विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 1470 499510 480510 2026-06-16T02:21:47Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499510 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Republic of Nicaragua |native_name = ''República de Nicaragua'' |common_name = Nicaragua |image_flag = Flag of Nicaragua.svg |image_coat = Coat of arms of Nicaragua.svg |image_map = Nicaragua (orthographic projection).svg |national_motto = {{native phrase|es|En Dios Confiamos}}<br/>{{raise|0.2em|{{small|"[[In God We Trust]]"}}&nbsp;{{lower|0.2em|<ref name=cordoba>As shown on the [[Nicaraguan córdoba|Córdoba]] (bank notes and coins); see, for example, [http://bcn.gob.ni/billetes_monedas/index.html?&val=1 Banco Central de Nicaragua].</ref>}}}} |national_anthem = {{native name|es|''[[Salve a ti, Nicaragua]]''|italics=off|nolink=yes}}<br/>{{small|''Hail to Thee, Nicaragua''}}<br /><center>[[File:National Anthem of Nicaragua.ogg]]</center> |official_languages = [[Spanish language|स्पेनी भाषा]] |regional_languages = {{unbulleted list |[[English language|आंग्ल]] |[[Miskito language|मिस्किटो]] |[[Rama language|रामः]] |[[Sumo language|सुमो]] |{{nowrap|[[मिस्किटो तटीय क्रियोल]]}} |[[Garifuna language|गारिफुना]] |[[रामा के क्रियोल]]}} |ethnic_groups = {{unbulleted list | ६९% [[मेस्टिजो]] । | १७% [[श्वेत लैटिन अमेरिकी#निकारागुआ|श्वेत]]] । | ९% [[अफ्रो-निकारागुआ|काला]]] । | ५% [[अमेरिकादेशस्य आदिवासीजनाः|आदिवासी]] }} |ethnic_groups_year = २०११<ref name=indexmundi>{{cite web |title=Nicaragua Demographics Profile 2011 |work=Nicaragua |publisher=Index Mundi |year=2011 |url=http://www.indexmundi.com/nicaragua/demographics_profile.html |accessdate=2011-07-16}}</ref> |demonym = {{unbulleted list |[[Nicaraguans|निकारागुआ]] |[[Nica (toponym)|निका]] {{small|(informal)}} |[[पिनोलेरो]] {{small|(informal)}}}} |capital = {{raise|0.2em|[[File:Escudo de Managua.svg|20px|link=Coat of arms of Managua]]}}&nbsp;[[मनगुआ]] |latd=12 |latm=9 |latNS=N |longd=86 |longm=16 |longEW=W |largest_city = राजनगर |government_type = [[संवैधानिक राज्य|एकात्मक]] [[राष्ट्रपति व्यवस्था|राष्ट्रपति]] [[संवैधानिक गणराज्य]] |leader_title1 = [[निकारागुआ-राष्ट्रपतिः|राष्ट्रपतिः]] । |leader_name1 = {{nowrap|[[डैनियल ओर्टेगा]] ([[सैंडिनस्टा राष्ट्रीय मुक्ति मोर्चा|FSLN]])}} |leader_title2 = [[निकारागुआ-देशस्य उपराष्ट्रपतिः|उपराष्ट्रपतिः]] । |leader_name2 = [[उमर हलेस्लेवेन्स]] |legislature = [[राष्ट्रीय सभा (निकारागुआ)|राष्ट्रीय सभा]] |sovereignty_type = [[Independence]] {{nobold|from [[Spain]], [[Mexico]] and the [[Federal Republic of Central America]]}} |established_event1 = घोषित |established_date1 = १५ सितम्बर १८२१ |established_event2 = मान्यता प्राप्ता |established_date2 = २५ जुलै १८५० |established_event3 = [[प्रथम मेक्सिको साम्राज्यम्]] इत्यस्मात् |established_date3 = १ जुलाई १८२३ |established_event4 = [[मध्य अमेरिकासंघीयगणराज्यम्]] इत्यस्मात् |established_date4 = ३१ मे १८३८ |established_event5 = परिभ्रमण |established_date5 = १९ जुलै १९७९ |established_event6 = {{nowrap|वर्तमान संविधान}} |established_date6 = ९ जनवरी १९८७<ref name=cia/> |area_rank = ९७ तमः |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = १३०,३७५ इति |area_sq_mi = ५०,१९३ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = ७.१४ इति |population_estimate = |population_estimate_rank = १०९ तमः |population_estimate_year = |population_census = ६,०७१,०४५<ref>{{cite web |title=Población Total, estimada al 30 de Junio del año 2012 |url=http://www.inide.gob.ni/estadisticas/Cifras%20municipales%20a%C3%B1o%202012%20INIDE.pdf |publisher=National Nicaraguan Institute of Development Information |accessdate=24 March 2013 |pages=1–5 |language=Spanish}}</ref> |population_census_year = २०१२ |population_density_km2 = ५१ |population_density_sq_mi = ११४ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = १५५ तमः |GDP_PPP = २९.८९९ अब्ज डॉलर<ref name=IMF2012>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=53&pr1.y=8&c=278%2C283%2C128%2C944&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Nicaragua |publisher=International Monetary Fund |accessdate=2014-03-22}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = २०१४ |GDP_PPP_per_capita = $ ४,८४९<ref name=IMF2012/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = ११.८४८ अब्ज डॉलर<ref name=IMF2012/> |GDP_nominal_year = २०१४ |GDP_nominal_per_capita = $१,९२१<ref name=IMF2012/> |Gini_year = २००५ |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = ४०.५ <!--number only--> |Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?page=1 |title=Gini Index |publisher=[[World Bank]] |accessdate=2013-07-18}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = २०१३<!-- कृपया तस्य वर्षस्य उपयोगं कुर्वन्तु यस्य दत्तांशः निर्दिशति, न तु प्रकाशनवर्षस्य--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = ०.६१४ <!--संख्यामात्रम्--> |HDI_ref = <ref name=UNHDI2013>{{cite web |author=United Nations Development Programme |title=Table 1: Human Development index and its components |work=Human Development Report 2013 The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |year=2013 |publisher=United Nations |location=New York |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Tables_reprint.pdf |accessdate=2011-07-16}}</ref> |HDI_rank = १३२ तमः |currency = [[Nicaraguan córdoba|कोर्दोबा]] |currency_code = NIO |country_code = |time_zone = [[केन्द्रीय समयक्षेत्र|CST]] |utc_offset = −६ |drives_on = दक्षिणः |date_written = dd.mm.yyyy |calling_code = [[+५०५]] |cctld = [[.ni]] <!--- ORPHANED: |footnote_a = English and indigenous languages on Caribbean coast are also spoken. |footnote_b = Significant proportion of information obtained from [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nu.html CIA World Fact Book] ----> }} '''निकारगुवा''' उत्तर-अमेरिका-महाद्वीपे मध्यक्षेत्रे ‍देश: अस्‍ति. == कला == * [http://www.yoyita.com अटेलियर योयिता] * [http://www.artenicaraguense.com आर्टे निकारागुएन्से] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190613012443/http://www.artenicaraguense.com/ |date=2019-06-13 }} * [http://www.yoyita.com/Mauricio.htm मौरिसिओ रिजो] ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.visitanicaragua.com Visit Nicaragua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928160120/http://www.visitanicaragua.com/ |date=2007-09-28 }} *[http://www.nicaraguaspanishschools.org/ Nicaragua Spanish Language Schools NSLS] *[http://www.fedbrain.com/world-economy/nicaragua/index.html Nicaragua Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305070031/http://www.fedbrain.com/world-economy/nicaragua/index.html |date=2016-03-05 }} ; Government *[https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114083119/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/nicaragua.html |date=2009-01-14 }} ; General information *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/the-americas/nicaragua/business-corruption-in-nicaragua.aspx Nicaragua Corruption Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324190742/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/the-americas/nicaragua/business-corruption-in-nicaragua.aspx |date=2014-03-24 }} from the [[Business-Anti-Corruption Portal|Business Anti-Corruption Portal]] *[http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/nicaragua.htm Nicaragua] at ''UCB Libraries GovPubs'' *{{dmoz|Regional/Central_America/Nicaragua}} *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1225218.stm Nicaragua profile] from the [[BBC News]] *[http://www.worldatlas.com/webimage/countrys/namerica/camerica/ni.htm Maps] from WorldAtlas.com *[http://www.nicaraguaportal.de/ Nicaraguaportal]: Official information of the Honorary Consulate of Nicaragua * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NI Key Development Forecasts for Nicaragua] from [[International Futures]] ;Other *The State of the World's Midwifery – [http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Nicaragua_SoWMy_Profile.pdf Nicaragua Country Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512152957/http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/country_info/profile/en_Nicaragua_SoWMy_Profile.pdf |date=2013-05-12 }} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 8g035t56qlpeeb4vmokebmmj8ach96t 0 2141 499513 492592 2026-06-16T03:38:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499513 wikitext text/x-wiki {{Infobox Politician |honorific-prefix = पण्डितः |name = मदनमोहन मालवीय<br /> Madan Mohan Malviya |honorific-suffix = |image = मदनमोहन मालवीयः.png |imagesize = |alt = |caption = '''१९५७ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य नवमे (९-१२-१९५७) दिनाङ्के डॉ. [[राजेन्द्र प्रसाद]]-महोदयः श्रीमदनमोहनस्य चित्रस्य अनावरणम् अकरोत् ।''' |religion = [[हिन्दुधर्मः]] |birth_date = {{Birth date|df=yes|1861|12|25}} |birth_place = [[इलाहाबाद]], भारतम् |death_date = {{Death date and age|df=yes|1946|11|12|1861|12|25}} |death_place = [[वाराणसी]] |nationality = भारतीयः |office = इण्डियन् नेशनल् कॉङ्ग्रेस-दलस्य अध्यक्षः |term = १९०९-१०; १९१८ |party = इण्डियन् नेशनल् कॉङ्ग्रेस् |alma_mater = इलाहाबाद-विश्वविद्यालयः<br />कोलकाताविश्वविद्यालयः |profession = शिक्षणविद्<br>प्रत्रकारः<br>वाक्कीलः<br>राजनेता<br>स्वतन्त्रतासेनानी |awards = [[भारतरत्नम्]] २०१४ (मरणोत्तरम्) }} [[File:BHU Entrance.JPG|thumb|बनरस् हिन्दू विश्वविद्यालयस्य पुरतः संस्थापकस्य मालवीयस्य मूर्तिः]] '''मदनमोहनमालवीयः''' {{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|d|ə|n|ə|m|oː|h|ə|n|ə|m|aː|l|ə|v|ɪ|j|ə|h|ə}}) ({{lang-hi|मदनमोहन मालवीय}}, {{lang-en|Madan Mohan Malviya}}) इत्याख्यः महापुरुषः अस्मिन् भारतदेशे जातः । श्रीमालवीयः अत्यन्तप्रज्ञावान् । मेधाविनः, प्रतिभावतः तस्य जन्मना न केवलं पितरः, अपि तु देशोऽपि भाग्यशाली अभवत् । उत्तरभारते [[झान्सी|झान्सीपट्ट्णस्य]] समीपे मालवा इति प्रदेशः अस्ति । मालवीयस्य पूर्वजाः तत्र आसन् । नाम्नः अन्ते निवासप्रदेशस्य योजनम् एकः सम्प्रदायः । मालवीयस्य पितामहः प्रेमधरः उत्तमां ख्यातिम् अर्जितवान् आसीत् । १८५७ तमे वर्षे आङ्ग्लेयान् एतस्मात् देशात् प्रेषयितुं [[झांसी लक्ष्मीबाई|झान्सीराज्ञी लक्ष्मीबाई]],[[नाना साहेब्|नानासाहेबः]], [[तात्याटोपे]] इत्यादयः वीराः अत्यन्तं साहसं प्रदर्श्य युद्धं कृतवन्तः । तेषां प्रयत्नाः सफलाः न जाताः । भारतदेशः आङ्ग्लसाम्राज्यस्य कश्चन भागः अभवत् । तेन भारतीयजीवने महान् परिणामः जातः । धनिनः, मध्यमवर्गीयाः जनाः आङ्ग्लेयान् अनुकुर्वन्ति स्म । वेषभाषासु, जीवनविधाने च एते परिणामाः स्पष्टं दृष्टाः । [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लभाषाभाषणम्]], आङ्ग्लेयवस्त्रधारणं, तत्पद्धतीनाम् अनुसरणम् अत्यन्तं गौरवास्पदमिति भावयन्तः आसन् जनाः । किन्तु स्वीयपूर्वजानां सम्प्रदायानां, सिद्धान्तानां विषये मालवीयानाम् अत्यन्तगौरवभावना, विश्वासश्च आसीत् । देशे उच्चलतां पाश्चात्यसमुत्तुङ्गतरङ्गाणाम् अभिमुखं गच्छन्तः आसन् ते । मदनमोहनस्य पिता व्रजनाथः [[श्रीमद्भागवतपुराणम्|श्रीमद्भागवतं]] (कृष्णलीलाः - कृष्णभक्तानां गाथाः) पठित्वा विवृण्वन् जीवनं यापयति स्म । एतेन एव ज्ञायते यत्, ते कियता कष्टेन जीवनं यापयन्ति स्म इति । अश्रद्धम् आराधयतः जनान् भगवान् कदापि न त्यजति इति गाढः विश्वासः तस्यासीत् । एषः निर्धनब्राह्मणः स्वजीवनभाग्यं सर्वं भगवतः हस्ते न्यस्तवान् आसीत् । मदनमोहनस्य पितामहः पण्डितः प्रेमधरः स्वर्गस्थः अभवत् । सम्प्रदायानुगुण्येन पितुः और्ध्वदैहिककर्माणि पवित्रे गयाक्षेत्रे समापितवान् पण्डितः व्रजनाथः । तदा व्रजनाथं गुरवः उक्त्वन्तः "किमपि प्रार्थयतां, भगवान् ददाति, वयमपि आशिषः दद्मः" इति । हस्तद्वयेन अञ्जलिं बद्धवा प्राङ्गमुखः पण्डितः व्रजनाथः प्रार्थितवान् "भगवान् ! मह्यम् एकं पुत्रम् अनुगृह्णातु । तत्सदृशः अन्यः न स्यात् न भवेत् च" इति । पण्डितस्य व्रजनाथस्य प्रार्थनाः सफलाः । १८६१ संवत्सरे, डिसेम्बर् २५ दिनाङ्के आहियापुरे पण्डितमदनमोहनमालवीयः जातः (आहियापुरम् ग्रामः इदानीं मालवीयनगरम् इति प्रसिद्धम्) । मोहनस्य माता मूनादेवी । आसीत् सन्ध्यासमयः । सर्वगृहेषु दीपज्वालनसमयः । हठाद् घण्टानादः श्रुतः । पण्डितस्य व्रजनाथस्य पुत्रोदयः अभवत् इति जनैः ज्ञातम् । निष्कलङ्कजीवनेन, प्रज्ञापाटवेन, सत्प्रवर्तनेन च सः ग्रामजनानां गौरवपात्रतां गतः आसीत् । सर्वे तं साभिमानं पश्यन्ति स्म । पवित्रग्रन्थानां ज्ञानपरिमलेन पूर्णस्य व्रजनाथगृहस्य पुरतः जनानाम् आनन्दकोलाहलः आसीत् । मृत्कुड्यैः निर्मितं लघुगृहं तत् । आगतानां शुभेच्छुकानां कृते तत्र स्थातुं स्थलं न आसीत् । तेभ्यः सर्वेभ्यः मधुराणि वितरितुं शक्तिरपि नासीत् व्रजनाथस्य । मुकुलितकराभ्याम् एव सः आगतान् स्त्कृतवान् । ते सर्वे तम् अभिनन्द्य, आमन्त्र्य गतवन्तः । बालस्य नामकारणोत्सवः अभवत् । प्रथमाक्षरं मकारः भवेदिति, तेन सौभाग्यं भविष्यतीति उक्तवन्तः ज्येष्ठाः । मदनमोहन इति नाम निश्चितम् । मदनमोहनः सर्वदा हसन् उत्साही सन् अवर्धत । ==विद्याभ्यासः== पञ्चमे वर्षे तस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । आहियापुरे पाठशालाः नासन् । हरदेवः नाम पण्डितः 'धर्मज्ञानोपदेशपाठशाला’नाम्नीम् एकां पाठशालां चालयति स्म । मदनमोहनं पिता हरदेवसमीपं नीतवान्। 'बालकः श्लोकान् काँस्कान् जानाति वा ?’ इति पृष्टवान् हरदेवः । 'आम्, जानामि’ इत्युक्तवान् बालः । "उत्तमम्, एकं श्लोकं वदतु’ इति प्रृष्टवान् हरदेवः । बालकः अध्यापकस्य पादस्पर्शनं कृतवान् । पितरं दृष्टवान् । हस्तौ बद्धवा एकं श्लोकम् उत्तमशैल्या पठितवान् । सन्तृप्तः पण्डितः हरदेवः अन्यम् एकं श्लोकं पठ इत्युक्तवान् । मधुरेण स्वरेण अन्यत्पद्यं श्रावितवान् मदनमोहनः । उपाध्यायः अत्यन्तं सन्तुष्टः । बालस्य शिरसि हस्तं निधाय अत्यन्तानन्दपूर्णः हरदेवः व्रजनाथमुक्तवान् - "भवान् सत्यमेव भाग्यशाली । भवतः वंशस्य शाश्वतीं कीर्तिम् एतस्य कारणतः प्रतिष्ठापयिष्यति भवान्" इति । पण्डितहरदेवस्य अन्तिके मदनमोहनस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । हरदेवः लधुकौमुदीं पाठितवान् । भगवद्गीतां, नीतिश्लोकान्, मनुस्मृतिम्, अनेकविधाः विद्याश्च गुरोः सकाशात् अधीतवान् मदनमोहनः । मदनमोहनस्य अष्टमे वर्षे उपनयनम् अभवत् । गायत्रीमन्त्रम् उपदिष्टवान् व्रजनाथः । (निष्ठया, नियमैश्च जीवनं यापयितुं, वेदविद्याम् अभ्यसितुञ्च गायत्रीमन्त्रम् उपदिशन्ति पितरः गुरवः ।) नित्यं प्रातः सायम् उभयसन्ध्ययोः अनुष्ठानं करोति स्म मेधावी मदनमोहनः । कुमारस्य अनुष्ठानादिकं दृष्ट्वा माता स्वपुत्रः संन्यासी भविष्यति इति आशङ्कते स्म । भीता माता पुत्रस्य दुर्दृष्टिनिवाराणाय उपचारान् कारयति स्म । मदनमोहनः अत्यन्तं चपलः आसीत् । क्रीडाः तस्य अतीव प्रियाः । काष्ठैः गोलिकाभिः क्रीडने क्षुत्-निद्रादिकमपि विस्मरति स्म सः । प्रतिदिनम् अवश्यं व्यायामं करोति स्म । प्रातः ६ वादने धर्मज्ञानोपदेशपाठशालायाः आरम्भः भवति स्म । ९.३० वादने पाठशालायाः घण्टानादानन्तरं छात्राः सर्वे मिलन्ति स्म । उन्न्तकक्ष्याच्छात्रद्वारा श्लोकान् उच्चैः रटयति स्म उपाध्यायः । निम्नकक्ष्याविद्यार्थिनः सर्वे उच्चैः अनुरटेयुः । [[मनुस्मृतिः|मनुस्मृतिं]],[[भगवद्गीता|भगवाद्गीताञ्च]] एवमेव वाचयन्ति स्म शिक्षकाः । पुनः पुनः वाचनेन ते कण्ठस्थीकुर्वन्ति स्म श्लोकान् । स्वीयं भोजनम् अधिकृत्य मदनमोहनेन एवम् उक्तम् - "मया क्रियमाणं भोजनं प्रायः राजानः अपि न कुर्वन्ति । पाचकैः पक्वं भोज्यं स्वीकुर्वन्ति राजकुमाराः । पाचकाः तु प्रेम्णा पाकं न कुर्वन्ति । वेतनार्थम् एव ते पाकं कुर्वन्ति । एवम् भृत्यैः साधितं पाकम् अहं न कदापि भुक्तवान् । मम मात्रा कृतं प्रेमानुरागपुरस्कृतं सुपक्वम् आहारमेव स्वीकृतवान् अहम् । रोचकान् एव पदार्थान् पक्त्वा माता मह्यं यच्छति स्म । माम् एवमेव बाल्ये यौवनेऽपि वर्धितवती सा । अस्मिन् विषये अहम् अत्यन्तं भाग्यवान् च ।" इति । मदनमोहनेन सह पठन्तः केचन छात्राः आङ्ग्लपाठशालासु प्राविशन् । आङ्ग्लभाषां ज्ञातुमैच्छत् मदनमोहनः अपि । अधिकं शुल्कं स्वीकुर्वन्ति स्म आङ्ग्लशालापालकाः । एकः निर्धनः अधिकशुल्कवत्यां पाठशालायां स्वबालं प्रेषयितुं न शक्नोति । तथापि सङ्कल्पः अस्ति चेत् मार्गः लभ्यते एव । पुत्रस्य इच्छां ज्ञातवान् पिता । कटकानि गयाप्रसादनाम्नः कस्यचन निकटे न्यासीकृत्य धनमानीतवती माता । पुत्रम् आङ्ग्लपाठशालायां प्रवेशितवन्तौ पितरौ । गोर्धन-महोदयः आङ्ग्लपाठशालायाम् अध्यापकः । सः शिक्षक इव अत्यन्तं कठिनं व्यवहरति स्म सः । समये पाठशालायां भवेयुः छात्राः । अश्रद्धावतः भृशं दण्डयति स्म गोर्धनः । पर्युषितम् अन्नं खादित्वा पाठशालां प्रति धावति स्म मदनमोहनः । कुटुम्बं महत्यां दिनावस्थायाम् आसीत् । कदापि मदनमोहनः निराशतां न प्राप्तवान् । अल्पदिनेष्वेव लेखने उच्चारणे च कक्ष्यायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवान् । उपाध्यायस्य अनुग्रहपात्रम् अभवत् एषः । सुखेन पठितुं किञ्चिदपि स्थानं गृहे नासीत् । दूरे गङगाप्रसादनाम्नः सहचरस्य गृहमासीत् । सूर्यास्तमनानन्तरं तैलदीपं स्वीकृत्य मित्रस्य गृहे पठति स्म सः । तेषु दिनेषु तस्य दिनचर्या एवं प्रचलति स्म । ==विवाहः== पञ्चदशवर्षदेशीयः कदाचित् मदनमोहनः स्वस्य पितृव्येन सह [[मिर्जापुरम्|मिरजापुरम्]] अगच्छत् । तत्र बहवः पण्डिताः अमिलन् । मेधाविनः स्वयं ज्ञातान् विषयान् अधिकृत्य तत्र भाषणं कृतवन्तः । तेषां भाषणानि श्रुतवतः तस्य बालकस्य विवक्षा उत्पन्ना । द्वित्रवारम् उत्थितश्च । अन्ते अवसरः लब्धः । सः मेधाविनां समूहम् एकवारं विलोक्य सविनयं स्वभाषणम् आरब्धवान् । मृदुमधुरस्वरेण हेतुबद्धेन तस्य संस्कृतभाषणेन, मेधाशक्त्या च ज्येष्ठाः चकिताः अभवन् प्रशंसाः अकुर्वन् । पण्डितनन्दरामः स्वयं मेधावी । सः एव समावेशं निरूढवान् । मदनमोहनस्य रूपं, मेधा, विनयः च तम् आकर्षन् । मुखतः स्वरः न निर्गतः । स्वस्य तृतीयां पुत्रीं कुन्दनादेवीं तस्मै नवयुवकाय दत्त्वा परिणयः करणीयः इति निर्णीतवान् सः । १५ वर्षीयस्य मदनमोहनस्य विवाहं कुन्दनादेव्या सह सवैभवं कारितवन्तः ज्येष्ठाः । तस्य योग्या पत्नी आसीत् कुन्दनादेवी । कुन्दनादेवी सम्पन्नकुटुम्बादागता युवतिः । श्वशुरगृहे दुर्भरदारिद्य्रम् आसीत् । तस्याः इच्छानुसारं भोजनं न भवति स्म । धर्तुम् उत्तमवस्त्राणि नासन् । दाक्षिण्यहृदया सा कदापि स्वभर्तारं, पितरौ वा एतं विषयम् अधिकृत्य न उक्तवती एव । पत्न्याः सहनशीलताम्, औदार्यं, दयां च दृष्ट्वा विचलितः मदनमोहनः तां पृष्टवान् - 'अस्माकं निर्धनत्वमधिकृत्य कदापि एकं वाक्यमपि नोक्तवती भवती, भवत्याः मातापितरौ प्रत्यपि कुतः न सूचितवती ?’ इति । "सूचयित्वा किं प्रयोजनम् ? मम मातापितरौ बाधाम् अनुभवतः । अश्रूणि स्रावयतः । तेन मम किं प्रयोजनम् ? एतदेव मम मातापित्रोः निवासप्रदेशः । भवानेव मे देवः । एतद् गृहमेव मम स्वर्गः । भवन्तः सर्वे मां सादरं पश्यन्ति । अस्मिन् विश्वे मम इतोऽपि आवश्यकं किम् अस्ति ?" इति समाहित्तवती कुन्दनादेवी । पितृपितामहैः अनुसृते एव पथि भागवतस्य व्याख्यानानि लिखित्वा कीर्तिप्रतिष्ठाः प्राप्तव्याः इति मदनमोहनस्य इच्छा आसीत् । एतमेव विषयं मातरं निवेदितवान् । पुत्रस्य इच्छां श्रुत्वा मूनादेवी 'अस्माकं स्थितिं भवान् जानात्येव । भवान् यद् योग्यम् इति भावयति तत् करोतु’ इत्युक्तवती । मातुः हृदयं ज्ञातवान् मदनमोहनः कस्याञ्चित् पाठशालायाम् उपाध्यायरूपेण प्रविष्टः । तत्र तस्य वेतनम् आसीत् चत्वारिंशद् रूप्यकाणि । पाठशालातः आगमनानुपदमेव व्यायामं करोति स्म सः । सङ्गीतसाधनेऽपि अङ्कितः जातः सः । मुरल्याः, सितारावाद्यस्य च वादनं ज्ञातवान् । प्रभातसमये, सायं च व्रजनाथः पुत्रं मीरायाः, सूरदासस्य च भक्तिगीतानि शिक्षयति स्म । अकिञ्चनत्वेऽपि दिनानि आनन्देन यापयति स्म सः । १८८१तमे संवत्सरे एफ् ए परीक्षाम् उत्तीर्णः अभवत् मदनमोहनः । मैर् सेंट्रल् कलाशालायां पठितवान् सः । ज्ञानसमुपार्जनापिपासया सः आगरायां बि ए कक्ष्यां प्रविष्टः । कार्यान्तरेषु व्यस्ततायाः कारणतः बि ए परीक्षाम् अनुत्तीर्णः । १८८४तमे वर्षे कलकत्ताकलाशालातः स्नातकः जातः सः स्नातकोत्तरपदवीं साधयितुमैच्छत् । तथापि कुटुम्बं क्लिष्टस्थितौ अस्तीति ज्ञात्वा मदनमोहनः उद्योगं प्राप्य मातापित्रोः साहाय्यं कर्तुं निश्चितवान् । ==बहुमुखप्रतिभावान्== जन्मतः मदनमोहनः कविः । षोडशवर्षाणां वयस्येव सः कवितारचनाम् आरब्धवान् । अत्यल्पे एव समये सः उत्तमकविः इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । तस्य कवितानां संग्रहस्य नाम 'मकरन्दः’ इति, प्रथमा कविता च 'राधिकाराणी’ इति आसीत् । भारतराष्ट्रियमहासभायाः द्वितीयसमावेशः [[कोलकाता|कलकत्तायाम्]] अभवत् । प्रख्यातः [[दादाभाई नवरोजि|दादाभाई नवरोजी]] तस्य समावेशस्य अध्यक्षः आसीत् । तस्मिन् महति समावेशे एकः युवकः गुरुदेवस्य आदेशानुसारं वेदिकाम् आगतवान् । सः भाषणम् आरब्धवान् । देशभक्त्या पूर्णानि तस्य वचनानि गभीरगङ्गाप्रवाहवत् प्रसरन्ति स्म श्रोतृश्रवणकुहरेषु । श्रोतारः आनन्दसागरे मग्नाः इवासन् । भाषाणं सम्पूर्णं श्रुत्वा परवशाः जाताः ते । महासभायाः संस्थापकः ए ओ ह्यूम् महोदयः 'मदनमोहनमालवीयस्य अद्यतनं भाषणं कदापि न विस्मरणीयम्’ इति उक्तवान् । तस्मिन् समये श्रीरामपालसिंहः मालवीयं मिलितवान् । 'हिन्दुस्थान’पत्रिकायाः सम्पादकः सः । स्वपत्रिकायाः सम्पादकत्वदायित्वं स्वीकरोतु इति मालवीयम् अभ्यर्थितवान् । पत्रिकायाः सर्वमपि दायित्वं तस्मै एव दत्तवान् च । ==न्यायवादी== सामाजिकजीवने असाधारणभारेण पीडितोऽपि १८९२तमे संवत्सरे [[इलाहाबाद|अलहाबादस्य]] उन्नतन्यायालये न्यायवादिरूपेण स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । अल्पसमये एव सः उत्त्मन्यायवादी इति ख्यातिम् अपि अर्जितवान् । उत्तेजकराणि भाषणानि, अत्यन्तसाधारणाः, सरलाः, विश्लेषणात्मकाः च तस्य वादाः न्यायालये सभासु समावेशेषु च बहून् प्रभावितान् अकुर्वन् । अत्यल्पकाले एव प्रजासु विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । असामान्या मेधासम्पद्, अनर्गला वाक्, सहनशीलता, श्रमं कर्तुं सामर्थ्यं च तं जन्मतः एव प्राप्ताः गुणाः । न्यायवादिरूपेण अधिकं धनार्जनं कृतवान् । स्वजीवने न कदापि अपराधिनाम् अभियोगान् स स्वीकृतवान् । निर्धनानाम्, असहायकानां कृते एव स्वीयं समयं रक्षति स्म सः । भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामोद्यमे [[मोहनदास करमचन्द गान्धी|महात्मागान्धिः]],[[नेताजी सुभाषचन्द्र बोस|सुभाषचन्द्रबोसः]] इत्यादयः इव मान्यः जातः मदन्मोहनमालवीयः । गान्धिमहोदयः यथा राष्ट्रपिता, तथा मालवीयः राष्ट्रस्य अध्यापकः इति गण्यते स्म । मालवीयः इति वंशनाम्नैव तं सम्मानयन्ति स्म जनाः । १८५७ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण कोलकत्ता, [[मुम्बई]], चेत्रै नगरेषु विश्वविद्यालयाः स्थापिताः । एते सर्वे आङ्ग्लविश्वविद्यालयसमाः एवेति घोषिताः । ==विश्वविद्यालयस्वप्नः== आङ्ग्लभाषाभाषणं, तेषां सम्प्रदायानाम् अनुसरणं व्यवहरणं च अत्युन्नतमिति भावयन्ति स्म तदा केचन भारतीयाः । अत्यन्तमेधावी देशभक्तः मालवीयः भारतीयसंस्कृत्याः पूर्ववैभवं, गौरवं च पुनः साधनीयमिति दृढचिन्तनं कृतवान् । सुशिक्षिताः सर्वेऽपि एतस्याः संस्कृत्याः मौल्यम् अवगच्छेयुः इति आशां प्रकटितवान् । काश्यां हिन्दू विश्वविद्यालयः स्थापनीयः इति निश्चितवान् सः । विश्वविद्यालयस्य स्थापनं सुकरं वा ? एकस्य विद्यालयस्य चालनमेव कष्टकरम् । तथा सति विश्वविद्यालयचालनं कियत्कष्टकार्यम् ? तत्रापि एकेनैव एतत् साहसं करणीयमिति चिन्तितवान् सः । २१ तममहासभा वाराणस्यां समायोजिता । गौरवाध्यक्षस्थानमलङ्कर्तुं गोपालकृष्णगोखले महोदयम् आहूतवन्तः । मालवीयः एतस्मिन् अवसरे काङ्ग्रेस्-पक्षस्य ज्येष्ठैः नायकैः सह अमिलत् । हिन्दूविश्वविद्यालयस्य स्थापनविषये स्वीयां तीव्राम् इच्छां प्रकटितवान् । तस्य आशयं श्रुत्वा सर्वे तम् अभिनन्दितवन्तः । काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखः सुरेन्द्रनाथबेनर्जीमहोदयः उत्तमानाम् अध्यापकानां प्राप्तिपर्यन्तं विश्वविद्यालये आङ्ग्लप्राचार्यरूपेण विना वेतनं कार्यं करोमि इति वचनं दत्तवान् । [[काशी]]हिन्दुविश्वविद्यालयस्य कृते स्थानं प्राप्तुं मालवीयः महान्तं प्रयत्नं कृतवान् । यत् स्थलं विश्वविद्यालयस्य कृते उपयुक्तम्आसीत्, तत् स्थलं काशीमहाराजस्य आसीत् । काशीराजः मालवीयम् अवदत्, 'हे भूदेव ! यावत् धनम् आवश्यकं, तावद् दातुं शक्नोमि । किन्तु तत् स्थलं तु मा याच्यताम् । तेन स्थलेन सह मम अनुबन्धः अस्ति’ इति । ततः भगवतः दयया [[मकरसङ्क्रान्तिः|मकरसङ्क्रान्तेः]] पर्वदिने मालवीयः उपायनरूपेण तदेव स्थलं राज्ञः सकाशात् सम्पादितवान् । आर्थिकसमस्या उद्भूता । धनसंग्रहणाय समग्रे देशे पर्यटनं करणीयमिति चिन्तितवान् । प्रत्यहं कथञ्चित् कोशः पूर्णः भवति स्म । अस्मिन्नेव सन्दर्भे सः भाग्यनगरम् (हैदराबाद्) आगतवान् । तस्मिन् काले निजामपदवाच्यः शासकः तं प्रदेशं पालयति स्म । हिन्दुविश्वविद्यालयाय धनं दातुं तस्य महम्मदीयमनः नाङ्ग्यकरोत् । तं विषयमेव मालवीयं स्पष्टं सूचितवान् सः । रिक्तहस्तः सन् ततः निर्गन्तुं मालवीयः सुतरां नेच्छति स्म । तस्मिन्नेव दिने हिन्दुः कश्चन मृतः । तस्य शवयात्रायाम् अनुयायिनः नाणकानि विकिरन्तः चलन्ति स्म । मालवीयः भूमौ पतितानि तानि नाणकानि चित्वा स्यूते स्थापयन्नासीत् । तस्य कार्यं दृष्ट्वा केचन आश्चर्यमनुभूतवन्तः । ते अपि नाणकानि चित्वा तस्य स्यूते स्थापितवन्तः । स्यूतः नाणकैः पूर्णः । निजामः एतां घटनां ज्ञातवान् । सः लज्जितः जातः । मालवीयाय अधिकं धनं दत्त्वा अभिनन्दितवान् । [[हिमालयः|हिमालयतः]][[कन्याकुमारी|कन्याकुमारिपर्यन्तं]], [[पेशावार|पेशावारतः]], [[ब्रह्मदेशः|ब्रह्मदेश (म्यान्मार्)]] पर्यन्तम् अनेकवारं देशं समग्रं पर्यटितवान् पण्डितमालवीयः । यत्र कुत्रापि गत्वा उदात्ताय स्वाशयाय धनं याचते स्म धनिकान् । एकस्मिन् पर्याये [[दरभङ्गा|दरभङ्गायां]] भागवतमधिकृत्य भाषणं कृतवान् मालवीयः । दरभङ्गामहाराजः अन्तिमदिने कार्यक्रमे उपस्थितः आसीत् । मालवीयस्य अद्भुतं भाषणं श्रुत्वा आश्चर्यचकितः महाराजः २५ लक्षरूप्यकाणि उपायनरूपेण दत्तवान् । न केवलं तत् स्वीयं शेषजीवनं मालवीयस्य उदात्ताशयसाधनाय समर्पयामि इति प्रतिज्ञातवान् । तस्य वचनं श्रुतवतः मालवीयस्य नेत्रे आनन्दाश्रुणा पूर्णे जाते । उक्तवचनानुसारं दरभङ्गामहाराजः मालवीयेन सह बहुत्र अटितवान् । देशस्य चतसॄषु दिक्षु पर्यटन् मालवीयः एककोटिचतुस्त्रिंशल्लक्षरूप्यकाणि संगृहीतवान् । भिक्षुकाणाम् अधिपतिरिति विरुदमपि प्राप्तवान् । कदाचित् 'मालवीयतः धनार्जनोपायः ज्ञातव्यः’ इति गान्धिमहाशयः साश्चर्यम् उक्तवान् । ==काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः== १९१६ फेब्रवरीमासस्य चतुर्थदिनांकः शुभप्रदा वसन्तपञ्चमीतिथिः । वाराणस्यां सर्वत्र उत्सववातावरणं दृश्यते स्म । [[भागीरथी|गङ्गानद्याः]] तीरे तदानीन्तनः वैसराय्-गवर्नर्-जनरल् हरटिञ्च महाशयः हिन्दुविश्चविद्यालयस्य शिलास्थापनम् अकरोत् । बहवः प्रमुखाः राष्ट्रनायकाः, विविधमतनेतारः च तस्मिन् महोत्सवे भागं गृहीतवन्तः । तस्मिन् कार्यक्रमे भाषमाणः मालवीयः [[वेदः|वेदाः]],[[उपनिषदः]], [[भगवद्गीता]],[[महाभारतम्|महाभारतं]],[[रामायणम्]] इत्यादीनां पवित्रग्रन्थानां पठनस्य आवश्यकता, भारतीयसंस्कृतेः, संस्कृतभाषायाश्च श्रेष्ठता इत्यादिषु विषयेषु अबोधयत् । तेषां साधनायै एव अयं विश्वविद्यालयः संस्थापितः इति अवदत् । सः एव तस्य जीवनश्वासः जातः । "स्वदेशीयाः निर्धनाः न भवेयुः इत्येतदर्थं प्रयत्नः सर्वेणाऽपि कर्तव्यः । कृषिक्षेत्रमात्रे अभिवृद्धिः सर्वतोमुखाभिवृद्धिः न भवति । आर्थिकाभिवृद्धेः अपेक्षया व्यक्तिविकासः शीलनिर्माणं च अत्यन्तं प्रमु्खम् । सर्वोऽपि देशजनः स्वीयधर्मं रक्षेत् । युवानः हिन्दुधर्मस्य रक्षकाः भवेयुः । ते यदि तम् अंशं विस्मरेयुः तर्हि संस्कारहीनाः भवेयुः । प्राप्ता विद्या व्यर्था भवेत् । धर्मग्लानिः स्म्भवेत् । धर्मस्य ज्ञानार्थं विशालं लक्ष्यम् आवश्यकम् । हिन्दुधर्मं ये सम्यक् जानन्ति तेषां सः धर्मः जीवनमार्गदर्शकः दीपः इव भवति । अद्यतनयुवजनाः अस्माकं संस्कृतिं सम्यग् अवगच्छेयुः" एवम् आसीत् मालवीयस्य विचारसरणिः । हिन्दुधर्मेण प्राप्तानाम् जीवनमौलिकांशानां संरक्षणं, तदर्थं योग्यायाः विद्यायाः बोधनमिति लक्ष्यं स्वीकृतं काशीहिन्दुविश्वविद्यालयेन । 'यूनां कृते विशाललक्ष्यप्रदः हिन्दुविद्यासुगन्धः दातव्यः । तेन सह अन्यधर्माणाम् अवगमनस्य आवश्यकता अपि बोधनीया’ इत्येतस्य मदनमोहनमालवीयस्य सदाशयस्य साकारितरूपम् एव 'काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः’ इति चेत्, अतिशयोक्तिः न । ==आदर्शपुरुषः== वैविध्यरूपेण मातृभूमेः सेवां कृतवान् मालवीयः । विद्याविषये कृता सेवा तु तदीया अतुला शाश्वतकीर्तिप्रदा जाता । पत्रिकाविषये तेन कृता सेवा अपि अविस्मरणीया । 'पत्रिकायाः सम्पादकत्वस्य निर्वहणे अन्येषां हस्तक्षेपम् अत्यल्पप्रमाणेन अपि न सहे, तत्र मम सम्पूर्णं स्वातन्त्र्यम् आवश्यकम्’ इत्युक्तवान् आसीत् मालवीयः । एतं नियमम् अङ्गीकृत्यैव राजा रामपालसिंहः तस्मै पत्रिकायाः स्वामित्वं समर्पितवान् । तेषु दिनेषु पण्डितप्रतापनारायणः, श्रीबालमुकुन्दगुप्तश्च पत्रिकाप्रकाशने असाधारणौ पुरुषौ । ताभ्यां द्वाभ्यां सह अविभाज्यम् अनुबन्धं रक्षितवान् मालवीयः । अनेकासां लघुपत्रिकाणां कृते एतस्य सहकारः आसीत् । देहलीतः मुद्राप्यमाणायाः 'कोपाल’साप्ताहिकपत्रिकायाः प्रकाशने एतस्य साहाय्यम् आसीत् । बाबू [[पुरुषोत्तमदास टण्डन|पुरुषोत्तमदासटाण्डन्]]-महोदयेन चाल्यमानायाः 'अभ्युदय' पत्रिकायाः प्रकाशने च सम्पूर्णसहकारं यच्छति स्म मालवीयः । विश्वपत्रिकाप्रकाशकेषु पत्रिकाकाररूपेण अत्यधिकां ख्यातिं प्राप्तवान् मालवीयः । स्वीयं पत्रिकाप्रकाशनकौशलं देशाय समर्पितवान् च । भारतीयपत्रिकाप्रकाशनसंस्था एतेनैव कारणेन प्रख्यातिं प्राप्तवती । पत्रिकाकारस्य लक्षणं भवेत् आत्मगौरवं, दृढता, स्वाभिमानः च । उन्नतधर्मं नीतिम् ॠजुवर्तनं च न विस्मरेत् सः इति वदति स्म मालवीयः । देहलीस्थां 'दि हिन्दुस्थान् टाइम्स्’ पत्रिकासंस्थां क्रीत्वा कानिचन वर्षाणि तां सम्यक् चालितवान् । कार्यभारस्य कारणतः अनन्तरदिनेषु तां पत्रिकाम् अन्यस्यै संस्थायै दत्तवान् । ==वर्तुलोप्तीठिका सभा== तेषु दिनेषु भारतदेशः आङ्ग्लजनैः पाल्यते स्म । भारताय स्वतन्त्र्यं दातव्यम् उत न वा इत्येतस्मिन् विषये चिन्तयति स्म आङ्ग्लसर्वकारः । १९३१ तमे वर्षे [[लन्डन्|लण्ड्न्]]-नगरे द्वितीयवर्तुलोप्तीठिका सभा आयोजिता । तस्यां सभायां भाषणं कर्तुं मालवीयं निरणैषीत् गान्धिमहोदयः । र्तुलोप्तीठिकासभायां मालवीयस्य भाषणम् अविस्मरणीयम् आसीत् । 'इण्डियन् डायरी’ इति स्वीये पुस्तके माण्टेङ्गः मालवीयस्य भाषणं बहुधा प्रशंसितवान् । तेजबहदूरः सप्रू अपि तस्य भाषणम् अभिनन्दितवान् । स्वीयैः प्रज्ञासमेतैः भाषणैः खण्डान्तरेषु अपि राजनीतिज्ञानाम् आदरपात्रम् अभवत् सः । स्वीयदैनन्दिननियमान् विदेशे अपि नोल्लङ्घितवान् श्रीमालवीयः । प्रातः निद्रातः उत्थाय नियमेन व्यायामं करोति स्म सः । स्नानाय भारतदेशीयं सुफेनकमेव उपयुङ्क्ते स्म सः । पूजां कृत्वा फाले तिलकं धरति स्म सः । अनन्तरम् उष्णं दुग्धं पीत्वा श्वेतवस्त्राणि, उष्णीषं च धरति स्म । मध्याह्ने घण्टाद्वयम् आगतैः सह सम्भाषणञ्च करोति स्म । मालवीयः मितमेव आहारं स्वीकरोति स्म । भोज्नानन्तरं विश्रान्तिं स्वीकरोति स्म । शय्याप्रकोष्ठे तस्य मातापित्रोः तैलवर्णचित्रम् आसीत् । मातापित्रोः, भगवतः च प्रार्थनां कृत्वा एव निद्रां करोति स्म सः । एवं तस्य दिनचर्या आसीत् । 'वसन्तपञ्चमीम्’ अत्यन्तं शुभदिनं भावयति स्म सः । तस्मिन् दिने बहवः तं मिलन्ति स्म । तस्मिन् एव पर्वणि काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य स्थापनमभूत् । तस्य भाषणं श्रोतुं सहस्रशः छात्राः, उपाध्यायाः आगच्छन्ति स्म तस्मिन् दिने । सरलभाषायां भारतीयसंस्कृतिं, धर्मम् उद्दिश्य, काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य लक्ष्यं चोद्दिश्य स्पष्टं विशदयति स्म सः तदा अन्यदाऽपि । ==बहुभाषाकोविदः== आङ्ग्ल-संस्कृत-हिन्दी-उर्दूभाषासु कोविदः आसीत् मालवीयः । आङ्ग्लभाषया भाषणावसरे अन्यभाषापदानि न कदापि उपयुङ्क्ते स्म । संस्कृतभाषया भाषणसमये तु विद्यानां माता [[सरस्वती देवी|सरस्वती]] एव तस्य जिह्वायां नृत्यति स्म । भाषणानि इव तस्य लेखाः अपि पठितॄणां हृदयानि हरन्ति स्म । वचनानि मौक्तिकानि लेखनानि रत्नानि इवासन् तस्य । ==क्रान्तिकारी== मालवीयः यद्यपि प्राचीनसम्प्रदायानुसारी तथापि क्रान्तिकारीमनोभाववान् अपि आसीत् । १९१९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य त्रयोदशदिनाङ्के [[अमृतसर|अमृतसरनगरस्थे]] [[जलियन्-वालाबाग्]] स्थाने अत्यन्तं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सभायां भागिनः निस्सहायाः श्रोतारः विदेशीयानां गोलकास्त्रैः निहताः । स्त्रियः पुरुषाः बालाः वृद्धाः इति भेदं विना क्षयं गताः शतशः । एतस्य प्रधानकारणम् आसीत् [[जनरल् डय्यरः]] । भारतजनता चकिता जाता । सर्वकारीयप्रतिनिधयः सिमलायां समाविष्टाः । समावेशे श्रीमालवीयः अत्यन्तम् उद्वेगभरस्वरेण षड्घण्टां यावत् नरवधमधिकृत्य भाषितवान् । प्रेरणायुतायाः तस्य भाषणस्य कारणतः समाविष्टाः आङ्ग्लेयाः अपि प्रभाविताः । १९४७तमे वर्षे भारतदेशः स्वतन्त्रतां प्राप्तवान् । स्वतन्त्रतायाः एकवर्षात् पूर्वम् अतिविषादकर्यः घटनाः अभवन् । भारतीयजनतया कदापि न विस्मरणीयाः घटनाः ताः । तासां स्थानमासीत् वङ्गप्रदेशः । अत्यधिकसङ्खायां हिन्दवः पीडिताः । [[नवकाली|नवकालीपट्ट्णे]] दीनमारणम् अभवत् । निस्सहायाः जनाः बहूनि कष्टानि अनुभूतवन्तः । सर्वकारः तूष्णीं पश्यन् आसीत् । घटनाः ज्ञात्वा मालवीयः स्थाणुः अभवत् । महम्मदीयमते परिवर्तितानां हिन्दूनां पुनः स्वधर्मे आनयनाय 'रामनाम-पवित्रगङ्गाजलं च पर्याप्तम्’ इति हिन्दून् प्रति उक्तवान् सः । हिन्दून् सर्वान् एकसूत्रे संयोक्तुं महान्तम् अविरतं च प्रयत्नं कृतवान् सः । हिन्दु- महम्म्दीयसख्यस्य कृते अपि अधिकं प्रयत्नं कृतवान् । 'हरिजनोद्धरणेनैव हिन्दुदेशः अभिवृद्धिं प्राप्नोति’ इति वदन् आसीत् श्रीमालवीयः । [[दलित]]सहोदराणां, निर्धनानां महिलानाम्, अक्षरज्ञानशून्यानां जनानाम् च सेवां कुर्वन् आसीत् सः । सर्वथा भारतदेशः पुरोगामी भवेदिति मालवीयस्य काङ्क्षा आसीत् । ==अन्तिमयात्रा== शतं वर्षाणि पूर्णजीवनं यापनीयमिति मालवीयस्य आशयः आसीत् । भगवतः निर्णयः अन्यथा आसीत् । नवकाल्याः दारुणघटनानि तस्य हृदयं मनः च पीडयन्ति स्म । असाधारणीं वेदनां जनयन्ति स्म च । तथैव वेदनया १९४६ तमे वर्षे नवम्बर् मासस्य १२ दिनाङ्के पण्डितमदनमोहनमालवीयः अन्तिमश्वासं त्यक्तवान् । तेन भारतवासिनः सर्वे अपि दुःखसागरे निमग्नाः अभवन् । ==मालवीयस्य विचारधारा== परमेश्वरे विश्वसितु । पशुपक्षिणां विषये अनुरागं दर्शय । निर्धनेषु, दुर्बलेषु च कृपां दर्शय । महिलाः मानय । आपन्नेषु साहाय्यं कुरु । कस्मिन्नपि क्रूरतां मा प्रदर्शय । स्वच्छं जीवनं यापय । पवित्रां गोमातरं रक्ष । अन्येषां सम्पदं मा हर । उत्तमकार्याणि सत्फलदानि । दुष्कार्याणि दुष्फलदानि । आत्मस्थैर्यं विश्वासश्च सर्वेषां भवेत् । अन्येषां विषये दुर्वचनानि मा वद । अभिप्रायभेदेऽपि प्रतिवादिनां वचनं शृणु । कस्मादपि मा भैषीः । अन्येषु भीतिं मा जनय । भारतदेशः अस्माकं मातृभूमिः । अस्माभिः भगवतः अनुग्रहेण लब्धा एषा भूमिः अतिपवित्रा । ऋजुवर्तनेन एतस्याः भूमेः सेवां कुरु । भारतं नाम इण्डिया नाम हिन्दुस्थानम् । भगवतः आशिषः प्राप्तवन्तः एव अत्र भारते जायन्ते । हैन्दवधर्मः महोन्नतः । भारतीया आध्यात्मिकजीवनपद्धतिः एव श्रेष्ठा विश्वे । 'सन्मार्गे चर, सत्कर्माणि कुरु, मुक्तिं प्राप्नुहि’ इति भगवतः निर्देशं प्रकटयति सा । तत् लक्ष्यं प्राप्तुं भगवान् धर्मक्रमम् अनुगृहीतवान् । ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-संन्यासाश्रमधर्मान् क्रमेण आचरन् मानवः स्वयं धन्यो भवति; नैतिकधर्मान् शाश्वतं रक्षितुञ्च शक्नोति मानवः । केवलं स्वसुखाय जीवन् मानवः पशुसमानः भवति । सर्वोऽपि स्वदेशार्थं, धर्मार्थं, परार्थं च जीवेत् । विश्वे अत्यन्तपुरातनग्रन्थाः वेदाः एव । पाश्चात्यविज्ञाः अपि एतं विषयम् अङ्गीकृतवन्तः । सृष्टेः पूर्वं विश्वः सर्वोऽपि गाढान्धकारमयः । स्वदिव्यतेजसा भगवान् विश्वस्य कृते प्रकाशं दत्तवान् । भगवान् सर्वदा प्रकाशानुरागी । मानवः अस्मिन् ज्योतिर्मयमार्गे एव व्रजेत् । तदर्थं साधनमपि कुर्यात् । श्रीमालवीयेन अस्मभ्यं प्रदत्तः चिरस्मरणीयः सन्देशः एषः एव । {{भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामः}} {{भारतरत्नप्रशस्तिभूषिताः}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Madan Mohan Malaviya|{{PAGENAME}}}} * [http://www.bhu.ac.in/mahamana.htm Mahamana Madan Mohan Malaviya, Biography] at [[Banaras Hindu University|BHU]] website * [http://www.mmmut.ac.in Madan Mohan Malaviya University of Technology, Gorakhpur] * [http://www.mnit.ac.in/ Malaviya National Institute of Technology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190925150744/http://www.mnit.ac.in/ |date=2019-09-25 }} [[वर्गः:भारतीयस्वातन्त्र्ययोधाः]] [[वर्गः:भारतीयराष्ट्रियकांग्रेस्-पक्षस्य अध्यक्षाः]] [[वर्गः:भारतीयन्यायवादिनः]] [[वर्गः:हिन्दीपत्रिकासम्पादकाः]] [[वर्गः:१८६१ जननम्]] [[वर्गः:१९४६ मरणम्]] 0flt2kf56yegou1n18d0wq3n8xnfvkh 0 5861 499504 449555 2026-06-15T17:42:08Z CommonsDelinker 200 Removing [[:c:File:Iraq,_Saddam_Hussein_(222).jpg|Iraq,_Saddam_Hussein_(222).jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Abzeronow|Abzeronow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Iraq, Saddam Hussein (222).jpg|]]. 499504 wikitext text/x-wiki सद्दाम हुसेन अब्द अल-माजीद अल-तिकृति([[अरबी]]: صدام حسين عبد المجيد التكريتي Ṣaddām Ḥusayn ʿAbd al-Maǧīd al-Tikrītī; २८ अप्रैल १९३७ – ३० दिसम्बर २००६) इराकस्य पञ्चमराष्ट्रीयपति आसीत, एतद क्षमति षोडशन्जुलाईएकोनविम्शतिसहस्रनवसप्ततेः यावत् नवअप्रैलविंशतिसहस्रत्र अपरिवेषयतः। परिक्रान्तिक ब'आठ पक्षस्य पुरोगमसदस्य आसीत। [[वर्गः:इराकदेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] ikeh384g93acsbucbmbo3o9z1j05ft5 0 11169 499511 491569 2026-06-16T02:27:44Z स्वर्ण 44291 स्वर्ण इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[माओ त्से-तुंग]] पृष्ठं [[माओ त्सेतुङ्ग्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 491569 wikitext text/x-wiki '''<u>मावो</u>''' चैना राष्ट्रस्य नेतः एषः महापुरुषस्य पूर्ण नामः मावो झेदोङ्ग् | एषः १८९३ मार्गसिरमासस्य २६ दिनाङ्के संञ्जातः| सः चैना राज्यस्य शॊशान् नगरे जातः |सः चैना कम्युनिस्ट् राज्यस्य नायकः |सः पीपल्स रिपब्लिक औफ़् चैना संस्थापकः |तस्य विचारः ,कल्पनेन ,कुटनिथिहि  स युवसेनस्य प्रेरेपयति |सः रेद्द  बुक् नामास्य पुस्तकं रचितवान् |सः विचारेण स मानसशास्त्रं मवोयिसं इति नामितुं |सः पीतस्य नामः मावो यिचान्ग |सः मातस्य नामः वेन क्विम्मी | मावो एष शोषान नगरे कृषकस्य पुत्रः |सः चैना नगरस्य पेक्किन्ग विश्वविद्यालये पटितवान्| सः राजनीति नामास्य मवोयिस्म |सः चैना कुम्यूनिस्ट् पक्ष संस्थापकः |सः चैना एक पक्ष राज्यस्य नायकः |सः १९४९ आस्विजमासया १ दिनाङ्के पीपल्स रिपब्लिक औफ़् चैना नायकस्य प्रमाणं स्वीक्रुथह् | सः कर्षक सॊलब्य प्राप्यर्थि भूमि परिवर्थनं आग्नपयथु | सः १९५७ वर्षेण ग्रेट् लीप फ़ोर्वर्द् कार्यक्रमे प्रारंबिथावान |सः १९६६ वर्षेण कल्चरल रेवल्युषन  कार्यक्रमं उपनिथह |सः १९७२ वर्षेण ,अमेरिका राष्ट्रपति रिचर्ड् निक्सन बिजिन्ग प्रान्तस्य   संगृहितवान | मावो जेडोङ्ग् एष चैना राष्ट्रस्य स्वातन्त्र पोरटकारह | सः चैना राष्ट्रस्य प्रजा युद्धेन समये, चैना रेड् सैनिक दल स्थापितवान | सह चैना राष्ट्रीय एकिकृतेन स्रमिथवन् | मावो जेडोङ्ग् चैना राष्ट्रस्य अत्थ्यन्त उत्तम नायकः | '''मावो जेडोङ्ग् चारित्रः''' जन्म :         मर्गसिर मास २६, १८९३ जन्मस्थालं :  शोषन हुमान, किन्ग रज्यस्थ्य मरणं:          भाद्रपद मास ९, १९७६ मरण स्थलम् : बिजिन्ग, पीपल्स रिपब्लिक औफ़् चैन श्मशानं :       चैर्मन मो मेमोरिअल् हल्ल, पीपल्स रिपब्लिक औफ़् चैन अधि:            कार पक्ष: चोम्मुनिस्त परत्य ओफ़् चैन, भार्या:            लुओ यिनिन (१९०७ - १०९१०)                   यनग कैःनि (१९२०-१९३०)                   हेशिश्हेन् )१९३०-१९३७)                   जिअङ्ग् क़िङ्ग् (१९३७-१९७६) पुत्र पोउथ्रिक नमः इति : मावो अन्यिन्ग                                 मवो अङ्क़िङ्ग्                                 मवो अन्लोन्ग                                 यनग युएहुअ                                 लि मिन                                  लि न माता पीतस्य नमः           वेन क़िउनॆ                                  मो यिचन्ग [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[अष्टाङ्गयोगः]] * [[हठयोगः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:राजनेतारः]] [[वर्गः:चीनदेशः]] lhj14ni4nafu0jhlnbc6xd0ef4kutno 0 12144 499506 398860 2026-06-15T23:35:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499506 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:WHAM survey.png|thumb|medium|right|[[प्लाज़्मा (भौतिकी)|आयनीकृत-जलजनक]]स्य विस्तारः (यं खगोलज्ञ पुरातन खगोलीय शब्दावल्यनुसारेण H&nbsp;II कथ्यते) यत् पृथ्व्याः उत्तरीयगोलार्धात् विस्कन्सिन Hα म्यापर {{harvard citation|Haffner|Reynolds|Tufte|Madsen|2003|}}तः द्रष्टुं शक्यते। इदं अन्तरतारकीय-माध्यम-स्वरूपेण विस्तारितोस्ति।]] '''अंतरखगोलीय माध्यम''' वा '''अंतरतारकीय माध्यम''' [[हाइड्रोजन]] तथा [[हिलीयम]]स्य च कणानां मिश्रितोस्ति य अत्यंत निम्नतमः [[घनत्व]] इति स्थितौ सम्पूर्ण ब्रह्मांडे विस्तारितोस्ति। [[प्लाज़्मा (भौतिकी)|आयनीकृत हाइड्रोजन]]स्य विस्तारित इदं खगोलज्ञ पुरातन खगोलीय शब्दावली अनुसारेण H&nbsp;II कथ्यते) अस्य पृथ्व्याः उत्तरी गोलार्धात् विस्कन्सिन Hα म्यापर {{harvard citation|Haffner|Reynolds|Tufte|Madsen|2003|}}द्वारा चित्रितमस्ति, यत् अंतरतारकीय माध्यम स्वरूपेण विस्तारितोस्ति। == अन्य भाषाहरुमा == [[अंग्रेज़ी]] इति भाषायां अंतरतारकीयाय "इन्टरस्टॅलर" (interstellar)तथा "अंतरतारकीय माध्यमम्" "इन्टरस्टॅलर मीडयम" (interstellar medium) कथ्यते। ==अंतरतारकीय पदार्थ==<!--Molecular cloud links here, as of 2008 July 24, primarily for components of the ISM table--> अश्मिन् सारण्यां मिल्की-वे आकाशगंगायाः अंतरखगोलीय पदार्थस्य घटकानां सूची निन लिखितोस्ति। {|class="wikitable" |+ '''Table 1: Components of the interstellar medium'''<ref>Based on Table&nbsp;1 of {{harvtxt|Ferriere|2001}}, with additional details from the text of the same paper.</ref> |- align=center bgcolor=#eeeeee !Component||Fractional <br /> Volume||Scale Height<br />([[parsec|pc]])||Temperature<br />([[Kelvin|K]])||Density<br />([[atom]]s/[[centimeter|cm]]³)||State of [[hydrogen]] || Primary observational techniques |- align=center |[[Molecular cloud]]s|| < 1% || 70 || 10—20 || 10²—10⁶ || molecular || [[Radio astronomy|Radio]] and [[Infrared astronomy|infrared]] molecular emission and absorption lines |- align=center |Cold Neutral Medium (CNM) || 1—5% || 100—300 || 50—100 || 20—50 || neutral atomic || [[Hydrogen line|H&nbsp;I 21&nbsp;cm line]] absorption |- align=center |Warm Neutral Medium (WNM) ||10—20% || 300—400 ||6000—10000 || 0.2—0.5 || neutral atomic|| [[Hydrogen line|H&nbsp;I 21&nbsp;cm line]] emission |- align=center |Warm Ionized Medium (WIM)||20—50%|| 1000 || 8000 || 0.2—0.5 || ionized || [[Hα]] emission and [[Dispersion (optics)#Dispersion in pulsar timing|pulsar dispersion]] |- align=center |[[H II region|H&nbsp;II regions]] || < 1% || 70 || 8000 || 10²—10⁴ || ionized || [[Hα]] emission and [[Dispersion (optics)#Dispersion in pulsar timing|pulsar dispersion]] |- align=center |[[Corona|Coronal gas]]<br />Hot Ionized Medium (HIM)||30—70% || 1000—3000 || 10⁶—10⁷ || 10⁻⁴—10⁻² || ionized<br />(metals also highly ionized) || [[X-ray astronomy|X-ray]] emission; absorption lines of highly ionized metals, primarily in the [[Ultraviolet astronomy|ultraviolet]] |} == संदर्भ == {{reflist}} ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.vega.org.uk/video/programme/64 Freeview Video 'Chemistry of Interstellar Space' William Klemperer, Harvard University. A Royal Institution Discourse by the Vega Science Trust.] * [http://www-ssg.sr.unh.edu/ism/intro.html अन्तरतारकीय माध्यमः: an online tutorial] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125222628/http://www-ssg.sr.unh.edu/ism/intro.html |date=2021-01-25 }} [[वर्गः:खगोलविज्ञानम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 5qixlp43nlmvo2fi4521pux90bkvq68 0 22110 499509 481579 2026-06-16T01:56:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499509 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | county = डेल्ली डेर्डेविल्स् | image = [[File:298px-Delhi Daredevils Logo.svg.png]] |coach= [[एरिक् सैमन्स्]] |captain= {{flagicon|IND}} [[वीरेन्द्र-सेह्वाग्]] |colors= [[File:Delhi Daredevils colours.svg|20px|alt=DD|link=Delhi Daredevils]] |founded=२००८ |ground=[[फ़िरोज़् शाह् कोट्ला क्रीडाङ्गणम्]] (सामर्थ्यम्: ४८,०००) |title1 = [[भारतीय-प्रीमियर् लीग्]] |title1wins = '''०''' |title2= |title2wins='''0''',qualified in 2009 |Facebook Page: [www.facebook.delhidaredevils.co.in] |owner= [[जि एम् आर् संस्था]] | pattern_la1 = _stripe_cut_white |pattern_b1 = _collar_stripe_white |pattern_ra1 = _stripe_cut_white |pattern_sh1 = _stripes_cut_on_white |pattern_so1 = _manutdh2010 | leftarm1 = E20E0E |body1 = E20E0E |rightarm1 = E20E0E |shorts1 = 000000 |socks1 = 000000 | kit_alt1 = A brown shirt with a white collar and a white stripe on each sleeve. White shorts with a black stripe on either side. Black socks with red tops and white trim. | pattern_la2 = _manutda2010|pattern_b2 = _manutda2010|pattern_ra2= _manutda2010|pattern_sh2 = _stripes_cut_white |pattern_so2 = _manutda2010 | leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = 000000 |socks2 = FFFFFF | kit_alt2 = A white shirt with black shoulders and a red pattern on both sleeves. Black shorts with a white stripe on either side. White socks with black tops and red trim. | pattern_la3 = |pattern_b3 = _manutd_09-10_away |pattern_ra3 = |pattern_sh3 = _black_thinstripe_color |pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 |body3 = 000000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 005DC4 |socks3 = 000000 | kit_alt3 = A black shirt with a shallow blue chevron on the chest. Black shorts with a blue stripe on either side. Black socks. |COO= Amrit Mathur. |adviser= ||website= [http://www.delhidaredevils.com/ www.delhidaredevils.com] ||Facebook= [http://facebook.delhidaredevils.co.in/] }} डेल्ली डेर्डेविल्स् इत्येषः गणः भारतीयप्रीमियर् लीग् मध्ये अन्यतमः वर्तते । एषः गणः [[देहली]] नगरं प्रातिनिधत्ते । वीरेन्द्र सेह्वाग् एतस्य गणस्य नायकः । ग्रन्धी मल्लिकार्जुनराव् एतस्य गणस्य निर्वाहकः वर्तते । एषः ''जि एम् आर्'' संस्था प्रमुखः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://www.iplt20.com/teams/delhi-daredevils IPL team Delhi Daredevils web page on official IPL T20 website - IPLT20.com] *[http://www.iplwatchonline.com/c/delhi-daredevils HIghlites of Delhi Daredevils Matches] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120404063114/http://www.iplwatchonline.com/c/delhi-daredevils |date=2012-04-04 }} *[http://www.delhidaredevils.com/ The Official Delhi Daredevils Site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110020156/http://www.delhidaredevils.com/ |date=2010-01-10 }} *[http://www.iplcricketlivescore.in/delhi-daredevils-team-players-dd-squaddelhi-daredevils-team-members/ Delhi Daredevils Team 2012]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:भारतीयप्रीमियर् लीग्]] [[वर्गः:क्रीडासम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ohrjw3wd88sc4ojkd08er0ytyy485dk 10 22275 499514 352115 2026-06-16T05:06:32Z CommonsDelinker 200 Replacing Flag_of_Italy_(1860).svg with [[File:Flag_of_the_Royal_Italian_Army.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · As also indicated in the description, 499514 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Kingdom of Italy (1861–1946) | shortname alias = इटली | flag alias = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flag alias-civil = Flag of Italy (1861-1946).svg | link alias-naval = Regia Marina | link alias-air force = Regia Aeronautica | flag alias-army = Flag of the Royal Italian Army.svg | link alias-army = Royal Italian Army | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | templatename = Kingdom of Italy | var1 = civil | related1 = इटली | related2 = Napoleonic Italy </noinclude> }}<noinclude> </noinclude> ft1mq66onmwj5dy5837tc0s96m4kh3c 0 22638 499508 498618 2026-06-16T01:22:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499508 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = गूगल् अर्त् | logo = | screenshot = | caption = View of the earth (2D and 3D) with Google earth. | collapsible = | author = [[Google, Inc.]] | developer = [[Google]] | released = June 28, 2005<br />(as Google Earth)<br />June 11, 2001<br />(as Earthviewer) | frequently updated = yes <!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --> | programming language = | operating system = [[Android (operating system)|Android]], [[Microsoft Windows|Windows]] [[Windows 2000|2000]], [[Windows XP|XP]], [[Windows Vista|Vista]], [[Windows 7|7]], [[Mac OS X]], [[Blackberry Storm]], [[iOS (Apple)|iOS]] and [[Linux]] | size = Windows - 12.5&nbsp;[[MiB]]<br />iOS - 8.9&nbsp;MiB<br />Android - 5.72&nbsp;MiB<br />Linux - 24&nbsp;MiB<br />Mac OS X - 35&nbsp;MiB | language = 45 languages | genre = [[Virtual globe]] | license = [[Freeware]]/[[Proprietary software|Proprietary]] | website = [http://earth.google.com/ earth.google.com] }} '''गोबीमरुस्थलम्''' [[एशियाखण्डः|एशियाभूखण्डस्य]] बृहत् मरुस्थलेषु अन्यतमम् । [[चीना]]देशस्य उत्तरभागं तथा वायव्यभागं, [[मङ्गोलिया]]देशस्य दक्षिणभागान् च व्याप्य तिष्ठति गोबीमरुस्थलम् । गोबीमरुस्थलस्य उत्तरे अक्टायपर्वताः, मङ्गोलियादेशस्य विरलाः शाद्वलाः च सन्ति । नैरृत्ये [[टिबेत् प्रस्थभूमिः]] , डेविस कारिडार् (यन्त्रोद्यमपथः) च स्तः। आग्नेयदिशि उत्तरचीनासानुप्रदेशः अस्ति । जगतितले अत्यन्तविशालमरुस्थलेषु गोबीमरुस्थलं पञ्चमम् । [[हिमालयः|हिमालयपर्वताः]] वर्षामेघान् निबध्नाति इत्यतः गोबीमरुस्थले बर्षा अल्पीयसी । मङ्गोलसाम्राज्ये संमिश्रितं गोबीमरुस्थलम् प्राचीनकौशेयमार्गस्य प्रदेशोऽपि । गोबीमरुस्थलस्य व्याप्तिः नैरृत्यात् ईशान्यपर्यन्तम् १६००कि.मी. यावत् उत्तरात् दक्षिणदिशि ८०० कि.मी. यावत् गोबीमरुभूमेः वैशिष्ट्यं नाम अत्रत्याः अधिकाः प्रदेशाः सिकतायुक्ताः न ,अपि तु शिलायुक्ताः । गोबीमरुस्थलम् एकं शीतल्ं मरुस्थलम् । अत्र तदा तदा हिमपातोऽपि भवति । गोबीमरुस्थलस्य अधिकः भागः समुद्रसमतलात् ऊर्ध्वं ५ सहस्रपादपरिमितः वर्तते । अतः वातावरणं सामान्यतः शीतलं भवति । वार्षिकवर्षाप्रमाणं तावत् १९४ मि.मी । शीतकाले [[सैबिरिया]]प्रान्ततः ये शीतमारुतः आगच्छन्ति ते तैः साकं हिमम् आनयन्ति । अनेन तस्मिन् तापमानम् -४०० पर्यन्तम् अधः भवति। उष्णकाले तापमानं ४०० पर्यन्तम् । गोबीमरुस्थलं यद्यपि शुष्कप्रदेशः तथापि जीववैविद्ध्यं भजते । कृष्णपुच्छवान् ग्याझेल्नामकः प्राणी, ब्याक्ट्रियन् उष्ट्रः, हिमचित्रकः, कपिशभल्लूकाः वृकाः च अत्र दृश्यन्ते । न केवलं तावत् मरुस्थलस्य वातावरणानुगुणं विवीधशाद्वलाः, निम्नाकारकानि गुल्मानि, वृक्षाः च व्यापकरूपेण सन्ति । गोबीमरुस्थले तथा समीपस्थशाद्वले पशुपालनम् एव मुख्यजीवनोपायः । अतः पशूनां आधिक्येन चलनवलनात् ते प्रदेशाः अपि क्रमेण मरुस्थलानि सञ्जातानि सन्ति । ==चित्राणि== <center><gallery perrow=5> Image:Gobi.png|नासातः प्राप्तं गोबीमरुस्थलस्य चित्रम् Image:Gobi Desert.jpg|स्वतन्त्र[[चीना]]देशस्य भागे सिकतावप्राः Image:GobiFlood.JPG|ग्रीष्ममारुतकारणेन जातः महाप्रवाहः (२००५) Image:KhongorynElsCamels.jpg|ब्याक्ट्रियन् उष्ट्राः([[मङ्गोलिया]]) Image:Khongoryn Els sand dunes.jpg|सिकतवप्राः([[मङ्गोलिया]]) </gallery></center> ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ===Official and related sites=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * {{Official website|http://earth.google.com/}} * [http://google-latlong.blogspot.com Google LatLong] - News and notes by the Google Earth and Maps team ===Unofficial guides and tips=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * [http://www.gearthblog.com/ Google Earth Blog]: Google Earth news, tips, and updates * [http://googlesightseeing.com/ Google Sightseeing] - Guide to interesting and unusual sights * [http://www.ogleearth.com/ Ogle Earth] - Google Earth news site charting innovative uses and political implications of Google Earth * [http://www.jogtheweb.com/play/vWtFwfVndYCs Google Earth in Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129010241/http://www.jogtheweb.com/play/vWtFwfVndYCs |date=2010-01-29 }} - A guided tour by a teacher for teachers, students and all. * [http://googleearth2mapsource.wikispaces.com/ Google Earth 2 Mapsource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803204421/http://googleearth2mapsource.wikispaces.com/ |date=2010-08-03 }} Edit GPS tracks in Mapsource and Google Earth. * [http://www.globezoom.info/wbb2/hmportal.php/ Google Earth Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219195500/http://www.globezoom.info/wbb2/hmportal.php |date=2014-12-19 }}: Germany's Google Earth Portal ===Placemarks and overlays=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * [http://www.nkeconwatch.com/north-korea-uncovered-google-earth/ North Korea Uncovered] - An extensive mapping of North Korea's economic, cultural, political, and military infrastructures, [http://online.wsj.com/article/SB124295017403345489.html/ featured in the Wall Street Journal]. * [http://www.gearthhacks.com/ Google Earth Hacks] - A collection of over 25,000 files for use with Google Earth * [http://www.kcl.ac.uk/geodata King's College London's Collection of KML databases] * [http://hubblesite.org/explore_astronomy/gsky/ STScI's community contributions to Sky website] * [http://www.googleearthanomalies.com Google Earth Anomalies]- Satellite imagery of documented, scientific anomaly sites including mound sites and unexplained circular features via Google Earth ===Tools=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * [http://docs.codehaus.org/display/GEOSDOC/Google+Earth GeoServer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302205855/http://docs.codehaus.org/display/GEOSDOC/Google+Earth |date=2008-03-02 }} - Server to generate KML from Shapefiles, ArcSDE, Oracle, PostGIS, MySQL, GeoTiff, ArcGrid, with support for Network links, superoverlays, time and custom pop-ups. * [http://www.gpsvisualizer.com/map?form=googleearth GPSVisualizer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319043916/http://www.gpsvisualizer.com/map?form=googleearth |date=2008-03-19 }} - Will convert GPS data for use in Google Earth. * [http://googleearthtoolbox.googlecode.com GoogleEarthToolbox]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Matlab & Octave functions that output KML. * [http://placesurf.com PlaceSurf] - Dynamic KML file generator {{Google Inc.|corporate=no}} [[वर्गः:चीनदेशः]] [[वर्गः:चीनदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 0fuvgq8dq589jzlawxr0wbnptetdbrx 0 22655 499507 498617 2026-06-16T01:21:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499507 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = Google Earth | logo = [[File:Google Earth wordmark.png|200px]] | screenshot = | caption = View of the earth (2D and 3D) with Google earth. | collapsible = | author = [[Google, Inc.]] | developer = [[Google]] | released = 28 June 2005<br />(as Google Earth)<br />11 June 2001<br />(as Earthviewer) | frequently updated = yes <!-- Release version update? Don't edit this page, just click on the version number! --> | programming language = | operating system = [[Android (operating system)|Android]], [[Microsoft Windows|Windows]] [[Windows 2000|2000]], [[Windows XP|XP]], [[Windows Vista|Vista]], [[Windows 7|7]], [[Mac OS X]], [[Blackberry Storm]], [[iOS (Apple)|iOS]] and [[Linux]] | size = Windows - 12.5&nbsp;[[MiB]]<br />iOS - 8.9&nbsp;MiB<br />Android - 5.72&nbsp;MiB<br />Linux - 24&nbsp;MiB<br />Mac OS X - 35&nbsp;MiB | language = 45 languages | genre = [[Virtual globe]] | license = [[Freeware]]/[[Proprietary software|Proprietary]] | website = [http://earth.google.com/ earth.google.com] }} '''गूगल् पृथ्वी''' ({{lang-en|Google Earth}}) इत्युक्तौ भूमेः समग्रनक्षाप्रदर्शकः कश्चन तन्त्रांशः । पूर्वं भूमि वीक्षकः इति अभिधीयते स्म । एतं तत्न्त्राशं Keyhole, Inc, इति द्वे संस्थे निर्मितवत्यौ । २००४ वर्षे गूगल्संसंस्था एतं तन्त्रांशं क्रीतवती । अत्र च भूमेः उपग्रहचित्रणं प्राप्तुं शक्नुमः । अनेन जगति विद्यमानानां नगराणां, गृहाणां सर्वेषाम् अपि चित्रणं प्राप्तुं शक्नुमः । अनेन तन्त्रांशेन गृहीयवीळासः अपि अन्वेष्टुं शक्नुमः । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ===औद्योगिकजालतन्तवः=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * {{Official website|http://earth.google.com/}} * [http://google-latlong.blogspot.com Google LatLong] - News and notes by the Google Earth and Maps team ===अनधिकृतसूच्यः=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * [http://www.gearthblog.com/ Google Earth Blog]: Google Earth news, tips, and updates * [http://googlesightseeing.com/ Google Sightseeing] - Guide to interesting and unusual sights * [http://www.ogleearth.com/ Ogle Earth] - Google Earth news site charting innovative uses and political implications of Google Earth * [http://www.jogtheweb.com/play/vWtFwfVndYCs Google Earth in Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129010241/http://www.jogtheweb.com/play/vWtFwfVndYCs |date=2010-01-29 }} - A guided tour by a teacher for teachers, students and all. * [http://googleearth2mapsource.wikispaces.com/ Google Earth 2 Mapsource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100803204421/http://googleearth2mapsource.wikispaces.com/ |date=2010-08-03 }} Edit GPS tracks in Mapsource and Google Earth. * [http://www.globezoom.info/wbb2/hmportal.php/ Google Earth Germany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219195500/http://www.globezoom.info/wbb2/hmportal.php |date=2014-12-19 }}: Germany's Google Earth Portal ===Placemarks and overlays=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * [http://www.nkeconwatch.com/north-korea-uncovered-google-earth/ North Korea Uncovered] - An extensive mapping of North Korea's economic, cultural, political, and military infrastructures, [http://online.wsj.com/article/SB124295017403345489.html/ featured in the Wall Street Journal]. * [http://www.gearthhacks.com/ Google Earth Hacks] - A collection of over 25,000 files for use with Google Earth * [http://www.kcl.ac.uk/geodata King's College London's Collection of KML databases] * [http://hubblesite.org/explore_astronomy/gsky/ STScI's community contributions to Sky website] * [http://www.googleearthanomalies.com Google Earth Anomalies]- Satellite imagery of documented, scientific anomaly sites including mound sites and unexplained circular features via Google Earth ===Tools=== <!-- Do not add commercial sites, social sites, discussion sites, community sites, games, or weblogs. Also, do not add links to other wikis that are not very large and stable. --> * [http://docs.codehaus.org/display/GEOSDOC/Google+Earth GeoServer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302205855/http://docs.codehaus.org/display/GEOSDOC/Google+Earth |date=2008-03-02 }} - Server to generate KML from Shapefiles, ArcSDE, Oracle, PostGIS, MySQL, GeoTiff, ArcGrid, with support for Network links, superoverlays, time and custom pop-ups. * [http://www.gpsvisualizer.com/map?form=googleearth GPSVisualizer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319043916/http://www.gpsvisualizer.com/map?form=googleearth |date=2008-03-19 }} - Will convert GPS data for use in Google Earth. * [http://googleearthtoolbox.googlecode.com GoogleEarthToolbox]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Matlab & Octave functions that output KML. * [http://placesurf.com PlaceSurf] - Dynamic KML file generator [[वर्गः:तन्त्रांशाः]] [[वर्गः:विज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 5jrjsd5u44cywc8x2ta9oya5lz7yrqw 0 35971 499503 410033 2026-06-15T12:04:22Z CommonsDelinker 200 Replacing Hurricane_Katrina_August_28_2005_NASA.jpg with [[File:Katrina_2005-08-28_1702Z.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Criterion 4 - conforms to other similar files' formats for storm images). 499503 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} <!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति --> [[चित्रम्:Katrina 2005-08-28 1702Z.jpg|thumb|right|200px|चक्रवात्]] '''प्राकृतिकी आपद्''' {{IPA audio link|Udit प्राकृतिकी आपद्.wav}} {{IPAc-en|ˈ|p|r|aː|k|ɹ|t|ɪ|k|iː|_|aː|p|ə|d}}) ({{lang-hi|प्राकृतिक आपदा}}, {{lang-en|Natural Disaster }}) सर्वप्राणिभ्यः क्लेशकारिणी भवति । किन्तु इयम् आपद् प्राकृतिका भवति । तेन कारणेन वैज्ञानिकाः अपि आपदः रक्षणार्थं संशोधनं कुर्वन्तः सन्ति । “परिवर्तनम् एव संसारस्य नियमः” इति उक्त्या प्रकृतिं जेतुम् अशक्यम् । अतः वैज्ञानिकाः प्राकृतिकीः आपदः प्राग् एव ज्ञातुं शक्नुवन्ति, किन्तु आपदः अवरोद्धुं न शक्याः कैरपि । साम्प्रतम् अपि आपद्भिः रक्षणार्थं संशोधनानि प्रचलन्ति । संशोधने विभिन्नानाम् उपकरणानां, यन्त्राणाम् आवश्यकता भवति । वैज्ञानिकैः तानि उपकरणानि, यन्त्राणि च निर्मापितानि । तेषाम् उपकरणानां यन्त्राणां साहाय्येन आपदां स्थितिः ज्ञातुं शक्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=81|year=2006 }}</ref> ==आपदां स्थितिः== आपदः प्रायः एका अनपेक्षिता घटना वर्तते । मानवाः तस्याः आपदः नियन्त्रणं कर्तुम् असमर्थाः सन्ति । प्राकृतिकशक्त्याः समक्षं मानवानां शक्तिः न्यूना वर्तते । आपदः स्वल्पे समये पूर्वसूचनया विना एव भवन्ति । ताभिः मानवजीवनस्य कार्याणि अवरूद्धानि भवन्ति । सांसारिकजनानां सम्पत्तेः हानिः भवति । परिवर्तनस्य प्रक्रिया गतिशीला वर्तते । इयं परिवर्तनस्य प्रक्रिया लघुगुरुतत्त्वेषु, पदार्थापदार्थेषु च प्रचलति । तया प्रक्रियया अस्माकं प्राकृतिकं, सामाजिकं, सांस्कृतिकं पर्यावरणं प्रभावितं भवति । मन्दगत्या अपि परिवर्तनानि भवन्ति । यथा – स्थलाकृतिषु, जीवेषु च । तीव्रगत्या परिवर्तनानि अपि भवन्ति । यथा – ज्वालामुखिविस्फोटः, सुनामी, [[भूकम्पः]], चण्डवातः (तूफान) च ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=82|year=2006 }}</ref> कानिचित् परिवर्तनानि समीचीनानि अपि भवन्ति । यथा – ऋतूनां परिवर्तनं, फलानां पक्वता च । किन्तु अनिष्टैः परिवर्तनैः मानवाः भयभीताः सन्ति । काश्चित् आपदः प्राकृतिक्यः न सन्ति । मनुष्यः अपि आपदां कारकः अस्ति । आपदाम् उत्पत्तेः सम्बन्धः मानवीयक्रियाकलापैः सह अपि अस्ति । [[भोपाल]] गैस काण्डः, चेरनोबिल् नाभिकीय आपदा, सी. एफ्. सी. (क्लोरोफलोरो कार्बन्) [[वायुः|वायोः]] वायुमण्डले निकासः, [[ध्वनिप्रदूषणं]], [[वायुप्रदुषणं]], [[जलम्|जल]]प्रदूषणम् इत्यादीनि मानवनिर्मितानि पर्यावरणप्रदूषणानि आपदां कारकाणि सन्ति । केचन मानवीयगतिविधयः अपि आपदः आह्वयन्ति । आपदां प्रबन्धनाय "[[भारतीयराष्ट्रियापद्प्रबन्धनसंस्थानम्|भारतीय राष्ट्रिय आपदा प्रबन्धन संस्थान]]" इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता अस्ति [[भारतसर्वकार|भारतसर्वकारे]]<nowiki/>ण । ततः परं १९९३ तमे वर्षे रियो डि जेनेरो, ब्राजील इत्यत्र भूशिखरसम्मेलनं, १९९४ तमस्य वर्षस्य मई-मासे यॉकोहामा, [[जापान्]] इत्यत्र आपदां प्रबन्धनविषये सङ्गोष्ठी इत्यादीनि कार्याणि विभिन्नेषु स्तरेषु चलन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=82|year=2006 }}</ref> ==आपद्, प्राकृतिकं सङ्कटम् इत्येतयोः भिन्नता== बहवः विद्वांसः अपि आपद्, प्राकृतिकसङ्कटम् इत्येतयोः भिन्नतां न जानन्ति । यद्यपि इमे द्वे परस्परं सम्बन्धिते स्तः । तथापि भिन्नता अस्ति । अतः एतयोः भिन्नतायाः ज्ञानम् आवश्यकम् । प्राकृतिकसङ्कटैः जनानां धनानां च हानिः भवति । यथा – महासागरीयधाराः, [[हिमालयः|हिमालय]]पर्वतस्य हिमपातः, मरुस्थलेषु, हिमाच्छादितक्षेत्रेषु च विषमजलवायोः दशाः इत्यादीनि प्राकृतिकसङ्कटानि सन्ति । प्राकृतिकसङ्कटानां तुलनया प्राकृतिक्यः आपदः तीव्रगतिभिः भवन्ति । जनानां, धनानां च हानिः अपि अधिका भवति । तेषां सङ्कटानाम् उपरि मनुष्याणां नियन्त्रणम् अपि नास्ति । प्राकृतिकीनाम् आपदाम् अवगमनेन परिवर्तनानि अभवन् । पुरा प्राकृतिक्यः आपदः, सङ्कटानि च परस्परम् अन्तस्सम्बन्धिपरिघटनाः सन्ति इति जानन्ति । तस्मिन् काले मानवाः प्रकृत्याः स्थितौ हस्तक्षेपं न कुर्वन्ति स्म । अतः आपद्भिः हानिः न्यूना भवति स्म । तकनीकीविकासैः मानवेभ्यः बहुक्षमता प्रदत्ता अस्ति । तेन कारणेन पर्यावरणं प्रभावितं भवति । मनुष्यैः आपद्कारकक्षेत्रेषु गहनानि क्रियाकलापानि आरब्धानि । तेन प्राकृतिक्यः आपदः वर्धिताः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=83|year=2006 }}</ref> ==प्राकृतिकिभिः आपदाभिः हानिः== * १९४८ तमे वर्षे सोवियत् सङ्घ (रूस्)-देशे भूकम्पेन १,१०,००० जनानां मृत्युः जातः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=83|year=2006 }}</ref> * १९४९ तमे वर्षे [[चीनादेशः|चीन]]-देशे अतिवृष्ट्या ५७,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९५४ तमे वर्षे [[चीनादेशः|चीन]]-देशे अतिवृष्ट्या ३०,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९६५ तमे वर्षे पूर्वी [[पाकिस्तानम्|पाकिस्तान]]-देशे (बाङ्ग्लादेश) उष्णकटिबन्धीयचक्रवातेन ३६,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९६८ तमे वर्षे ईरान्-देशे भूकम्पेन ३०,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९७० तमे वर्षे पेरू-देशे भूकम्पेन ६६,७९४ जनानां मृत्युः जातः । * १९७० तमे वर्षे पूर्वी पाकिस्तान-देशे (बाङ्ग्लादेश) उष्णकटिबन्धीयचक्रवातेन ५,००,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९७१ तमे वर्षे [[भारत]]-देशे उष्णकटिबन्धीयचक्रवातेन ३०,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९७६ तमे वर्षे [[चीनादेशः|चीन]]-देशे भूकम्पेन ७,००,००० जनानां मृत्युः जातः । * १९९० तमे वर्षे ईरान्-देशे भूकम्पेन ५०,००० जनानां मृत्युः जातः । * २००४ तमे वर्षे इण्डोनेशिया-देशे, [[श्रीलङ्का]]-देशे, भारत-देशे च सुनामी इत्यनया ५,००,००० जनानां मृत्युः जातः । * २००५ तमे वर्षे [[पाकिस्तानम्|पाकिस्तान्]]-देशे, [[भारत]]-देशे च [[भूकम्पः|भूकम्पेन]] ७०,००० जनानां मृत्युः जातः । * २०११ तमे वर्षे [[जापान्]]-देशे सुनामी इत्यनया १५,८४२ जनानां मृत्युः जातः । आपदां विशालरूपेण जनानां, धनस्य च हानिः अभवत् । एकाकिने राष्ट्रे आपद्भ्यः रक्षणार्थं शक्तिः नास्ति । अतः १९८९ तमे वर्षे संयुक्त राष्ट्र सामान्य असेम्बली इत्यस्मिन् अस्य विषयस्य प्रस्तावः प्रस्थापितः । १९९४ तमे वर्षस्य मई-मासे [[जापान्]]-देशस्य यॉकोहामा-नगरे आपत्प्रबन्धनस्य विश्वसम्मेलने अस्य विषयस्य योजना कृता । तदा इयं योजना "यॉकोहामा रणनीति तथा सुरक्षित संसार के लिए कार्य योजना” इति कथ्यते स्म <ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=83|year=2006 }}</ref>। ===[[यॉकोहामा]] सम्मेलनं, तस्य प्रस्तावाः च=== १९९४ तमे वर्षे मई-मासे २३ तः २७ दिनाङ्कपर्यन्तं [[जापान्]]-देशस्य [[यॉकोहामा]]<nowiki/>-नगरे संयुक्तराष्ट्रस्य सदस्यदेशानाम्, अन्यदेशानां च “प्राकृतिक आपदा न्यूनीकरण” इत्यस्मिन् विषये विश्वसम्मेलनम् अभवत् । ’पूर्वं केषुचिद् वर्षेषु प्राकृतिकीभिः आपद्भिः मानवीयजीवने, आर्थिकस्थितौ च क्षतिः अभवत्’ इति प्रस्तावः स्वीकृतः । तेन अस्यां गोष्ठ्यां भविष्यत्कालं विचार्य आपद्भ्यः रक्षणार्थं, क्षतीनां न्यूनीकरणार्थं च नीतयः रचिताः ।’यॉकोहामा रणनीति’ इति तस्याः नाम प्रदत्तम् ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=84|year=2006 }}</ref> विश्वसम्मेलने प्राकृतिकीनाम् आपदां न्यूनीकरणार्थं प्रस्तावाः - # एकैकस्य देशस्य कर्तव्यम् अस्ति यत्, सः प्राकृतिकीभ्यः आपद्भ्यः देशवासिनां रक्षणं कुर्यात् । # इयं योजना विकासशीलदेशानां, अल्पविकसितानां देशानां साहाय्येन अग्रणीः भविष्यति । # यत्र कुत्रापि साहाय्यार्थम् आवश्यकता भविष्यति, तत्र जनेभ्यः नियमाः भविष्यन्ति । अस्मिन् कार्ये स्वैच्छिकसङघटनानां, सामुदायिकसङ्घटनानां च एकीकरणं भवितव्यम् इति । # प्राकृतिकीभिः आपद्भिः रक्षणार्थं, न्यूनीकरणार्थं च उपक्षेत्रीयाणां, क्षेत्रीयाणाम् अन्ताराष्ट्रियसहयोगेन तेषां कार्याणां प्रोत्साहनं भवितव्यम् । १९९९-२००० वर्षम् आपन्न्यूनीकरणस्य अन्ताराष्ट्रियदशकत्वेन उद्घोषितम् । ==[[भारत]]स्य प्राकृतिक्यः आपदः== [[भारत]]देशे प्राकृतिकी, सामाजिकी, सांस्कृतिकी च विविधता वर्तते । भारतस्य बृहत् भौगोलिकः आकारः, पर्यावरणीयाः विविधताः, सांस्कृतिक्यः बहुलताः च इत्येतैः कारणैः भारतम् उपमहाद्वीपः कथ्यते । [[भारत]]देशे विविधाः आपदः सन्ति । ताः आपदः अधः वर्णिताः सन्ति । ==[[भूकम्पः]]== भूकम्पः एका अपूर्वसूचनीया विध्वंसिकी प्राकृतिकी आपद् वर्तते । भूकम्पेन विस्तृतक्षेत्राणि प्रभावितानि भवन्ति । विवर्तनिकगतिविधिभिः उत्पन्नाभिः ऊर्जाभिः भूकम्पः भवति । भू-स्खलनं, भूमेः अवतलनम् इत्यादिभिः निर्मितेन भूकम्पेन अल्पप्रभावः भवति । हानिः अपि अल्पा भवति । इण्डियन् प्लेट् इति इदं प्रतिवर्षम् उत्तरे, उत्तर-पूर्व दिशि १ से. मी. सर्पति । उत्तरस्यां दिशि स्थितं यूरेशियन् प्लेट् इति इदम् इण्डियन् प्लेट् इति इदम् अवरोधयति । तेन द्वयोः प्लेट् इत्येतयोः कोणाः उपरुन्धन्ति (lock) । अतः बहूषु स्थानेषु ऊर्जासङ्ग्रहणं भवति । अधिकमात्रायाम् ऊर्जासङ्ग्रणेन द्वयोः उद्वेगः वर्धते । उद्वेगः प्लेट् इत्येतयोः कोणान् उद्घाटयति । तेन कारणेन सहसा कम्पनं भवति । इदं कम्पनम् एव भूकम्पः इति कथ्यते । यत्र कम्पनस्य आरम्भः भवति । तत्स्थानम् उद्गमकेन्द्रं कथ्यते । उद्गमकेन्द्रस्य उपरि भूस्तरे निकटतमं स्थानम् अधिकेन्द्रं कथ्यते । कम्पनम् अधिकेन्द्रात् बहिः तरङ्गरूपेण गच्छति । अधिकेन्द्रस्य निकटतमस्थानेषु सर्वाधिका हानिः जायते । अधिकेन्द्रात् दूरवर्तिषु भागेषु कम्पनस्य तीव्रता न्यूना भवति । भूकम्पेन प्रभावितेषु [[भारत]]देशस्य राज्येषु [[जम्मू-काश्मीरम्|जम्मू-काश्मीर]]राज्यं, [[हिमाचलप्रदेश]]-राज्यं, [[उत्तराखण्ड]]राज्यं, [[सिक्किम]]-राज्यं, [[पश्चिमबङ्गाल]]-राज्यस्य [[दार्जिलिङ्ग|दार्जिलिङ्ग-उपमण्डलम्]], उत्तरपूर्वदिशि सप्त राज्यानि च सन्ति । मध्यपश्चिमक्षेत्रेषु अपि भूकम्पस्य प्रभावः भवति । [[गुजरात]]-राज्यं (१८१९, १९५६, २००१), [[महाराष्ट्र]]राज्यं (१९६७, १९९३) च मध्यपश्चिमराज्ये स्तः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=85|year=2006 }}</ref> पुरातनस्य स्थिरशैलप्रस्थस्य भूकम्पानां व्याख्यायां भूवैज्ञानिकाः कष्टम् अनुभवन्ति । "राष्ट्रिय भूभौतिकी प्रयोगशाला, भारतीय भूगर्भीय सर्वेक्षण, मौसम विज्ञान विभाग, भारत सरकार, राष्ट्रीय आपदा प्रबन्धन संस्थान" इत्येताभिः संस्थाभिः भारतस्य १२०० भूकम्पानां गहनतापूर्वकं विश्लेषणं कृतम् । ततः परं ताभिः संस्थाभिः पञ्चभूकम्पीयक्षेत्रेषु भारतं विभक्तम् । # अत्यधिकविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम् # अधिकविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम् # मध्यमविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम् # निम्नविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम् # अतिनिम्नविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम्<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=85|year=2006 }}</ref> ===भूकम्पस्य सामाजिकाः पर्यावरणीयाः च परिणामाः=== भूकम्पस्य अपरं नाम भयम् । यतः भूकम्पेन पृथिव्यां बहुतीव्रतया विनाशः भवति । यत्र जनसङ्ख्या अधिका वर्तते तत्र तु भूकम्पेन बहुहानिः भवति । यदि जनसङ्ख्या अधिका वर्तते, तर्हि निवासाय भवनानि अपि अधिकानि भवन्ति । तेन कारणेन हानिः अधिका । भूकम्पेन परिवहनस्य व्यवस्था, सञ्चारस्य व्यवस्था, उद्योगस्य विकासशीलप्रक्रिया च नश्यति । अनेन जनाः गृहहीनाः भवन्ति । विकासशीलदेशानाम् अर्थव्यवस्था अपि प्रभाविता भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=85|year=2006 }}</ref> ===भूकम्पस्य प्रभावाः=== भूकम्पेन पृथिव्याः जलमण्डलं, स्थलमण्डलं च प्रभावितं भवति । भूकम्पेन स्थलमण्डले भूमौ अन्तरं (gap), भूस्खलनं, द्रवीकरणं, भू-प्रबलता च भवति । मानवनिर्मितेषु भवनेषु अन्तरं (gap), आकुञ्चनं, निपातः च भवति । जलमण्डले अपि तरङ्गाः, जलस्य गतिशीलप्रबलता, सुनामी च भवति । भूकम्पेन भू-पर्पट्याम् अन्तरं भवति । तेन कारणेन भूम्याः [[जलम्|जलं]], अन्यः ज्वलनशीलपदार्थः च बहिः आगच्छति । जलेन समीपस्थस्य स्थलस्य नाशः भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=87|year=2006 }}</ref> ===भूकम्पात् न्यूनीकरणं संरक्षणम् च=== अन्यासाम् आपदां तुलनया भूकम्पः अधिकः विध्वंसकारी वर्तते । कारणं भूकम्पेन परिवहनव्यवस्था, सञ्चारव्यवस्था च नष्टा भवति । अतः जनेभ्यः सुरक्षाव्यवस्थायां काठिन्यं भवति । भूकम्पात् संरक्षणं कर्तुं शक्यते, किन्तु तस्य अवरोधनम् अशक्यं भवति । अतः तस्मात् संरक्षणं करणीयम् एव । जनाः पूर्वजागरूकाः भवेयुः । भूकम्पस्य पूर्वसूचना प्राप्तुं शक्यते । यथा - # भूकम्पनियन्त्रणकेन्द्रस्य स्थापना करणीया । तेन कारणेन भूकम्पसम्भावितक्षेत्रेषु सूचना प्रसारणीया । जी. पी. एस्. (Geographical Positioning System) अनेन उपकरणेन प्लेट् इत्यस्य परिवर्तनस्य ज्ञानं प्राप्यते । # भूकम्पेन प्रभावितक्षेत्राणां मानचित्रस्य निर्माणं करणीयम् । जनेभ्यः भूकम्पस्य प्रभावन्यूनीकरणार्थं शिक्षणं दातव्यम् । # भूकम्पेन प्रभावितक्षेत्रेषु भवनानाम् आकृतिः परिवर्तनीया । तत्र उच्चभवनानां निर्माणं न करणीयम् । # भूकम्पेन प्रभावितक्षेत्रेषु भूकम्पप्रतिरोधिभवनानां निर्माणं करणीयम् ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=87|year=2006 }}</ref> ==त्सुनामी== भूकम्पेन ज्वालामुखिना महासागरीये भूतले सहसा चापल्यं भवति । तेन महासागरीयजलस्य विस्थापनं भवति । तेन परिणामेन ऊर्ध्वाधः उच्चतरङ्गाः उत्पन्नाः भवन्ति । ते तरङ्गाः सुनामी इति कथ्यन्ते । सामान्यतः प्रारम्भे एक एव ऊर्ध्वाधः तरङ्गः जायते । समयान्तरे तरङ्गाणां शृङ्खला भवति । महासागरे जलतरङ्गस्य गतिः जलस्य गहनतायाः उपरि निर्भरा । अस्य तरङ्गस्य गतिः सामान्यसागरे अधिका, गहनसागरे न्यूना च भवति । तेन कारणेन महासागरस्य आन्तरिकभागे तरङ्गैः न्यूनः प्रभावः भवति । तटीयक्षेत्रेषु तरङ्गाः अधिकाः प्रभाविनः भवन्ति । तेन कारणेन अधिका क्षतिः भवति । सुनामी इति इदं सामान्यतः [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरे]], [[हिन्दुमहासागरः|हिन्दमहासागरे]] च भवति । अलास्का, [[जापान्]]-देशः, फिलिपाइन-देशः, दक्षिण-पूर्व एशिया, इण्डोनेशिया, मलेशिया च [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागर]]स्य तटवर्तीनि क्षेत्राणि सन्ति । म्यांमार-देशः, [[श्रीलङ्का]]-देशः, [[भारत]]देशः च [[हिन्दमहासागरः|हिन्दमहासागर]]स्य तटवर्तीनि क्षेत्राणि सन्ति । तरङ्गाः तटं प्राप्य बह्व्यः उर्जाः उत्पादयन्ति । तेन कारणेन जलं तटीयनगरेषु स्थलेषु च शीघ्रं प्रविशति । अतः तरङ्गाः भवनानि नाशयन्ति । विश्वस्मिन् तटीयक्षेत्रेषु जनसङ्ख्यायाः प्रमाणम् अधिकं भवति । तानि क्षेत्राणि मानवगतिविधीनां केन्द्राणि भवन्ति । सुनामी इत्यस्य प्रमाणम् अन्याभिः आपद्भिः अधिकं भवति । अतः सुनामी इत्यस्य प्रभावस्य न्यूनीकरणे काठिन्यं भवति । सुनामी इत्यस्मात् संरक्षणार्थम् अन्ताराष्ट्रियस्तरीयाः प्रयासाः आवश्यकताः आसन् । अतः २००४ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के चैन्नै-महानगरे सुनामी इत्यस्य काले अन्ताराष्ट्रियप्रयासाः अभुवन् । यद्यपि पूर्वसूचनानुसारं सतर्कता आसीत्, तथापि तस्मिन् सुनामी इत्यस्मिन् ३ लक्षं जनाः मृताः । ततः [[भारत]]<nowiki/>देशः "अन्ताराष्ट्रिय सुनामी चेतावनी तन्त्र" इत्यनेन सह संयुक्तः जातः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=87-88|year=2006 }}</ref> ==उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्== उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् ३०º उत्तरे, ३०º दक्षिणे अक्षांशयोः मध्ये प्राप्यते । अयं प्रायः ५०० कि. मी. तः १००० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतः वर्तते । अस्य औन्नत्यं १२ कि. मी. तः १४ कि. मी. पर्यन्तं भवति इति अनुमानम् । उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् उष्मायन्त्ररूपेण विद्यते । समुद्रतलात् प्राप्य जलबाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियया अयम् उष्मां प्राप्नोति । उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः उत्पत्तिविषये वैज्ञानिकानां मतभेदाः सन्ति । अस्य उत्पत्तौ निम्नलिखिताः परिस्थितयः आवश्यक्यः वर्तन्ते । # पर्याप्तमात्रायाम् उष्णार्द्रवायोः निरन्तरं प्राप्तिः भवेत् , येन अधिकमात्रायां गुप्तोष्मा मुक्ता भवेत् । # क्षोभमण्डलस्य स्थिरता, यया स्थानीयस्तरे निम्नवायुप्रबलताक्षेत्रं निर्माति । इमं क्षेत्रं परितः अपि चक्रवत् भवितुं शक्नोति । # प्रबलशम्यायाः अनुपस्थितिः, यया गुप्तार्द्र-उष्मवायोः उष्मा अवरुध्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=88|year=2006 }}</ref> ===उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः संरचना=== उष्णकटिबन्धीयचक्रवति वायुप्रबलतायाः प्रवणता अत्यधिका वर्तते । चक्रवतः केन्द्रे उष्णवायोः निम्नवायुप्रबलतायाः मेघरहितः क्रोड इति विद्यते । अयं ’चण्डवातस्य चक्षुः’ इति कथ्यते । सामान्यतः समप्रबलतायाः रेखाः परस्परं समीपाः भवन्ति । ताः उच्चवायुप्रबलताप्रवणतायाः प्रतीकं वर्तन्ते । वायुप्रबलता प्रवणता १४ तः १७ मिलिबार् वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति । कस्मिंश्चित् समये ६० मिलिबार वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=88-89|year=2006 }}</ref> ===[[भारत]]-देशे चक्रवतां क्षेत्रियः समयानुसारं च वितरणम्=== [[भारत]]<nowiki/>स्य आकृतिः प्रायद्वीपीया अस्ति । अस्य पूर्वदिशि बङ्गाल प्रदेशस्य गर्तः , पश्चिमदिशि अरब-सागरः वर्तते । अतः अनयोः स्थलयोः एव चक्रवतः उत्पद्यते । वर्षर्तौ १०º तः १५º उत्तराक्षांशेषु चक्रवत् उत्पद्यते । बङ्गाल राज्यस्य गर्ते अधिकतमः अक्टुबर्-नवम्बरमासयोः चक्रवत् उत्पद्यते । तत्र १६º तः २१º उत्तरे, ९२º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते । किन्तु जुलाई-मासे अयं चक्रवत् सुन्दरवन-डेल्टा इत्यस्य समीपं १८º उत्तरे, ९०º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=89|year=2006 }}</ref> ===उष्णकटिबन्धीयचक्रवतां परिणामाः=== उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् समुद्रस्य गुप्तोर्जया उत्पद्यते । अतः समुद्रात् दूरं चक्रवतः प्रभावः न्यूनः भवति । [[भारत]]-देशे अपि चक्रवत् यदा अरब-सागरात् दूरं गच्छति, तदा तस्य प्रभावः न्यूनः भवति । तटीयक्षेत्रेषु प्रायः उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् १८० कि. मी. प्रतिघण्टा इति गत्या आविध्यति । तेन कारणेन चण्डवातीयक्षेत्रेषु समुद्रतले परिवर्तनं भवति । तत् परिवर्तनं “तूफान महोर्मि” इति कथ्यते । तेन तटीयक्षेत्राणि जलमग्नानि भवन्ति । सस्यानां, मानवीयरचनायाः अपि नाशः भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=89|year=2006 }}</ref> ==अतिवृष्टिः== वर्षर्तौ नदीनां जलस्य स्तरः वर्धते । स्तरसीमायाः परं जलं बहिरागच्छति । तेन कारणेन नदीनां जलं मानवीयप्रदेशं प्रविशति । निरन्तरं वर्षायाः कारणेन जलस्य स्तरः बहु वर्धते । तेन कारणेन अतिवृष्ट्याः स्थितिः निर्मीयते । अतिवृष्टिः सहसा न भवति । केषुचित् क्षेत्रेषु एव भवति । अन्याभ्यः आपद्भ्यः अतिवृष्ट्याः कारणानि मिलन्ति । यदा नदीषु जलवाहिकासु क्षमतायाः अधिकः जलप्रवाहः भवति, तदा अतिवृष्टिः कथ्यते । अतिवृष्ट्याः अन्यानि बहूनि कारणानि अपि सन्ति । यथा – # तटीयक्षेत्रेषु ’तूफान महोर्मि’ इति । # दीर्घकालं यावत् वर्षा भवेत् । # हिमद्रवः भवेत् । # भूमेः अन्तःस्पन्दनमाने अल्पता । # [[मृत्तिका]]याः अपरदने वृद्धिः भवेत्, तर्हि नदीनां जलस्तरे वृद्धिः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=89|year=2006 }}</ref> अतिवृष्टिः विशेषतः विस्तृतक्षेत्रेषु आगच्छति । तदा विनाशः अपि अधिकः भवति । अस्याः आपदः मानवः स्वयम् एव कारणम् अस्ति । वनच्छेदनेन, अवैज्ञानिककृषिपद्धत्या च अतिवृष्टौ तीव्रता आगच्छति । अतिवृष्ट्याः विध्वंसतायां वृद्धिः भवति [[भारत]]स्य विभिन्नराज्येषु पौनःपुन्येन अतिवृष्ट्या बहुविधा हानिः भवति । "राष्ट्रिय बाढ आयोग" इत्यनेन देशस्य ४ कोटि हैक्टेयर् मिती भूमिः अतिवृष्ट्याः प्रभावितक्षेत्ररूपेण उद्घोषिता अस्ति । तेषु [[असम]]-राज्यं, [[पश्चिमबङ्गाल]]-राज्यं, [[बिहार]]-राज्यम् अस्ति । अनन्तरम् उत्तरभारतस्य अधिकतमाभिः नदीभिः [[पञ्जाब]]-राज्ये, [[उत्तरप्रदेश]]-राज्ये च अतिवृष्टिः भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=91|year=2006 }}</ref> ===अतिवृष्टेः परिणामाः नियन्त्रणं च=== [[असम]]-राज्ये, [[पश्चिमबङ्गाल]]-राज्ये, [[बिहार]]-राज्ये, [[उत्तरप्रदेश]]-राज्ये, [[ओडिशा]]-राज्ये, [[आन्ध्रप्रदेश]]-राज्ये, [[तमिळनाडु]]-राज्ये, [[गुजरात]]-राज्ये, [[हरियाणा]]-राज्ये इत्यादिषु राज्येषु अतिवृष्टेः प्रभावः अधिकः वर्तते । तेन कारणेन भारतस्य अर्थव्यवस्था शिथिला जाता । अतिवृष्ट्या केवलं सस्यानि न नश्यन्ति, अपि तु मानवीयसंरचनायाः अपि नाशं भवति । यथा – परिवहनतन्त्रम्, जनानाम् आवासः इति । अतिवृष्ट्या ग्रसितक्षेत्रेषु बहवः रोगाः उत्पद्यन्ते । यथा – [[हैजा]], [[आन्त्रशोथ]], [[हेपेटाईटिस्]] इत्यादयः रोगाः भवन्ति । किन्तु अतिवृष्ट्या लाभः अपि अस्ति । अतिवृष्टिः क्षेत्रेषु उर्वरमृत्तिकाः आनयति । तेन सुसस्यानि भवन्ति । ब्रह्मपुत्रनद्यां स्थितः मजौली-नामकः एकः नदीयद्वीपः अस्ति । सः सदा अतिवृष्ट्या ग्रसितः भवति, परन्तु तत्र [[तण्डुलाः|तण्डुलानां]] कृषिः समीचीना भवति । तथापि अयं लाभः गौणः गण्यते । [[भारतसर्वकारः]], राज्यसर्वकारः च अस्याः आपदः अवगतः अस्ति । अस्याः आपदः निवारणार्थं सर्वकारेण निम्नलिखितानि महत्वपूर्णानि आयोजनानि कृतानि । # अतिवृष्ट्याः प्रभावितक्षेत्रेषु तटबन्धनिर्माणम् । # नदीषु जलबन्धनिर्माणम् । # नद्याः समीपवर्तिनां जनानाम् अन्यत्र आवासव्यवस्था करणीया ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=91|year=2006 }}</ref> ==अनावृष्टिः== दीर्घकालं यावत् वर्षायाः अभावेन, अधिकबाष्पीकरणेन, जलाशयानां भूमिगतजलस्य अत्यधिकप्रयोगेण च [[पृथ्वी|पृथिव्यां]] [[जलम्|जल]]स्य अभावः भवेत् । सा अनावृष्टिः कथ्यते । इयम् आपद् एका जटिला परिघटना वर्तते । अस्याः परिघटनायाः बहवः प्रकाराः सन्ति । यथा – वृष्टिः, बाष्पीकरणं, बाष्पोत्सर्जनं, [[कृषिः|कृषि]]पद्धतिः इत्यादयः ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=91|year=2006 }}</ref> ===अनावृष्टेः प्रकाराः=== ====ऋतुविज्ञानसम्बद्धा अनावृष्टिः==== अस्यां स्थितौ दीर्घकालं यावत् अपर्याप्तवर्षा भवति । अस्याः सामयिकं स्थानिकं च वितरणम् अपि असन्तुलितं भवति । ====कृषिसम्बद्धा अनावृष्टिः==== इयं भूमि-आर्द्रता अनावृष्टिः अपि कथ्यते । [[मृत्तिका]]याम् आर्द्रतायाः अभावेन सस्यानि नश्यन्ति । ====जलविज्ञानसम्बद्धा अनावृष्टिः==== यदा जलाशयानां, नदीनां, तडागानाम् च स्तरे न्यूनता भवेत्, तदा इयं स्थितिः उत्पद्यते । ====पारिस्थितिकी अनावृष्टिः==== यदा प्राकृतिकपारिस्थितिकतन्त्रे जलस्याभावे उत्पादकतायां न्यूनता भवेत्, तदा पारिस्थितिकी अनावृष्टिः कथ्यते । तेन कारणेन तत्क्षेत्रं शुष्कं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=93|year=2006 }}</ref> ===[[भारत]]देशस्य अनावृष्ट्या प्रभावितानि क्षेत्राणि=== भारतीया [[कृषिः]] वर्षायां निर्भरा वर्तते । भारतीयजलवायोः तन्त्रे अनावृष्टिः, अतिवृष्टिः च महत्वपूर्णं तत्त्वम् अस्ति । वैज्ञानिकानाम् अनुमानानुसारेण [[भारत]]-देशे भौगोलिकक्षेत्रस्य १९% भागः, जनसङ्ख्यायाः ३०% भागः च अनावृष्ट्या प्रभावितः भवितुं शक्नोति । अतः [[भारत]]स्य ५ कोटिः जनाः अनावृष्ट्या प्रभाविताः सन्ति । प्रायः एतावत् अपि दृष्टम् अस्ति यत्, केषुचित् भागेषु अतिवृष्टिः भवति, अन्यत्र केचित् भागाः अनावृष्ट्या प्रभाविताः भवन्ति । एतादृशी स्थितिः वर्षर्तौ परिवर्तनशीलतायाः कारणेन भवति । तेन कारणेन [[भारत]]स्य विभिन्नक्षेत्राणां त्रिषु भागेषु विभाजनं कृतम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=93|year=2006 }}</ref> ====अत्यधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम्==== [[राजस्थान]]-राज्यस्य अधिकतमः भागः, [[गुजरात]]-राज्यस्य [[कच्छ]]<nowiki/>क्षेत्रं च अत्यधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रं वर्तते । तेषु [[राजस्थान]]-राज्यस्य [[जैसलमेर]]-मण्डलं, [[बाडमेर|बाडमेर-मण्डलं]] च अपि प्रभावितम् अस्ति । तत्र ९० मि. मी. इत्यस्मात् अपि न्यूना वर्षा भवति । ====अधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम्==== [[राजस्थान]]-राज्यस्य पूर्वीभागः, [[मध्यप्रदेश]]-राज्यस्य अधिकतमः भागः, [[महाराष्ट्र]]-राज्यस्य पूर्वीभागः, [[आन्ध्रप्रदेश]]-राज्यस्य आन्तरिकभागः, [[कर्नाटक]]-राज्यस्य शैलप्रस्थः, [[तमिळनाडु]]-राज्यस्य औत्तरीयभागः, [[झारखण्ड]]-राज्यस्य दक्षिणभागः, [[ओडिशा]]-राज्यस्य आन्तरिकभागः च अधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम् अस्ति । ====मध्यम-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम्==== [[राजस्थान]]-राज्यस्य औत्तरीयभागः, [[हरियाणा]]-राज्यं, [[उत्तरप्रदेश]]-राज्यस्य कानिचित् मण्डलानि, [[गुजरात]]-राज्यस्य अन्यानि शेषमण्डलानि, [[महाराष्ट्र]]-राज्यं, [[झारखण्ड]]-राज्यं, [[तमिळनाडु]]-राज्यस्य कोयम्बटुर-शैलप्रस्थः, [[कर्नाटक]]-राज्यस्य आन्तरिकभागः मध्यम-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रं वर्तते । भारतस्य शेषाः भागाः अल्पप्रभाविताः सन्ति । ===अनावृष्ट्याः परिणामाः=== अनावृष्ट्याः समाजे प्रभावः भवति । सस्यानां नाशात् अन्नस्य अल्पता भवति | तादृशी स्थितिः अकालः कथ्यते । तृणानाम् अभावे जन्या स्थितिः तृण-अकालः कथ्यते । जलस्याभावे जन्या स्थितिः जल-अकालः कथ्यते । एताः तिस्रः स्थितयः मिलित्वा त्रि-अकालः कथ्यन्ते । इयं स्थितिः विध्वंसिका भवति । अनावृष्ट्या पशूनां, पशुपालकानां मृत्युः भवति । जलस्य अभावेन जनाः दूषितजलं पिबन्ति । दूषितजलस्य पानेन आन्त्रशोथ, हैजा, हेपेटाईटिस् च इत्यस्मात् रोगैः जनाः पीडिताः भवन्ति । सामाजिकं, प्राकृतिकं च पर्यावरणम् अनावृष्ट्या तात्कालिकम् एव प्रभावितं भवति । अस्य प्रभावः दीर्घकालिकः भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=95|year=2006 }}</ref> ==भूस्खलनम्== [[पृथ्वी|पृथिव्याः]] सर्पणप्रक्रिया भूस्खलनं कथ्यते । भूस्खलनेन समीपस्थं स्थलं प्रभावितं भवति । अन्याभ्यः आपद्भ्यः भूस्खलनं सामान्यं वर्तते । किन्तु प्राकृतिकपर्यावरणे, राष्ट्रियार्थव्यवस्थायां च अस्य प्रभावः अधिकः भवति । भूस्खलनं मुख्यत्वेन स्थानीयकारणैः उत्पद्यते । अस्याः आपदः अनुमानं कर्तुं कठिनं भवति । भारतस्य विभिन्नक्षेत्राणां चतुर्षु क्षेत्रेषु विभाजनं कृतम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=95|year=2006 }}</ref> ===अत्यधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम्=== [[हिमालयः|हिमालय]]पर्वतस्य अस्थिरपर्वतशृङ्खलाः, [[अण्डमाननिकोबारद्वीपसमूहः|अण्डमान-निकोबारद्वीपसमूहः]], पश्चिमीघट्टः, उत्तर-पूर्वीक्षेत्रम् च अत्यधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रे सम्मिलितम् अस्ति । मानवीयसंसाधनम् अपि अस्मिन् क्षेत्रे सम्मिलितं वर्तते । यथा – मार्गनिर्माणं, जलबन्धनिर्माणम् इत्यादीनि कार्याणि सन्ति । ===अधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम्=== अस्य क्षेत्रस्य परिस्थितिः अत्यधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रस्य स्थित्या सह किञ्चित् समाना दृश्यते । हिमालयक्षेत्रस्य सर्वाणि राज्यानि, [[भारत]]<nowiki/>स्य उत्तरपूर्वीभागः ([[असम]]-राज्यं विहाय) च अस्य क्षेत्रे सम्मिलितानि सन्ति । ===मध्यमन्यूनभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम्=== [[भारत]]-देशस्य [[झारखण्ड]]-राज्यम्, [[ओडिशा]]-राज्यं, [[छत्तीसगढ]]-राज्यं, [[मध्यप्रदेश]]-राज्यं, [[महाराष्ट्र]]-राज्यम्, [[आन्ध्रप्रदेश]]-राज्यं, [[कर्नाटक]]-राज्यं, [[तमिलनाडु]]-राज्यं, [[गोवा]]-राज्यं, [[केरल]]-राज्यं च मध्यमन्यूनभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=96|year=2006 }}</ref> ===अन्यक्षेत्रम्=== [[भारत]]-देशस्य अन्यानि क्षेत्राणि भूस्खलनात् पीडितानि सन्ति । यथा – [[राजस्थान]]-राज्यं, [[हरियाणा]]-राज्यम्, [[उत्तरप्रदेश]]-राज्यं, [[बिहार]]-राज्यं, [[पश्चिमबङ्गाल]]-राज्यं (दार्जिलिङ्ग-मण्डलं विहाय), [[असम]]-राज्यं च । ===भूस्खलनस्य परिणामाः=== भूस्खलनस्य प्रभावः लघुक्षेत्रेषु दृश्यते । मार्गेषु अवरोधेन, रेलमार्गे अवरोधेन, जलवाहिकासु शैलानां पतनेन च गम्भीरपरिणामाः भवन्ति । भूस्खलनेन [[नदी]]नां मार्गे अवरोधः भवति । तेन कारणेन [[नदी]]नां जलं नगरं प्रविशति । अतः जनानां, मानवीयसम्पत्तेः च नाशः भवति । नाशात् परम् आवागमने अवरोधः भवति । अवरोधेन विकासकार्याणां गतिः न्यूना भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=96|year=2006 }}</ref> ===निवारणम्=== भूस्खलन्यात् रक्षणार्थं विभिन्नक्षेत्रेषु विभिन्नाः उपायाः चिन्तनीयाः । अधिकभूस्खलनसम्भावितक्षेत्रेषु मार्गाणां जलबन्धानां च निर्माणे प्रतिबन्धः करणीयः । बृहद्विकासपरियोजनासु नियन्त्रणं भवितव्यम् ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=96|year=2006 }}</ref> ===निष्कर्षः=== * आपदः मानवीयाः प्राकृतिक्यश्च सन्ति । आपदां नियन्त्रणं कठिनं भवति । तेषु अपि प्राकृतिकीनाम् आपदां नियन्त्रणम् असम्भवम् एव । किन्तु आपद्भ्यः रक्षणार्थं मानवैः प्रयासः करणीयः । अतः तेषां निवारणार्थं तिस्रः अवस्थाः कृताः । आपदां पूर्वं, आपत्समये, आपदः परं च । * आपदः पूर्वम् आपद्विषयिकीः सूचनाः एकीकृत्य आपत्सम्भावितक्षेत्राणां मानचित्राणि निर्मापणीयानि । जनेभ्यः अस्याः आपदः सूचना दातव्या । आपदः पूर्वम् आपद्योजना निर्मापणीया । आपदः रक्षणार्थम् उपायाः करणीयाः । * आपत्समये अर्थसाहाय्यार्थं कार्याणि करणीयानि । आपद्ग्रस्तजनानाम् आश्रयस्य , जलस्य, भोजनस्य, औषधीनां च व्यवस्था करणीया । * आपदः परम् आपदः प्रभावितजनानां रक्षणं, पुनर्वासं च विधेयः । * [[भारत]]-देशस्य ६६% जनाः आपदाभ्यः प्रभाविताः सन्ति । अतः एते उपायाः महत्वपूर्णाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=भारत भौतिक पर्यावरण|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174505598|page=97|year=2006 }}</ref> == सम्बद्धाः लेखाः == * [[जलम्]] * [[खानिजः]] * [[मृत्तिका]] * [[पृथ्वी]] * [[वायुः]] * [[कृषिः]] == बाह्यानुबन्धः == {{commons|Natural disasters|{{PAGENAME}}}} * http://www.ncert.nic.in/NCERTS/textbook/textbook_hindi.html * [http://hi.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%80:%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%86%E0%A4%AA%E0%A4%A6%E0%A4%BE bharatdiscovery] * == सन्दर्भः == {{Reflist|2}} [[वर्गः:प्रकृतिः]] {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] bk1kh2pfskg5ihlj224vkhfs9jhmeng 2 70074 499516 499446 2026-06-16T10:14:46Z Ganesh Paudel 6561 मार्जितम् 499516 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 499518 499516 2026-06-16T11:25:26Z Ganesh Paudel 6561 499518 wikitext text/x-wiki {| <div style="text-align:left; font-family:cursive; background-color: #FFD700; border-radius:5px; box-shadow:0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.35), 0 0 10px grey, inset 0 0 30px #FF7F00, inset 1px -6px 1px rgba(0,0,0,0.35); border:0px solid grey;-webkit-border-radius:5px; padding:8px 8px 12px;"> <!--{| width="100%" style="background: #FFEFD5; border:solid 2px #128807;color: #3D0C02;" cellspacing="0" cellpadding="0"--> |-valign="top" |[[चित्रम्:Emblem of India.svg|99999x120px]] | style="padding:20px" | स्वागतं ते हार्दं<br /><div style="font-size:250%; font-family:Aparajita; padding:8px 1px 12px;"> प्रवेशद्वारं </div> <div style="font-size:250%; font-family:Aparajita; padding:0.5px 2px 12px;">'''भारतम्'''</div> <br /> [[चित्रम्:Flag of India.svg|170px]] [[File:LocationIndia.PNG|170px]] |<div align="right">[[File:GateIndia.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Munshi Ghat in Varanasi.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Swami Vivekananda 1893 Scanned Image.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Khajuraho Devi Jagadambi Temple 2010.jpg|99999x115px]][[चित्रम्:Gandhi closed eyes.jpg|99999x115px]]</div>उत्तरम् यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। वर्षम् तद्भारतम् नाम भारती यत्र सन्तति:।। प्रजातन्त्रराष्ट्रम् भारतम् एशियाखण्डे अन्तर्भवति । अस्य वायव्य्याम् पाकिस्थानम्, चिनगणराज्यम्, नेपालदेशः, भूटानदेशः च उत्तरस्याम्, पूर्वस्याम् च दिशि बाङ्ग्लादेशः, मैयन्मार्देशश्च वर्तन्ते । भारतस्य सीमारेखा सप्तसहस्रकिलोमीटर्-परिमाणतोऽपि अधिका अस्ति । हिन्दुमहासागरे अस्य राष्ट्रस्य प्रतिवेशिनः सन्ति – नैर्ऋत्याम् मालाद्वीपः, दक्षिणस्याम् श्रीलङ्का, आग्नेय्याम् च इण्डोनेशिया । समग्रे भूमण्डले भारतस्य जनसङ्ख्या आधिक्येन द्वितीयस्थाने अस्ति । अस्य जनसङ्ख्या सर्वाधिकास्ति । अस्य भूप्रदेशस्य विस्तारः सप्तमस्थानम् प्राप्नोति । भारतीयगणराज्ये २९ राज्यानि, सप्त केन्द्रायत्तप्रदेशाः (Union territories) च सन्ति । ‘इण्डिया’ इति अस्य राष्ट्रस्य नाम ‘सिन्धुः’ (सिन्धुनदी) इति मूलसम्स्कृतशब्दस्य तद्भवपर्शियाभाषाशब्दात् ‘इण्डस्’ इत्यतः निष्पन्नम् । भारतीयसम्विधाने तु ‘भारतम्’ इति शब्दः अपि अधिकृततया स्वीकृतः अस्ति । अनेकासाम् वाणिज्यसरणीनाम्, प्राचीननागरिकतानाम् च निधानमस्ति भारतम् । जैनबौद्धसिक्खहिन्दूधर्माणाम् चतुर्णामपि प्राचीनधर्माणाम् जन्मस्थानमस्ति इदम् राष्ट्रम् । व्यापकतया तु हिन्दुधर्मः अत्र पाल्यते । प्रपञ्चानुरागः सर्वधर्मसहिष्णुता च अस्य राष्ट्रस्य विशेषः । बहु कालम् यावत् आङ्लानाम् अधीनम् भूत्वा इदम् राष्ट्रम् १९४७ – तमवर्षस्य अगस्ट्-मासस्य १५ दिने स्वतन्त्रम् अभवत् । अस्य राष्ट्रस्य आर्थिकनीतेः मुक्तताप्राप्त्यनन्तरम् आर्थिकक्षेत्रे शस्त्रास्त्रसङ्ग्रहणे च बहुधा प्रगतिः दृश्यते । भारतम् शान्तिमार्गानुसरणे अग्रगामी अस्ति, यथा स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे अनेन प्रदर्शितम् । <center>[[File:Jana Gana Mana instrumental.ogg]]<small>''[[भारतस्य राष्ट्रगानम्]]''</center> <div class="noprint" style="text-align:right;margin-right:10px;margin-bottom:4px;">[[Image:Nuvola_filesystems_www.png|16px]] '''[[भारतम्|भारतविषये अधिकविवरणम्]] ...''' </div> |} {| <div style="text-align:left; font-family:cursive; background-color: #98FB98; border-radius:5px; box-shadow:0 1px 3px rgba(0, 0, 0, 0.35), 0 0 10px grey, inset 0 0 30px #006400, inset 1px -6px 1px rgba(0,0,0,0.35); border:0px solid grey;-webkit-border-radius:5px; padding:8px 8px 12px;"> |} {| cellpadding="7" cellspacing="8" style="width: 100%; background-color: #FFFFF; border: 2px solid #FFCC00; vertical-align: top; border-radius: 8px; -moz-border-radius: 8px; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75);" |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/भौगोलिकम्}}<div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/भौगोलिकम्}}</small></div> | rowspan="8" width="30%" style="border: none; background:transparent; padding:0em;" valign="top" | {| cellspacing="0px" cellpadding="0" | style="background-color:#FAB864; padding:0.5em;" valign="middle" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/उत्तमलेखाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/उत्तमलेखाः}}</small></div> |- | style="background-color:#FBD46D; padding:0.5em;" valign="middle" | === नवनिर्मिताः लेखाः === {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/नूतनलेखाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/नूतनलेखाः}}</small></div> |- | style="background-color:#FBFA8A; padding:0.5em;" valign="middle" | === अपेक्षिताः लेखाः === <div style="height: 325px; width: 100%; overflow: auto; padding: 2px;text-align: left; border:solid 1px;" title="लेखावली- स्क्रालिङ्ग्"; ><small>{{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/अपेक्षिताः लेखाः }}</small></div> </div> <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/अपेक्षिताः लेखाः }}</small></div> |- | style="background-color:#FBD46D; padding:0.5em;" valign="middle" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/वर्गाः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/वर्गाः}}</small></div> |} |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/इतिहासः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/इतिहासः}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/संस्कृतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/संस्कृतिः}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/भाषा}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/भाषा}}</small></div> |---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/राजनीतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/राजनीतिः}}</small></div> <!--|---- valign="top" | width="70%" style="border-top:3px solid #FFCC00;border-bottom:3px solid #339933; background-color:#fff; padding:0.5em;" | {{प्रवेशद्वारम्:भारतम्/अर्थनीतिः}} <div style="text-align:right;"><small>{{Edit|प्रवेशद्वारम्:भारतम्/अर्थनीतिः}}</small></div>--> |} __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[वर्गः:भारतम्]] [[वर्गः:प्रवेशद्वाराणि]] btymtx5vl4yw8wzv1gpwk9w3a43t156 0 92269 499505 499437 2026-06-15T21:48:31Z Borhan 41667 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Banglamukhi Temple,Patan,Nepal.jpg]] → [[File:Bangalamukhi Temple, Patan, Nepal.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] 499505 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir|name=बंगलामुखी मन्दिर|image=Bangalamukhi Temple, Patan, Nepal.jpg|image_size=250px|alt=|caption=|pushpin_map=|latd=|longd=|latm=|lats=|latNS=|longm=|longs=|longEW=|coordinates_footnotes=|map_caption=|map_size=<!-- Names -->|other_names=|proper_name=बगलामुखी|devanagari=बगलामुखी मन्दिर|sanskrit_translit=|tamil=|marathi=|English=Banglamukhi Temple|malayalam=|malay=|bengali=|chinese=|pinyin=|script_name=<!-- Enter name of local script used -->|script=<!-- Enter the template name in the local script used --> <!-- Geography -->|country=[[नेपाल]]|state/province=|district=[[ललितपुर जिल्ला]]|locale=|elevation_m=|elevation_footnotes=<!-- Culture -->|primary_deity=[[दुर्गा भगवती]]|important_festivals=<!-- Architecture -->|architecture=[[छाने शैली|प्यागोडा]]|architect=|number_of_temples=|number_of_monuments=|inscriptions=<!-- History and governance -->|date_established=<!-- Refers to establishment of the original temple -->|date_built=<!-- Refers to building of the current temple structure/building -->|creator=|temple_board=|governing_body=|website=}}'''बंगलामुखीमन्दिरम्''' [[ललितपुरमण्डलम्]] स्थिते महत्त्वपूर्णं तीर्थं मन्यते । पाटनदरबारचतुष्कात् उत्तरदिशि कतिपयेषु मिनिट्-दूरे स्थितं बाङ्गलामुखी-मन्दिरं कुम्भेश्वर-मन्दिर-सङ्कुले स्थितम् अस्ति । गुरुवासरे बाङ्गलामुखीमन्दिरं पूजां कर्तुं भक्तानां विशालः समूहः आगच्छति। पाटनदरबारचतुष्कोणात् उत्तरदिशि कतिपयेषु मिनिट्-दूरे स्थितः बाङ्गलामुखीकुम्भेश्वरः (सरर्वेश्वर मृत्युंजयमहादेवः) मन्दिरस्य दक्षिणदिशि स्थितः अस्ति । बाङ्गलामुखी अपि तन्त्रानुसारं दशसु महाविद्यासु अन्यतमम् अस्ति । बृहस्पतिपतित्वात् बृहस्पतिमङ्गलप्राप्त्यर्थं गुरुवासरे अस्य दर्शनं भवति । गुरुवासरे विशेषतया जनसङ्ख्यायुक्तस्य बङ्गलामुखी-दर्शनेन कस्यचित् इच्छाः पूर्णाः भविष्यन्ति इति विश्वासः अस्ति । बाङ्गलामुखी देवी पीताम्बरी इत्यपि विष्णुर् इत्यर्थः । अतः माता बांगलामुखी श्री भगवान हरस के शक्ति के रूप में पूजता है। यदा सम्पूर्णं ब्रह्माण्डं नाशयितुं शक्नोति इति शक्तिशालिनी शक्तिः आगता, तस्य प्रभावं न्यूनीकर्तुं, तदा भगवान् विष्णुः मंगलवासरे चतुर्दशीतिथिदिने सौराष्ट्रदेशस्य हरिद्राख्ये सरोवरे तस्याः पूजां कुर्वन् अर्धरात्रे भगवतीं बाङ्गलामुखीं निर्मितवान् इति विश्वासः अस्ति। बङ्गालमुखी बम्हस्त्र इति अपि प्रसिद्धा अस्ति । शत्रुनाशार्थं बाङ्गलामुखीपूजनेन शीघ्रं परिणामः भवति इति विश्वासः अस्ति । माता बाङ्गलामुखी दक्षिणदिशि उपविष्टा अस्ति। कलियुगे बाङ्गलामुखी तन्त्रानुष्ठानेन, शत्रून् पराजयेन, अकालमृत्युत्राणाय च पूज्यते इति शास्त्रेषु उल्लिखितम् अस्ति । पीतपुष्पपीतवस्त्रपीतचन्दनसुवर्णयवादिकं देवीपूजने प्रयुज्यते । यद्यपि बहुषु स्थानेषु बङ्गलामुख्याः अस्त्रं खड्गम् इति कथ्यते तथापि बङ्गलामुखी इत्यस्य वास्तविकं शस्त्रं लघु गदा एव । कुटुम्बपूजां पितृसंस्कारं च कर्तुं न शक्नुवन्ति ये जनाः बाङ्गलामुखीं पूजयन्ति । यतो हि बृहस्पतिः कुलगोत्रं शासयति इति कथ्यते, बङ्गलामुखी च बृहस्पतिनाथः इति कारणतः जनाः कुलगोत्रदोषैः पीडिताः बङ्गलामुखी शरणं गच्छन्ति ।<ref>{{Cite web|url=https://www.nepal-indiatourism.com/baglamukhi-shakti-peeth-lalitpur-metropolitan-city|title=नेपाल-भारतयोः धार्मिक-आध्यात्मिक-परिपथाः।}}</ref> == इतिहासः == बगलामुखीदेव्याः उपासना तान्त्रिकपरम्परायां विशेषरूपेण प्रसिद्धा अस्ति। नेपालदेशे अपि प्राचीनकालात् शक्तोपासना प्रचलिता आसीत्। तस्याः परम्परायाः अन्तर्गतं एतत् मन्दिरं निर्मितम् इति कथ्यते। मन्दिरस्य प्राचीनरूपं कालान्तरेण पुनर्निर्माणेन तथा जीर्णोद्धारेण परिवर्तितम् अस्ति। == धार्मिकमहत्त्वम् == बगलामुखीदेवी शत्रुनाशिनी, वाग्सिद्धिदायिनी तथा शक्तिस्वरूपिणी इति श्रद्धया पूज्यते। भक्तजनाः विजयप्राप्त्यर्थं, शान्त्यर्थं तथा संकटमोचनार्थं देवीपूजनं कुर्वन्ति। विशेषतः नवरात्रेः समये अत्र विशालः भक्तसमागमः भवति। == वास्तुशैली == मन्दिरस्य वास्तुशैली पारम्परिकनेपालीशैलीया निर्मिता अस्ति। मन्दिरे सुवर्णवर्णीयाः तथा रक्तवर्णीयाः अलङ्काराः दृश्यन्ते। गर्भगृहे देवी बगलामुख्याः मूर्तिः प्रतिष्ठापिता अस्ति। == उत्सवाः == नवरात्रिपर्व, दशैँपर्व तथा अन्येषु शक्तिपर्वसु अत्र विशेषपूजाः, होमाः तथा धार्मिककार्यक्रमाः आयोज्यन्ते। अस्मिन् अवसरि हजारशः भक्ताः मन्दिरं दर्शनार्थम् आगच्छन्ति। अस्मिन् मन्दिरे प्रतिगुरुवासरे विशेषपूजा भवति । == चित्रम् == <gallery> सञ्चिका:Bangalamukhi Temple, Patan, Nepal.jpg|बंगलामुखीमन्दिरम् सञ्चिका:Inside Banglamukhi Temple, Banglamukhi Mata,.jpg|देवी प्रतिमाः सञ्चिका:Bangalamukhi Temple Patan-IMG 5098.jpg|बंगलामुखीमन्दिरम् सञ्चिका:Bangalamukhi Temple Patan-IMG 5145.jpg|मन्दिर परिसरः </gallery> == टिप्पणी: == {{Reflist|https://www.nepal-indiatourism.com/baglamukhi-shakti-peeth-lalitpur-metropolitan-city}} == बाह्यानुबंधाः == * [http://&#x5B;&#x5B;https://lalitpurmun.gov.np/node/47+ऐतिहासिक+तथा+विश्व+सम्पदास्थल%5D%5D]{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[वर्गः:नेपालदेशः]] [[वर्गः:नेपालदेशस्य मन्दिराणि]] 6pnpepwoloviumke45uarjj07hu08d2 4 92277 499515 499476 2026-06-16T09:46:49Z Sayant Mahato 9283 499515 wikitext text/x-wiki "डोटेली-बाङ्ग्ला-संस्कृत-अन्तरविकी संयुक्त सम्पादन मेला 2026" इति "डोटेली-बाङ्ग्ला-संस्कृत-विकिपीडिया" इत्यस्य संयुक्त-उपक्रमस्य अन्तर्गतं 8-17 जून् 2026 दिनाङ्कपर्यन्तं आयोजितः अस्ति। "इति। उभयदेशयोः विकिपीडियन्-जनाः मिलित्वा अस्य आयोजनस्य भाषायाः संस्कृतेः च समृद्ध्यर्थं स्वेच्छया योगदानं दातुं शक्नुवन्ति। विकिमीडिया बांग्लादेशस्य आयोजनै एतत् अनुष्ठान आयुज्यमान वर्तते। <mark>'''[[:bn:উইকিপিডিয়া:ডোটেলী-বাংলা-সংস্কৃত আন্তঃউইকি সহযোগিতামূলক সম্পাদনা মেলা ২০২৬/তালিকা|लेखावली]]'''</mark> इत्यत्र सूची अस्ति। तत्सम्बद्धम् आङ्ग्ल-लेखनं गत्वा, यदि भवान् ऊर्ध्वदक्षिणे स्थितस्य "Edit Source" इति चिह्नस्य उपरि क्लिक् कृत्वा नूतनपृष्ठ निर्माण कर्तुं शक्नोति । यदि तत् शीर्षकं नीलवर्णीया सूत्रेण योजितम् इति पश्यति, तर्हि भवान् ज्ञातव्यं यत् लेखनं पूर्वमेव निर्मितम् अस्ति इति। तथा तत् पुनः रचयितुं न प्रयतताम्)। एतावसरे तत् लेख विस्तार कर्तुं अर्हति। कार्यक्रमे सर्वेजनाः भागग्रहितुं सक्यते। भागग्रहणाय परियोजनापृष्ठ गत्वा स्वनामेन पञ्जिकरण कर्तुं आवश्यक भवति। [https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A6%A1%E0%A6%BF%E0%A6%AF%E0%A6%BC%E0%A6%BE:%E0%A6%A1%E0%A7%8B%E0%A6%9F%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A7%80-%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%82%E0%A6%B2%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A7%83%E0%A6%A4_%E0%A6%86%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%83%E0%A6%89%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BF_%E0%A6%B8%E0%A6%B9%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%97%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%82%E0%A6%B2%E0%A6%95_%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A6%E0%A6%A8%E0%A6%BE_%E0%A6%AE%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A7%A8%E0%A7%A6%E0%A7%A8%E0%A7%AC भागग्रहण पञ्जिकरणसूत्र] ==लेख सूचीकरण== अध तालिके बंगाली विकिपीडिया समुदायद्वारा सूचीकृत लेखाः सन्ति। तान् विषयेषु बांङ्ला विकिपीडियै लेखा सन्ति तेन अनुदित्वा संस्कृतलेख सृजना कर्तुं सक्यते। नूतनलेख इच्छति चेत् नूतन लेख विसृज्यं लिखतु परन्तु तत् लेखं अवश्य योजयतु। संस्कृत विकिपीडियाः कानिचन लेखा अन्याषु भाषाषु विकिपीडियै नासन्ति चेत् तेऽपि भिन्न सूच्या सूचिकृत करणीयम्। == लेखमाला == {| class="wikitable" |+लेख सूची !क्रम !बङ्गाली !संस्कृतम् !डोटेली !विकिडाटा |- |१ |[[:bn:বাঙালি নাম|বাঙালি নাম]] |[[बङ्गीयनामानि]] |[[:dty:बङ्गाली नाउँ|बङ्गाली नाउँ]] |[[wikidata:Q4855477|Q4855477]] |- |२ |[[:bn:বাঙালি হিন্দু বিবাহ|বাঙালি হিন্দু বিবাহ]] |[[बङ्गीय-हिन्दुविवाहः]] |[[:dty: बङ्गाली हिन्दु व्याँऽ| बङ्गाली हिन्दु व्याँऽ]] |[[wikidata:Q4887680|Q4887680]] |- |३ |[[:bn:মঙ্গল শোভাযাত্রা|মঙ্গল শোভাযাত্রা]] |[[मङ्गला शोभायात्रा]] |[[:dty:मङ्गल शोभायात्रा|मङ्गल शोभायात्रा]] |[[wikidata:Q11212511|Q11212511]] |- |४ |[[:bn:পহেলা বৈশাখ|পহেলা বৈশাখ]] |[[वैशाखसंक्रान्तिः]] |[[:dty:वैशाख सकराती|वैशाख सकराती]] |[[wikidata:Q2490734|Q2490734]] |- |५ |[[:bn:রবীন্দ্রজয়ন্তী|রবীন্দ্রজয়ন্তী]] |[[रवीन्द्रजयन्ती]] |[[:dty:रवीन्द्र जयन्ती|रवीन्द्र जयन्ती]] |[[wikidata:Q24935239|Q24935239]] |- |६ |[[:bn:সন্দেশ|সন্দেশ]] |[[सन्देशमिष्टान्नम्]] |[[:dty:सन्देश|सन्देश]] |[[wikidata:Q3348137|Q3348137]] |- |७ |[[:bn:রসমালাই|রসমালাই]] |[[रसमलाई]] |[[:dty:रसमलाई|रसमलाई]] |[[wikidata:Q5656299|Q5656299]] |- |८ |[[:bn:বাংলাদেশে বৌদ্ধধর্ম|বাংলাদেশে বৌদ্ধধর্ম]] |[[बङ्गलादेशे बौद्धधर्मः]] |[[:dty:बङ्गलादेशमी बौद्ध धर्म|बङ्गलादेशमी बौद्ध धर्म]] |[[wikidata:Q1000869|Q1000869]] |- |९ |[[:bn:গণনাট্য|গণনাট্য]] |[[गणनाट्यम्]] |[[:dty:गणनाट्य|गणनाट्य]] |[[wikidata:Q5520478|Q5520478]] |- |१० |[[:bn:টপ্পা গান|টপ্পা গান]] |[[टप्पा-गीतम्]] |[[:dty:टप्पा गीद|टप्पा गीद]] |[[wikidata:Q70076|Q70076]] |- |११ |[[:bn:বর্ষা উৎসব|বর্ষা উৎসব]] |[[वर्षोत्सवः]] |[[:dty:वर्षा उत्सव|वर्षा उत्सव]] |[[wikidata:Q29378947|Q29378947]] |- |१२ |[[:bn:বাংলাদেশের জাতীয় প্রতীকসমূহ|বাংলাদেশের জাতীয় প্রতীকসমূহ]] |[[बङ्गलादेशस्य राष्ट्रियप्रतीकसमूहः]] |[[:dty:बंगलादेशका राष्ट्रिय चिन्ह|बंगलादेशका राष्ट्रिय चिन्ह]] |[[wikidata:Q16056694|Q16056694]] |- |} [[वर्गः:विकिपीडिया]] jx03x4blgg1zy7v77fflsfnqyx9w157 0 92281 499524 499480 2026-06-16T11:34:55Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वैशाख संक्रान्ति]] पृष्ठं [[वैशाखसंक्रान्तिः]] प्रति स्थानान्तरितम् 499480 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday|holiday_name=बैशाख संक्रान्ति|type=सांस्कृतिक|image=Mangal Shobhajatra in Dhaka.jpg|imagesize=|caption=[[ढाका]]नगरे आयुज्यमान बैशाख संक्रान्ति (पोहेला वैशाख) उत्सव|official_name=পহেলা বৈশাখ|nickname=नववर्ष|observedby=[[बङ्गाली जाति]] [[नेपाली जनाः]]|litcolor=रामधनु|longtype=|significance=जातिगत|begins=|ends=|date=|celebrations=[[वैशाखी मेला]], [[मङ्गल शोभायात्रा]], [[हालखाता]]|observances=[[बङ्गलादेश]] (१४ अप्रिल) (राष्ट्रिय)<br> [[भारत]] (१५ अप्रिल) <br> [[नेपाल]] बैशाख मासस्य १ गतौ|relatedto=दक्षिण एवं दक्षिण पूर्वी एसिया सौर्य नववर्ष}} '''वैशाख सङ्क्रान्ति''' अथवा '''पोयाला वैशाख''' ( {{Lang-bn|পহেলা বৈশাখ}} : १ (बङ्गाली: আপলা বাশাखा) (विक्रम सम्वत् एवं बङ्गला-पञ्चाङ्गस्य प्रथममासस्य प्रथमदिनम्) [[नेपालदेशः|नेपाल]] देशस्य बङ्गला-नववर्षस्य च प्रथमदिनम् अस्ति । अयं दिवसः [[नेपालदेशः|नेपाल]], [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेशे]] [[भारतम्|भारतस्य]] [[पश्चिमवङ्गराज्यम्|पश्चिमबङ्गदेशे]] च नववर्षम् इति विशेषोत्सवैः आचर्यते | [[त्रिपुराराज्यम्|त्रिपुरादेशे]] निवसन्तः बङ्गलाजनाः अपि अस्मिन् उत्सवे भागं गृह्णन्ति । यतः बाङ्गलादेशे पोहेला बैसाखः राष्ट्रियपर्वः इति मन्यते, अतः बङ्गलाजनानाम् सार्वत्रिकः लोकपर्वः इति मन्यते । पोहेला बैसाखस्य उत्सवस्य आरम्भः पुरातनढाकादेशे निवसतः मुस्लिममहिप्रासमुदायेन अभवत् | <ref>{{Cite web|url=https://bangla.bdnews24.com/lifestyle/article1319479.bdnews|website=Bdnews24.com|language=बङ्गाली|title=বৈশাখী খাবারের সুলুক সন্ধানে|first=Akram, Ridwan|date=14 April 2017|accessdate=१८ मे २०२३|archivedate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308160837/https://bangla.bdnews24.com/lifestyle/article1319479.bdnews}}</ref> <ref>{{Cite web|language=बङ्गाली|title=মাহিফরাসের দাওয়াত টু পয়লার ইলিশ-পান্তা|url=https://eisamaygold.timesgroup.com/culture/subho-nababarsha-bengali-food-tradition/1663682487740|website=Ei Samay Gold|first=Sahebul Haq, Sheikh|accessdate=१८ मे २०२३|archivedate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230308160844/https://eisamaygold.timesgroup.com/culture/subho-nababarsha-bengali-food-tradition/1663682487740}}</ref> [[बाङ्गलादेशः|बाङ्गलादेशे]], [[भारतम्|भारते]], [[ब्रह्मदेशः|म्यांमार]], [[थाईलेण्ड्|थाईलैण्ड्]], [[श्रीलङ्का]], [[कम्बोजदेशः|कम्बोडिया]], [[चम्पादेशः|भियतनाम -]] देशेषु १४ एप्रिल - दिनाङ्के नववर्षम् आचर्यते | बङ्गला नववर्षस्य, चैत्रसंक्रान्तेः च अवसरे आदिवासीनां पारम्परिकः धार्मिक-सामाजिक-उत्सवः 'वैसाबी' त्रिषु पर्वतीयजिल्हेषु (रङ्गमती, बन्दर्बन, खगदच्छ्) आचर्यते । अयं उत्सवः बाङ्गलादेशे [[ग्रेगोरी-कालगणना|ग्रेगोरी-]] कालगणनानुसारं प्रतिवर्षं एप्रिल-मासस्य १४ दिनाङ्के आचर्यते । बाङ्गला अकादमीद्वारा निर्धारितस्य आधुनिकबङ्गलापञ्चाङ्गस्य अनुसारं एषा तिथिः निर्धारिता अस्ति | पश्चिमबङ्गदेशे चन्द्रसौरबङ्गला-पञ्चाङ्गानुसारं १५ एप्रिल-दिनाङ्के पोहेलाबैसाख-उत्सवः आचर्यते । नेपालदेशे विक्रमसम्वत्सरानुसारेण बैशाख मासस्य प्रथम दिवसे नववर्ष रूपेण इयं उत्सव आचर्यते। यदा नेपालदेशे तद्दिनं सार्वजनिकावकाशं भवति तथैव बाङ्गलादेशे पश्चिमबङ्गदेशे च अयं दिवसः सर्वकारीयावकाशरूपेण अनुमोदितः अस्ति तथा च विभिन्नस्तरस्य व्यापारिणः अस्य दिवसस्य नूतनव्यापाराणां आरम्भस्य अवसरः इति मन्यन्ते। अयं उत्सवः शोभायात्रा, मेला, पन्तभाटभक्षणम्, हलखटा उद्घाटनम् इत्यादिभिः विविधैः क्रियाकलापैः अपि आचर्यते ।बङ्गला नववर्षस्य पारम्परिकः अभिवादनः "शुभ नववर्ष" इति नववर्षे बाङ्गलादेशे मंगलयात्रायाः आयोजनं भवति । २०१६ तमे वर्षे [[संयुक्तराष्ट्रशैक्षिकवैज्ञानिकसांस्कृतिकसङ्घटनम्|यूनेस्को-]] संस्थायाः ढाकाविश्वविद्यालयेन आयोजितस्य अस्य उत्सवस्य शोभायात्रायाः "मानवतायाः अमूल्यसांस्कृतिकविरासतां" इति घोषितम् । <ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/bengali/news-61072400|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251005084039/https://www.bbc.com/bengali/news-61072400|archivedate=5 Oct 2025|publisher=বিবিসি বাংলা|title=নববর্ষ: ১৪ই এপ্রিল দেশে দেশে যেভাবে বর্ষবরণ উৎসব উদযাপিত হয়}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AA%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%AC%E0%A7%88%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%96|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251005085112/https://bn.banglapedia.org/index.php?title=%E0%A6%AA%E0%A6%B9%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE_%E0%A6%AC%E0%A7%88%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%96|archivedate=5 Oct 2025|publisher=বাংলাপিডিয়া|title=পহেলা বৈশাখ}}</ref> यतो हि इस्लामिकपञ्चाङ्गः (हिजरीपञ्चाङ्गः) [[चन्द्रः|चन्द्रपञ्चाङ्गस्य]] आधारेण भवति, ईसाईवर्षं च अन्तर्राष्ट्रीयमानकानुसारं निर्धारितं भवति । अतः इस्लामिकपञ्चाङ्गस्य ईसाई वर्षस्य च मौलिकः अन्तरः एषः एव इति मन्यते अस्य कारणात् हिजरीवर्षे सायंकाले आकाशे अमावस्यादर्शनमात्रेण नूतनतिथिः आरभ्यते। ईसाईवर्षे तु UTC ±00:00 इत्यस्य अनुसारं नूतनदिवसः आरभ्यते पोहेला बैसाखः अर्धरात्रे न आरभ्य सूर्योदयसमये आरभ्यते वा इति विषये मतभेदः अस्ति । यद्यपि परम्परागतरूपेण सूर्योदयात् बङ्गलादिनानां गणना प्रथा अस्ति तथापि बाङ्गला-अकादमी इत्यनेन पोहेला बैसाख-नगरात् १४०२ ई.पू. तथा अन्तर्राष्ट्रीय-अभ्यासेन सह सन्तुलनार्थं अर्धरात्रे १२:०० वादने दिवसस्य आरम्भस्य नियमं कार्यान्वितवान्। <ref>{{Cite web|first=ফারসীম মান্নান মোহাম্মদী (অধ্যাপক, ইলেকট্রিকাল অ্যান্ড ইলেকট্রনিক ইঞ্জিনিয়ারিং, বাংলাদেশ প্রকৌশল বিশ্ববিদ্যালয়)|title=রেবতী নক্ষত্র, অয়নচলন, 'সূর্য-সিদ্ধান্ত' ও বাংলা নববর্ষ {{!}} মতামত|url=https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/2790|website=opinion.bdnews24.com|accessdate=१६ अप्रिल २०१९|language=बङ्गाली|date=१० मे २०११|archivedate=१६ अप्रिल २०१९|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416021056/https://opinion.bdnews24.com/bangla/archives/2790}}</ref> [[सञ्चिका:Pohela_boishakh_2.jpg|लघुचित्रम्|मङ्गल-शोभायात्रा, ढाका-विश्वविद्यालय-क्षेत्रम्]] [[सञ्चिका:PoheLaBoishakMongolSovaJatra5.JPG|लघुचित्रम्|मंगल शोभायात्रा TSC]] [[सञ्चिका:Pohela_boishakh_10.jpg|लघुचित्रम्|वैशाखी मेला]] [[सञ्चिका:ঐতিহ্যবাহী_বৈশাখী_মেলার_একটি_স্টল.jpg|लघुचित्रम्|बैसाखीमेलायाम् एकं दृश्यम्]] [[सञ्चिका:Halkhata.JPG|लघुचित्रम्|ढाका-राज्यस्य इस्लामपुर-नगरस्य एकस्मिन् वस्त्र-भण्डारे हस्तशिल्प-निलामम् अभवत्]] [[सञ्चिका:Panta_Vaat_Hilsha_Fisha_VariousVarta_2012.JPG|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|पोहेला बैसाखः बङ्गला-नववर्षः पन्ततण्डुलैः, ईलीश-मत्स्यैः, विविधैः प्रकारैः भारतैः, कच्चैः मरिचैः च आचर्यते ।]] == वैशाख संक्रान्ति (पोहेला वैशाख) उत्सव == === बङ्गलादेश === नववर्षस्य उत्सवेन सह सामान्यजनानाम् संस्कृतिभिः, रीतिरिवाजैः च सह गहनः सम्बन्धः अस्ति । नववर्षदिने जनाः प्रातःकाले ग्रामे जागृत्य नूतनवस्त्राणि धारयन्ति, बन्धुमित्राणां गृहेषु मिलनार्थं गच्छन्ति। गृहं विशेषभोजनव्यवस्थाभिः स्वच्छं कृत्वा सामान्यतः उत्तमरीत्या अलङ्कृतं भवति । केषुचित् ग्रामेषु सामान्यक्षेत्रेषु, एवं केषुचित् मुक्तक्षेत्रेषु च बैसाखीमेला आयोज्यते । मेलायां गृहनिर्मितानि विविधानि वस्तूनि विक्रीय विविधानि व्यञ्जनानि च निर्मीयन्ते । अनेकस्थानेषु इलिस् मत्स्यैः सह पन्ताभात खादनस्य व्यवस्था क्रियते । प्राचीनकालात् प्रचलित परम्परानुसारम् अस्मिन् दिने क्रीडास्पर्धाः अपि आयोज्यन्ते, येषु नौकादौर, यष्टक्रीडा वा मल्लयुद्धं वा भवति । बाङ्गलादेशे एतादृशः बृहत्तमः मल्लयुद्धमेला १२ बैसाख दिनाङ्के चट्टोग्रामस्य लालदीघी-क्रीडाङ्गणे भवति, यत् जब्बारको बली कृडा इति नाम्ना ख्यातः अस्ति । === नेपाल === नूतनवर्षस्य पूर्वदिनं सायंकालात् जना एकभूय उत्सवं प्रारभ्यते। मित्राय सम्बन्धिनाय च शुभकामना आदानप्रदानं कुर्वन्ति। नववर्षदिने जनाः नूतनवस्त्राणि धारयन्ति, मन्दिरं गत्वा प्रार्थनां कुर्वन्ति। बन्धुमित्रेण कुटुम्बेन सह सम्मिल्य भ्रमणाय पर्यटकीय स्थानं गच्छन्ति। गृहे गृहे मिष्टान्न भोजनं निर्मिय भोजनं कुर्वन्ति। पूर्व नेपालस्य [[सुनसरीमण्डलम्|सुनसरी]] [[मोरङमण्डलम्|मोरङ]] मण्डले बैशाख मासपर्यन्तं यत् [[सिरुवापावनी]] पर्वं आचर्यते तत् पर्वं बैशाख संक्रान्त्यात् प्रारभ्यते। == चित्रशाला == <gallery> सञ्चिका:PreparationsForPohelaBoishakh1417.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:PreparationsForPohelaBoishakh1417.jpg|चित्रपाठ्यम्=नववर्षको अवसरमा चारुकला विश्वविद्यालयका छात्रद्वारा प्रस्तुति| चारुकला विश्वविद्यालय के छात्रों द्वारा नववर्ष की पूर्व संध्या पर प्रदर्शन सञ्चिका:Colors_of_Celebration!-1.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Colors_of_Celebration!-1.JPG|चित्रपाठ्यम्=नववर्ष उत्सव| नववर्षस्य उत्सवः सञ्चिका:Colors_of_Celebration!-4.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Colors_of_Celebration!-4.JPG|चित्रपाठ्यम्=नववर्ष उत्सव| नववर्षस्य उत्सवः सञ्चिका:ছায়ানটের_বর্ষবরণ,_১৪২৪_বঙ্গাব্দ.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:ছায়ানটের_বর্ষবরণ,_১৪২৪_বঙ্গাব্দ.jpg|चित्रपाठ्यम्=छायानटमा नववर्षको अनुष्ठान| छायानाट्यगृहे नववर्षस्य संस्कारः सञ्चिका:Colors_of_Celebration!-5.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Colors_of_Celebration!-5.JPG|चित्रपाठ्यम्=नववर्षको उत्सव| नववर्षस्य उत्सवः सञ्चिका:Colors_of_Celebration!-6.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Colors_of_Celebration!-6.JPG|चित्रपाठ्यम्=नववर्षको उत्सव| नववर्षस्य उत्सवः सञ्चिका:Phola_boishak.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Phola_boishak.JPG|चित्रपाठ्यम्=वेशाखी मेला| वेसाखी मेला सञ्चिका:Bangla_New_Year_1417_Celebrations_Sweden.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Bangla_New_Year_1417_Celebrations_Sweden.jpg|चित्रपाठ्यम्=स्वीडेनको बङ्गलादेश विद्यार्थी सङ्घले आयोजना गरेको १४१७ को नववर्ष कार्यक्रम| १४१७ नववर्षस्य कार्यक्रमः स्वीडेन्देशे बाङ्गलादेशीयछात्रसङ्घेन आयोजितः </gallery> == अपि द्रष्टव्यम् == * बैसाखी मेला == सन्दर्भाः == [[वर्गः:सांस्कृतिकपर्वाणि]] [[वर्गः:डोटेली-बाङ्ला-संस्कृत अन्तरविकि सम्पादन मेला २०२६ समये निर्मिताः लेखाः]] 6k9i2c4a8er0xo6z94bzprfeami9tih 0 92282 499522 499489 2026-06-16T11:33:42Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सन्देशमिष्टान्न]] पृष्ठं [[सन्देशमिष्टान्नम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499489 wikitext text/x-wiki '''सन्देशमिष्टान्न''' (बङ्गलाभाषायां: कौण्ड शोण्डेश) भारतीय उपमहाद्वीपस्य पूर्वभागे बङ्गालप्रदेशात् उत्पद्यमानं मिष्टान्नं दुग्धशर्करेण च निर्मितम् अस्ति ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=R1bCBwAAQBAJ&pg=PA592 |title=The Oxford Companion to Sugar and Sweets |date=1 April 2015 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-931361-7 |pages=592–}}</ref> केषुचित् संदेशस्य व्यञ्जनेषु क्षीरस्य एव स्थाने छेना अथवा पनीर (यत् क्षीरं दधि कृत्वा तस्मात् मृत्तिकां पृथक् कृत्वा निर्मितं भवति) इत्यस्य प्रयोगः आह्वयन्ति ।<ref name="NirmalSinha">{{Cite book |last=Sinha |first=Nirmal |url=https://books.google.com/books?id=dZdhkaR9NzoC |title=Handbook of Food Products Manufacturing, 2 Volume Set |publisher=John Wiley & Sons |year=2007 |isbn=978-0-470-11354-7 |editor-last=Hui |editor-first=Y. H. |volume=2 |page=643 |chapter=Chhana}}</ref> ढाकाप्रदेशे केचन जनाः प्राणहरा (अक्षरशः 'हृदयचोर') इति विविधं सन्देशं निर्मान्ति यत् मृदुतरं भवति, मावा-दधिना च निर्मितं भवति ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=zG1H75z0EYYC&pg=RA2-PA34 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |date=2011 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-37627-6 |editor-last=Albala |editor-first=Ken |editor-link=Ken Albala |volume=1 <!--Africa and the Middle East --> |location=Santa Barbara, Cal. |page=34}}</ref> बसिरहट् कचागोल्लासंदेशस्य कृते प्रसिद्धः अस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट्या बसिरहट्-नगरस्य अस्य कचागोल्ला-निर्माणस्य संस्कृतिः प्रायः ४०० वर्षाणि पुराणी इति दृश्यते ।<ref>{{cite news|title=বসিরহাটের কাঁচাগোল্লার জন্য জিআই ট্যাগের দাবি, সরব মিষ্টি ব্যবসায়ীরা|url=https://bengali.news18.com/news/south-bengal/sweet-sellers-of-basirhat-demands-gi-tag-for-basirhats-kanchagolla-l18-ank-local18-1970436.html|publisher=News18 Bengali|date=2 December 2024|access-date=14 March 2025|language=bn|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303000000/https://bengali.news18.com/news/south-bengal/sweet-sellers-of-basirhat-demands-gi-tag-for-basirhats-kanchagolla-l18-ank-local18-1970436.html|archive-date=3 March 2024}}</ref> गुप्तपरातः गुपो अथवा गुफोशैल्याः सदेशः केभ्यः "बङ्गस्य प्रथमः ब्राण्डेड् मिष्टान्नः" इति मन्यते । == इतिहास: == सन्देश इति नाम्ना मधुरव्यञ्जनस्य उल्लेखः मध्ययुगीनबङ्गलासाहित्ये अस्ति, यत्र कृत्तिबासस्य रामायणं, चैतन्यमहाप्रभुस्य गीतं च अस्ति । परन्तु अस्य मूलव्यञ्जनस्य सामग्रीः न ज्ञायते ।[६] अयं व्यञ्जनः अधिकतया ठोस-खीरेण निर्मितः आसीत्, अतः आधुनिक-छेना-आधारित-संदेशात् भिन्नः आसीत् ।<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tuor2vcVtiQC&pg=PA57 |title=Milk - Beyond the Dairy: Proceedings of the Oxford Symposium on Food and Cookery 1999 |publisher=Oxford Symposium |year=2000 |isbn=978-1-903018-06-4 |editor-last=Walker |editor-first=Harlan |page=57}}</ref><ref name="Michael_2011">{{Cite book |last=Krondl |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=gN6ySQnUnfwC&pg=PA53 |title=Sweet Invention: A History of Dessert |publisher=Chicago Review Press |year=2011 |isbn=978-1-55652-954-2 |pages=55–59}}</ref> सन्देशस्य गृहे कोलकातानगरस्य लोकप्रियतमानां मिष्टान्नस्य दुकानेषु अन्यतमः भीमचन्द्रनागः १८२६ तमे वर्षे बोवबाजारे पारणचन्द्रनागेन स्थापितः । कदा सम्यक् संदेशः मुख्यतया खीर-आधारित-मिष्टान्नस्य स्थाने छेना-आधारित-मिष्टान्नस्य उल्लेखं कर्तुं आरब्धवान् इति निर्धारयितुं कठिनम् । परन्तु १९ शताब्द्याः उत्तरार्धपर्यन्तं सादेशः सामान्यतया छेना-आधारित-मिष्टान्नं निर्दिशति स्म इति ज्ञायते ।<ref>{{Cite book |last=Banerji |first=Chitrita |author-link=Chitrita Banerji |url=https://archive.org/details/isbn_9780143030157/page/120/mode/1up |title=The Hour of the Goddess: Memories of Women, Food, and Ritual in Bengal |publisher=Penguin |year=2006 |isbn=978-0-14-400142-2 |page=120 |orig-year=First published 2001}}</ref>[[सञ्चिका:Bengali_sweets_-_01.JPG|लघुचित्रम्|बङ्गलादेशात् सन्देशमिष्टान्न]] == निर्माणम् == सन्देशः छेना अथवा पनीरस्य उपयोगेन निर्मीयते। बङ्गप्रदेशे सर्वाधिकसरलरूपेण निर्मीयमानः सन्देशप्रकारः '''माखा-सन्देशः''' (माखा; मर्दितः अथवा मिश्रितः) इति प्रसिद्धः। अयं छेनायाः सह अल्पमात्रया शर्करां योजयित्वा मन्दाग्नौ पाच्यते। यदा तस्य गोलकाकाराः खण्डाः निर्मीयन्ते तदा सः '''काच्चागोल्ला''' (काच्चा = अपक्वः, गोल्ला = गोलकः) इति कथ्यते। अधिकपरिष्कृतस्य सन्देशस्य निर्माणार्थं छेनां शोषयित्वा पीड्यते, ततः फलरसैः वा फलस्वादैः संयुक्ता क्रियते। कदाचित् वर्णद्रव्याणि अपि योज्यन्ते तथा विविधशैल्याः अवलम्ब्य पाच्यते। अन्यदा अयं शर्करापाकेण पूर्यते, नारिकेलक्षीरेण अथवा क्षीरेण मिश्र्यते च। शङ्खः, हस्ती, मत्स्यः इत्यादीनि विविधानि रूपाणि अपि अस्य निर्मितौ प्रयुज्यन्ते। == आवश्यकद्रव्याणि == सन्देशनिर्माणे प्रयुज्यमानानि प्रमुखद्रव्याणि दुग्धम् (पूर्णस्निग्धयुक्तम्) — छेनानिर्माणार्थम्। शर्करा अथवा गुडः — माधुर्यस्य कृते। निम्बूकरसः अथवा सिरका — दुग्धविदारणार्थम्। === वैकल्पिकानि अथवा अतिरिक्तद्रव्याणि === एला-चूर्णम् — सुगन्धस्वादयोः कृते। गुलाबजलम् अथवा केवडाजलम् — सुगन्धार्थम्। केसरम् — वर्णविशेषस्वादयोः कृते। सङ्घनितदुग्धम् अथवा मावा/खोवा — केषुचित् प्रादेशिकप्रकारेषु प्रयुज्यते। पनीरम् अथवा दधि — विशेषसन्देशप्रकारेषु प्रयुज्यते। नलेन-गुडः (खर्जूरगुडः) — बाङ्गालीशैल्यां निर्मितेषु सन्देशेषु लोकप्रियः। शुष्कफलानि (पिस्ता, काजू, बादामादयः) — अलङ्करणार्थम्। फलरसः अथवा फलमज्जा (आम्रं, स्ट्रॉबेरी, नारिकेलम्, अनानासः इत्यादयः) — आधुनिकस्वादयुक्तेषु सन्देशेषु प्रयुज्यते।<ref>{{cite web|url=https://www.indianhealthyrecipes.com/sandesh/|title=Sandesh Recipe|publisher=indianhealthyrecipes|date=August 31, 2022}}</ref> == चित्रम् == <gallery class="center" widths="170px" heights="150px" caption="सन्देशस्य प्रकाराणी"> सञ्चिका:Delkhosh_Sandesh.jpg|दिलखुश सन्देशः सञ्चिका:Bhapa_Sandesh.jpg|भापा सन्देशः सञ्चिका:Amritakumbha_or_Kalas_Sandesh.jpg|अमृतकुम्भा सन्देश सञ्चिका:Sondeshnolen.jpg|नोलेन सन्देशः सञ्चिका:Sandesh_or_Sondesh.jpg|सन्देशः सञ्चिका:Jolbhora_Sondesh.jpg|जलभरा सन्देशः सञ्चिका:Sugar_Free_Sandesh_-_Kolkata_2015-07-17_9526.JPG|शर्करारहितः सन्देशः - कोलकाता सञ्चिका:Sandesh_-_Dum_Dum_-_Kolkata_2012-04-22_1748_Cropped.JPG|सन्देशः - दम  दम सञ्चिका:Chocolate_Sandesh_-_Howrah_2015-06-14_2865.JPG|चकलेट सन्देशः सञ्चिका:Hard_Nalen_Gur_Sandesh_-_Howrah_2014-12-01_0860.JPG|सन्देश सञ्चिका:Aabar_khabo_sandesh.jpg|आबर खाबो  सन्देश सञ्चिका:Butterscotch_Ice_Cream_Sandesh_-_Rajarhat_-_North_24_Parganas_2013-06-15_0624.jpg|बटरस्कच आइस क्रिम  सन्देशः - राजारहाट, परगनास सञ्चिका:Khoa_Kheerer_Sandesh-_Kolkata-_West_Bengal-_IMG_8238.jpg|अलङ्कारिकाकृतिषु विनिर्मिताः सन्देशमिष्टान्नाः </gallery> == सान्दर्भाः == [[वर्गः:डोटेली-बाङ्ला-संस्कृत अन्तरविकि सम्पादन मेला २०२६ समये निर्मिताः लेखाः]] [[वर्गः:बङ्गलादेशे मिष्ठान्न]] l02etb90cd33j28w53uc8m0xxymp57u 0 92286 499519 499502 2026-06-16T11:27:52Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[बङ्गाली हिन्दू विवाह]] पृष्ठं [[बङ्गीय-हिन्दुविवाहः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499502 wikitext text/x-wiki बङ्ग्ला-हिन्दूनां विवाहः ({{Lang-bn|বাঙালি হিন্দু বিবাহ}}) एकः पवित्रः सामाजिकः विवाहः परम्परा अस्ति। यः सामान्यतया पश्चिमवङ्गदेशे, [[त्रिपुराराज्यम्|त्रिपुरा]], बाङ्ग्लादेशस्य विभिन्नेषु भागेषु च निवसतां सनातनहिन्दुमतानुगुणं परम्परायाः परम्परायाः च अनुगुणं वरस्य वधोः मध्ये भवति। हिन्दु-समाजे विवाहः मुख्यतया द्वयोः प्रकारयोः भवति, वैदिकः लौकिकश्च। लौकिकसंस्काराः 'स्त्री-संस्कारः' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। वैदिकसंस्कारेषु कुषण्डिकाः, लाजोहमाः, सप्तपदीः, पाणिग्रहणाः, धृतिहोमाः, चतुर्थी होमः च इत्येतानि अनिवार्यानि आचरणपरम्पराः सन्ति। वैदिकसंस्कारेभ्यः लौकिकसंस्कारेण सह किमपि सम्बन्धः नास्ति। लौकिक-अनुष्ठानानि क्षेत्रानुसारं, जातिद्वारा, उपजातिद्वारा वा भिन्नानि भवन्ति। विविधहिन्दु-जातीय-समुदायेषु, जातिव्यवस्थायाः अनुसारं विभक्ताः, लौकिक-संस्काराः, विवाहस्य मूल-संस्कारः च समुदायानुसारं भिन्नाः दृश्यन्ते। बङ्गाल-हिन्दु-समुदाये एताः संस्काराः सामान्यतया घट्या, बङ्ग्ला-संस्कारे च विभक्ताः भवेयुः। परा बङ्गला हिन्दुसमाजे बालविवाहः अभ्यास सामान्यरूपेण प्रचलतिस्म। अधुना बालविवाहः विधिपूर्वकं निषिद्धः, दण्डनीयः च अस्ति । अधुना अधिकवयसि विवाहः सामान्यः अस्ति । यद्यपि दहेज विरोधी नियमाः निर्मिताः सन्ति तथापि विवाहे दहेजव्यवस्था व्यापकरूपेण आचर्यते। १८५५ तमे वर्षे बङ्गलाहिन्दुसमाजस्य सम्बन्धविच्छेद-अधिनियमः निर्मितः, १८५६ तमे वर्षे विधवा-विवाह-अधिनियमः पारितः । अद्यत्वे हिन्दुसमाजस्य एतौ प्रथाभ्यां बहु सामान्यं नास्ति । नागरिकसमाजस्य अन्तरजातिविवाहाः अपि सामान्याः सन्ति । [[वङ्गः|बङ्गदेशे]] प्रथमः अपञ्जीकृतः अन्तरजातीयविवाहः [[देशबन्धुचित्तरञ्जनदास]]<nowiki/>स्य [[बसन्तीदेवी]]<nowiki/>याः च मध्ये अभवत् । == विवाहपूर्वसंस्कारः == === कार्यक्रमः === प्रणय संस्कारे बहब संस्कारा क्रमेण आचर्यते। === पानखिल === पानखिल हिन्दुविवाहस्य द्वितीयः अनुष्ठानः अस्ति । विवाहस्य अनन्तरं तत्क्षणमेव क्रियते । पनानखिल इत्यर्थः ‌औपचारिकरूपेण पर्णपत्रे कुशेन पुष्पग्रन्थिबन्धनम् इति। एषः समारोहः प्रथमं वरगृहे, पश्चात् वधूगृहे च भवति । पञ्चखिलसमारोहे परिवारस्य कन्याः, आसपासस्य महिलाः च विवाहगीतानि गायन्ति । एतेषां गीतानां विषयः रामसीतायोः विवाहसम्बद्धः अस्ति । === मेहन्दी संस्कार=== संस्कृतभाषायां इयं परम्परा घटहरित्र इति कथ्यते। हिन्दुधर्मे शुभानि वस्तूनि, यथा शङ्खं, पीतवर्णीयं च सन्ति। गये होळुद् इति शब्दस्य अर्थः 'शरीरे हरिद्रा-लेपः' इति, यत् पारम्परिक-बङ्ग्ला-विवाहपूर्व-रीत्या अन्तर्भवति। अस्याः रीत्या, वररहितः वरस्य परिवारः, उत्सवस्य प्रातःकाले वधोः गृहं गत्वा, जले निमज्जितं हरिद्रा-धूलिम् उपाहृत्य, उत्सवम् आचरति। वरस्य गृहात् शाटिकाः, गम्चाः, अन्यवस्तूनि च प्रेष्यन्ते, वधूः गृहं प्रति प्रेष्यन्ते तथा वधूः अपि हरिद्रा-परिवेष्टनं, स्नानम् च क्रियते। विवाहदिने वधूवरयोः उभयपरिवारेभ्यः स्वस्वगायन-उत्सवः आचर्यते। एषा परम्परा शुद्दीकरणस्य प्रतीकम् अस्ति तथा च तेषां नूतनजीवनयात्रायाः आरम्भं सूचयति। === ऐबुदो तण्डुल === [[सञ्चिका:Bengali_Aiburo_Bhaat_Thali,_Own_Home,_Kolkata,_West_Bengal.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|पश्चिमबङ्गदेशस्य कोलकातानगरे ऐबुडोतण्डुलस्य एकः थाली]] ऐबुडो-ओदनं इति बङ्ग्ला-संस्कृतेः प्रियः परम्परा अस्ति, या विवाहार्थं योग्यतां प्राप्तानां अविवाहितानां युवानां कृते विशेषतया महत्त्वपूर्णा अस्ति। ऐबुडो (अविवाहितः) तथा ओदनस्य संयोगेन निर्मितः अयं शब्दः विवाहजीवने प्रवेशात् पूर्वं वरः वा वधूः वा खादितं अन्तिमं भोजनं निर्दिशति। एषः अवसरः प्रेम-प्रेमयोः उत्सवः अस्ति, यस्मिन् मातापितरौ बन्धुजनाः च अस्य अवसरस्य सम्मानार्थं भव्यं भोजं आयोजयन्ति। मत्स्यभोजनानि ऐबुडो-ओदनस्य विशिष्टं कारकं भवति। अतिथिभ्यः पोषयितुं, दधि-मत्स्यात् आरभ्य मत्स्य-स्यूतपर्यन्तं व्यञ्जनानि सावधानतया चितानि भवन्ति, तथा च दक्षतया सज्जीकृताः भवन्ति। एतानि व्यञ्जनानि बङ्गाल-पाकशैल्या सह गहनं प्रतीकात्मकं मूल्यं धारयन्ति। अस्याः संस्कारस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति यत् मत्स्यस्य शिरः वराय वधाय समर्पणीयः, यदा वधूवरः मत्स्यस्य शिरस्य लघुभागस्य भोजनानन्तरं स्वभ्रातृभगिन्याभ्यः समर्पणीयः। === गीतं गायन्तु === [[संस्कृतम्|संस्कृते]], एषा परम्परा गात्रहरिद्रा इति कथ्यते । हिन्दुधर्मे शुभविषयेषु शङ्खस्य शंखस्य शब्दः, पीतवर्णः इत्यादयः सन्ति ''गये होलुड्'' इति शब्दस्य अर्थः 'शरीरे हल्दीं प्रयोजयितुं' इति, विवाहपूर्वं पारम्परिकः बङ्गला-संस्कारः अस्ति । अस्याः परम्परानुसारं वरपरिवारः वरं विना वधूगृहं गत्वा वरस्य गृहं गत्वा जले सिक्तं हल्दीचूर्णं शरीरे लेपयित्वा उत्सवं करोति । वरस्य साडी, गमचा इत्यादयः उपसाधनाः वरगृहात् वधूगृहं प्रति प्रेष्यन्ते, तत्र वधूमपि हल्दीना मर्दयित्वा स्नानं भवति । विवाहदिने वरवधूयोः परिवारयोः स्वकीयानां गे होलुड्-समारोहस्य आयोजनं भवति । एषा परम्परा शुद्धेः प्रतीकं भवति, तेषां नूतनजीवनयात्रायाः आरम्भः च भवति । <ref>{{Cite book |last=Alam |first=S. M. Nazmul |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780128200117000253 |title=Nutritional and Health Aspects of Food in South Asian Countries |last2=Naser |first2=M. Niamul |date=2020 |publisher=Academic Press |isbn=9780128200117 |editor-last=Jamuna Prakash |pages=217–235 |chapter=2. Role of traditional foods of Bangladesh in reaching-out of nutrition |doi=10.1016/B978-0-12-820011-7.00025-3 |editor-last2=Viduranga Waisundara |editor-last3=Vishweshwaraiah Prakash |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128131349/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780128200117000253 |archive-date=28 January 2025 |url-status=live}}</ref> == सन्दर्भाः == <gallery widths="200px" heights="150px"> सञ्चिका:Mehendi-clad_Hands_-_Bengali_Hindu_Bride_-_Howrah_2015-12-06_7393.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Mehendi-clad_Hands_-_Bengali_Hindu_Bride_-_Howrah_2015-12-06_7393.JPG|चित्रपाठ्यम्=हातमा मेहेन्दी लगाएकी एक बङ्गाली वधू| हस्तेषु मेहेन्दी धारिणी बङ्गलावधूः। सञ्चिका:Fish_and_Sweet_pot,_parts_of_Bengali_wedding_মাছ_ও_মিষ্টির_হাঁড়ি,_বাঙালি_বিবাহের_অঙ্গ_20190621112836.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Fish_and_Sweet_pot,_parts_of_Bengali_wedding_মাছ_ও_মিষ্টির_হাঁড়ি,_বাঙালি_বিবাহের_অঙ্গ_20190621112836.jpg|चित्रपाठ्यम्=बङ्गाली हिन्दु विवाहको एक अंश, माछा र हाँडी| मत्स्यं घटं च, बङ्गलाहिन्दुविवाहस्य भागः सञ्चिका:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_14.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_14.jpg|चित्रपाठ्यम्=विवाहको परम्परा| विवाहपरम्पराः सञ्चिका:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_08.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_08.jpg|चित्रपाठ्यम्=कन्यादान| कन्यादन सञ्चिका:Pre-marriage_rituals_of_a_Bengali_wedding_in_India.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pre-marriage_rituals_of_a_Bengali_wedding_in_India.jpg|चित्रपाठ्यम्=बङ्गाली हिन्दु विवाहको एक तस्वीर| बङ्गलाहिन्दुविवाहस्य चित्रम् </gallery> [[वर्गः:हिन्दू विवाह]] 4mz5jvat217j2nldonphh9sv3pcee8i 499521 499519 2026-06-16T11:29:22Z Ganesh Paudel 6561 499521 wikitext text/x-wiki बङ्ग्ला-हिन्दूनां विवाहः ({{Lang-bn|বাঙালি হিন্দু বিবাহ}}) एकः पवित्रः सामाजिकः विवाहः परम्परा अस्ति। यः सामान्यतया पश्चिमवङ्गदेशे, [[त्रिपुराराज्यम्|त्रिपुरा]], बाङ्ग्लादेशस्य विभिन्नेषु भागेषु च निवसतां सनातनहिन्दुमतानुगुणं परम्परायाः परम्परायाः च अनुगुणं वरस्य वधोः मध्ये भवति। हिन्दु-समाजे विवाहः मुख्यतया द्वयोः प्रकारयोः भवति, वैदिकः लौकिकश्च। लौकिकसंस्काराः 'स्त्री-संस्कारः' इति नाम्ना प्रसिद्धाः सन्ति। वैदिकसंस्कारेषु कुषण्डिकाः, लाजोहमाः, सप्तपदीः, पाणिग्रहणाः, धृतिहोमाः, चतुर्थी होमः च इत्येतानि अनिवार्यानि आचरणपरम्पराः सन्ति। वैदिकसंस्कारेभ्यः लौकिकसंस्कारेण सह किमपि सम्बन्धः नास्ति। लौकिक-अनुष्ठानानि क्षेत्रानुसारं, जातिद्वारा, उपजातिद्वारा वा भिन्नानि भवन्ति। विविधहिन्दु-जातीय-समुदायेषु, जातिव्यवस्थायाः अनुसारं विभक्ताः, लौकिक-संस्काराः, विवाहस्य मूल-संस्कारः च समुदायानुसारं भिन्नाः दृश्यन्ते। बङ्गाल-हिन्दु-समुदाये एताः संस्काराः सामान्यतया घट्या, बङ्ग्ला-संस्कारे च विभक्ताः भवेयुः। परा बङ्गला हिन्दुसमाजे बालविवाहः अभ्यास सामान्यरूपेण प्रचलतिस्म। अधुना बालविवाहः विधिपूर्वकं निषिद्धः, दण्डनीयः च अस्ति । अधुना अधिकवयसि विवाहः सामान्यः अस्ति । यद्यपि दहेज विरोधी नियमाः निर्मिताः सन्ति तथापि विवाहे दहेजव्यवस्था व्यापकरूपेण आचर्यते। १८५५ तमे वर्षे बङ्गलाहिन्दुसमाजस्य सम्बन्धविच्छेद-अधिनियमः निर्मितः, १८५६ तमे वर्षे विधवा-विवाह-अधिनियमः पारितः । अद्यत्वे हिन्दुसमाजस्य एतौ प्रथाभ्यां बहु सामान्यं नास्ति । नागरिकसमाजस्य अन्तरजातिविवाहाः अपि सामान्याः सन्ति । [[वङ्गः|बङ्गदेशे]] प्रथमः अपञ्जीकृतः अन्तरजातीयविवाहः [[देशबन्धुचित्तरञ्जनदास]]<nowiki/>स्य [[बसन्तीदेवी]]<nowiki/>याः च मध्ये अभवत् । == विवाहपूर्वसंस्कारः == === कार्यक्रमः === प्रणय संस्कारे बहब संस्कारा क्रमेण आचर्यते। === पानखिल === पानखिल हिन्दुविवाहस्य द्वितीयः अनुष्ठानः अस्ति । विवाहस्य अनन्तरं तत्क्षणमेव क्रियते । पनानखिल इत्यर्थः ‌औपचारिकरूपेण पर्णपत्रे कुशेन पुष्पग्रन्थिबन्धनम् इति। एषः समारोहः प्रथमं वरगृहे, पश्चात् वधूगृहे च भवति । पञ्चखिलसमारोहे परिवारस्य कन्याः, आसपासस्य महिलाः च विवाहगीतानि गायन्ति । एतेषां गीतानां विषयः रामसीतायोः विवाहसम्बद्धः अस्ति । === मेहन्दी संस्कार=== संस्कृतभाषायां इयं परम्परा घटहरित्र इति कथ्यते। हिन्दुधर्मे शुभानि वस्तूनि, यथा शङ्खं, पीतवर्णीयं च सन्ति। गये होळुद् इति शब्दस्य अर्थः 'शरीरे हरिद्रा-लेपः' इति, यत् पारम्परिक-बङ्ग्ला-विवाहपूर्व-रीत्या अन्तर्भवति। अस्याः रीत्या, वररहितः वरस्य परिवारः, उत्सवस्य प्रातःकाले वधोः गृहं गत्वा, जले निमज्जितं हरिद्रा-धूलिम् उपाहृत्य, उत्सवम् आचरति। वरस्य गृहात् शाटिकाः, गम्चाः, अन्यवस्तूनि च प्रेष्यन्ते, वधूः गृहं प्रति प्रेष्यन्ते तथा वधूः अपि हरिद्रा-परिवेष्टनं, स्नानम् च क्रियते। विवाहदिने वधूवरयोः उभयपरिवारेभ्यः स्वस्वगायन-उत्सवः आचर्यते। एषा परम्परा शुद्दीकरणस्य प्रतीकम् अस्ति तथा च तेषां नूतनजीवनयात्रायाः आरम्भं सूचयति। === ऐबुदो तण्डुल === [[सञ्चिका:Bengali_Aiburo_Bhaat_Thali,_Own_Home,_Kolkata,_West_Bengal.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|पश्चिमबङ्गदेशस्य कोलकातानगरे ऐबुडोतण्डुलस्य एकः थाली]] ऐबुडो-ओदनं इति बङ्ग्ला-संस्कृतेः प्रियः परम्परा अस्ति, या विवाहार्थं योग्यतां प्राप्तानां अविवाहितानां युवानां कृते विशेषतया महत्त्वपूर्णा अस्ति। ऐबुडो (अविवाहितः) तथा ओदनस्य संयोगेन निर्मितः अयं शब्दः विवाहजीवने प्रवेशात् पूर्वं वरः वा वधूः वा खादितं अन्तिमं भोजनं निर्दिशति। एषः अवसरः प्रेम-प्रेमयोः उत्सवः अस्ति, यस्मिन् मातापितरौ बन्धुजनाः च अस्य अवसरस्य सम्मानार्थं भव्यं भोजं आयोजयन्ति। मत्स्यभोजनानि ऐबुडो-ओदनस्य विशिष्टं कारकं भवति। अतिथिभ्यः पोषयितुं, दधि-मत्स्यात् आरभ्य मत्स्य-स्यूतपर्यन्तं व्यञ्जनानि सावधानतया चितानि भवन्ति, तथा च दक्षतया सज्जीकृताः भवन्ति। एतानि व्यञ्जनानि बङ्गाल-पाकशैल्या सह गहनं प्रतीकात्मकं मूल्यं धारयन्ति। अस्याः संस्कारस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति यत् मत्स्यस्य शिरः वराय वधाय समर्पणीयः, यदा वधूवरः मत्स्यस्य शिरस्य लघुभागस्य भोजनानन्तरं स्वभ्रातृभगिन्याभ्यः समर्पणीयः। === गीतं गायन्तु === [[संस्कृतम्|संस्कृते]], एषा परम्परा गात्रहरिद्रा इति कथ्यते । हिन्दुधर्मे शुभविषयेषु शङ्खस्य शंखस्य शब्दः, पीतवर्णः इत्यादयः सन्ति ''गये होलुड्'' इति शब्दस्य अर्थः 'शरीरे हल्दीं प्रयोजयितुं' इति, विवाहपूर्वं पारम्परिकः बङ्गला-संस्कारः अस्ति । अस्याः परम्परानुसारं वरपरिवारः वरं विना वधूगृहं गत्वा वरस्य गृहं गत्वा जले सिक्तं हल्दीचूर्णं शरीरे लेपयित्वा उत्सवं करोति । वरस्य साडी, गमचा इत्यादयः उपसाधनाः वरगृहात् वधूगृहं प्रति प्रेष्यन्ते, तत्र वधूमपि हल्दीना मर्दयित्वा स्नानं भवति । विवाहदिने वरवधूयोः परिवारयोः स्वकीयानां गे होलुड्-समारोहस्य आयोजनं भवति । एषा परम्परा शुद्धेः प्रतीकं भवति, तेषां नूतनजीवनयात्रायाः आरम्भः च भवति । <ref>{{Cite book |last=Alam |first=S. M. Nazmul |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780128200117000253 |title=Nutritional and Health Aspects of Food in South Asian Countries |last2=Naser |first2=M. Niamul |date=2020 |publisher=Academic Press |isbn=9780128200117 |editor-last=Jamuna Prakash |pages=217–235 |chapter=2. Role of traditional foods of Bangladesh in reaching-out of nutrition |doi=10.1016/B978-0-12-820011-7.00025-3 |editor-last2=Viduranga Waisundara |editor-last3=Vishweshwaraiah Prakash |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128131349/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780128200117000253 |archive-date=28 January 2025 |url-status=live}}</ref> <gallery widths="200px" heights="150px"> सञ्चिका:Mehendi-clad_Hands_-_Bengali_Hindu_Bride_-_Howrah_2015-12-06_7393.JPG|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Mehendi-clad_Hands_-_Bengali_Hindu_Bride_-_Howrah_2015-12-06_7393.JPG|चित्रपाठ्यम्=हातमा मेहेन्दी लगाएकी एक बङ्गाली वधू| हस्तेषु मेहेन्दी धारिणी बङ्गलावधूः। सञ्चिका:Fish_and_Sweet_pot,_parts_of_Bengali_wedding_মাছ_ও_মিষ্টির_হাঁড়ি,_বাঙালি_বিবাহের_অঙ্গ_20190621112836.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Fish_and_Sweet_pot,_parts_of_Bengali_wedding_মাছ_ও_মিষ্টির_হাঁড়ি,_বাঙালি_বিবাহের_অঙ্গ_20190621112836.jpg|चित्रपाठ्यम्=बङ्गाली हिन्दु विवाहको एक अंश, माछा र हाँडी| मत्स्यं घटं च, बङ्गलाहिन्दुविवाहस्य भागः सञ्चिका:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_14.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_14.jpg|चित्रपाठ्यम्=विवाहको परम्परा| विवाहपरम्पराः सञ्चिका:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_08.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Bengali_Hindu_wedding_DSCN1106_08.jpg|चित्रपाठ्यम्=कन्यादान| कन्यादन सञ्चिका:Pre-marriage_rituals_of_a_Bengali_wedding_in_India.jpg|चित्रपरिसन्धिः=चित्र:Pre-marriage_rituals_of_a_Bengali_wedding_in_India.jpg|चित्रपाठ्यम्=बङ्गाली हिन्दु विवाहको एक तस्वीर| बङ्गलाहिन्दुविवाहस्य चित्रम् </gallery> == सन्दर्भाः == [[वर्गः:हिन्दू विवाह]] 1cyfdt7fxhxfa7vfclze9dljrebsbag 0 92287 499512 2026-06-16T02:27:44Z स्वर्ण 44291 स्वर्ण इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[माओ त्से-तुंग]] पृष्ठं [[माओ त्सेतुङ्ग्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499512 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[माओ त्सेतुङ्ग्]] p4boyqndzdygrjsa8ee1tkp3pkzv9sy 0 92288 499517 2026-06-16T10:16:22Z Janak Bhatta 11759 नविन पृष्ठम् 499517 wikitext text/x-wiki '''टप्पा-गीतम्''' भारतीयार्धशास्त्रीयस्वरसङ्गीतस्य एकरूपम् अस्ति । अस्य विशेषः द्रुतगतिः, सूक्ष्मः, ग्रन्थियुक्तः च निर्माणाधारितः रोलिंग् गतिः अस्ति । अस्य धुनयः सुरीलाः मधुराः च सन्ति, प्रेमिकायाः ​​भावविस्फोटस्य चित्रणं च कुर्वन्ति । तप्पे (बहुवचन) अधिकतया राजदरबारेषु बैगी इति प्रसिद्धैः गीतकारैः गायितम् आसीत् । == इतिहासः == पञ्जाबदेशस्य उष्ट्रसवारानाम् लोकगीतेभ्यः टप्पा उत्पन्नः ।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/types-of-music-compositions-tappa-1344414719-1|title=Types of Music Compositions: Tappa|date=8 August 2012}}</ref> सङ्गीतस्य टप्पाशैल्याः परिष्कृत्य मुगलसम्राट् मुहम्मदशाहस्य साम्राज्यदरबारस्य<ref name="google">{{cite book |author1=Massey, R. |url=https://books.google.com/books?id=yySNDP9XVggC |title=The Music of India |author2=Massey, J. |date=1996 |publisher=Abhinav Publications |isbn=9788170173328 |page=55 |access-date=November 17, 2014}}</ref> परिचयः कृतः, तदनन्तरं अवधस्य नवाबस्य असफ-उद-दौलाहस्य दरबारीगायकेन मियान् गुलाम नबी शोरी अथवा शोरी मियान् इत्यनेन कृतः। बङ्गदेशे रामनिधिगुप्तः, शिबङ्गशुदे ( "तप्पा" इत्यस्य वास्तविकशक्तिकेन्द्रत्वेन प्रसिद्धः) & कालिदासचट्टोपाध्यायेन बङ्गलाटप्पा रचिताः ते च निधुबाबूस्य तप्पा इति कथ्यन्ते । तप्पा गायकी नूतनरूपं गृहीतवती, दशकेषु पुरातनी इति बङ्गलागीतानां अर्धशास्त्रीयरूपं जातम् । == सन्दर्भाः == e3k3nxm7e3stknm7nj8li242yi492xs 0 92289 499520 2026-06-16T11:27:52Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[बङ्गाली हिन्दू विवाह]] पृष्ठं [[बङ्गीय-हिन्दुविवाहः]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499520 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[बङ्गीय-हिन्दुविवाहः]] a4ni6m7p5zoxyzyfsl7i75r2oe1v1m6 0 92290 499523 2026-06-16T11:33:42Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सन्देशमिष्टान्न]] पृष्ठं [[सन्देशमिष्टान्नम्]] प्रति स्थानान्तरितम्: शीर्षक में गलत वर्तनी 499523 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सन्देशमिष्टान्नम्]] bstuzlgwlu5k2w78mwkoh7bvsdes2ui 0 92291 499525 2026-06-16T11:34:55Z Ganesh Paudel 6561 Ganesh Paudel इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[वैशाख संक्रान्ति]] पृष्ठं [[वैशाखसंक्रान्तिः]] प्रति स्थानान्तरितम् 499525 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[वैशाखसंक्रान्तिः]] ghauqoqb4nq3o6p5o66bewddflo37km