07:24Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499051 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Drpraveenayu}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १७:०७, १ मे २०२६ (UTC) pep4s6q99ah90zugguafegwz05af2ho 3 92187 499062 2026-05-02T01:18:50Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499062 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Xiongxiong250}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०१:१८, २ मे २०२६ (UTC) d9c1zd0p3w9lc0kx685h553p1jgitaf 3 92188 499063 2026-05-02T01:51:41Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499063 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Tanya P Henauer}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०१:५१, २ मे २०२६ (UTC) gzdvl1txbjec1366hvxb0j8vjzpifij 3 92189 499067 2026-05-02T04:37:25Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499067 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Idefknoweverything}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०४:३७, २ मे २०२६ (UTC) 3x550ngbod7blj5f9xxsetf5hsuiq4q 3 92190 499072 2026-05-02T07:24:50Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499072 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Mar.WutthisanSisamai}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> ०७:२४, २ मे २०२६ (UTC) 3bw1cep3t2x97r4mlc1ggntryolrvp1