विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 843 499567 496723 2026-06-19T00:11:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499567 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox officeholder |name = जवाहरलाल नेहरु |image = Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru cropped.jpg |caption = Jawaharlal Nehru in 1959 |office = [[List of Prime Ministers of India|1st]] [[Prime Minister of India]] |monarch = [[George VI of the United Kingdom|George VI]]<br>(until 26 January 1950) |governor_general = [[Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|The Earl Mountbatten of Burma]]<br>[[C. Rajagopalachari|Chakravarti Rajagopalachari]]<br>(until 26 January 1950) |president = [[Rajendra Prasad]]<br>[[Sarvepalli Radhakrishnan]] |deputy = [[Vallabhbhai Patel]] |term_start = 15 August 1947 |term_end = 27 May 1964 |predecessor = Position established |successor = [[Gulzarilal Nanda]] <small>(Acting)</small> |office2 = [[Minister of Defence (India)|Minister of Defence]] |term_start2 = 31 October 1962 |term_end2 = 14 November 1962 |predecessor2 = [[V. K. Krishna Menon]] |successor2 = [[Yashwantrao Chavan]] |term_start3 = 30 January 1957 |term_end3 = 17 April 1957 |predecessor3 = [[Kailash Nath Katju]] |successor3 = [[V. K. Krishna Menon]] |term_start4 = 10 February 1953 |term_end4 = 10 January 1955 |predecessor4 = [[N. Gopalaswami Ayyangar]] |successor4 = [[Kailash Nath Katju]] |office5 = [[Minister of Finance (India)|Minister of Finance]] |term_start5 = 13 February 1958 |term_end5 = 13 March 1958 |predecessor5 = [[T. T. Krishnamachari|Tiruvellore Thattai Krishnamachariar]] |successor5 = [[Morarji Desai]] |term_start6 = 24 July 1956 |term_end6 = 30 August 1956 |predecessor6 = [[C. D. Deshmukh|Chintaman Dwarakanath Deshmukh]] |successor6 = [[T. T. Krishnamachari|Tiruvellore Thattai Krishnamachariar]] |office7 = [[Minister of External Affairs (India)|Minister of External Affairs]] |term_start7 = 15 August 1947 |term_end7 = 27 May 1964 |predecessor7 = Position established |successor7 = [[Gulzarilal Nanda]] |birth_date = {{Birth date|1889|11|14|df=y}} |birth_place = [[Prayagraj]], [[North-Western Provinces]], [[British Raj|British India]] |death_date = {{Death date and age|1964|5|27|1889|11|14|df=y}} |death_place = New Delhi, [[Delhi]], India |party = [[Indian National Congress]] |spouse = [[Kamla Nehru|Kamala Kaul]] |children = [[Indira Gandhi]] |alma_mater = [[Trinity College, Cambridge]]<br>[[Inns of Court School of Law|Inns of Court]] |profession = [[Barrister]] |signature = Jawaharlal Nehru Signature.svg |religion = Agnosticism<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=zoQUqJZgjgYC&pg=PA54 |title=The Spirit of the School – Julian Stern – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date=25 April 2009 |accessdate=10 July 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.google.co.in/newspapers?id=LZotAAAAIBAJ&sjid=jp4FAAAAIBAJ&pg=7168,1579610 |page=4 |title=Mob Scenes Mar Last Nehru Rites|work=The Gazette|location=Montreal |date=9 June 1964 |publisher=Google News Archive}}</ref><ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/opinion/edit-page/LEADER-ARTICLEBRInter-faith-Harmony-Where-Nehru-and-Gandhi-Meet/articleshow/196028.cms |title=Inter-faith Harmony: Where Nehru and Gandhi Meet Times of India |author=Ramachandra Guha |date=23 September 2003 |work=The Times of India}}</ref><ref>In Jawaharlal Nehru's autobiography, ''An Autobiography'' (1936), and in the Last Will & Testament of Jawaharlal Nehru, in ''Selected Works of Jawaharlal Nehru'', 2nd series, vol. 26, p. 612,</ref> |website = [http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-jawaharlal-nehru/ {{PAGENAME}}] }} '''जवाहरलाल नेहरुः''' (१८८९-१९६४) प्रयागे जात: । [[चित्रम्:Bundesarchiv Bild 183-61849-0001, Indien, Otto Grotewohl bei Ministerpräsident Nehru.jpg|thumb|नेहरु जर्मनी देशे]] १९४७तः-१९६४तमवर्षपर्यन्तं स: भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत्‌ । सः भारतवर्षस्य सर्वाधिककालपर्यन्तं नेतृत्वं कृतवान् तथा च प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत् । तस्य पितुः नाम मोतीलालनेहरुः । मातु: नाम स्‍वरूपरानी इति । केम्ब्रिजविश्‍वविद्यालये स्‍नातकपरीक्षाम्‌ उत्तीर्य स: विधिवेत्ता अभवत्‌। तस्य ब्राह्‍मणकुलोत्‍पन्‍नया कमलया सह विवाह: सम्पन्‍नः। == प्रारम्भिकजीवनं शैक्षणिकविषयः च == जवहरलाल् नेहरु महोदयस्य माता स्वरूपराणी पिता च मोतिलाल् नेहरु (१८६१-१९३१) कश्मीरपण्डित कुले जातः । तस्य विद्याभ्यासः भारते इङ्ग्लण्डदेशे च अभवत् । इङ्ग्लण्डदेशे इण्डिपेण्डेण्ट् बोय्स् स्कूल (अननुदानितबालकशालायां) तथा केम्ब्रिडज्प्रदेशे हेरो ट्रिनिटि कलाशालायां च पठितवान् । यदा इङ्ग्लण्डदेशे आसीत् तदा अयं जो नेहरु इति प्रसिद्धः । अयं ७-२-१९१६ दिनाङ्के षोडशवर्षीयां कमलाकौर इत्येतया सह विवाहं कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे तयोः पुत्री जाता तस्याः नाम [[इन्दिरागान्धिः|इन्दिरा प्रियदर्शिनी]] इति । == जीवनं तथा वृत्तिः == भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यम् आगस्ट १५ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा नेहरु ध्वजारोहणम् अकरोत् । प्रजाप्रभुत्वविषये नेहरु गुणत्वम् अपश्यत् इष्टवान् च। सः सेक्यूलरिसं, लिबरलिसं च इष्टवान् । दरिद्रेभ्यः दीनेभ्यः च साहाय्यकरणं तस्य प्रवृत्तिः आसीत् । नेहरुमहोदयस्य एतादृशाः गुणाः अस्माकं देशस्य संविधानरचनायां सहकरिणः अभवन् । देशस्य औन्नत्यर्थं प्रपञ्चे ये हितकारिणः गुणाः आसन् तान् अत्र स्थापितवान् । तस्य पुत्री इन्दिरा तथा दौहित्रः [[राजीवगान्धिः|राजीवः]] स्वयं देशसेवां कर्तुकामौ देशस्य प्रधानमन्त्रिणौ अभवताम् । == गान्धीमहाभागस्य उत्तराधिकारी == १९४१ जनवरी १५ दिनाङ्के गान्धी अवदत् । "मम तथा नेहरुवर्यस्य मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति इति जनाः वदन्तः सन्ति । परन्तु आवयोः मध्ये .क्षुल्लककारणेन मनोभेदःन भवेत् आवयोः लक्ष्यं सर्वदा एकमेव भवति । यत् किमपि भवतु ममोत्तरं नेहरु एव अधिकारी भवति, न तु [[राजाजी]] इति बहुकालात् वदन् अस्मि" इति।."<ref name="gopalgandhi">Gandhi, Gopalkrishna. [http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/article388858.ece "The Great Dandi March — eighty years after"], ''[[The Hindu]]'', 5 April 2010</ref> == राजकीयपूर्वभागः == नेहरु महाभागः तथा तेन साकं ये कारागृहे आसन् तेषां मोचनम् अभवत् । ब्रिटिश्जनाः राजकीयप्रभुत्वं भारतीयानां कृते ह्स्तान्तरितं कर्तुं निश्चितवन्तः। तदर्थं ब्रिटिश् केबिनेट् मुख्यस्थाः भारतमागताः ।<ref>{{cite web |url=http://cs.nyu.edu/kandathi/swaraj.txt |title=Declaration of independence |accessdate=14 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517214940/http://cs.nyu.edu/kandathi/swaraj.txt |archivedate=17 May 2013 |deadurl=yes }}</ref> यदा नेहरुमहाभागः प्रधानमन्त्रित्वेन कार्यभारम् ऊढवान् तदा भारते हिन्दूमुस्लिं कलहः तस्य कार्ये प्रत्यूहवत् अभवत् । महमदाली [[जिन्ना]] मुस्लिमजनानां कृते स्वतन्त्र्यदेशः आवश्यकः इति आग्रहं कृतवान् । अत एव एताद्दशविघ्नानां मध्ये तस्य कार्यम् अग्रे न गतम् । मुस्लिं जनानां तथा हिन्दूनां सहयोगेन भारते यदा प्रजाप्रभुत्वराज्यं कर्तुं न शक्तः तदा नेहरु भारतस्य विभजनं कर्तुं अनिच्छया अङ्गीकृतवान् । विभागः तु यथा ब्रिटिश्जानानां योजनानुसारम् अभवत् । अयं विभागः तु जून् ३ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा आग्स्ट १५ दिनाङ्के सः प्रधानमन्त्रिरुपेण प्रमाणवचनं स्वीकृतवान् । तदनन्तरं तस्य प्रथमभाषणं Tryst with Destiny इति प्रसिद्धम् । तस्य भाषणस्य सारांशः एवम् आसीत्- 'अस्माकं लक्ष्यं प्रति गन्तुं सन्धानं कृतम् । इदानीं सन्धानस्य फलप्राप्त्यर्थं समयः आगतः । पूर्णतया कर्तुं न शक्यते चेदपि किञ्चिद् वा कर्तु प्रयतनीयम् । मध्यरात्रे १२ वादने यदा सर्वे सुप्ताः आसन् तदा अस्माकं देशः जागरितः आसीत्। स्वातन्त्र्यं तु प्राप्नोत् । दुर्लभं तादृशं क्षणं सर्वदा न लभ्यते। प्राचीनं सन्त्यज्य अस्माभिः नावीन्यं प्राप्तम् अस्ति। देशस्य चरिते ईद्दशं क्षणं पुनः न आगच्छति । एतावत् पर्यन्तं येषां वाक्, मनः सर्वं निगूढे आसीत् इदानीम् तेषां स्वातन्त्र्यम् आगतम् । अस्मिन् सन्दर्भे भारतस्य तथा भारतीयतायाः च सेवां कर्तुं वयं प्रतिज्ञां कुर्मः मानवतां च न त्यजाम ’ इति। तस्मिन् काले मतान्तरकलहाः बहुत्र वर्धन्ते स्म । अयं कलहः [[पञ्जाब्]] [[देहली]] [[बङ्गाल्]] इत्यत्र सर्वत्र प्रसारितः आसीत् । नेहरु मुस्लिम् नेतृभिः साकं आभारतं सञ्चरन् सर्वत्र देशे शान्तिस्थापनाय तथा शरणार्थिनां मनः प्रसादनार्थं प्रायतत । सः मौलाना आजाद तथा अन्यैः नेतृभिः साकं मुस्लिमबान्धवानां भारते स्थातुं तथा योगक्षेमं वोढुं च वार्तालापं कृतवान् । देशस्थितिं वीक्ष्य तस्य मनोवेदना सञ्जाता। १९४७ तमे वर्षे -भारत-पाकीस्तानयुद्धं रोद्धुं युनैटेड नेशन्स् साहाय्यं प्रार्थितवान्। पाकिस्तानदेशस्य तथा भारतस्य च मध्ये स्थितं [[हैदराबाद्]] इति प्रान्तं भारतस्य इति उद्धोषयितुं नेहरु मनः न चकार। यतः मतीयकलहः भवेदिति। बि.जे.पी नायकः जस्वन्तसिङ्गः एवं वदति " नेहरुमहोदयस्य चिन्तनानि एव अस्माकं भारतस्य विभजने कारणीभूतानि अभवन्। यतः सः एकत्र प्रभुत्वम् इच्छति जिन्ना तु विभागीयप्रभुत्वम् इच्छति। एतयोः मध्ये मनस्तापः एव विभजनस्य अन्यतमं कारणमभवत् । भारतस्वातन्त्र्यानन्तरं नेहरु तस्य पुत्रीम् इन्दिराम् एव तस्य तथा तस्य कार्यकलापस्य पर्यवेक्षिकारूपेण आयोजयामास । तस्य नेतृत्वे १९५२ निर्वाचने काङ्ग्रेस् पक्षः बहुमतं प्राप्नोत्। ततः इन्दिरा नेहरुगृहमेव आगत्य तस्य सर्वाङ्गीणकार्यं पश्यन् तेन साकं स्वदेशविदेशपर्यटनं कृतवती । एषा तस्य कार्यकर्तृषु प्रमुखा अभवत् । तेन इतिहासविषये " द डिस्कवरी ऑफ इन्डिआ" अपि च " ग्लिंप्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी" इति अभ्यासपूर्णौ ग्रन्थद्वयं लिखितम् । तस्य जन्मदिनं नवेम्बरमासस्य चतुर्दशदिनाङ्कम् अखिले भारतवर्षे बालदिनत्वेन उत्साहपूर्वकम् आचर्यते । महात्‍मनः गान्धे: सम्पर्के आगते स: स्‍वातन्‍त्रसङ्‍ग्रामे सन्‍नद्घ: अभवत्‌ । {{भारतरत्नपुरस्कारभाजः}} ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html India Today's profile of Nehru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151103174317/http://www.india-today.com/itoday/millennium/100people/nehru.html |date=2015-11-03 }} * [http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm Nehru's legacy to India]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728032727/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2120/stories/20041008000307600.htm |date=2011-07-28 }} * [http://books.google.com/books?id=sI_I-jk8YWsC&dq=nehru+communalism&printsec=frontcover Nehru on Communalism] * [http://www.saadigitalarchive.org/search/jawaharlal%20nehru Jawaharlal Nehru materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{भारतस्य प्रधानमन्त्रिक्रमः|शीर्षकम्=[[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] |पूर्वतनः=|अग्रिमः=[[लाल बहादूर शास्त्री]]}} {{भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः}} [[वर्गः:काङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:भारतरत्नपुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः]] [[वर्गः:१८८९ जननम्]] [[वर्गः:१९६४ मरणम्]] {{शिखरं गच्छतु}} bgcbx6zf5vt8kvxgbdponc3f687jrl6 0 913 499564 499140 2026-06-18T23:58:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499564 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement | name = क्रोएशिया | image_skyline = Flag of Croatia.svg | image_caption = क्रोएशिया }} '''क्रोएशिया''' यूरोपमहाद्वीपे दक्षिणपूर्वदिशि अस्ति । == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.hr/hrvatska/general.en.shtml General information about Croatia]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.croatia.hr/home/Default.aspx Croatian National Tourist Board] * [https://web.archive.org/web/20060316104616/http://www.world-gazetteer.com/s/p_hr.htm Map of Croatia showing cities] * [http://www.hr/darko/etf/popis.html#lati Outstanding Croats]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.calle.com/world/HR/ Maps & Weather] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041009204402/http://www.calle.com/world/HR/ |date=2004-10-09 }} * [http://www.fivestars.hr/photo_gallery/croatian_coast_ivo_pervan/ Picture Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050416000106/http://www.fivestars.hr/photo_gallery/croatian_coast_ivo_pervan/ |date=2005-04-16 }} * [http://www.posta.hr/default_e.asp Post & Stamps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050307120321/http://www.posta.hr/default_e.asp |date=2005-03-07 }} * [http://www.mythinglinks.org/euro~east~Balkans~Croatia.html Culture Links] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010043843/http://www.mythinglinks.org/euro~east~Balkans~Croatia.html |date=2004-10-10 }} * [http://www.showcaves.com/english/hr/index.html Speleology] * [http://imenik.ht.hr/ Telephone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050101090233/http://imenik.ht.hr/ |date=2005-01-01 }} * [http://www.hr/hrvatska/language/ Language]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.romwell.com/travel/advisory/europe/croatia/crocastles.shtml Castles] * [http://www.banknotes.com/hr.htm Money] * [http://www.national-anthems.net/web/find.webpage?from=real&what=croatia&id=HR Anthem] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040804032813/http://www.national-anthems.net/web/find.webpage?from=real&what=croatia&id=HR |date=2004-08-04 }} * [http://www.kroatiehrvatska.com Croatia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040814154625/http://www.kroatiehrvatska.com/ |date=2004-08-14 }} [[वर्गः:भूगोलसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] 4kawopz2meiw4m3qtws8gcheblgt8e1 0 1031 499594 483481 2026-06-19T01:37:10Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499594 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox state <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = '''सिक्किमराज्यम्''' | native_name = | type = [[भारतस्य राज्यानि|राज्यम्]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_seal = Seal of Sikkim color.png | image_map = India Sikkim locator map.svg | map_alt = | map_caption = [[भारतम्|भारतस्य मानचित्रे सिक्किमराज्यम्]] | latd = 27.33 | longd = 88.62 | coor_pinpoint = [[गङ्गटोक]] | coordinates_type = region:IN-SK_type:adm1st | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | coordinates_region = IN-SK | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|भारतम्}} | established_title = Established | established_date = १६ मेई १९७५ | parts_type = [[भारतस्य मण्डलानि|मण्डलानि]] | parts_style = para | p1 = 4 | seat_type = राजधानी | seat = [[गङ्गटोक]] | seat1_type = बृहत्तमं नगरम् | seat1 = [[गङ्गटोक]] | government_footnotes = | leader_title = [[राज्यपाल:]] | leader_name = वाल्मीकिप्रसाद सिंह | leader_title1 = [[Chief Ministers of Sikkim|Chief&nbsp;Minister]] | leader_name1 = पवन चामलिङ्ग (Chamling) (Sikkim Democratic Front) | leader_title2 = Legislature of Sikkim | leader_name2 = Unicameral (32 seats) | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_note = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = ६,१०,५७७ | population_as_of = २०११ | population_rank = 28th | population_density_km2 = | population_note = | timezone1 = भारतीयमानसमयः(IST) | utc_offset1 = +५:३० | iso_code = IN-SK | blank_name_sec1 = मानव-विकास-निर्देशाङ्क: | blank_info_sec1 = {{increase}} ०.६८४ (मध्यम) | blank1_name_sec1 = मानव-विकास-निर्देशाङ्के स्थानम् | blank1_info_sec1 = ७ (२००५) | blank_name_sec2 = साक्षरता | blank_info_sec2 = ७६.६% | blank1_name_sec2 = अधिकृताः भाषाः | blank1_info_sec2 = [[नेपालीभाषा]] (lingua franca), [[भूतिया भाषा|भूतिया]], [[लेप्चा भाषा|लेप्चा]] (since 1977), | website = http://www.sikkim.gov.in/ | footnotes = }} [[चित्रम्:Sikki.lepcha.jpg|thumb|right|200px|लेप्चा जनाः]] [[चित्रम्:Sou.sikksamdruptse.JPG|thumb|right|200px|'''सम्दृप्त्से]] [[चित्रम्:Sikkiṃpelling.jpg|thumb|right|400px|सिक्किमराज्ये हिमालयावलिः]] [[चित्रम्:Sikki.chaardham.jpg|thumb|right|500px|सिक्किमराज्ये चारधाम]] '''सिक्किमराज्यम्''' [[भारतम्|भारतदेशस्य]] ईशान्यदिशि विद्यमानं लघुराज्यम् । अस्य राज्यस्य केन्द्रं [[गङ्गटोक]] इत्येतन्नगरम् । एषः पर्वतीयप्रदेशः वर्तते । १९७५ तमे वर्षे जनमतं सङ्गृह्य [[भारतम्|भारतदेशे]] समाविष्टः जातः अयं प्रदेशः । अङ्गुष्ठाकारराज्यम् इति प्रसिद्धं राज्यमिदम् । काञ्चनजङ्गा (८५८५ मी.) नामकं जगति तृतीयम् उच्चतरं शिखरम् अस्मिन्नेव राज्ये राराजते । राज्यमिदं [[भारत]]देशे पर्यटनस्य प्रमुखकेन्द्रमपि मन्यते । == भौगोलिकम् == सिक्किमराज्यस्य विस्तारः ७,०९६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति। क्षेत्रफलदृष्ट्या अस्य स्थानं भारतदेशस्य राज्येषु निम्नतमाद् द्वितीयम् अस्ति। अस्य राज्यस्य पश्चिमदिशि [[नेपालदेशः]], उत्तरदिशि [[चीनादेशः|चीनदेशः]], पूर्वदिशि तिबेट्, आग्नेयदिशि भूतानदेशः दक्षिणदिशि [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]] च अस्ति। अत्र सिङ्गलिला-चोला पर्वतावली स्तः। तिस्ता, रङ्गीत रङ्गपो च अस्य राज्यस्य प्रमुखनद्यः विद्यन्ते। अत्रस्थं वनस्पति-प्राणिवैविध्यं महत्त्वपूर्णम्। == जनसङ्ख्या == अस्य राज्यस्य जनसङ्ख्या न्यूनतमा अस्ति । सिक्किमराज्यस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६,१०,५७७ अस्ति । अस्मिन् ३,२३,०७० पुरुषाः, २,८७,५०७ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ८६ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ८६ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १२.८९% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८९० अस्ति । अत्र साक्षरता ८१.४२ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् ७४.८५% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति । == कृषिः उद्यमाश्च == कृषिः, उद्यमः, उद्यानपालनं, पर्यटनव्यवसायः इत्येते व्यवसायाः अत्रस्थजनानाम् उपजीविकां कल्पयन्ति । पर्यटनव्यवसायः अस्य राज्य-अर्थव्यवस्थायाः कशेरुका मन्यते । एला(cardamom)उत्पादने मण्डलमिदम् अग्रगण्यम् । तथा चायं, काफीबीजं च प्रमुखसस्योत्पादनानि । अस्मिन्मण्डले खनिजसम्पत्तिः अधिका वर्तते परं सम्पत्तेः शुद्धीकरणोद्यमानां सङ्ख्या तावती नास्ति । == ऐतिहासिकं किञ्चित् == लेप्चा, नाओङ्ग, चङ्ग, मोन इत्यादयः अत्रस्थपुरातन्यः जनजातयः सन्ति। एतेषां जनजातीनाम् सामोपचारेण एकत्र निवासार्थं तुर्-वे-पा-नो अर्थात् पुनू अयं यतितवान्। १७ शतके तिबेटन् स्थलान्तरम् अभवत्। तदा भूतिया इति तत्रस्थाः जनजातिजनाः बहुसङ्ख्यया सिक्किम राज्यं प्रविष्टवन्तः। सिक्किमनिवासिजनाः प्रमुखतया निसर्गपूजकाः आसन्। यदा भूतियाजनानाम् आगमनम् अभवत् तदा तैः मूलसिक्किमजनानां बौद्धमतान्तरणाय यतितम्। दक्षिणसिक्किमप्रदेशे तदा 'सक्य' राज्ञः आधिपत्यमासीत् । अनन्तरं १६४२ तमवर्षतः ३३२ वर्षाणि यावत् नामग्यालवंशस्य प्रशासकानाम् आधिपत्यमासीत्। १८ शतके [[नेपालदेशः|नेपाली]]जनानां विस्तारवादीभूमिका वर्धमाना आसीत्। [[नेपालदेशः|नेपालजनाः]] [[चीनादेशः|चीनदेशस्योपरि]] आक्रमणं कर्तुं यतितवन्तः। परं [[चीनादेशः|चीनजनैः]] [[नेपालदेशः|नेपाल]]जनानां पराजयः कृतः। नेपालजनाः सिक्किम-राज्य-आक्रमणाय अपि यतितवन्तः। परं तदा [[भारत]]देशे आङ्ग्लानाम् आधिपत्यम् आसीत्। आङ्ग्लप्रशासकैः स्वार्थरक्षणाय सिक्किम जनेभ्यः साहाय्यं दत्तम्। १८१४ तमे वर्षे आङ्ग्ल-[[नेपालदेशः|नेपाल]]युद्धम् अभवत्। नेपालदेशः पराजितः। १८१७ तमे वर्षे आङ्ग्लैः सिक्किम प्रशासकैः सह 'Treaty Of Titalia'-सन्धिः कृता। आङ्ग्लानां [[दार्जिलिङ|डार्जीलिङ्ग]] स्थलविषये रुचिः आसीत्, कारणं दार्जिलिङ्ग स्थलतः तिबेट, नेपाल, सिक्किम इत्येतेषु प्रदेशेषु व्यापारः, प्रशासनं च समीचिनं भवेत्। अतः आङ्ग्लानां तथैव व्यवहारः आसीत्। अन्ततः १८३५ तमे वर्षे नामग्यालप्रशासकेन दार्जिलिङ्ग स्थलम् आङ्ग्लप्रशासकेभ्यः निश्चितं धनं स्वीकृत्य दत्तम्। एषः व्यवहारः चोग्याल-नामग्याल इत्यनेन प्रशासकेन कृतः। १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् अयमेव क्रमः आसीत्। १९४७ तमे वर्षे भारत-संयुक्त-राष्ट्रनिर्माणसमये सिक्किमराज्यस्य स्वतन्त्रम् अस्तित्वं संस्थाप्य भारतदेशः रक्षणकर्ता (Protectorate) भविष्यति एवं योजनां कृत्वा स्वस्थानं संरक्ष्य अयं प्रदेशः भारतदेशे समाविष्टः जातः। तदा ताशी-नामग्याल इति शासकस्य आधिपत्यमासीत्। अनन्तरं प्रशासकयोः मध्ये सङ्घर्षः जातः। १९७० तमे वर्षे एषः सङ्घर्षः उच्चतमः आसीत् अन्ते १९७३ तमे वर्षे नामग्यालशासकानां प्रशासनं समाप्तिं गतम्। १६ मे १९७५ दिनाङ्के सिक्किम भारत देशस्य २२ तमराज्यत्वेन समाविष्टं जातम्। == मण्डलानि == * [[पूर्वसिक्किममण्डलम्]] * [[पश्चिमसिक्किममण्डलम्]] * [[उत्तरसिक्किममण्डलम्]] * [[दक्षिणसिक्किममण्डलम्]] == लोकजीवनम् == अत्र बहूनां जनजातीनां वैविध्यपूर्णम् एकत्र वास्तव्यं भवति । लेप्चा, भूतिया, नेपाली जनजातयः तेषु प्रमुखाः । अत्रस्थजनाः उत्सवप्रियाः सन्ति । उत्सवदिनेषु सिक्किमराज्यस्य छद्ममुखधारकाणां नृत्यप्रकारः प्रसिद्धः । उत्सवदिनेषु बाजरी इत्यस्य 'चङ्ग' इति विशिष्टसंस्कृतपदार्थः जनैः वेणुस्थाल्यां भुज्यते । 'फाङ्ग ल्हाब्सोल' इति विशिष्टोत्सवः । एतम् उत्सवं काञ्चनजङ्गा इति अत्रस्थदेवतायै धन्यवादवितरणार्थं जनाः विशिष्टतया आचरन्ति । सिक्किमनूतनवर्षस्य २८,२९ तमे च दिने 'कग्यत' इति नृत्यं विशिष्टत्वेन नृत्यन्ति । 'दसेन'(दसरा) इति बृहत्तमः उत्सवः अत्रस्थाः नेपाळी, हिन्दुजनाः च ओक्टोबर् मासे आचरन्ति । अत्रस्थानि वेणुकाष्ठैः तक्षितानि वस्तूनि, पटाः, चित्राणि च विशिष्टाः सन्ति । == वीक्षणीयस्थलानि == अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - * White Hall * दो-द्रुल स्तूपः * सोलोफोक चारधाम * युमथाङग व्हेली-कन्दरं * पेलिङ्ग * उष्णजलकुण्डानि * गुरोः पद्मसम्भवस्य बौद्धविहारः * रूमटेक मठः * ताशी लिङ्ग * ऑर्किड् अभयारण्यम् * सोमगो निर्झरः * दो द्रूल चोर्टेन * इञ्चे मठः * ताशीदिङ्ग मठः * सङ्गा-चोलिङ्ग मठः * पेमायङ्गत्से मठः * पेमायनस्ती मठः {{सिक्किमराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः}} {{सिक्किमराज्यस्य राज्यपालाः}} {{सिक्किमराज्यम्}} {{भारतस्य राज्यानि केन्द्रशासितप्रदेशाः च}} * बाबा हरभजन सिंह 'मेमोरियल' ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://southtripura.nic.in/ सर्वकारसङ्केतस्थलम्] * [http://www.census2011.co.in/census/district/460-south-tripura.html जनसङ्ख्या] * [http://www.censusindia.net/profiles/sik.html Details of the census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619194905/http://www.censusindia.net/profiles/sik.html |date=2006-06-19 }} * [http://sikkim.nic.in/ राज शासन जालपृष्‍ठ] * [https://web.archive.org/web/20111031115747/http://www.sikkiminfo.net/cm.htm Chief Ministers of Sikkim] {{Geographic location |Centre = सिक्किमराज्यम् |North = [[चीनादेशः|चीनदेश:]] |Northeast = |East =''[[तिबेट्]]'' |Southeast = [[भूतान]] |South =[[पश्चिमबङ्गलराज्यम्|पश्चिमबङ्गालराज्यं]] |Southwest = |West =''[[नेपालदेशः]]'' |Northwest = }} [[वर्गः: भारतस्य राज्यानि]] [[वर्गः:सिक्किमराज्यम्]] {{शिखरं गच्छतु}} 6bxhuk34f0wqp063ldm0gokmnwtx2uv 0 1040 499576 480595 2026-06-19T00:41:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499576 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Poland.svg|thumb|right|200px]] [[File:EU-Poland.svg|thumb|right|300px]] '''पोलैंड''' यूरोप महाद्वीपे मध्‍यक्षेत्रे एक: देश: अस्‍ति. * Area:312 679&nbsp;km² * Population:38 533 299 of residents (2012) == बाह्यसम्पर्काः == * [http://www.poland.gov.pl The Official Poland's portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029120855/http://www.poland.gov.pl/ |date=2008-10-29 }} * [http://www.poland-tourism.pl Tourist information portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050822111029/http://www.poland-tourism.pl/ |date=2005-08-22 }} [[वर्गः:यूरोपखण्डस्य देशाः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] fv47awkdwlchind72y3jx47ps64t7qi 0 1232 499566 496722 2026-06-19T00:08:42Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499566 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = जगदीशचन्द्रबोसः<br /> ''Acharya'' Sir Jagadish Chandra Bose<br>জগদীশ চন্দ্র বসু<br> | image = J.C.Bose.JPG | image_size = 225px | caption = रायल् इन्स्टिटुट् लन्डन् नगरे जगदीशचन्द्रबोसः | birth_date = ३० नवेम्बर् १८५८ | birth_place = बिक्रम्पुर्, बङ्गाल् प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिष् इन्डिया (इदानीम् (बिक्रम्पुर्), धाका, बङ्ग्लादेश्) | death_date = २३ नवेम्बर् १९३७ | death_place = [[गिरिदिह्]], बङ्गाल् प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिष् इन्डिया | alma_mater = [[सन्त. क्सेवियर् कालॅज् , कोल्कत्ता]]<br>[[ केम्ब्रिज् विश्वविध्यालयम्]] | residence = [[कोलकाता]], बङ्गाल् प्रेसिडेन्सि, ब्रिटिष् इन्डिया | field = [[भौतविज्ञानम्]], जैविकभौतविज्ञानम्, [[जीवशास्त्रम्]], [[सस्यशास्त्रम्]], [[पुरातत्त्वशास्त्रम्]], बेङ्गालीसाहित्यम्, बेङ्गालीवैज्ञानिकसाहित्यम् | work_institution = कोलकाता विश्वविध्यालयः<br>केम्ब्रिज् विश्वविध्यालयः<br>लन्डन् विश्वविध्यालयः | academic_advisors = जान् स्ट्रट् (रेलि) | notable_students = [[सत्येन्द्रनाथ बसु]], [[मेघनन्द् सहा]] | known_for = मिलिमीटर्-तरङ्गाः<br> आकाशवाणी<br>सस्यविज्ञानम् | nationality = [[ ब्रिटिष् राज्| ब्रिटिष् इन्डियन्]] | ethnicity = [[बङ्गाली भाषा|बङ्गाली]] | Spouse = [[अबला बसु]] | religion = [[हिन्दु धर्मम्]] | prizes = [[Order of the Indian Empire|Companion of the Order of the Indian Empire]] (CIE) (1903)<br>[[Order of the Star of India|Companion of the Order of the Star of India]] (CSI) (1911)<br>[[Knight Bachelor]] (1917) | footnotes = }} अयं '''जगदीशचन्द्रबोसः''' (Jagadishchandra Bose, {{lang-bn|জগদীশ চন্দ্র বসু}}; ३० नवेम्बर् १८५८- २३ नवेम्बर् १९३७) प्रसिद्धः भौतविज्ञानी, सस्यविज्ञानी च । अयं १८५८ तमे वर्षे नवेम्बर्-मासस्य ३० तमे दिनाङ्के [[भारतम्|भारतस्य]] मेमेन्सिङ्ग् इति प्रदेशे (इदानीं [[बाङ्गलादेशः|बाङ्ग्लादेशे]] अस्ति) जन्म प्राप्नोत् । ==प्राथमिकजीवनम्== अस्य पिता भार्गवचन्द्रः फरीदपुरम् इति मण्डले सहायकन्यायाधीशः आसीत् । अनेन जगदीशचन्द्रबोसेन आरम्भिकं शिक्षणं [[बाङ्गला|बङ्गालीभाषया]] एव प्राप्तम् । अनन्तरं सः शिक्षणार्थाय [[भारतम्|भारतस्य]] [[कोलकता|कोल्कत्तानगरम्]] अगच्छत् । तदवसरे तत्र ग्रामप्रदेशात् आगतम् एतं जगदीशचन्द्रबोसम् अन्ये छात्राः उपहसन्ति स्म । कदाचित् कुपितः सः जगदीशचन्द्रबोसः तेषु बलाढ्यं कञ्चित् सम्यक् प्रहृत्य उन्नीय अक्षिपत् । तदनन्तरं कोऽपि छात्रः अस्य उपहासं न अकरोत् । महाविद्यालयस्य शिक्षणं समाप्य जगदीशचन्द्रबोसेन अग्रिमस्य शिक्षणस्य निमित्तम् [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्]]देशं प्रति गन्तव्यम् आसीत् । किन्तु गृहे आर्थिकी परिस्थितिः तावती उत्तमा न आसीत् । अनन्तरं तस्य माता आभरणानि विक्रीय तं वैद्यशिक्षणार्थं विदेशं प्रति प्रेषितवती । तत्र [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्देशे]] [[लन्डन्|लण्डन्]] तथा [[केम्ब्रिड्ज्]] विश्वविद्यालयेषु अयं जगदीशचन्द्रबोसः अध्ययनम् अकरोत् । तत्र भौतविज्ञानिना लार्ड् लेलिङ्गेन प्रभावितः सन् भौतशास्त्रे आसक्तः अभवत् । ततः सः [[भौतविज्ञानम्|भौतशास्त्रं]], [[रसायनविज्ञानम्|रसायनशास्त्रं]], [[सस्यविज्ञानम्|सस्यशास्त्रं]] च अपठत् । ==कर्मजीवनम्== इङ्ग्लेण्ड्देशतः पदवीं प्राप्य भारतं प्रत्यागतः जगदीशचन्द्रबोसः कोल्कत्तानगरस्य प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालये १८८५ तः १९१५ पर्यन्तं भौतशास्त्रस्य अध्यापकरूपेण कार्यम् अकरोत् । तत्र तादृशं गौरवं प्राप्तवत्सु भारतीयेषु अयं जगदीशचन्द्रबोसः एव प्रथमः । तदवसरे भारते ब्रिटिश्जनानां शासनम् असीत् । प्रेसिडेन्सिमहाविद्यालये ब्रिट्श्–अध्यापकेभ्यः अधिकं वेतनं, भारतीयाय अस्मै जगदीशचन्द्रबोसाय च न्यूनं वेतनं दीयते स्म । तां पद्धतिं विरुध्य सः अहिंसात्मकं प्रतिभटनम् अपि अकरोत् । बहुकालं यावत् वेतनं विना कार्यं कुर्वन् न्यायार्थं प्रतिभटनम् अकरोत् । अन्ते ब्रिटिश्–सर्वकारः सर्वेषाम् अपि समानां व्यवस्थाम् अकल्पयत् । तदनन्तरं सः जगदीशचन्द्रबोसः "बोस् संशोधनसंस्थां” प्रतिष्ठाप्य १९१७ तः १९३७ पर्यन्तं तस्याः निदेशकत्वेन कार्यम् अकरोत् । ==शोधकर्माणि== [[चित्रम्:Jagadish Chandra Bose.jpg|thumbnail|left|जगदीशचन्द्रबोस्]] प्रकाशस्य किरणान् स्फटिकद्वारा यदा प्रवाहयामः तदा ते किरणाः वक्राः सन्तः चलनगतिं परिवर्त्य प्रतिबिम्बन्ते । केषुचित् स्फटिकेषु ते किरणाः यदा प्रवाहिताः तदा तेषां प्रतिबिम्बद्वयं दृष्टम् । सः तद्विषये एव संशोधनम् अनुवर्तितवान् । तस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य तद्विषयकः प्रथमः लेखः "द्विप्रतिबिम्बम्” बेङ्गालसङ्घस्य एष्या-सञ्चिकायां प्रकाशितः । मैक्रो–तरङ्गानाम् उत्पादकं "वेव्-गैड्”, आकाशवाण्याः तरङ्गानाम् अपेक्षया अधिकसंवेदनायुक्तं "कोहेरर्” नामकं साधनं चापि अनेन जगदीशचन्द्रबोसेन एव निर्मितम् । तस्मिन् काले संशोधनार्थम् अपेक्षितानि उपकरणानि, प्रयोगालयाः, आधारभूतानि पुस्तकानि वा न आसन् । तथापि तस्य मेधाशक्तिः तादृशी आसीत् । अस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य प्रतिभाम् अभिज्ञातवन्तः बहवः आङ्ग्लेयाः तम् आदरेण पश्यन्ति स्म । लार्ड् केल्विन् तथा सर् ओलिवर् इत्याख्यौ जगदीशचन्द्रबोसं लण्डन्–नगरे एव वसतु इति आह्वानम् अपि दत्तवन्तौ आस्ताम् । परन्तु देशाभिमानी जगदीशचन्द्रबोसः भारते एव अवसत् । ===जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया=== अग्रे अयं जगदीशचन्द्रबोसः सस्यानां विषये संशोधनम् आरब्धवान् । विद्युत्–प्रेरणान्तर्गतेषु जीविषु निर्जीविषु च यत् साम्यम् आसीत् तदपि संशोधितवान् । प्राणिनाम् इव सस्यानाम् अपि जीवः अस्ति । तानि अपि व्रणितानि भवन्ति । तेषाम् अपि आघातः भवति । रासायनिकानां प्रयोगेण सस्यानि अपि प्रज्ञाहीनानि कर्तुं शक्यन्ते । इति १९०१ वर्षे [[लन्डन्|लण्डन्–नगरस्थायाः]] रायल्–सोसैट्याः अन्ताराष्ट्रिय–विज्ञानसम्मेलने प्रत्यपादयत् । "ब्रोमेट्”युक्तं द्रवम् आचूषितस्य सस्यस्य प्रतिक्रियां प्रायोगिकरूपेण अपि अदर्शयत् । सस्यानां सूक्ष्मं संवेदनम् अपि अभिज्ञातुं "रेसोनेण्ट्” नामकम् उपकरणम् अपि निर्मितवान् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः सस्यजीवनस्य विषये स्वेन कृतान् प्रयोगान्, तेषां प्रयोगाणां फलं चापि "जीविनां निर्जीविनां च प्रतिक्रिया” (The Reaction of Living & Nonliving) इति पुस्तके उल्लिखितवान् अस्ति । तत् पुस्तकं १९०२ वर्षे प्रकाशितम् । ===आप्टिकल् पल्स् रेकार्डर्=== सस्यानां क्रियाणां, प्राणिनां शरीरे प्रचलन्तीनां क्रियाणां च साम्यम् अपि जगदीशचन्द्रबोसः प्रयोगाणां द्वारा एव प्रत्यपादयत् । सस्यानि श्वासकोशाणां साहाय्यं विना एव श्वासोच्छ्वासं कुर्वन्ति । [[जठरम्|जठरं]] विना एव [[आहारः|आहारं]] जीर्णीकुर्वन्ति । [[स्नायुः|स्नायुं]] विना, [[नाडी]]व्यूहं विना एव कार्याणि कुर्वन्ति । इत्यादीन् अंशान् अपि अयं जगदीशचन्द्रबोसः संशोधितवान् । "आप्टिकल् पल्स् रेकार्डर्” (Optical puls Recorder) नामकम् उपकरणं निर्माय सस्येषु प्रचलन्तीनां क्रियाणां संशोधनम् अकरोत् । तेन प्रयोगेण सस्यानि अपि विद्युत्–तरङ्गान् उत्पादयन्ति । तानि अपि श्रान्तानि भवन्ति । म्रियमाणं सस्यम् अत्यन्तम् अधिकप्रमाणेन प्रबलं विद्युत्–प्रवाहम् उत्पादयति । "इङ्गालस्य डै आक्सैड्” विना सस्यानि न जीवन्ति । किन्तु तस्य प्रमाणम् अधिकं भवति चेदपि म्रियन्ते । म्रियमाणं सस्यम् आम्लजनकस्य पूरणेन जीवयितुं शक्यते । इत्यादयः विषयाः ज्ञाताः अभवन् । मादकवस्तूनां सेवनेन सस्यानि अपि मदयुक्तानि समत्वहीनानि वा भवन्ति । तदवसरे निद्राय अनन्तरं जागरितानि भवन्ति च । जागरणस्य अनन्तरं तानि समस्थितिम् आप्नुवन्ति । सस्यानि अपि परिसरतः शक्तिं प्राप्य कार्याणि कुर्वन्ति । अवशिष्टां शक्तिं तथैव सङ्गृह्णन्ति इत्यपि सः जगदीशचन्द्रबोसः संशोधितवान् । ===क्रेस्कोग्राफ्=== अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९१८ वर्षे "क्रेस्कोग्राफ्” नामकम् उपकरणं निर्माय सस्यानां चलनं संशोधितवान् । एकनिमेषाभ्यन्तरे सस्यस्य [[शरीरम्|शरीरे]] याः क्रियाः सम्भवन्ति ताः अपि अभिज्ञातुं समर्थम् आसीत् तत् यन्त्रम् । प्रख्यातः फ्रेञ्च् विज्ञानी अस्य जगदीशचन्द्रबोसस्य संशोधनानां फलितांशम् अवलोक्य '''“मूकान् अपि प्राणिनः अयं जगदीशचन्द्रबोसः वाक्चतुरान् अकरोत्”''' इति उक्तवान् आसीत् । सस्येषु [[जलम्|जलस्य]] ऊर्ध्वचलनस्य सम्बद्धं "स्पन्दनसिद्धान्तं” (Pulsation theory) १९२३ तमे वर्षे अमण्डयत् । सस्येषु जलं जीवकोषाणां द्वारा एव ऊर्ध्वमुखं गच्छति । तदवसरे सस्येषु प्राणिनां [[हृदयम्|हृदये]] इव सङ्कुचनं विकसनं च जायते इत्यपि तस्य यन्त्रस्य द्वारा संशोधितवान् । तेषां सर्वेषां विषयाणां प्रचारार्थं पुनः पुनः बहून् देशान् अगच्छत् । १८९७ तम् वर्षे ६ मासान् यावत् इङ्ग्लेण्ड्देशे आसीत् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९०० तमे वर्षे प्यारिस्–नगरे प्रचलिते "यूरोपस्य विज्ञानगोष्ठ्याम्” अपि भागम् अवहत् । तेन [[जापान्]], [[अमेरिका]], [[यूरोप्]] इत्यादिषु देशेषु अपि सस्यविज्ञानं प्रसृतम् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः न केवलं विज्ञानक्षेत्रे कार्यम् अकरोत् अपि तु बङ्गालीसाहित्यक्षेत्रे अपि महत् कार्यं कृतवान् आसीत् । १९११ वर्षे प्रवृत्तस्य बङ्गालीसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षः अपि आसीत् । तदवसरे तेन जगदीशचन्द्रबोसेन '''“विज्ञानं तथा साहित्यम्”''' इति विषयम् अधिकृत्य भाषणं कृतम् आसीत् । अस्मै जगदीशचन्द्रबोसाय लण्डन्–नगरस्य रायल्-सोसैटी १९२० तमे वर्षे "फेलोशिप्” दत्त्वा सम्माननम् अकरोत् । ब्रिटिश्–जनाः अपि तस्मै "सर्” इति बिरुदम् अदास्यन् । अयं जगदीशचन्द्रबोसः १९३७ तमे वर्षे नवेम्बर्–मासस्य २३ तमे दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.boseinst.ernet.in/home.html Bose Institute Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615190004/http://www.boseinst.ernet.in/home.html |date=2006-06-15 }} * [https://web.archive.org/web/20070104171326/http://www.calcuttaweb.com/people/jcbose.shtml Biography at Calcuttaweb] * [http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose.html SIR JAGADISH CHANDRA BOSE: the unsung Hero of Radio Communication<!-- bot-generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080415211726/http://web.mit.edu/varun_ag/www/bose.html |date=2008-04-15 }} at web.mit.edu J. C. Bose, The Unsung hero of radio communication * [http://www.tuc.nrao.edu/~demerson/bose/bose.html JC Bose: 60&nbsp;GHz in the 1890s] * {{cite journal | author=Jeffrey Mervis and Pallava Bagla | year = 1998 | title = Bose Credited With Key Role in Marconi's Radio Breakthrough | journal = Science | volume = 279 | issue = 5350 | page = 476 | doi = 10.1126/science.279.5350.476 |bibcode = 1998Sci...279..476M | issn=0036-8075 }} Science Magazine on Bose priority * [http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0584.htm Article on Jagadish Chandra Bose] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326140346/http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0584.htm |date=2012-03-26 }}, [[Banglapedia]] * [http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Jagadish_Chandra_Bose IEEEGHN: Jagadish Chandra Bose<!-- bot-generated title -->] at www.ieeeghn.org * [http://www.infinityfoundation.com/ECITboseframeset.htm ECIT Bose article<!-- bot-generated title -->]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004235611/http://www.infinityfoundation.com/ECITboseframeset.htm |date=2013-10-04 }} at www.infinityfoundation.com * [http://www.iisc.ernet.in/insa/ch2.pdf INSA publication] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202085123/http://www.iisc.ernet.in/insa/ch2.pdf |date=2012-12-02 }} * [http://didyouknow.org/history/radiohistory/ Radio history]{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/JCBOSE.htm Vigyan Prasar article] * [http://www.hinduonnet.com/fline/fl2124/stories/20041203003009100.htm Frontline article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091119070710/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2124/stories/20041203003009100.htm |date=2009-11-19 }} * [[s:Autobiography of a Yogi/Chapter 8|India's Great Scientist, J. C. Bose]] * [http://www.vigyanprasar.gov.in/scientists/JCBOSE.htm Acharya Jagadis Chandra Bose<!-- bot-generated title -->] at www.vigyanprasar.gov.in * [http://www.saadigitalarchive.org/entity/jagadis-chandra-bose Jagadish Chandra Bose materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)]{{Dead link|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.sf-encyclopedia.com/entry/bengal Entry on Bangla science fiction by Bodhisattva Chattopadhyay in The Science Fiction Encyclopedia] {{Bengal Renaissance}} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:पश्चिमवङ्गस्य विज्ञानिनः]] qznd0ooytxrix0fy9tdlnu0if5scpqf 0 1327 499556 489853 2026-06-18T23:25:31Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499556 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Anantnag | other_name = {{nq|اننت ناگ}} | settlement_type = City | image_skyline = Anantnag_J%26K.jpg | image_caption = Wide View of Anantnag City | image_alt = | pushpin_map = India Jammu and Kashmir | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Jammu and Kashmir, India | latd = 33.73 | longd = 75.15 | coordinates_display = inlin | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[States and territories of India|State]] | subdivision_name1 = {{flag|Jammu and Kashmir}} | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Anantnag district|Anantnag]] | established_title = Settled | established_date = 5000 BCE | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 2917 | elevation_footnotes = | elevation_m = 1601 | population_total = 108505 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Urdu]]<ref name="Ethnologue">{{cite web|url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kas|title = Kashmiri: A language of India |publisher = Ethnologue |accessdate = 2008-05-14}}</ref> | demographics1_title2 = Regional | demographics1_info2 = [[Kashmiri language|Kashmiri]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = [http://www.citypincode.in/PinCodeOf.jsp?area=Anantnag%20&district=Ananthnag 192101] | area_code_type = Telephone code | area_code = 01932 | registration_plate = JK 03 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 1000 [[male|♂]]/927[[female|♀]] | blank2_name_sec1 = Literacy | blank2_info_sec1 = 62.69% | website = {{URL|http://anantnag.nic.in}} | footnotes = }} [[भारतम्|भारतस्य]] किञ्चन राज्यम् अस्ति [[जम्मूकाश्मीरराज्यम्]] । अस्मिन् राज्ये किञ्चन मण्डलम् अस्ति [[अनन्तनागमण्डलम्]] । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अनन्तनागनगरम् । == External links == {{Commons category|Anantnag}} {{Wikiquote}} *{{Wikivoyage-inline}} *[http://articles.economictimes.indiatimes.com/keyword/anantnag Articles about Anantnag]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305025449/http://articles.economictimes.indiatimes.com/keyword/anantnag |date=2016-03-05 }} in ''The Economic Times'' [[वर्गः:जम्मूकाश्मीरराज्यस्य प्रमुखनगराणि]] [[वर्गः:जम्मू-काश्मीरराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:अन्यभाषायां सारमञ्जूषा]] 1mhd21q84mky9pc1pc750vmuq34lfwc 0 1365 499572 499064 2026-06-19T00:25:21Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499572 wikitext text/x-wiki {{Infobox U.S. state |Name = North Carolina |Fullname = State of North Carolina |Flag = Flag of North Carolina.svg |Flaglink = [[Flag of North Carolina|Flag]] |Seal = Seal of North Carolina.svg |Map = North Carolina in United States.svg |Nickname = [[Tar Heel]] State; {{nowrap|Old North State}} |Motto = [[Esse quam videri]]: {{nowrap|"To be, rather than to seem" (official);}} {{nowrap|[[First in flight|First in Flight]]}} |Former = Province of North Carolina |LargestCity = [[Charlotte, North Carolina|Charlotte]] |LargestMetro = [[Charlotte metropolitan area|Charlotte metro area]] |LargestCounty = [[Wake County, North Carolina|Wake]] |Old Capital = [[New Bern 1766, Hillsborogh NC, 1754]] |Capital = [[Raleigh, North Carolina|Raleigh]] |Demonym = North Carolinian (official);<br>[[Tar Heel]] (colloquial) |Governor = [[Pat McCrory]] ([[Republican Party (United States)|R]]) |Lieutenant Governor = [[Dan Forest]] ([[Republican Party (United States)|R]]) |Legislature = [[North Carolina General Assembly|General Assembly]] |Upperhouse = [[North Carolina Senate|Senate]] |Lowerhouse = [[North Carolina House of Representatives|House of Representatives]] |Senators = [[Richard Burr]] ([[Republican Party (United States)|R]])<br/>[[Kay Hagan]] ([[United States Democratic Party|D]]) |Representative=4 Democrats,<br>9 Republicans |PostalAbbreviation = NC |OfficialLang = English |Languages = English (90.70%)<br />Spanish (6.18%)<ref>{{cite web |url= http://www.mla.org/map_data_results&SRVY_YEAR=2005&geo=state&state_id=37&county_id=&mode=geographic&lang_id=&zip=&place_id=&cty_id=&region_id=&division_id=&ll=&ea=n&order=&a=n&pc=1 |title= North Carolina |publisher= [[Modern Language Association]] |accessdate=August 11, 2012}}</ref> |AreaRank = 28th |TotalAreaUS = 53,819 |TotalArea = 139,390 |LandAreaUS = 48,711 |LandArea = 126,161 |WaterArea = 5,108 |PCWater = 9.5 |PopRank = 10th |2000Pop = 9,848,060 (2013 est) |DensityRank = 15th |2000DensityUS = 212.2 |2000Density = 82.7 |MedianHouseholdIncome = $54,082<ref name = MHI>[http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-_box_head_nbr=R1901&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-_lang=en&-format=US-30&-CONTEXT=grt Median Household Income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106032122/http://factfinder.census.gov/servlet/GRTTable?_bm=y&-_box_head_nbr=R1901&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-_lang=en&-format=US-30&-CONTEXT=grt |date=2012-01-06 }}, from U.S. Census Bureau (from 2007 American Community Survey), [[U.S. Census Bureau]]. Retrieved April 9, 2009.</ref> |IncomeRank = 38th<ref name = MHI/> |AdmittanceOrder = 12th |AdmittanceDate = November 21, 1789 |TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]] [[Eastern Time Zone|-5]]/[[Eastern Daylight Time|-4]] |Latitude = 33° 50′ N to 36° 35′ N |Longitude = 75° 28′ W to 84° 19′ W |WidthUS = 150 |Width = 241 |LengthUS = 560<ref>{{cite web |date=May 8, 2006 |url=http://www.secretary.state.nc.us/kidspg/geog.htm |title=North Carolina Climate and Geography |work=NC Kids Page |publisher=North Carolina Department of the Secretary of State |accessdate=November 7, 2006 |archive-date=November 4, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061104080337/http://www.secretary.state.nc.us/kidspg/geog.htm |deadurl=yes }}</ref> |Length = 901 |HighestPoint = [[Mount Mitchell (North Carolina)|Mount Mitchell]]<ref name=USGS>{{cite web|url=http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=[[United States Geological Survey]]|year=2001|accessdate=October 24, 2011|archive-date=November 9, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109183109/http://egsc.usgs.gov/isb//pubs/booklets/elvadist/elvadist.html|deadurl=yes}}</ref><ref name=NAVD88>Elevation adjusted to [[North American Vertical Datum of 1988]].</ref> |HighestElevUS = 6,684 |HighestElev = 2037 |MeanElevUS = 700 |MeanElev = 210 |LowestPoint = [[Atlantic Ocean]]<ref name=USGS/> |LowestElevUS = 0 |LowestElev = 0 |ISOCode = US-NC |ElectoralVotes = 15 |Website = www.nc.gov }} [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका]] देशस्‍य प्रदेश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== ;General *[http://northcarolinawineries.org/ Wineries, Restaurants and Tourism in the state] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615011035/http://northcarolinawineries.org/ |date=2013-06-15 }} *{{dmoz|Regional/North_America/United_States/North_Carolina}} ;History *[http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/northcarolina/ North Carolina State Guide, from the Library of Congress] *[http://www.theguardian.com/world/2013/sep/20/usaf-atomic-bomb-north-carolina-1961 The Guardian: "US nearly detonated atomic bomb over North Carolina – secret document"] ;Government and education *[http://www.nc.gov/ North Carolina state government] *[http://statelibrary.dcr.state.nc.us/ North Carolina state library] *[http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=NC Energy & Environmental Data for North Carolina] *[http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=NC USGS real-time, geographic, and other scientific resources of North Carolina] *[http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=37&StateName=North%20Carolina#.U8UmL7EXtQs North Carolina facts from US Department of Agriculture ERS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813033015/http://www.ers.usda.gov/data-products/state-fact-sheets/state-data.aspx?StateFIPS=37&StateName=North%20Carolina#.U8UmL7EXtQs |date=2014-08-13 }} *[http://www.nccourts.org/Courts/Default.asp North Carolina Court System official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050604000354/http://www.nccourts.org/Courts/Default.asp |date=2005-06-04 }} *[http://quickfacts.census.gov/qfd/states/37000.html North Carolina facts from US Census Bureau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119192023/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/37000.html |date=2014-01-19 }} *[http://www.ncecho.org/ NC ECHO – North Carolina Exploring Cultural Heritage Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070429195244/http://www.ncecho.org/ |date=2007-04-29 }} *[http://www.lib.unc.edu/ncc/ North Carolina Collection, University of North Carolina at Chapel Hill] *[http://www.lib.ncsu.edu/specialcollections/greenngrowing/ Green 'N' Growing: The History of Home Demonstration and 4-H Youth Development in North Carolina] – hosted by NCSU Libraries Special Collections Research Center *[http://www.ah.dcr.state.nc.us/ NC Office of Archives and History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204215609/http://www.ah.dcr.state.nc.us/ |date=2016-02-04 }} *[http://docsouth.unc.edu/commland/ Commemorative Landscapes of North Carolina] *[http://docsouth.unc.edu/blueridgeparkway/ Driving Through Time: The Blue Ridge Parkway in North Carolina] *[http://library.divinity.duke.edu/ncreligion/ The Religion in North Carolina Digital Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200817123401/https://library.divinity.duke.edu/ncreligion/ |date=2020-08-17 }} ==टिप्पणी== {{reflist}} {{-}} {{America}} [[वर्गः:अमेरिकादेशः]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] ode6fld6q9e6xsvtsef3jcb4wm522pu 0 1465 499571 491097 2026-06-19T00:23:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499571 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |conventional_long_name = Republic of Namibia |native_name = <!--{{unbulleted list |{{native name|af|Republiek van Namibië}} |{{native name|de|Republik Namibia}}}}--> |common_name = Namibia |image_flag = Flag of Namibia.svg |image_coat = Coat of Arms of Namibia.svg |image_map = Location Namibia AU Africa.svg |map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=dark blue |region=Africa |region_color=dark grey |subregion=the [[African Union]] |subregion_color=light blue}} |national_motto = "Unity, Liberty, Justice" |national_anthem = "[[Namibia, Land of the Brave]]"<br /> |official_languages = [[English language|English]] |regional_languages = {{unbulleted list |[[Afrikaans]] ([[lingua franca]]) |[[German language|German]] |[[Kwangali language|Rukwangali]] |[[Silozi]] |[[Setswana]] |[[Khoekhoe language|Damara/Nama]] |[[Herero language|Herero]] |[[Oshiwambo language|Oshiwambo]]}} |ethnic_groups = {{unbulleted list | 49.8% [[Ovambo people|Ovambo]] | 9.3% [[Kavango people|Kavango]] | 7.5% [[Damara (people)|Damara]] | 7.5% [[Herero people|Herero]] | 6.4% [[Whites in Namibia|White]] | 4.8% [[Nama people|Nama]] | 4.1% [[Coloureds|Coloured]] | 3.7% [[Caprivi Strip|Caprivian]] | 2.9% [[San people|San]] | 2.5% [[Basters]] | 0.6% [[Tswana people|Tswana]] | 0.9% others }} |ethnic_groups_year = 2000 |demonym = Namibian |capital = [[Windhoek]] |latd=22 |latm=34.2 |latNS=S |longd=17 |longm=5.167 |longEW=E |largest_city = capital |government_type = [[Unitary state|Unitary]] [[presidential system|presidential]] [[constitutional republic]] |leader_title1 = [[List of Presidents of Namibia|President]] |leader_name1 = [[Hifikepunye Pohamba]] |leader_title2 = ''[[List of Presidents of Namibia|President-elect]]'' |leader_name2 = ''[[Hage Geingob]]'' |leader_title3 = [[Prime Minister of Namibia|Prime Minister]] |leader_name3 = [[Hage Geingob]] |area_rank = 34th |area_magnitude = 1 E11 |area_km2 = 825,615 |area_sq_mi = 318,696 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = negligible |population_estimate = |population_estimate_rank = |population_estimate_year = |population_census = 2,113,077<ref name=geo>{{cite web |url=http://www.geohive.com/cntry/namibia.aspx |title=GeoHive – Namibia population |publisher=GeoHive |accessdate=12 December 2013}}</ref> |population_census_year = 2011 |population_density_km2 = 2.54 |population_density_sq_mi = 6.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 235th |GDP_PPP = $18.800&nbsp;billion<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=19&pr.y=1&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=728&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=Namibia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=17 April 2013}}</ref> |GDP_PPP_rank = |GDP_PPP_year = 2014 |GDP_PPP_per_capita = $8,577<ref name=imf2/> |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $13.064&nbsp;billion<ref name=imf2/> |GDP_nominal_year = 2014 |GDP_nominal_per_capita = $5,961<ref name=imf2/> |legislature = [[Parliament of Namibia|Parliament]] |upper_house = [[National Council (Namibia)|National Council]] |lower_house = [[National Assembly (Namibia)|National Assembly]] |sovereignty_type = Independence |established_event1 = from [[South Africa]] |established_date1 = 21 March 1990 |established_event2 = [[Constitution of Namibia|Constitution]] |established_date2 = 12 March 1990 |Gini_year = 2009 |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = 59.7 <!--number only--> |Gini_ref =<ref name=undppov>{{cite web|title=Economic Policy and Poverty Unit|url=http://www.undp.org.na/economic-policypoverty.aspx|publisher=UNDP Namibia|accessdate=10 September 2013|archive-date=2 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131202055434/http://www.undp.org.na/economic-policypoverty.aspx|deadurl=yes}}</ref> |Gini_rank = |HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.624<!--number only--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 July 2014 |publisher=United Nations Development Programme | pages=21–25}}</ref> |HDI_rank = 127th |currency = [[Namibian dollar]] |currency_code = NAD |country_code = |time_zone = [[West Africa Time|WAT]] |utc_offset = +1 |time_zone_DST = [[West Africa Summer Time|WAST]] |utc_offset_DST = +2 |drives_on = [[Right- and left-hand traffic|left]] |calling_code = [[+264]] |cctld = [[.na]] }} '''नमीबिया''' अफ्रीका-महाद्वीपे दक्षिण-पश्‍चिमे देश: अस्‍ति. ==टिप्पणी== {{reflist}} == External links == * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/namibia.htm Namibia] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{dmoz|Regional/Africa/Namibia}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=NA Key Development Forecasts for Namibia] from [[International Futures]] ; Government * [http://www.grnnet.gov.na Republic of Namibia]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121204101417/http://www.grnnet.gov.na/ |date=2012-12-04 }} Government Portal *[https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/namibia.html Chief of State and Cabinet Members] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072855/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-n/namibia.html |date=2008-12-10 }} ; Education * [http://www.polytechnic.edu.na Polytechnic of Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228194338/http://www.polytechnic.edu.na/ |date=2009-02-28 }} ; Corruption *[http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx Namibia Corruption Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220022104/http://www.business-anti-corruption.com/country-profiles/sub-saharan-africa/namibia/snapshot.aspx |date=2014-02-20 }} from the [[Business Anti-Corruption Portal]] ; Tourism * [http://www.etoshanationalpark.org/ Etosha National Park] * [http://www.sossusvlei.org/ Sossusvlei] ; UN peacekeeping * [http://knbsz.gov.hu/hu/letoltes/szsz/2013_1_spec.pdf UN peacekeeping in Namibia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217203716/http://knbsz.gov.hu/hu/letoltes/szsz/2013_1_spec.pdf |date=2014-12-17 }} [[वर्गः:आफ्रिकाखण्डस्य राष्ट्राणि]] [[वर्गः:विभिन्नदेशसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] s65dpbvykbx4zhwhkkxazvdgjjugute 0 5091 499560 479985 2026-06-18T23:36:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499560 wikitext text/x-wiki '''सूर्यवंशस्य मूलपुरुषः इक्ष्वाकुः''' भारतीयस्य जनजीवनस्य संस्कृतेः च विकासस्य कारणीभूताः सन्ति प्राचीनाः ॠषयः, राजर्षयः, राजानः च । वसिष्ठविश्वामित्रादीन् मुनीन् अधिकृत्य, श्रीराम-जनकादीन् राज्ञः अधिकृत्य च सर्वेऽपि भारतीयाः यत्किञ्चित् जानन्ति एव । विश्वामित्रः राज्यसम्पदं परित्यज्य ऋषिः जातः । जनकः तु राजा सन् अपि ऋषिजीवनं यापितवान् । अस्माकं राजसु बहवः वीराः, प्रजापालनदक्षाः, त्यागशीलाः, राष्ट्रप्रवर्धकाः च सन्तः कीर्तिं प्राप्तवन्तः आसन् । अनुकरणीयेषु राजासु अग्रगण्यः अस्ति श्रीरामः । तस्य राज्यपालनं तावत् श्रेष्ठम् आसीत् यत् उत्तमं राज्यं ’रामराज्यम्’ इति उच्यते लोके । श्रीरामः इक्ष्वाकुकुलतिलकः इति क्यातः अस्ति । श्रीरामस्य वंशः सूर्यवंशः । सूर्यवंशस्य मूलपुरुषः एव इक्ष्वाकुः । इक्ष्वाकोः पिता वैवस्वतमनुः । माता च श्रद्धादेवी । ’वैवस्वत’ पदस्य अर्थः - विवस्वतः = भगवतः सूर्यस्य अपत्यं पुमान् इति । इक्ष्वाकुविषये पुराणेषु अधिकविवरणं न प्राप्यते । तथापि हरिश्चन्द्रः, सगरः, भगीरथः इत्यादयः यस्मिन् वंशे जाताः तस्य वंशस्य आद्यपुरुषः इक्ष्वाकुः एव इत्यतः तस्य महती कीर्तिः अस्ति लोके । *[[प्राचीन-वंशावली]] *[[अयोध्याकुल]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.sacred-texts.com/hin/vp/vp093.htm#page_348 इक्ष्वाकुः] * [http://acharya.iitm.ac.in/mirrors/vv/literature/ramayana/ba070c.html वाल्मीकिरामायणम्]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031108014236/http://acharya.iitm.ac.in/mirrors/vv/literature/ramayana/ba070c.html |date=2003-11-08 }} [[वर्गः:अयोध्याकुलस्य राजानः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्‎]] [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] k6utfwzvix3xycalpqbadguuieowjkx 0 5180 499590 495969 2026-06-19T01:32:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499590 wikitext text/x-wiki {{ग्रह| | वर्णः = EDD58B | नाम = शुक्र: | मुद्रा = [[चित्रम्:Venus symbol (bold).svg|20px|♀]] | चित्रम् = [[चित्रम्:PIA23791-Venus-RealAndEnhancedContrastViews-20200608 (cropped).jpg|frameless|center]] | अपरनाम = | विशेषणम् = | सूर्योच्यम् = १०८,९४२,१०९ कि.मी | अपसौरिका =१०७,४७६,२५९ कि.मी | अर्धमुख्याक्षः =१०८,२०८,९३० कि.मी | विकेन्द्रता = ०.००६८५६ | परिक्रमणकालः = २२४.७०० ६९ दिनानि | परिक्रमणगतिः = ३५.०२ कि.मी/से | उपग्रहः = नास्ति | मध्य त्रिज्यः = ६,०५१.८ ± १.० कि.मी | ध्रुवीया त्रिज्या = | सपाटता = ० | परिधिः = | आयतनम् = ९.३८×१०११ km³ | द्राव्यमानम् =४.८६८५×१०२४ किलो ग्राम् | मध्यमघनित्वम् =५.२०४ g/cm³ | गुरुत्वाकर्षणम् =८.८७ m/s² | पलायनगतिः =१०.४६ कि.मी/से | प्रदक्षिणकालः =-२४३.०१८५ दिनम् | प्रदक्षिणगतिः =६.५२ km/h | तापमानम् =७३५ K | दबः =९३ kPa | वायुसंघटनम् =~९६.५% अङ्गाराम्लः <br /> ~३.५% नैट्रोजन् <br /> ०.००७% आर्गान् |}} <poem> ::'''नमः [[सूर्यः|सूर्याय]] [[चन्द्रः|चन्द्राय]] [[मङ्गलः|मङ्गलाय]] [[बुधः|बुधाय]] च ।''' ::'''[[गुरुः|गुरु]][[शुक्रः|शुक्र]][[शनिः|शनिभ्यश्च]] [[राहुः|राहवे]] [[केतुः|केतवे]] नमः॥''' </poem> '''शुक्रः'''(Venus) [[सूर्यः|सूर्यात्]] द्वितीयः समीपे स्थितः ग्रहः अस्ति । सः २२४.७ दिनेषु [[सूर्यः|सूर्यस्य]] प्ररिक्रमणं करोति । ४.६ गोचरप्रमाणात् एषः रात्रौ गगने अत्यन्तं प्रकाशमानेषु कायेषु [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] अनन्तरं तिष्ठति । तस्मात् एव शुक्रः ’प्रातःकालीननक्षत्रं’, ’सायङ्कालीननक्षत्रं’ चेति प्रख्यातः अस्ति। शुक्रस्य गात्रं, गुरुत्वाकर्षणम् इत्यादीनि अनेकानि लक्षणानि पृथिव्या: इव वर्तन्ते । तस्मात् एव शुक्रः पृथिव्याः भ्रातृग्रहः इति प्रसिद्धः। शुक्रः [[सूर्यः|सूर्यप्रकाशं]] प्रतिफलद्भि: मेघै: आवृतः वर्तते । ग्रहेषु शुक्रस्य वायुमण्डलभारः सर्वोच्चः वर्तते। तस्य [[वायुमण्डलम्।वायुमण्डलं]] प्रुमुखतः अङ्गाराम्लेन पूरितम् अस्ति । अतः एव तत्र जीवजन्तवः न सन्ति । पूरातनकाले शुक्रः पृथ्वी इव सागरैः पूर्णः वर्तते स्म । परन्तु अत्यधिकस्य तापमानस्य कारणतः एवम् अभवत् इति विदुषाम् अभिप्रायः । शुक्रस्य [[वायुमण्डलम्|वायुमण्डलभार:]] पृथिव्याः वायुभारस्य अपेक्षया द्विनवतिवारम् अधिकं वर्तते । सायङ्काले दृश्यते इति कारणेन शुक्रः इति नाम । शुक्रस्यैव रजतमिति नामान्तरं भवति। अस्य प्रकाशस्य प्रखरतां दृष्ट्वा रजतमिति लोके व्यवहारः। ==रजतस्य प्रकाशः== आकाशे विद्यमानानाम् अन्यनक्षत्राणाम् अपेक्षया अयम् अधिकः प्रकाशमानः भवति। सूर्यचन्द्रयोः अनन्तरं शुक्रः एव अधिकप्रकाशवान् भवति। अतिकान्तियुक्तनां [[नक्षत्रम्|नक्षत्राणाम्]] अपेक्षया ५० गुणितम् अधिकं कान्तिमान् भवति। [[सूर्यः|सूर्योदये]], [[सूर्यः|सूर्यास्तमानसमये]] सूर्यसहिते दिगन्ते एनं ग्रहं नेत्राभ्यां द्रष्टुं शक्यते। [[चन्द्रः|चन्द्ररहितेषु]] रात्रिषु शुक्रस्य प्रकाशेन [[भूमिः|भूमेः]] वस्तूनि छायासहितानि भवन्ति। नेत्राभ्यां शुक्रस्य प्रकाशस्य वृद्धिक्षययोः विषये ज्ञातुं न शक्यते। [[भूमिः|भूमेः]] अपेक्षया यदा शुक्रः विशिष्टदूरे भवति तदैव अस्य ग्रहस्य पूर्णिमायाः इव बिम्बः दृश्यते। आकाशे अस्य ग्रहस्य बिम्बः अतीव समीपे यदा भवति तदा ६० क्षणव्यासपरिमितं भवति। विशेषदूरे यदा भवति तदा ९ क्षणव्यासपरिमितं भवति। अयं ग्रहः भूमेः अतीव समीपे यदा भवति तदा अन्तरं भवति २५,७००,००० मैल्परिमितम् । अतीव दूरे यदा भवति तदा अन्तरं भवति १६०,१००,००० मैल्परिमितम् । == गात्रं गतिश्च == गात्रे भूशुक्रयोः विशेषतया सादृश्यमस्ति। [[भूमिः|भूमेः]] व्यासः ७९१८ मैल्परिमितः भवति। अस्य तु ७५७५ मैल्परिमितः। अयं ग्रहः गोलाकारकः अस्ति। अस्य भारः [[भूमिः|भूमेः]] ४\५ भागः भवेदिति ऊहा। शुक्रग्रहस्य पथः शुद्धवृत्ताकारकः अस्ति। प्रायः ६७,२००,००० मैल्परिमितदूरात् अयं [[सूर्यः|सूर्यं]] परिक्रमति। [[चन्द्रः|चन्द्रस्य]] अनन्तरम् अस्मभ्यम् अयमेव समीपवर्ती भवति। स्वपथे सूर्यंस्य परिक्रमणार्थं शुक्रेण २२४.७ दिनानि स्वीक्रियन्ते। अस्य ग्रहस्य कीदृशी अक्षगतिः? कियान् वेगः? इत्यादिषु विषयेषु विज्ञानिनाम् ऐक्यमत्यं नास्ति। अस्य शरीरस्य चिह्नानाम् आधारेण अक्षगतिः एवम् इति ज्ञातुं यत्नं कृतवन्तः। अस्य गोलात् बहिः आकाशसदृशवातावरणं विद्यते। तेन कारणेन विश्वसितानि चिह्नस्थानानि स्थिराणि उत अस्थिराणि इति निर्णयः कष्टसाध्यः। [[केन्सीनि]] नामकः विज्ञानी शुक्रग्रहस्य उपरि विद्यमानं किञ्चन श्वेतबिन्दुं (चिह्नम्) अभिज्ञाय, एतत् २४ होराकाले सकृत् सूर्यं परितः परिक्रमणं करोति इति असूचयत् । आत्मनः परिभ्रमणं २३घन्टा ५६ निमेषाणां कालावधौ भवति इति सूचितम् । यदि एतत् सत्यं भवेत् तर्हि [[भूमिः]] इव अस्याऽपि अक्षगतिः अस्तीति भाति। [[File:Venusorbitsolarsystem.gif|thumb|left|शुक्रग्रहः १०८ मिलियन्-किलोमीटर्-परिमितात् दूरात् २२४.६५ दिनेषु सूर्यं परिभ्रमति]] ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus Venus Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831094309/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Venus |date=2011-08-31 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration site] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html Missions to Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210163349/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planets/venuspage.html |date=2015-02-10 }} (Hosted by NASA) * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html Gallery of Venus exploration images] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150329025335/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/imgcat/thumbnail_pages/venus_thumbnails.html |date=2015-03-29 }} (Hosted by NASA) * [http://www.mentallandscape.com/V_Venus.htm The Soviet Exploration of Venus], [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Image catalog] * [http://www.nineplanets.org/venus.html Venus page at ''The Nine Planets''] * [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/venera1112.html NASA page about the Venera missions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150308085025/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/venera1112.html |date=2015-03-08 }} * [http://www2.jpl.nasa.gov/magellan/ Magellan mission home page] * [http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/pvo.html Pioneer Venus information from NASA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150304095221/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/missions/pvo.html |date=2015-03-04 }} * [https://web.archive.org/web/20080305133558/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/venus0412.html Detailed information about transits of Venus] * [http://www.geody.com/?world=venus Geody Venus], a search engine for surface features * [http://www.worldwindcentral.com/wiki/Venus Maps of Venus in NASA World Wind] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150206160948/http://www.worldwindcentral.com/wiki/Venus |date=2015-02-06 }} * [http://www.sil.si.edu/exhibitions/chasing-venus/intro.htm Chasing Venus, Observing the Transits of Venus] Smithsonian Institution Libraries * [http://www.lpi.usra.edu/resources/vc/vchome.shtml Venus Crater Database] Lunar and Planetary Institute * [http://aa.usno.navy.mil/data/docs/diskmap.php Calculate/show the current phase of Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070922224411/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/diskmap.php |date=2007-09-22 }} (U.S. Naval Observatory) * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-50-venus/ Venus] [[Astronomy Cast]] episode No. 50, includes full transcript. * Thorsten Dambeck: ''[http://www.mpg.de/english/illustrationsDocumentation/multimedia/mpResearch/2009/heft04/pdf12.pdf The Blazing Hell Behind the Veil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100118163132/http://www.mpg.de/english/illustrationsDocumentation/multimedia/mpResearch/2009/heft04/pdf12.pdf |date=2010-01-18 }}'', MaxPlanckResearch, 4/2009, p.&nbsp;26–33 === Cartographic resources === * [http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm PDS Map-a-Planet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721070349/http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm |date=2011-07-21 }} * [http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm Venus Nomenclature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721070349/http://pdsmaps.wr.usgs.gov/PDS/public/explorer/html/fmappick.htm |date=2011-07-21 }} * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/SystemSearch2.jsp?System=Venus Gazeteer of Planetary Nomenclature&nbsp;– Venus (USGS)] * [http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf Map of Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106161927/http://planetologia.elte.hu/venusz-terkep-elte-ttk-kavucs.pdf |date=2015-11-06 }} * Movie of [http://sos.noaa.gov/videos/Venus.mov Venus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721060200/http://sos.noaa.gov/videos/Venus.mov |date=2011-07-21 }} at National Oceanic and Atmospheric Administration {{नवग्रहम्}} [[वर्गः:नवग्रहाः]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 28f7kmaw8n7ks0s98is55avalvwwztg 0 5573 499561 499057 2026-06-18T23:38:14Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499561 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = ए. आर्. रहमान् | Img = AR Rahman-2.jpg | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = non_performing_personnel | Birth_name = ए. एस्. दिलीपकुमारः | Alias = रेहमान् | Born = {{Birth date and age|df=yes|1966|1|6}}<br />[[चेन्नै]], [[तमिळुनाडु]], [[भारतम्]] | Died = | Origin = [[बनारस]], [[भारतम्]] | Instrument = [[गिटार्]], [[सुवंशी]], [[पटहः]], [[पियानो]], [[की बोर्ड्]], | Voice_type = | Genre = चलच्चित्रलोकः | Occupation = स्वरसंयोजकः, गीतरचनकारः, गायकः, ध्वनिमुद्रणोद्यमी च । | Years_active = १९९०तः... अनुवर्तते । | Label = के.एम्.मुषिक् | Associated_acts = नेम्सिस् अवेन्यू | Website = [http://www.arrahman.com] }} अल्लाह् रखा रहमान् (اللہ رکھا رحمان - उर्दूभाषा) इत्यस्य भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतकोविदस्य जन्म क्रि.श.१९६६तमे वर्षे जनवरिमासस्य षष्ठे दिने अभवत् । अस्य जन्म नाम ए.एस्. दिलीप-कुमारः । सङ्गीतसंयोजकः, ध्वनिमुद्रिकानिर्मापकः, गायकः इति लोके विख्यातः । क्रि.श.१९९०तमे वर्षे स्वरसंयोजनवृत्तिम् आरब्धवान् । एतावति काले अनेन १४वारं [[फिल्मफेर्-प्रशस्तिः]], ११वारं दक्षिणफिल्मफेर्-प्रशस्तिः, ४वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तयः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः, एका गोल्डन्-ग्लोब्-प्रशस्तिः, च प्राप्ताः । <ref name="AFP"/><ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/4179888.cms|title=It's a bridge for Indian cinema: A R Rahman|work=[[Times of India]]|accessdate=26 February 2008}}</ref> लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् इति महाविद्यालये पाश्चात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य अध्ययनं कृत्वा पदवीं प्राप्तवान् । ततः स्वस्थानं [[चेन्नै]]नगरम् आगत्य स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड इन् इति सुव्यवस्थितां ध्वनिशालाम् आरब्धवान् । <ref>[http://www.apple.com/logicstudio/in-action/arrahman/ ए.आर्. रहमानस्य सन्दर्शनम्], Bio apple.com/Logic Studio</ref> भारतस्य चलच्चित्रोद्यमः, अन्ताराष्ट्रियचलच्चित्राणि, नाटकरङ्गमन्दिराणि इत्यादिषु सङ्गीतसंयोजनं कृत्वा स्वकौशलं प्रदर्शितवान् । तेन स्वरसंयोजितानि चलच्चित्रगीतानि १५०दशलक्षाधिकानि विक्रीतानि सन्ति ।<ref>{{cite news|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=3 May 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|accessdate=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="selling">{{cite news | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| accessdate=15 November 2008 | date=2003-10-21}}</ref> अपि च २००दशलक्षाधिकाः ध्वनिमुद्रिकाः विक्रीताः सन्ति । <ref name="release">{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| accessdate=15 November 2008}}</ref> अतः अयं विश्वप्रसिद्धः स्वरसम्राट् अभवत् । अस्य सङ्गीतस्य वैशिष्ट्यं नाम विद्युन्मानविन्यासस्य सङ्गीतस्वरैः पौर्वात्यशास्त्रीयसङ्गीतस्य मिश्रणम्, विश्वस्तरस्य सङ्गीतप्रकारः, नूतनतन्त्रज्ञानस्य वाद्यपरिकराणि अपि च साम्प्रदायिकवाद्यानां समानसमागमः च । भारतस्य प्रसिद्धा दिनपत्रिका टैम्स् म्यागज़िन् मोझार्ट् आफ् मद्रास् इति प्राशंसत् । तमिळुविमर्शकाः इसै पुयाल् (तमिळु - இசைப் புயல்) इति वर्णितवन्तः । <ref>specials.msn.co.in/sp08/oscar/rahman.asp All About Rahman – Oscars 2009 Special.</ref> == बाल्यं शिक्षा च == [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[तमिळुनाडुराज्यम्|तमिळुनाडुराज्यस्य]] राजधानी [[चेन्नै]]नगरम् । तत्र सङ्गीतपरम्परायुक्ते धनवति मोदलियार् कुटुम्बे ए.एन्.दिलीपकुमारः अजायत । अस्य पिता आर्.के.शेखरः मलयाळंभाषायाः चलच्चित्राणां सङ्गीतसंयोजकः निर्वाहकः सन् कार्यं करोति स्म । दिलीपस्य नवमे वयसि तस्य पिता दिवङ्गतः । दिलीपकुमारस्य पितुः सङ्गीतवाद्यानां भाटकेन तस्य कुटुम्बनिर्वहणं भवति स्म । अस्य मातुः नाम कस्तूरि इति [[मतान्तरम्|मतान्तरस्य]] अनन्तरं करीमा अभवत् । दिलीपः स्वयं अल्लाह रखा रहमान् अभवत् । पौढशिक्षां स्वनगरे एव समाप्य सङ्गीतासक्तः कीबोर्डवादनमपि अभ्यस्य वृत्तिनिरतः अभवत् । तालवाद्यकारः शिवमणि, जान् एण्टोनी, सुरेश पीटर्स, जोजो, राजा, एतैः बाल्यमित्रैः सह मिलित्वा "रूट्स् " इति वाद्यगणम् आरब्धवान् । अपि च अन्येषां वाद्यगोष्ठीषु अपि सङ्गीतविन्यासकाररूपेण कार्यम् अकरोत् । <ref name="Rahmanrs">{{cite web |url=http://www.rollingstone-india.com/feature/featuredetails.php?featureid=73 |last=Rangan |first=Baradwaj |coauthors=Suhasini, Lalitha |title=A R Rahman – The Rolling Stone Interview |work=[[Rolling Stone]] |date=14 June 2008 |accessdate=16 November 2008 }}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कालक्रमेण रेहमानः नेमेसिस् अवेन्यू इति चेन्नैमूलस्य राक् शैल्याः सङ्गीतवाद्यगणं निर्मितवान् । <ref>{{Cite journal | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112 | postscript =<!--None-->}}</ref> कीबोर्ड् पियानो, सिन्थसैज़र्, गिटार्, इत्यादिवाद्यानि रहमनः वादयति । सिन्थेसैज़र् इति सङ्गितसंयोजकवाद्यं तु अतिविशिष्टं यन्त्रम् अस्ति । अस्मिन् सङ्गीततन्त्रज्ञानयोः विशिष्टं संयोजनं दृश्यते । अतः अस्मिन् वाद्ययन्त्रे विशेषा रुचिः उत्पन्ना इति रहमानः वदति । <ref name="TFM Rahman">{{cite web | title= Artist of the Month: AR Rahman | work= [[TFM Page|TFM Page Magazine]] | url= http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | month= January | year= 2006 | accessdate= 15 February 2007 | archive-date= 4 May 2007 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070504133424/http://tfmmagazine.mayyam.com/jan06/?t=5568 | deadurl= yes }}</ref> मास्टर् धनराज् इत्यस्य गुरोः मार्गदर्शनेन रहमानः स्वस्य जीवने बहुपूर्वमेव प्रशिक्षां प्राप्तवान् । स्वस्य एकादशे वयसि तमिळुनाडुसङ्गीतदिग्गजः [[इळयराजः]]<ref name="TFM Rahman"/> इत्यस्य वाद्यगणे कीबोर्ड् वादकत्वेन दशवर्षाणि कार्यम् अकरोत् । <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx |access-date=2012-09-05 |archive-date=2011-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110109034305/http://www.hindustantimes.com/Happy-Birthday-A-R-Rahman/Article1-494096.aspx |deadurl=yes }}</ref> रहमानः पितुः वाद्यपरिकरान् भाटकर्थम् इळयराजाय अपि ददाति स्म । दशवर्षेषु एम्.एस्.विश्वनाथन्, रमेश नायिडू, राज-कोटि इत्यादीनां वाद्यगोष्ठीषु कीबोर्डवादनम् अकरोत् । [[ज़ाकिर् हुसेन्]], [[कन्नकुडि वैद्यनाथन्]], एल्.शङ्करः इत्यादिभिः ख्यातसङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यम् अकरोत् । एतवति काले एव सङ्गीतव्याजेन विश्वप्रवासम् अपि अकरोत् । ट्रिनिटि सङ्गीतमहाविद्यालयं प्रवेष्टुम् अपि विद्याप्रोत्साहधनं प्राप्तवान् । <ref name="WaPost.">{{cite news | author=Wax, Emily|title= 'Slumdog' Composer's Crescendo Of a Career. | url= http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/02/18/AR2009021803790.html |day = 9| month= February | year= 2009 | accessdate=8 November 2010 | work=The Washington Post}}</ref> == व्यक्तिजीवनम् == रहमानस्य पत्नी सायिरा बानु । एतयोः दम्पत्योः खतीजा, रहीमा, इति पुत्र्यौ, अमीन् इति पुत्रः च सन्ति । पुत्रः अमीनः कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रे नाना इति गानं गीतवान् । पुत्री खतीजा एन्थिरन् चलच्चित्रे पुदिया मनिधा इति गीतं गीतवती । <ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/AR-Rahmans-son-sings-for-Hollywood/articleshow/4832755.cms |title=AR Rahman’s son sings for Hollywood |author=Vickey Lalwani |work=TNN |publisher=[[Times of India]] |accessdate=2010-07-29 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html |title=A R Rahman’s daughter sings song in ‘Yanthram’ |author= |publisher=Indiaglitz |accessdate=2010-07-29 |archive-date=2010-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100730042144/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/58995.html |deadurl=yes }}</ref> रहमानस्य अग्रजा ए.आर्. रेहानायाः पुत्रः जि.वि.प्रकाशः अपि सङ्गीतसंयोजकः अस्ति । रहमानस्य स्वरसंयोजनस्य "कण्णत्तिल् मुत्तम् इट्टाळ्" इति चलच्चित्रे "विदायि कोडु एङ्गळ् नाडे" इति गीतं गीत्वा गायकवृत्तिम् आरब्धवान् । मळयाळं चलच्चित्रस्य अभिनेता रहमानः अस्य रहमानस्य श्यालः अस्ति । बाल्ये पितुः मरणानन्तरं सङ्कटकालः आगतः इति व्याजेन नास्तिकः अभवत् । तदनन्तरं मातुः इस्लां मतम् अवलम्ब्य मतान्तरम् अपि कृतवान् । टैम्स् इति पत्रिकासन्दर्शने सूफिसम् द्वारा इस्लां मतं स्वीकृतवान् इति अवदत् । <ref>http://www.youtube.com/watch?v=TqUbiOgEb0w&amp;feature=fvw</ref> तस्य मातरि अतीव भक्तिः । ८१तमे वर्षे अक्याडेमी-प्रशस्तिस्वीकरणावसरे एवम् अवदत् - 'दिवार् इति चलच्चित्रे मेरे पास् माँ है इति वाक्यम् अस्ति । अस्य अर्थः मम हस्ते अन्यत् किमपि नास्ति चेदपि माता अस्ति' इति । <ref>[http://www.mid-day.com/news/2009/feb/230209-Mere-paas-maa-hai-A-R-Rahman.htm ]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पूर्वं नास्तिकः चेदपि क्रमेण रहमानः [[तमिळुभाषा|तमिळुभाषायां]] स्वस्य पदपुञ्जम् अभ्यासे आनीतवान् । एल्ला पुगळुम् इरैवनिके (अर्थः सर्वप्रशंसाः परमात्मसमर्पिता इति) अनेन वचनेन तस्य प्रसिद्धिः इतोऽपि संवृद्धा ।<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |title=Front Page : Great composer, greater human feted |publisher=The Hindu |date=2009-02-24 |accessdate=2010-08-23 |location=Chennai, India |archive-date=2009-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090224225225/http://www.hindu.com/2009/02/24/stories/2009022460281200.htm |deadurl=yes }}</ref> रहमानस्य बाल्ये यदा तस्य पिता मरणशय्यायाम् आसीत् स्वसुः तीव्रम् अनारोग्यम् आसीत् तदा खादिरि इस्लां मतम् आश्रितवान् । इयं मतान्तरप्रक्रिया पञ्चवर्षाणां दीर्घकालिका आसीत् । स्वस्य २३तमे वयसि क्रि.श.१९९८तमे वर्षे दिलीपः रहमानः इति परिवर्तितः। <ref name="Rahmanrs"/> == वृत्तिजीवनम् == रहमानस्य चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनवृत्तिः क्रि.श. १९९२तमे वर्षे आरब्धः चेदपि क्रि.श.१९७५तमे वर्षे एव कस्यचित् चलच्चित्रस्य ध्वनिमुद्रणे यदा पिता आसीत् तदा ९वर्षीयः रहमानः अकस्मात् पियानो वादितवान् । <ref>{{cite web|url=http://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&encode=utf|title=Vellithen Kinnam: Rahman's first song|publisher=Malayalasangeetham|accessdate=26 November 2010|archive-date=4 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004000436/https://www.malayalasangeetham.info/php/SongDetails.php?sid=3602&encode=utf|deadurl=yes}}</ref> === चलच्चित्रसङ्गीतसंयोजनम् === अल्लाह रखा रहमानस्य सङ्गीतवृत्तिः गण्यरूपेण क्रि.श.१९९२तमे वर्षे आरब्धा । तस्मिन् एव समये पञतन् रेकार्ड् इन् इति सङ्गीतध्वनिमुद्रणस्य मिश्रणस्य कार्यशालाम् अस्थापयत् । <ref name="internationalrahman">{{Cite journal | last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002: A. R. Rahman|pages= 419–420 | postscript =<!--None-->}}</ref> आरम्भे एषः त्रीणि साक्ष्यचित्राणि, विज्ञापिकाः, भारतीयदूरदर्शनार्थं च लघुसङ्गीतं योजितवान् । क्रि.श.१९९२तमे वर्षे तत्कालीनः प्रसिद्धः चलच्चित्रदिग्दर्शकः [[मणिरत्नम्]] रहमानं सन्दृश्य स्वस्य निर्माणस्य "रोजा" इति तमिळुभाषायाः चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजयितुं प्रार्थनाम् अकरोत् । <ref name="internationalrahman" /> स्वस्य प्रथमप्रयत्ने एव यशस्वी अभवत् इत्यतः राष्ट्रस्तरे रहमानेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । प्रथमचलच्चित्रसङ्गीते एव एतादृशी उपलब्धिः तस्य जीवने महत्तमं परिवर्तनम् आनयत् । उत्तमसङ्गीतसंयोजनेन पुनः त्रिवारम् अनेन रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे "मिन्सार कणवु "(तमिळुभाषायाः) इति चलच्चित्रस्य, क्रि.श.२००२तमे वर्षे "लगन् "(हिन्दीभाषायाः) इति चित्रस्य, क्रि.श.२००३तमे वर्षे ''कण्णतिल् मुत्तम् इट्टाळ्''(तमिळुभाषायाः) चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं रजतकमलप्रशस्तिः प्राप्ता ।<ref name="lotrrahmanc">{{cite web| title=A. R. Rahman| author=Iyer, Vijay| work=lotr.com| url=http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| accessdate=15 November 2008| archive-date=25 October 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081025124725/http://www.lotr.com/cast_creative/creative_bio_03.php| deadurl=yes}}</ref> तस्मिन् काले रोजा चलच्चित्रस्य सङ्गीतस्य विक्रयणम् सर्वाधिकम् अभवत् । अस्य चित्रस्य मूलम् अनूदितावमतयः अपि प्रसिद्धाः अभवन् । अस्य नूतन शैल्याः रागाः चित्रसङ्गीतक्षेत्रे महत् परिवर्तनम् आनयत् । एतदनन्तरं चेन्नै चित्रोद्यमे अनेकानि तमिळुभाषाचित्रसङ्गीतानि संयोज्य यशस्वी अभवत् । <ref>{{cite book | title=Pop Culture India!: Media, Arts and Lifestyle| last=Kasbekar|first=Asha| year=2006| publisher=ABC-CLIO|location=| url=http://books.google.com/?id=Sv7Uk0UcdM8C&pg=PA215&dq=A.+R.+Rehman+tamil|chapter=|isbn= 9781851096367|page=215|quote=Songs play as important a part in South Indian films and some South Indian music directors such as A. R. Rehman and Ilyaraja have an enthusiastic national and even international following}}</ref><ref>{{Cite book | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Now the South is believed to excel the North in many respects, including its colour labs, state of the art digital technology and sound processing facilities (which have improved the dubbing of Tamil and other South Indian languages into Hindi since the 1970s | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="muthunoborderss">{{cite web| author=Prasad, Ayappa| title=Films don't believe in borders| work=[[Screen (magazine)|Screen]]| url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| year=2003| accessdate=15 November 2008| archive-date=18 December 2008| archive-url=https://web.archive.org/web/20081218060205/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=5670| deadurl=yes}}</ref> चलच्चित्रं विहाय अस्य ध्वनिपथाः वैविध्ययुक्ताः प्रसिद्धाः अभवन् । भारतीयशास्त्रीयशैलीं, पाश्चात्त्यशैलीं, कर्णाटकतमिळुनाडुराज्ययोः जानपदशैलीं च मेलयित्वा जाझ् सङ्गीतम्, रेग्गेसङ्गीतम्, राक् शैलीसङ्गीतयुक्तं विषिष्टानि मनोरञ्जकगीतानि दत्तवान् । अनेन न केवलं तमिळुनादुराज्ये देशे विश्वे च अस्य प्रसिद्धिः प्रसृता अभवत् । <ref>{{Cite journal | last =Ramaswamy | first =V.|title= Historical Dictionary of the Tamils|page= 199 | postscript =<!--None-->}}</ref><ref>{{Cite book | last =Chaudhuri | first =S.|title= Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia|chapter=Cinema of South India and Sri Lanka|page= 149|quote=Southern filmmakers like Mani Ratnam, Ram Gopal Varma and [[Priyadarshan]] have altered the profile of Indian 'national' cinema. So too have southern specialists... cinematographers [[Santosh Sivan]], [[P. C. Sriram]] and music composer A. R. Rahman who formed a highly successful team with Ratnam and have all attained star status in their own right | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="Rahmanindiainfo">www.indiainfo.com</ref> रामगोपालवर्मा इति नामकः दक्षिणस्य ख्यातः दिग्दर्शकः [[हिन्दीभाषा]]याः " रङ्गीला " इति चलच्चित्रं निर्मितवान् । अस्य चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं रहमानेन कारितवान् । तानि सर्वाणि गीतानि अतिप्रसिद्धानि अभवन् । एवम् ए.आर्. राहमानः बालिवुड्रङ्गं (हिन्दीचलच्चित्रलोकः) प्रविष्टवान् । तदन्तरं तस्य क्षेत्रे परावर्त्य न दृष्टवान् । सुभाष घै निदेशनस्य " ताल" इति हिन्दीभाषाचलच्चित्रस्य गीतानां स्वरसंयोजनं कृतवान् । एतानि गीतानि अपि जनप्रियाणि अभवन् । <ref name="understandingaf">{{Cite book | last =Stafford | first =Roy|title=Understanding Audiences and the Film Industry |page= 27|isbn=9781844571413|publisher=British Film Institute|location=London | postscript =<!--None-->}}</ref><ref>{{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| page=540| publisher=Taylor & Francis|location=| url=http://books.google.com/?id=ZOlNv8MAXIEC&pg=RA2-PA555&dq=A.+R.+Rahman+tamil+film+music|chapter=Film music in the late Twentieth century|isbn= 9780824049461|quote=The recent success of the Tamil film music director A. R. Rehman in achieving widespread popularity in the world of Hindi film music is now possibly opening doors to new South-North relationships and collaborations}}</ref>[[जावेद् अक्तर्]] [[गुल्जार्]] वैरमुत्तु, वालिः इत्यादीनां प्रसिद्धभारतीयकवीनां रचनैः सह स्वरसंयोजनं कृत्वा तेषां प्रशंसामपि प्राप्तवान् । यस्य निदेशकस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं सयोज्य ख्यातिम् अवाप्नोत् तस्य अग्रिमचित्रेषु अवश्यं सहयोगं दत्तवान् । अनेन अस्य यशसि नैरन्तर्यं रक्षितम् । क्रि.श.२००५तमे वर्षे [[चेन्नै]]प्रदेशस्य कोण्डभकम् इति स्थाने एम्.एम्.स्टूदियोस् संस्थापनेन स्वस्य पञ्चतन् रेकार्ड् इन् इति कार्यशलायाः विस्तारं कृतवान् । एतत् एषियाखण्डे एव अत्याधुनिकसौकर्ययुक्तम् अतिबृहत् इति प्रसिद्धम् अभवत् । <ref name="Rahmanammix">{{cite web | last= | first= | lcoauthors= | title= Film Composer A.R. Rahman Selects Bag End Bass Speakers | work= [[Mix (magazine)|Mix]] | url= http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | month= 7 June | year= 2006 | accessdate= 18 November 2008 | archive-date= 16 December 2008 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081216141733/http://mixonline.com/news/headline/bag-end-arrahman-060706/ | deadurl= yes }}</ref><ref>{{Cite news | last =Omkar | first =Ashanti|title= Interview with A. R. Rahman|date=March 2008|page=|issue=1|volume=1|periodical=[[The Score Magazine]]|location=[[Chennai]]|issn=|oclc=|url=|accessdate= 18 November 2008 | postscript =<!--None-->}}</ref> एवमेव क्रि.श.२००६तमे स्वस्य के.एम्.म्यूसिक् इति नाम्ना सङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रणस्य उद्यमम् आरब्धवान् ।<ref>{{Cite news | last =Maria Verghis | first =Shana|title= A R Rahman Interview| newspaper= [[The Pioneer (Indian newspaper)|The Pioneer]] | publication-place=New Delhi| date=11 August 2006| page=| url=http://smaramra.blogspot.com/2006/08/r-rahman-interview.html|quote= | postscript =<!--None-->}}</ref> क्रि.श. २००८ रहमानः प्रथमतया हलिवुड् (अमेरिकादेशस्य चलच्चित्रलोकः) कपल्स् रिट्रीट् इति चलच्चित्रार्थं सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श. २००८तमे वर्षे हिन्दीभाषया "स्लम् डाग् मिलेनियर्" चलच्चित्रस्य सङ्गीतसंयोजनार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशस्तिं, द्वे अकाडेमीप्रशस्ती च प्राप्तवान् । एतादृशवैभवपूर्णां महाप्रशस्तिं प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः ए.आर्.रहमानः । <ref name="achart">[http://acharts.us/album]</ref> अस्य चित्रस्य जै हो इति गीतं देशविदेशेषु अतीव जनप्रियम् अभवत् । === अन्यकृतयः === रहमानः न केवलं चलच्चित्रसङ्गीतं न कृतवान् किन्तु अन्यकार्यक्रमार्थम् अपि स्वरसंयोगं कृतवान् । क्रि.श.१९९७तमे वर्षे [[भारतम्|भारतस्य]] स्वतन्त्र्यस्य स्वर्णमहोत्सवाङ्गतया रहमानः [[वन्दे माररम्]] गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् । एतत् गीतगुच्छं प्रसिद्धिमपि अवाप्नोत् ।<ref>{{Cite journal | last =Allen | first =John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith|title= Refashioning pop music in Asia|page= 67 | postscript =<!--None-->}}</ref><ref name="Rahmanbiovm">{{cite web | title= A. R. Rahman: Summary Biography | work= A. R. Rahman: A Biography | url= http://members.tripod.com/gopalhome/arrbio.html |quote=Particularly impressed with Vande Mataram, [[Jeremy Spencer]], formerly of [[Fleetwood Mac]] stated that Rahman was the only Indian composer he knew about and liked| month= November | year= 2002 | accessdate=15 February 2007}}</ref> एतस्य अनन्तरं भारतस्य अनेकान् विख्यातकलाकारान् मेलयित्वा स्वरसंयोजितं दृश्यसहितं भारतस्य [[राष्ट्रगीतम्|राष्ट्रगीतं]] [[जनगणमन]] प्रसिद्धम् अभवत् । मध्ये अनेकाः वाणिज्यप्रचारस्य विज्ञपिकाः अपि सङ्गीतेन निबद्धाः तेन । जनजागरणस्य लघुगीतानां, क्रीडाप्रतियोगितानं शीर्षगीतानां, दूरदर्शनवाहिनीनाम् अन्तर्जालमाध्यमानाम् आवश्यकतानुगुणं गीतानाम्,साक्ष्यचित्राणां गीतानां, लघुचलच्चित्राणां गीतानां, सङ्गीतं संयोजितवान् । क्रि.श.१९९९तमे वर्षे रहमानमहोदयः नृत्यनिदेशिकया [[शोभना|शोभनया]], तमिळुनृत्यपटुना प्रभुदेव सुन्दरेण सह च [[जर्मनी]]नगरं गत्वा मैकल जाक्सन् इति ख्यातपाश्चात्त्यनाट्यपटुना सह नृत्यप्रदर्शनम् अकरोत् । क्रि.श.२००२तमे वर्षे रहमानः प्रथमवारं "बाम्बे ड्रीम्स्" इति कस्यचित् नाटकस्य सङ्गीतं योजितवान् । फिनल्याण्ड मूलस्य जानपदसङ्गीतगणः "दि लार्ड् आफ् दि रिङ्ग्स्" इति नाटाकार्थं सङ्गीतं संयोजयितुं रहमानस्य सहयोगम् स्वीकृतवान् । क्रि.श. २००४तमे वर्षे व्यानेसा मे अल्बम् कोरियग्राफि निमित्तं रागास् ड्यान्स् इति गीतस्य स्वरसंयोगं कृतवान् ।<ref name="lotrrahmanc"/> क्रि.श.२००४तमवर्षात् आरभ्य [[सिङ्गापुरम्]], [[आस्ट्रेलिया]], [[मलेशिया]], [[दुबै]], [[युनैटेड् किङ्ग्डम्]], [[केनडा]], [[अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम्]] इत्यदिषु देशेषु कलारसिकानाम् अनुरोधेन स्वस्य सङ्गीतकलाप्रदर्शनं कृतवान् । <ref name="lotrrahmanc"/><ref>{{cite news|author=Chander, Bhuvana|work=[[Tamil Guardian]]|title=Tamil Cinema|url=http://www.tamilguardian.com/tg321/p15.pdf|date=2006-04-19|page=15|accessdate=2010-10-24}}</ref> करेन् डेविड् इति विदेशीयस्य गीतगुच्छार्थं रहमानः साहाय्यं कुर्वन् अस्ति । क्रि.श. २००६तमे वर्षे मे मासे इण्ट्रोड्यूसिङ्ग् ए.आर्. रहमान् इति नाम्ना सान्द्रमुद्रिकाद्वयस्य लोकार्पणम् अभवत् । अनयोः [[तमिळुभाषा]]याः चलच्चित्रगीतानां २५ गीतानि सन्ति । " कनेक्षन्स् " इति नाम्नः अस्य चलच्चित्रेतरं गीतगुच्छं क्रि.श.२००८तमे वर्षे डिसेम्बर् मासे लोकार्पितम् । क्रि.श. २००९तमे वर्षे [[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः|प्रधानमन्त्री]] [[मनमोहन सिंहः]] अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् सन्दृष्टवान् । तदा तत्रस्थः राष्ट्राध्यक्षः [[बराक् ओबामः]] प्रसिद्धे [[श्वेतभवम्|श्वेतभवने]] औपचारिकं भोजनं व्यवस्थितवान् । तस्मिन् समारोहे रहमानः सङ्गीतकार्यक्रमं प्रदर्शितवान् ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2012-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120115130424/http://www.whitehouse.gov/files/documents/2009/november/state-dinner-press-preview.pdf |deadurl=yes }}</ref> <ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |accessdate=2012-03-12 |archive-date=2018-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003181622/http://voices.washingtonpost.com/postrock/2009/11/indian_composer_ar_rahman_to_p.html |deadurl=yes }}</ref>, एर्टेल् दूरवाणी सेवासंस्थायाः कृते सङ्गीतसंयोजितं गीतं क्रि.श.२०१०तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य १८दिनाङ्के लोकार्पितं प्रसिद्धिं चावप्नोत् ।<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/113986/airtel-unveils-logo-tune.html|title=Airtel unveils new logo, tune|publisher=[[Deccan Herald]]|accessdate=2010-11-18}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|title=Airtel New Signature Tune Available for Download|author=Bharat|publisher=Indiamag.in|accessdate=2010-11-19|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120222528/http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|deadurl=yes}}</ref> दिनद्वयाभ्यन्तरेण रेडियो (आकाशवाणी) देसीबीट्स् इति आकाशवाणीसंस्थायाः कृते शीर्षिकगीतं दत्तवान् । अपि च अस्य वाहिन्याः प्रधानरूपदर्शी अपि रहमानः एव । <ref>{{cite web|url=http://www.musicaloud.com/2010/11/28/a-r-rahmans-new-theme-tune-for-radio-desibeat/|title=A.R.Rahman's exclusive tune for Radio Desi Beats|publisher=Musicaloud|accessdate=2010-11-28}}</ref> क्रि.श. २०१०तमे वर्षे टोयोटा संस्थया भारतीयसञ्चारमार्गानुगुणं निर्मितस्य इतियोस् कार्यानस्य प्रचारार्थं रहमानः किञ्चित् लघुगीतं सङ्गीतेन निबद्धवान् ।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/auto/automobiles/Toyota-ropes-in-Rahman-to-endorse-Etios-in-India/articleshow/6757478.cms|title=Toyota ropes in Rahman to endorse Etios in India|publisher=[[The Economic Times]]|accessdate=2010-10-16}}</ref><ref>{{cite web|url=http://business.rediff.com/report/2010/oct/15/auto-ar-rahman-is-toyota-etios-brand-ambassador.htm|title=AR Rahman is Toyota Etios' brand ambassador|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2010-10-15}}</ref> बह्वसु वाणिज्यविज्ञापिकासु न केवलं सङ्गीतं योजितवान् किन्तु रूपदर्शी भूत्वा तत्र अभिनीतवान् अपि ।<ref>{{cite web|url=http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|title=A.R. Rahman performs at the launch of the Toyota Etios|publisher=Motoism|accessdate=2010-12-05|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206092852/http://www.motoism.com/20101205178/top-news/ar-rahman-performs-at-the-launch-of-the-toyota-etios.htm|deadurl=yes}}</ref> === सङ्गीतस्य शैली प्रभावः च === [[कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीतम्|कर्णाटकशास्त्रीयसङ्गीते]], [[पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीतम्|पाश्चात्त्यशास्त्रीयसङ्गीते]], [[हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीतम्|हिन्दुस्तानिशास्त्रीयसङ्गीते]], नुस्रत् फतह अलि खानस्य कव्वालिशैल्यां च रहमानः परिणतः अस्ति । एताभिः सङ्गीतशैलीभिः अन्यसङ्गीतशैलीनां सम्मिश्रणं कृत्वा विभिन्नवाद्यनादान् मेलयित्वा आशुरचनरूपेण रहमानः सङ्गीतं संयोजयितुं समर्थः अस्ति । <ref name="Rahmanrs" /><ref>{{Cite journal | last =Viswanathan | first =T.|last2=Harper Allen|first2=Matthew|title= Music in South India|page= 139 | postscript =<!--None-->}}</ref> स्वरमेलविषयाः अस्य सङ्गीतस्य अविभाज्यानि अङ्गानि सन्ति । कदाचित् आवर्तकस्वरगुच्छानि अन्वेति । क्रि.श.१०९८०तमे काले विद्यमानाः अस्य पूर्ववर्तिनः के.वि.महादेवन्, विश्वनाथन् - राममूर्तिः युगलम्, इव रहमनोऽपि एकध्वनिमार्गे वाद्यानि वादयति स्म । क्रमेण एषः स्वस्य शैलीपरिवर्तनं कृतवान् । साम्प्रदायिकवाद्यानि,विद्युन्मानतान्त्रिकवाद्यानि च सम्मेल्य नूतनाविष्कारं कृतवान् । <ref name="Rahmanrs" /> रहमानस्य सङ्गीतशैली अस्य प्रयोगशीलतां सूचयति । प्राचीनायाः समकालीनायाः शैल्याः मिश्रणस्य संवादिरागः वाद्यवृन्दसंयोजनं मानवरवस्य विशिष्टोपयोगः च सङ्गीते प्रभावं जनयन्ति । गुणाः विशालश्रेण्याः गीतानि, रहमानस्य समन्वयस्य शैली इत्यादीनां कारणेन भारतीयश्रोतृवर्गः बहुधा आकृष्टः । <ref name="wom">{{Cite book | last =Todd Titon | first =Jeff|coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]|chapter=India/South India|title= Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples|pages= 202–205 | postscript =<!--None-->}}</ref> रहमानस्य वृत्तेः आरम्भे जागतिकप्रभावस्य प्रसर्णार्थं अनिवासिनः दक्षिणैषियाजना कारणीभूताः सन्ति । चलच्चित्रक्षेत्रे अत्यन्तं नावीन्ययुतस्य सङ्गीतज्ञस्य रहमानस्य अपूर्वा शैली अपारं यशः च चलच्चित्रसङ्गीतस्य पुनर्जन्मकारणम् अभवताम् । <ref>{{Cite journal | last =Ganti | first =T.|title= Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema|page= 112|quote=Rehman is an innovative and phenomenally successful contemporary Tamil and Hindi composer whose style transformed film music in the 1990s...he is considered a genius in the Bombay film industry, and in terms of how much control and autonomy he is allowed over his compositions and working style, he holds tremendous power over film producers and directors | postscript =<!--None-->}}</ref> विश्वस्य महासङ्गीतज्ञेषु रहमानः अन्यतमः इति सङ्गीतनिर्मापकः रान् फेर् इतिकश्चित् उक्तवान् ।<ref>{{Cite journal|first=Ethan|last=Smith|title='Slumdog' Remix: The Oscar-winning song 'Jai Ho' is reworked with help from a Pussycat Doll|journal=[[The Wall Street Journal]]|date=27 February 2009|url=http://online.wsj.com/article/SB123568984902087603.html|accessdate=2009-03-01|postscript=<!--None-->}}</ref> हालिवुड् (अमेरिकायाः चलच्चित्रलोकः) चलच्चित्रनिदेशकः आस्ट्रेलियामूलस्य बझ् लुह्रमन् एवम् अवदत् ............. {{cquote| I had come to the music of A. R. Rahman through the emotional and haunting score of ''Bombay'' and the wit and celebration of ''Lagaan''. But the more of AR's music I encountered the more I was to be amazed at the sheer diversity of styles: from swinging brass bands to triumphant anthems; from joyous pop to West-End musicals. Whatever the style, A. R. Rahman's music always possesses a profound sense of humanity and spirit, qualities that inspire me the most.<ref name="charindaa">{{cite web| title=Baz Luhrrman comments on A. R. Rahman| author=| work=Charindaa| url=http://www.charindaa.org/news.html| year=2005| accessdate=15 November 2008| archive-date=2 February 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20090202183124/http://www.charindaa.org/news.html| deadurl=yes}}</ref>}} === प्रशस्तिपुरस्काराः === {{मुख्यलेखः|ए. आर्. रहमानस्य प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली }} [[भारतम्|भारतस्य]] चलच्चित्रसङ्गीतस्य क्षेत्रे अनुपमां प्रतिभां प्रदर्श्य योगदानं कृतवता रहमानेन नैके पुरस्काराः प्राप्ताः । तेषु क्रि.श.१९९५ क्रि.श.१९९५तमे वर्षे मारिषस् राष्ट्रियप्रशस्तिः, मलेषियन् प्रशस्तिः च प्रधाने । प्रथमवारं वेस्ट् एण्ड् निर्माणस्य चलच्चित्रस्य सङ्गीतं संयोजितवान् इति लारेन्स् ओलिवियर् प्रशस्तेः नामनिदेशनम् अभवत् । स्वस्य सङ्गीते स्वरप्रस्तारेषु नावीन्यं प्रदर्शितवान् इति [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]], चतुर्वारं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः च प्रदत्ताः। ६ तमिळुनाडुचलच्चित्रप्रशस्तयः, १४ फिलं फेर् प्रशस्तयः. १२दक्षिणफिल्म फेर् प्रशस्तयः, तस्य यशांसि द्योतयन्ति । जागतिकसङ्गीक्षेत्राय दत्तं योगदानं परिगणय्य क्रि.श.२००६तमे वर्षे स्ट्यण्डर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवप्रशस्तिः अनेन प्राप्तः । <ref name="arstan06">{{cite web | author=Prakash, B.S.| title=Stanford University honours A R Rahman| work=[[Rediff]]|publisher=Rediff.com| url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm| date=6 July 2006| accessdate=16 December 2008}}</ref> "स्लं डाग् मिलियनेर् " चलच्चित्रस्य सङ्गीतनिदेशनार्थं रहमानाय क्रि.श.२००९तमे वर्षे विमर्शकानां परिग्रहप्रशस्तिः, अत्युत्तमसङ्गीतप्रशस्तिः च प्रदत्ते ।<ref name="globes">{{cite web | title=66th Annual Golden Globe Awards | work= [[IMDb]] | url= http://www.imdb.com/features/rto/2009/globes | accessdate=12 December 2008}}</ref> अत्युत्तमस्वरप्रस्तारार्थं गोल्डन् ग्लोब् प्रशतिः, अत्युत्तममाधुर्यार्थं बाफ्टा (BAFTA)चलच्चित्रसङ्गीतप्रशस्तिः, अत्युत्तममूलगीतार्थं अक्यादेमीप्रशस्तिः च आस्कर् प्रशस्तिप्राप्तेः अवसरे लब्धाः अन्यपुरस्काराः । मिड्ळ्सेक्स् विश्वविद्यालयतः अलिगड् मुस्लिम् विश्वविद्यालयः च अनेन डक्टरेट् उपाधिः प्राप्ता ।<ref>{{cite news |title= Rahman to be awarded an Honorary Degree in July |url= http://www.hindu.com/holnus/009200904010921.htm |work= The Hindu |date= 1 April 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}</ref><ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title= Rahman to be conferred honorary doctorate by AMU |url= http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200905261962.htm |work= The Hindu |date= 26 May 2009 |accessdate=26 May 2009 |location=Chennai, India}}</ref> तस्य वर्षस्य अन्तिमभागे चेन्नै अण्णाविश्वविद्यालयः अपि अस्मै डाकट्र् उपाधिम् अयच्छत् ।<ref>[http://www.hindustantimes.com/Anna-University-honours-Stalin-AR-Rahman-and-Moon-Man-Annadurai/Article1-438737.aspx]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अत्युत्तमसङ्गहस्य ध्वनिपथसम्पुटार्थं अपि च कस्यचित् दृश्यमाध्यमस्य कृते लिखितस्य अत्युत्तमगीतार्थं च ग्र्याम्मी प्रशस्तिद्वयम् आगतम् ।<ref name="AFP">{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}</ref> क्रि.श. २०१०तमे वर्षे रहमानः [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अत्युन्नता प्रशस्तिः [[पद्मभुषणप्रशस्तिः|पद्मभुषणेन]] पुरस्कृतः । <ref>{{cite press release |title=This Year's Padma Awards announced |url=http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 |publisher=[[Ministry of Home Affairs (India)|Ministry of Home Affairs]] |date=25 January 2010 |accessdate=25 January 2010}}</ref> रहमानः लण्डन् नगरस्य ट्रिनिटि कालेज् आफ् म्यूज़िक् मध्ये गौरवसदस्यत्वं प्राप्तवान् । <ref>{{cite video|Interviewer| people = Ashanti Omkar, A. R. Rahman | title = [http://www.youtube.com/watch?v=UJPJTpATdzM A.R Rahman interview 2010 part 1 - Vinnaithandi Varuvaayaa (VTV) - Thai Pongal special] | medium = Web interview | publisher = Thamarai.com | location = London | date = January 13, 2010}}</ref> == समाजसेवा == लोकसेवार्थम् अपि रहमानः बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । विश्वारोग्यसङ्घटनस्य (WHO) स्टाप् टीबी पार्ट्नशिप् इति अभियानस्य जागतिकराजदूतत्वेन रहमानस्य नियोजनम् अभवत् । <ref name="lotrrahmanc"/> भारते बालान् रक्षतु इति अन्दोलनेन सह अनेकेषु सर्वकारीयकार्यक्रमेषु प्रतिनिधिरूपेण भागं स्वीकृतवान् । क्रि.श.२००४तमे डिसेम्बर् मासे हिन्दूमहासागरस्य सुनामी महापूरे सन्त्रस्थानां सहायधनसङ्गणार्थं बहून् कार्यक्रमान् कृतवान् । मुख्टर् सहोटा इत्यनेन सह डान् एष्यन् गीतस्य "वी क्यान् मेक् इट् बेटर् " इति गानस्य सङ्गीतसंयोजनं रहमानः कृतवान् ।<ref name="Rahmanhb">{{cite web | title= LA Phil presents Hollywood Bowl: About the Performer: AR Rahman | work= Hollywood Bowl Official Website | url= http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | accessdate= June 2006 | archive-date= 2009-02-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090216154816/http://www.hollywoodbowl.com/music/artist_detail.cfm?id=2648 | deadurl= yes }}</ref> रहमानः क्रि.श.२००८तमे वर्षे के.एम्. म्मूज़िक् कन्सर्वेटरी (सङ्गीतशिक्षापोषकसंस्था) संस्थाम् आरब्धवान् । यत्र सङ्गीतविद्याम् अध्येतुम् आसक्ताः गानं, वादनम्, इत्यादीनि श्रव्यमाध्यमेन विषिष्टतन्त्रज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्नुवन्ति । अत्र ध्वनिविन्यासक्षेत्रे बोधनं प्रशिक्षा च दीयते । अस्याः सङ्गीतशालायाः बोधकगणे सुप्रसिद्धयशस्वीसङ्गीतकाराः सन्ति । प्राथमिकस्तरस्य डिप्लोमोपदव्याः च प्रणालि अत्र स्तः ।<ref name="Rahmankm">{{cite web | title= Rahman's music conservatory in June | work= [[Screen (magazine)|Screen]] | url= http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | accessdate= November 2008 | archive-date= 2008-12-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20081218060027/http://www.screenindia.com/news/Rahmans-music-conservatory-in-June/285836/ | deadurl= yes }}</ref> अस्याः कलाशालयाः विद्यां पदवीं प्राप्य बहवः चलच्चित्रे सङ्गीतसंयोजकत्वेन उद्योगिनः अभवन् ।<ref>{{cite news|url=http://www.tamilguardian.com/print.asp?articleid=602|work=[[Tamil Guardian]]|title=Briefly Tamil Cinema|date=19 April 2006|accessdate=24 October 2010}}</ref> [[चेन्नै]]नगरे विद्यमानानां निर्गतिकमहिलानां सहायार्थं स्थापितायाः '' दि ब्यानियन्'' इति संस्थायाः लघुचित्रस्य सङ्गीतसंयोजनं क्रि.श.२००६तमे वर्षे कृतवान् । तदा क्रि.श. २००८तमे वर्षे दुन्दुभिवाद्यकारेण शिवमणिना सह "जिया से जिया " इति गीतं स्वयं रहमानः रचयित्वा सङ्गीतेन निबद्धवान् । एतत् गीतचित्रं भारतस्य अनेकेषु नगरेषु चित्रीकृतम् अभवत् । == [[चलच्चित्रकार्यावली]] == == विशेषावलोकनम् == *[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]] == टीकाः == {{reflist|2}} == उल्लेखाः == <references></references> * {{cite book | last = Allen | first = John|coauthors=Uck Lun Chun, Allen Chun, Ned Rossiter, Brian Shoesmith| title = Refashioning pop music in Asia| publisher = Routledge | year = 2004 | location = USA | isbn =9780700714018}} * {{cite book | title=The Garland Encyclopedia of World Music| last=Arnold|first=Alison| year=2000| pages=| publisher=Taylor & Francis|location=| url=|chapter=|isbn= 9780824049461|quote=}} * {{cite journal| last = | first =|title= Cinemaya 1998|year=1998|page=9|issue=39–41|periodical=[[Cinemaya]]|location=[[New Delhi]]|issn=0970-8782|oclc=19234070}} * {{cite book | last = Chaudhuri | first = Shohini | title = Contemporary World Cinema: Europe, the Middle East, East Asia and South Asia |chapter=Cinema of South India and Sri Lanka| publisher = Edinburgh University Press | year = 2005 | location = [[Edinburgh]] | isbn = 074861799X}} * {{cite book| last =Eur | first =Andy Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002|chapter=A. R. Rahman|isbn=9781857431612|publisher=Routledge|year=2002}} * {{cite book | last = Ganti | first = Tejaswini | title = Bollywood: A Guidebook to Popular Hindi Cinema | publisher = Routledge | year = 2004 | location = | isbn = 0415288541}} * {{cite book | last = Ramaswamy | first = Vijaya | title = Historical Dictionary of the Tamils | publisher = The Scarecrow Press | year = 2007 | location = [[Michigan]] | isbn = 0810853795}} * {{cite book | last = Terska Ciecko | first = Anne | title = Contemporary Asian Cinema: Popular culture in a Global Frame | publisher = Berg Publishers | year = 2006 | location = Berg | isbn = 1845202376}} * {{cite book | last = Todd Titon | first = Jeff |coauthors=Linda Fujie, David Locke, [[David P. McAllester]]| title =Worlds of Music: An Introduction to the Music of the World's Peoples |chapter=India/South India| publisher = Thomson Shirmer | year = 2005 | location = USA | isbn =9780534627577}} * {{cite book | title= Tamil Cinema: The Cultural Politics of India's Other Film Industry| url=| last=Velayutham|first=Selvaraj| year=2008| pages=| publisher=Routledge|location=| isbn=9780415396806}} * {{cite book | last = Vishwanathan | first = T.|coauthors=Matthew Harp-Allen| title = Music in South India: The Karṇāṭak Concert Tradition and Beyond : Experiencing Music, Expressing Culture | publisher = Oxford University Press | year = 2004 | location = USA | isbn =9780195145915}} == बाह्यानुबन्धाः == * [http://www.arrahman.com ए. आर्. रेहमनस्य अधिकृतम् अन्तर्जालीयस्थानम्] * [http://wn.com/A_R_Rahman ए. आर्. रेहमनः] {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} [[वर्गः:चलच्चित्रसङ्गीतनिर्देशकाः|रहमान, ए आर]] dtytoz5ec72esjwvxcttdvc9bl9v89g 0 5698 499563 484681 2026-06-18T23:40:32Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499563 wikitext text/x-wiki {{prettyurl|Isaac_Newton}} {{Infobox scientist | name = ऐसाक् न्यूटन् | image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg | alt = Portrait of man in black with shoulder-length, wavy brown hair, a large sharp nose, and a distracted gaze | caption = [[Godfrey Kneller]]'s 1689 portrait of Isaac Newton<br />(age 46) | birth_date = {{Birth date|1642|12|25|df=y}}<br /><small><nowiki>[</nowiki>[[Old Style|NS]]: 4 January 1643<nowiki>]</nowiki></small> | birth_place = [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]]<br />[[Lincolnshire]], England | residence = England | nationality = [[Kingdom of England|English]] | ethnicity = Caucasian | religion = Christian<ref>[http://www.usatoday.com/tech/science/discoveries/2007-06-19-newton-religious-papers_N.htm Isaac Newton's Religious Side] USA Today News</ref><ref>[http://www.isaac-newton.org/ "God is known for his work"]</ref> | death_date = {{Death date and age|1727|3|20|1642|12|25|df=y}}<br /><small><nowiki>[</nowiki>[[Old Style and New Style dates|NS]]: 31 March 1727<nowiki>]</nowiki></small>{{lower|0.3em|}} | death_place = [[Kensington]], [[Middlesex]], England | fields = [[Physics]], mathematics, [[astronomy]], [[natural philosophy]], [[alchemy]], [[Christian theology]] | workplaces = University of Cambridge<br />[[Royal Society]]<br />[[Royal Mint]] | alma_mater = [[Trinity College, Cambridge]] | doctoral_advisor = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> | academic_advisors = [[Isaac Barrow]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', [[Oxford University Press]], September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June 1993), pp. 310–338</ref> <br />[[Benjamin Pulleyn]]<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography], Newton, Isaac,'' n.4</ref> | doctoral_students = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> | notable_students = [[Roger Cotes]]<br />[[William Whiston]] | known_for = [[Newtonian mechanics]]<br />[[Universal gravitation]]<br />[[Infinitesimal calculus]]<br />[[Optics]]<br />[[Binomial series]]<br />[[Newton's method]]<br />[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = [[Henry More]]<br />[[Polish Brethren]] | influenced = [[Nicolas Fatio de Duillier]]<br />[[John Keill]] | awards = | religion = [[Arianism]]; for details see [[Isaac Newton's religious views|article]] | signature = Isaac Newton signature.svg | signature_alt = Is. Newton | footnotes = His mother was [[Hannah Ayscough]]. His half-niece was [[Catherine Barton]]. }} '''सर् ऐसाक् न्यूटन्''' एकः आङ्ग्ल[[भौतिकशास्त्रम्|भौतशास्त्रज्ञः]] [[गणितम्|गणित]]ज्ञः [[ज्योतिषशास्त्रम्|ज्योतिश्शास्त्रज्ञः]] [[प्राकृतिकविज्ञानम्|प्राकृत्तिकतत्त्वज्ञः]] रसज्ञः च आसीत् । सः वैज्ञानिकपरिवृत्याः मुख्यव्यक्तिः आसीत् । १६८७ इति वर्षॆ प्रकाशितः तस्य ग्रन्थः ''फिलोसोफी नेचुरेलिस प्रिन्सिपिया मेथेमेटिका'' (Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica) 'क्लासिकल मेकैनिक्स'(Classical Mechanics) इति विषयस्य आधारः अस्ति। न्यूटन् गौटफ्रिड् विल्हम् लिब्निज़ च 'कैलक्युलस' इति गणितविषयम् उत्सृजतः । तेन गातिनियमाः (laws of motion) गुरुत्वाकर्षणशक्तिनियमः (law of gravity) च सूत्रिताः । न्यूटन् प्रकृतिम् मनुष्येण अवगतम् इति दर्शित्वा शास्त्रसमुदायम् प्रभावयत् । सः ट्रिनिटि-विद्यापीठस्य पण्डितः केंब्रिज-विद्यापीठस्य गणिताध्यापकश्च आसीत् । तत् पश्चात् स: रोयल सोसियिटि-स़ङ्घटनस्य (Royal Society) अध्यक्षः अभवत् । ==प्रारम्भिकजीवनम्== ऐसाक् न्यूटन् क्रिस्मस-दिवसे १६४२ वर्षे दिसम्बरमासस्य २५ दिनाङ्के लिंकोणशायर-प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । तस्य जननस्य त्रयात् मासात् पूर्वे तस्य पिता मरणम् अवाप्नोत् । तस्य माता पुनरपरिणयात् तत्पश्चात् सः मातामह्या सह अवासत् । सः 'दि किंग्स स्कूल , ग्रान्थम' (The King's School, Grantham) इति विद्यालये अपठत् यत्र लेटिन्-भाषा पठिता परम् गणितम् न पठितम् । १६६१ तमे वर्षे जूनमासे सः अप्रवेशित् । अत्र त्रयात् वर्षात् परम् सः छात्रावासम् अलभ्यते । मारकरोगस्य(Great Plague) समये विद्यापीठे अकर्मकः । अतः न्यूटन् गृहमगच्छत् । तत्र गत्वा स: कैलकुलस्-विषयम् ज्योतिशास्त्रविषयस्य च गुरुत्वाकर्षणनियमान् च रचनाः प्रारम्भयति । १६६७ अप्रेलमासे सः ट्रिनिटि-विद्यापीठे पुनरागच्छत् यत्र सः पण्डितः निरूपितः । गुरु ऐसाक् बैरो-नामक शास्त्रज्ञ: तस्य पठनेभ्यः हर्षितः । तस्मात् पश्चात् न्यूटन् एव तत्र गणिताध्यपकः अभवत् । ==गणितशास्त्रे योगदानानि== इति कथ्यते यत् येषु विषयेषु न्यूटन् नवकार्यम् अकरवत् सः तान् सर्वान् विषयान् पुरोगमनम् असृजत् । न्यूटन् लिब्निज़ च अविविादयताम् यत् कैलकुलस्-विषयस्य निर्माता कः । अधुना इति विश्वस्यते यत् न्यूटन् लिब्निज़ च अन्यानाश्रित: एव कैलकुलस्-विषयम् निर्मतः । ==टीप्पणी== {{reflist}} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://scholar.google.com.au/citations?user=xJaxiEEAAAAJ&hl=en Newton's Scholar Google profile] *[http://scienceworld.wolfram.com/biography/Newton.html ScienceWorld biography] by Eric Weisstein *[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography] *[http://www.newtonproject.sussex.ac.uk/prism.php?id=1 "The Newton Project"] *[http://www.isaacnewton.ca/ "The Newton Project – Canada"] *[http://www.pbs.org/wgbh/nova/newton/ "Newton's Dark Secrets"] - [Nova (TV series)|NOVA TV programme *from ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy:'' **[http://plato.stanford.edu/entries/newton/ "Isaac Newton"], by George Smith **[http://plato.stanford.edu/entries/newton-principia/ "Newton's ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica''"], by George Smith **[http://plato.stanford.edu/entries/newton-philosophy/ "Newton's Philosophy"], by Andrew Janiak **[http://plato.stanford.edu/entries/newton-stm/ "Newton's views on space, time, and motion"], by Robert Rynasiewicz *[http://www.tqnyc.org/NYC051308/index.htm "Newton's Castle"] - educational material *[http://www.dlib.indiana.edu/collections/newton "The Chymistry of Isaac Newton"], research on his alchemical writings *[http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm The "General Scholium" to Newton's ''Principia'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030513080422/http://hss.fullerton.edu/philosophy/GeneralScholium.htm |date=2003-05-13 }} *Kandaswamy, Anand M. [http://www.math.rutgers.edu/courses/436/Honors02/newton.html "''The Newton/Leibniz Conflict in Context''"] *[http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html Newton's First ODE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705191603/http://www.phaser.com/modules/historic/newton/index.html |date=2007-07-05 }}&nbsp;– A study by on how Newton approximated the solutions of a first-order ODE using infinite series *{{MathGenealogy|id=74313}} *[http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ "The Mind of Isaac Newton"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061213222519/http://www.ltrc.mcmaster.ca/newton/ |date=2006-12-13 }} - images, audio, animations and interactive segments *[http://www.enlighteningscience.sussex.ac.uk/home Enlightening Science] Videos on Newton's biography, optics, physics, reception, and on his views on science and religion *[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Newton.html Newton biography (University of St Andrews)] *<!--{{cite EB1911|wstitle=Newton, Sir Isaac}}--> Chisholm, Hugh, ed. (1911). "[[s:1911 Encyclopædia Britannica/Newton, Sir Isaac|Newton, Sir Isaac]]". ''[[Encyclopædia Britannica]]'' (11th ed.). Cambridge University Press. [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] iyvorzrxfpa76wb7n43rtn719zjntbq 0 5737 499568 495888 2026-06-19T00:12:54Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499568 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। *[[जीवनी]] {{Infobox scientist | name = John Bardeen | image = Bardeen.jpg | image_size = 220px | alt = | caption = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1908|05|23}} | birth_place = [[Madison, Wisconsin]], U.S. | death_date = {{Death date and age|df=yes|1991|01|30|1908|05|23}} | death_place = [[Boston, Massachusetts]], U.S. | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline,title}} --> | residence = United States | citizenship = | nationality = American | fields = [[Physics]] | workplaces = [[Bell Telephone Laboratories]]<br>[[University of Illinois]] | alma_mater = [[University of Wisconsin]]<br>[[Princeton University]] | thesis_title = | thesis_url = | thesis_year = | doctoral_advisor = | academic_advisors = | doctoral_students = | notable_students = | known_for = [[Transistor]]<br>[[BCS theory]]<br>[[Superconductivity]] | author_abbrev_bot = | author_abbrev_zoo = | influences = | influenced = | awards = {{nowrap|[[Nobel Prize for Physics]] (1956)<br>[[Nobel Prize for Physics]] (1972)}} | signature = <!--(filename only)--> | signature_alt = | website = <!-- {{URL|www.example.com}} --> | footnotes = | spouse = Jane (1907–1997) }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://web.library.uiuc.edu/ahx/ead/ua/1110020/1110020f.html The Bardeen Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808015028/http://web.library.uiuc.edu/ahx/ead/ua/1110020/1110020f.html |date=2007-08-08 }} at the University of Illinois at Urbana-Champaign * [http://nobelprize.org/physics/laureates/1972/bardeen-bio.html Biography from the Nobel Foundation] * [http://www.nobel-winners.com/Physics/john_bardeen.html Biography from Nobel-Winners.com] * [http://www.boston.com/globe/search/stories/nobel/1991/1991ae.html Associated Press Obituary of John Bardeen as printed in The Boston Globe] * [http://www.aip.org/history/ohilist/4146_1.html Oral History interview transcript with John Bardeen 12, 16 May, 1, 22 December 1977 & 4 April 1978, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112065329/http://www.aip.org/history/ohilist/4146_1.html |date=12 January 2015 }} * [http://www.aip.org/history/ohilist/25488.html Oral History interview transcript with John Bardeen 13 February 1980, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131009093414/http://www.aip.org/history/ohilist/25488.html |date=9 October 2013 }} * [http://www.princeton.edu/~mudd/finding_aids/mathoral/pmc01.htm Interview with Bardeen about his experience at Princeton] *[http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=5550 The American Presidency Project] * [http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/John_Bardeen IEEE History Center biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141210073204/http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/John_Bardeen |date=2014-12-10 }} * [http://www.iccc.univagora.ro/ IEEE 2nd Int. Conference on Computers, Communications and Control (ICCCC 2008), an event dedicated to the Centenary of John Bardeen (1908-1991)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140908110755/http://www.iccc.univagora.ro/ |date=2014-09-08 }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः‎]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 3auawatffv73yl6cweicf2l7hs9j6je 0 5788 499581 495854 2026-06-19T00:46:46Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499581 wikitext text/x-wiki सः विख्यातः वैज्ञानिकः। *[[जीवनी]] {{Infobox person |name = बकमिन्स्टर फुलर |image = BuckminsterFuller1.jpg |image_size = 220px |caption = Richard Buckminster Fuller, c. 1917. |birth_date = {{birth date|df=yes|1895|07|12}} |birth_place = [[Milton, Massachusetts]], United States |death_date = {{death date and age|df=yes|1983|7|1|1895|07|12}} |death_place = Los Angeles, United States |occupation = designer, author, inventor |spouse = {{marriage|Anne Hewlett|1917}} |parents = |children = 2: Allegra Fuller Snyder and Alexandra who died in childhood }} ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://buckminsterfuller.net/ The Estate of R. Buckminster Fuller] *[http://www.bfi.org/ Buckminster Fuller Institute] *[http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1983/22383c.htm Remarks at the Presentation Ceremony for the Presidential Medal of Freedom – February 23, 1983] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091011053642/http://www.reagan.utexas.edu/archives/speeches/1983/22383c.htm |date=October 11, 2009 }} *[http://ccp.uair.arizona.edu/item/10912 ''Buckminster Fuller'', a portrait by Ansel Adams] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719140550/http://ccp.uair.arizona.edu/item/10912 |date=2011-07-19 }} ;Articles about Fuller * [http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2004/07/64155 WIRED article about Buckminster Fuller]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140310013317/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2004/07/64155 |date=2014-03-10 }} * [http://www.newyorker.com/reporting/2008/06/09/080609fa_fact_kolbert Dymaxion Man: The Visions of Buckminster Fuller] by [[Elizabeth Kolbert]], ''[[The New Yorker]]'' (June 9, 2008) * [http://www.nytimes.com/2008/06/15/arts/music/15ster.html?_r=3&oref=slogin%20%3C The Love Song of R. Buckminster Fuller] New York Times article questioning Fuller's supposed consideration of suicide, (June 15, 2008) ;Collections * [http://collections.stanford.edu/bucky/ Buckminster Fuller Digital Collection at Stanford] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121210142309/http://collections.stanford.edu/bucky/ |date=2012-12-10 }} includes 380 hrs. of streamed audio-visual material from Fuller's personal archive * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf109n9832 Buckminster Fuller Papers] {{convert|1200|ft|m}} housed at Stanford University Libraries *[http://pi.library.yorku.ca/dspace/handle/10315/1478/browse?value=Buckminster+Fuller&type=series Clara Thomas Archives and Special Collections, York University] – Archival photographs of Buckminster Fuller from the Toronto Telegram. ;Everything I Know *[http://conversationswithbucky.pbwiki.com/ "Everything I Know" Session, Philadelphia, 1975] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312012635/http://conversationswithbucky.pbwiki.com/ |date=2009-03-12 }} at Stanford University Libraries archives *[http://memeticdrift.net/bucky/index.html The "Everything I Know" 42-hour lecture session] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070717181752/http://memeticdrift.net/bucky/index.html |date=2007-07-17 }}&nbsp;— video, audio, and full transcripts. ;Media * [http://www.thirteen.org/bucky R. Buckminster Fuller on PBS] * Buckminster Fuller discussed on [http://www.ibiblio.org/wunc_archives/sot/index.php?p=390 The State of Things] * {{IMDb title|0243666|The World of Buckminster Fuller}}, a 1974 documentary * {{IMDb title|0196413|Buckminster Fuller: Thinking Out Loud}}, a 1996 episode of ''[[American Masters]]'' * {{IMDb title|0439521|Critical Path: R. Buckminster Fuller}}, a 2004 short animated documentary * [http://buckminsterfullerfilm.com/ The Love Song of R. Buckminster Fuller], a 2012 live documentary by filmmaker [[Sam Green]] ;Other resources * [http://www.cjfearnley.com/buckyrefs.html CJ Fearnley's List of Buckminster Fuller Resources on the Internet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019172439/http://www.cjfearnley.com/buckyrefs.html |date=2006-10-19 }} * [http://www.olats.org/pionniers/pp/buckminster/buckminster.php Buckminster Fuller] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727052711/http://www.olats.org/pionniers/pp/buckminster/buckminster.php |date=2020-07-27 }} at Pionniers & Précurseurs. Includes a bibliography [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 4aixcegh7em1o5nf9x3mo5b3i5auy5q 0 8588 499557 482416 2026-06-18T23:28:38Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499557 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अरविन्द गौड |image=Indian theatre director Arvind Gaur.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1963|2|02|df=y}}| birth_place = [[देहली]], भारतम् | occupation = रङ्गनिर्देशकः | |awards = कर्मवीरपुरस्कारः Artistes 4 Change;</br> Colour of Nation Award, 2005 | [http://www.ArvindGaur.com link title] ArvindGaur.com }} [[File:Indian theatre director Arvind Gaur.jpg|Indian theatre director Arvind Gaur]] '''अरविन्द गौडः''' भारतीयरङ्गनिर्देशः विद्यते । सामाजिक-राजनैतिकादीन् सामयिकविषयान् अधिकृत्य सर्जनात्मकनिर्देशने अयं प्रसिद्धः । अस्य [[नाटकम् (रूपकम्)|नाटकस्य]] वस्तु भवति - साम्प्रदायिकता, जातिवादः, सामन्तवादः, अपराधाः, अन्याय्यम्, हिंसा, सामाजिकभेदभावः, नक्सल्वादः.... इत्यादयः । अरविन्दगौडः कश्चन अभिनयप्रशिक्षकः, सामाजिककार्यकर्ता, उत्तमः कथाकथयिता च वर्तते । अरविन्दगौडः प्रमुखेषु राष्ट्रियान्तराष्ट्रियेषु नाट्योत्सवेषु भागम् अगृह्णात् । तेन विविधेषु संस्थानेषु, विद्यालय-महाविद्यालय-विश्वविद्यालयेषु च रङ्गप्रशिक्षणम् आयोजितम् आस्सीत् । बालानां कृते अपि तेन रङ्गप्रशिक्षणम् आयोज्यते । गते दशकद्वये तेन षष्ट्यधिकानां निर्देशनं कृतमस्ति । अरविन्दगौडः [[अमेरिका]], रूस्, [[फ्रान्सदेशः|फ्रान्स्]], [[लन्डन्|लण्डन्]], [[आस्ट्रेलिया]], एडिनबर्ग फेस्टिवल् ([[ग्रेट् ब्रिटन्|ब्रिटेन्]]), आर्मेनिया, संयुक्त-अरब-इमारात (यू ए ई), नेशनल स्कूल् आफ् ड्रामा (NSD) (भारतरङ्गमहोत्सवः), सङ्गीतनाटक-अकाडमी, साहित्यकलापरिषद्, दर्पणा-अकादमी ऑफ आर्ट्स् (अहमदाबाद्), नान्दिकार् (कोलकाता), विवेचेना थिएटर महोत्सवः (जबलपुर), ओल्ड वर्ल्ड् थिएटर महोत्सवः, टाइम्स्-महोत्सवः, गजानन माधव 'मुक्तिबोध' नाट्यमहोत्सवः, वर्ल्ड् सोशियल् फोरम्, नेहरू सेण्टर् महोत्सवः (मुम्बई) - इत्यादिषु कार्यक्रमेषु अपि तेन भागः गृहीतः। == बाह्यसम्पर्काः == # [http://sites.google.com/site/asmitatheatre/in-news The good man of Delhi stage by Archana (2008-09-26) Mail-Today.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315070926/http://sites.google.com/site/asmitatheatre/in-news |date=2009-03-15 }} # [http://www.delhievents.com/2007/05/about-arvind-gaur-theatre-director.html Founder of Asmita Group, by Rohit Malik, Delhi Events (2008.12.30)] # [http://www.aishveryaanidhi.com/inner/theatre_activity_2005.htm Gandhari, solo-act by Aishveryaa Nidhi]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626144030/http://www.aishveryaanidhi.com/inner/theatre_activity_2005.htm |date=2012-06-26 }} # [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=63372. "All The World’s A Platform" by Shailaja Tripathi. Expressindia ,( 2003.09.17)] # [http://www.hindu.com/yw/2004/12/11/stories/2004121100490300.htm "Heal the wounds" by Rohini Ramakrishan,(2004/12/11), [[The Hindu]]] # [http://web.archive.org/web/20071130034416/http://html.lsrcollege.org/soc_dramsoc.asp Dramatics Society of Lady Shri Ram College] # [http://www.tribuneindia.com/2001/20011228/ncr2.htm "A plethora of problems afflicts Hindi theatre" Rana A Siddiqui, The Tribune.(2001.12.28)] # [http://oneness.indiatimes.com/articleshow/1233372.cms"Mahesh Dattani's Final Solutions"Oneness Peace Festival,Hindu College,University of Delhi(2005.09.16)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227144226/http://oneness.indiatimes.com/articleshow/1233372.cms |date=2007-12-27 }} # [http://www.hindu.com/mp/2008/01/12/stories/2008011252050200.htm "Play of rules-Arvind Gaur's street theatre-Hatke Bachke"Nandini Nair,The Hindu (2009.01.12)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820233501/http://www.hindu.com/mp/2008/01/12/stories/2008011252050200.htm |date=2008-08-20 }} # [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=72677 "Nobody’s Child-Bitter Chocolate" Express Features Service,The Indian Express (2004.01.08)] # [http://www.theotherfestival.com/2005/hfires.html"The Park’s The Other Festival"Onassis Awardee Manjula Padmanabhan's "Hidden fires"-The Museum Theatre,Chennai(2005.12.07) ] # http://asmitatheatregroup.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731014648/http://asmitatheatregroup.com/ |date=2013-07-31 }} [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] fisrybq2dpn8qbszqpbyybs5jamq357 0 10995 499584 480743 2026-06-19T01:04:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499584 wikitext text/x-wiki {{Paraphyletic group|name=Fish |fossil_range={{fossilrange|Mid Cambrian|Recent|latest=0}} |image=Georgia Aquarium - Giant Grouper edit.jpg |image_caption=[[Giant grouper]] swimming among [[Shoaling and schooling|schools]] of other fish |image_width=250px |image2=Pterois volitans Manado-e edit.jpg |image2_caption= Head-on view of a [[red lionfish]] |image2_width=250px |regnum=[[Animal]]ia |phylum=[[Chordata]] |unranked_classis=[[Craniata]] |includes = :[[Agnatha|Jawless fish]] :†[[Placodermi|Armoured fish]] :[[Chondrichthyes|Cartilaginous fish]] :[[Actinopterygii|Ray-finned fish]] :[[Sarcopterygii|Lobe-finned fishes]] |excludes= :[[Tetrapoda|Tetrapods]] }} '''मत्स्याः''' जलवासिनः अथिमन्तः। तेषां देहाः वल्कैः अपिवृत्तः। ते पक्षैः नद्यां तरन्ति। ते तडागेषु नदीषु समुद्रेषु वा वसन्ति। वेल् शार्क् एव गरिष्ठः झषः। केचन जनाः मत्स्यान् खादन्ति। धीवराः स्वजालैः मत्स्यान् परिगृह्णन्ति। [[चित्रम्:Blue shark.jpg|thumb|200px|नील-[[अमोघः]]]] [[चित्रम्:Grass carp fexx.jpg|thumb|right|200px|[[शफरः]]]] [[चित्रम्:leafydragon.jpg|thumb|200px| समुद्रनागः]] == विभागाः == * [[Agnatha]]: अहनवः मत्स्याः ** [[Pteraspid]] ** [[Anaspid]] *** [[Cephalaspid]] *** [[Lamprey]] ** [[Osteostraci]] * [[Gnathostomata]]: हनुमत्स्याः ** [[Placoderm]]s: ** [[Chondrichthyes]]: ** [[Acanthodii]]: * [[Osteichthyes]] ** [[Actinopterygii]] *** [[Chondrostei]] *** [[Neopterygii]] **** [[Holostei]] **** [[Teleost]] ** [[Sarcopterygii]] *** [[Dipnoi]] *** [[Coelacanth]] == पुराणेषु == विष्णोः मत्स्यावतारः। [[चित्रम्:Matsya Avatar, ca 1870.jpg|thumb|मत्स्यावतारः]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://db.angfa.org.au/ ANGFA] – Illustrated database of freshwater fishes of Australia and New Guinea * [http://www.fischinfos.de/ Fischinfos.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111130234923/http://fischinfos.de/ |date=2011-11-30 }} – Illustrated database of the freshwater fishes of Germany {{de icon}} * [http://www.fishbase.org/ FishBase online] – Comprehensive database with information on over 29,000 fish species * [http://fishdata.siu.edu/ Fisheries and Illinois Aquaculture Center]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150218211743/http://fishdata.siu.edu/ |date=2015-02-18 }} – Data outlet for fisheries and aquaculture research center in the central US * [http://www.poppe-images.com/ Philippines Fishes] – Database with thousands of Philippine Fishes photographed in natural habitat * [http://www.nativefish.org/ The Native Fish Conservancy] – Conservation and study of North American freshwater fishes * [http://www.fao.org/fi/website/FIRetrieveAction.do?dom=topic&fid=2888 United Nation] – Fisheries and Aquaculture Department: Fish and seafood utilization * [http://content.lib.washington.edu/cgi-bin/queryresults.exe?CISOOP=adv&CISORESTMP=%2Fsite-templates%2Fsearch_results-sub.html&CISOVIEWTMP=%2Fsite-templates%2Fitem_viewer.html&CISOMODE=thumb&CISOGRID=thumbnail%2CA%2C1%3Btitle%2CA%2C1%3Bsubjec%2CA%2C0%3Bdescri%2C200%2C0%3B0%2CA%2C0%3B10&CISOBIB=title%2CA%2C1%2CN%3Bsubjec%2CA%2C0%2CN%3Bdescri%2CK%2C0%2CN%3B0%2CA%2C0%2CN%3B0%2CA%2C0%2CN%3B10&CISOTHUMB=3%2C5&CISOTITLE=10&CISOPARM=%2Ffishimages%3Asubjec%3Afish&x=20&y=1 University of Washington Libraries Digital Collections]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – Digital collection of freshwater and marine fish images [[वर्गः:प्राणिनः]] [[वर्गः:प्राणिविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 88mbjvcvo813kg3vobevaftai02h1fp 0 12221 499595 484383 2026-06-19T01:39:51Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499595 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = हासनमण्डलम् | native_name = ಹಾಸನ | native_name_lang = kn | other_name = | nickname = | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = कर्णाटकराज्ये हासनमण्डलम् | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | coordinates_display = | subdivision_type = राष्ट्रम् | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्यम् | subdivision_name1 = कर्णाटकराज्यम् | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | parts_type = उपम्ण्डलानि | parts = हासन, होलेनरसीपुरम्, अरकलगूडु, चन्नरायपट्टणाम्, सकलेशपुरम्, बेलुरु,आलूरु, अरसीकेरे | seat_type = केन्द्रम् | seat = हासननगरम् | government_type = | governing_body = | leader_title1 = MP | leader_name1 = [[एच्. डी. देवेगौडः]] | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाः | demographics1_title1 = अधिकृतभाषा | demographics1_info1 = [[कन्नडभाषा]] | timezone1 = भारतीयसाअमन्यकालमानम् | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = PIN | postal_code = 573201 | area_code_type = दूरवाणिसंज्ञा | area_code = 08172 | registration_plate = KA-13/KA-46 | website = {{URL|www.hassan.nic.in}} | footnotes = }} [[कर्णाटक]]स्य दक्षिणभागे विद्यमानं किञ्चन मण्डलम्। एतस्य मण्डलस्य केन्द्रं [[हासन]]नगरम् । [[File:Karnataka Hassan locator map.svg|thumb|कर्णाटके हासनमण्डलम्]] [[Image:Gomateswara.jpg|left|thumb|150px|गोम्मटेश्वरस्य मूर्तिः]] '''हासनमण्डलं''' (Hassan district) [[कर्णाटक]]राज्यस्य मण्डलेषु अन्यतमम् । अद्यतन[[कर्णाटक]]राज्यस्य अष्टममण्डलरुपेण '''हासनमण्डलम्''' अस्तित्वे आगतम् । निसर्गसौन्दर्यकारणात् दरिद्राणाम् 'ऊटी’ इत्यपि नाम प्राप्तम् अस्ति । शिल्पकलासौन्दर्यस्यपि आश्रयः इति कारणतः अनेक देशविदेशयोः यात्रिजनाः अत्रत्यानि देवस्थानानि द्रष्टुम् आगच्छन्ति । [[कर्णाटक]]राज्यस्य सुसमृद्धमण्डलेषु एतत् अन्यतमम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वतनं नाम सिंहासनपुरी इति आसीत् । अत्र हासनाम्बा इति देवीमन्दिरम् अस्ति । एवं कालक्रमेण हासन इति नाम प्राप्तम् । मण्डलस्य तथा मण्डलकेन्द्रस्य च नाम हासन इति अस्ति । ==स्थानम्== हासनमण्डलम् ईशान्यभागे [[तुमकूरुमण्डलम्|तुमकूरुमण्डलेन]], आग्नेयभागे [[मण्ड्यमण्डलम्|मण्ड्यमण्डलेन]], दक्षिणे [[मैसूरुमण्डलम्|मैसूरुमण्डलेन]] नैरुत्यभागे [[कोडगुमण्डलम्|कोडगुप्रदेशेन]], पश्चिमभागे [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्|दक्षिणकन्नडमण्डलेन]] पश्चिमे [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्‎|चिक्कमगळूरुमण्डलेन]] च परिवृत्तम् अस्ति । ===मार्गः=== *[[बेङ्गळूरु]]तः २२२ कि.मी । ==विस्तीर्णता== ६८१४ च.कि.मी मिता । ==उपमण्डलानि== हासन, अरसीकेरे, चन्नरायपट्टणं, होळेनरसीपुरम्, अरकलगूडु बेलूरु हळेबीडु आलूरु च। ==नद्यः== [[हेमावती]], [[यगचि]], [[कावेरी]] ==इतिहासः== [[File:Halmidi OldKannada inscription.JPG|thumb|हल्मिडिशासनम्]] [[File:Hero stone with 13th century old Kannada inscription in the Ishwara temple at Arasikere.jpg|thumb|left|अरसिकेरे ईश्वरस्य देवालयः]] हासनमण्डलस्य इतिहासः क्रि.श. पञ्चमशतकात् आरब्धः इति ज्ञायते । [[कन्नडभाषा|कन्नडभाषया]] लिखितः प्रथमशिलाशासनलेखः '''हल्मिडि''' एव अस्य आधारः । एकादशे शतके [[होय्सळवंशः|होय्सळसाम्राज्यम्]] अस्मिन् एव मण्डले निर्मितम् । एकादशशतकात् १४शतकपर्यन्तं शासनं कृतवतां [[होय्सळवंशः|होय्सळानां]] राजधानी द्वारस्मुद्रः आसीत् । इदानीम् अपि अस्मिन् मण्डले स्थिते हळेबीडु-प्रदेशे साक्षीभूतान् अवशेषान् पश्यामः । होय्सळराजाः आरम्भे जैनमतावलम्बिनः आसन् । होय्सळनृपाः मण्डलेऽस्मिन् शिवविष्णुदेवालयान् निर्मितवन्तः । अतः ते हैन्दवधर्मप्रोत्साहिनः आसन् इति ज्ञायते । हासनमण्डलस्य हल्मिडि इति ग्रामे एव लब्धः कन्नडस्य सर्वप्रथमशिलाशासनलेखः हल्मिडिशासनम् इत्येव ख्यातः । अस्य मण्डलस्य [[श्रवणबेळगोळ]] इति प्रदेशे अत्यधिकतया शिलालेखाः प्राप्ताः सन्ति । ==भौगोलिकता== [[File:Chavundaraya Basadi on Chandragiri hill at Shravanabelagola.jpg|thumb|चावुण्सरायस्य बसदिः,चव्द्रगिरिः]] हासनमण्डले भौगोलिकतया भिन्नं भागद्वयम् अस्ति । एकः मलेनाडु (पर्वतप्रदेशः) इति पश्चिमाद्रिप्रदेशः, अपरः बयलुसीमे इति दक्षिणकर्णाटकस्य सानुप्रदेशः । अस्य मण्डलस्य प्रमुखा जीवस्रोता [[हेमावती]]नदी अस्ति । अग्रे प्रवहन्ती सा [[कावेरीनदी|कावेरीनद्या]] सङ्गच्छति । मलेनाडुप्रदेशः निबिडारण्येन परिवृत्तः, बयलुसीमेप्रदेशः रक्तमृत्तिकया युक्तः सस्यसमृद्धः च अस्ति । ==कृषिः== काफी अत्र अधिकतया संवर्ध्यमानं सस्यम् । प्रथमकाफीवाटिका अत्र क्रि.श. [[१८४२]]तमे वर्षे निर्मिता आसीत् । ==उपमण्डलानि== हासन मण्डलं प्रशासनानुकूलार्थं ८ उपमण्डलैः विभक्तम् । यथा- हासन, अरसीकेरे, चन्नरायपट्टण, अरकलगूडु, बेलूरु, सकलेशपुर, आलूरु इति । ==प्रेक्षणीयस्थानानि== [[बेलूरु]], [[हळेबीडु]] [[श्रवणबेळगोळ]], हासन, अरसीकेरे, दोड्डुगद्धवल्लि, मोसळे कोरमंगल, गोरुरु रामनाथपुरं हासन, अरसीकेरे, दोड्डुगद्धवल्लि, मोसळे कोरमंगल, गोरुरु रामनाथपुर, भारतीयम् अन्तरिक्षसंशोधन केन्द्रम् (इसरो), यळ्ळेशपुर, [[बेलूरु]], श्रीरामदेवरकट्टे, हिरेकडलूरु, जेनुकल्लु सिद्धेश्वरस्वामी, हारनहळ्ळिसमीपे नागेनहळ्ळि ग्रामे महदेश्वरस्वामी, श्रीरामलिङ्गस्वामी मन्दिरे च प्रसिद्धानि दर्शनीयक्षेत्राणि सन्ति । ===१) [[रामनाथपुरम्]]=== एतत् द्वितीयम् रामेश्वरं वासवापुरं रामेश्वरपुरम् इत्यपि प्रख्यातं क्षेत्रम् अस्ति । पुराणानुसारम् [[शिवः]] [[पार्वती]]सहितः अत्र स्थितवान् प्रदेशे इति विश्वासः अस्ति । [[हनुमान्|हनुमता]] आनीतस्य शिवलिङ्गस्य प्रसन्नरामेश्वरः इति नाम अस्ति । एषः देवालयः अपूर्वशिल्पकलया पूर्णः अस्ति । अग्निपुष्करिणी अत्र प्रसिद्धम् सरः । अगस्त्येश्वरदेवालयोऽपि अत्र प्रसिद्धः अस्ति । अत्रत्यः शिवलिङ्गः चतुर्युगमूर्तिः इति प्रख्यातः । लक्ष्मेश्वर-लिङ्गदेश्वर नाम लिङ्गौ अत्र स्तः । [[कावेरीनदी|कावेरीनद्यां]] गायत्री शिला अस्ति । अत्र एकं गायत्रीजपं करोति चेत तस्य द्वादशसहस्रप्रमाणकम् अधिकं फलं विन्दति इति विश्वासः अस्ति । नद्यां गोगर्भम् इति स्थलमस्ति । मेनकशिला रुद्रपादः, हनूमन्तनगोवु यमतीर्थम् इति अन्यानि क्षेत्राणि सन्ति । अस्मिन् क्षेत्रे स्थितम् अन्यदेकम् पुण्यस्थलं नाम पट्टाभिरामदेवालयः । अत्र पट्टाभिषिक्तः श्री[[रामः]] स्वाङ्के [[सीता]]देवीं प्रतिष्ठाप्य अपूर्वभङ्गौ विराजमानः अस्ति । प्रसन्नसुब्रह्मण्येश्वरदेवालयः अन्यदेकं पवित्रस्थानमस्ति रामनाथपुरे । एषः प्रदेशः प्रशान्तः सुन्दरः च अस्ति । प्रकृतिप्रियानां अत्रत्यं नदीपात्रं स्वच्छन्दं विहारे मग्नानि मीनसमूहानि सन्तोषं जनयन्ति । ====मार्गः==== *अरकलगूडुतः २९ कि.मी *सालिग्रामतः ३० कि.मी *[[बेङ्गळूरु]]तः १९० कि.मी *हासनतः ४८ कि.मी *हासन, होळेनरसीपुरपर्यन्तम् रेलयानम् अस्ति । ततः बसयानम् अस्ति। *वसतिः -सुब्रह्मण्यमठम् दूरभाषा - ०८२५२-५९०२३ ===२)माविनकेरे -(होळेनरसीपुरम्)=== एतत् पुरातनं क्षेत्रमस्ति । अत्रत्यम् लक्ष्मीरङ्नाथदेवालयम् गन्तुम् सोपानानि सन्ति । वाहनमार्गः अपि अस्ति । अनेन सुलभतया गन्तुं शक्यम् । [[मैसूरु]]-हासनरेलमार्गे होळेनरसीपुर- निस्थानम् अस्ति । बस्यानेन गमनसमये हळेकोटे निस्थानकेन गन्तुं शक्यम् अस्ति । [[File:View of Chandragupta Basadi at Chandragiri hill in Shravanabelagola.jpg|thumb|चन्द्रगिरौ चन्द्रगुप्तस्य बसदिः]] ===३)[[श्रवणबेळगोळ]] === [[श्रवणबेळगोळ]] प्रन्तीयभाषया बिळियकोळ बेळगोळ इति प्रसिद्धम्। श्रमण नाम संन्यासी । पूवम् अत्र शतशः जैनसन्यासिनः आसन् अतः एव एतन्नाम स्यात् । अस्य क्षेत्रस्य देवरबेळगोळ श्वेतबेळगोळ गोम्मटपुरम् इति च नामानि सन्ति । श्रवणबेळगोळक्षेत्रे पर्वतद्वयम् अस्ति । लघुपर्वतः चन्द्रगिरिः, बृहत्पर्वतः इन्द्रगिरिः द्वयोरपि जैनमन्दिराणि गुहाः दुर्गं शिला- शासनानि च सन्ति । चन्द्रगिरेः प्रमुखाकर्षणं जिनालयेषु अत्यन्तं सुन्दरं चावुण्डरायबसदि इति । अत्र श्रीनेमिनाथस्य पञ्चपादपरिमितोन्नतः विग्रहः शिल्पकलादृष्टया च अतिसुन्दरः अस्ति । इन्द्रगिरिः पवित्रतया यात्रिजनान् आकर्षति । उपरि गन्तुम् ६५० सोपानानि सन्ति । मार्गे जारुबण्डेदेवालयः ओदगलबसदि त्यागदकम् च दर्शनयोग्यानि। अग्रे गत्वा महाद्वारम् प्रविश्य गोमटेश्वरस्य दर्शनं प्राप्तुं शक्यते । गोमटेश्वरस्य प्रतिमा ५८ पादपरिमिता अस्ति । गङ्भीरा नग्नमूर्तिः क्रिस्ताब्दे ९८१-९८२ तमे वर्षे गङ्गराजस्य राचमल्लस्य सेनानी चावुण्डरायः निर्माणं कारितवानिति इतिहासः। अस्याः मूर्तेः कलात्मकता विश्वे कुत्रापि नास्ति । गोम्मटेश्वरमूर्तेः द्वादशवर्षेषु एकवारं महामस्तकाभिषेकः प्रचलति । तदा दर्शकानाम् आनन्दानुभवः रोमाञ्चनकारी अनुभवः भक्तिभावोद्रेकः च भवति । ====मार्गः==== *[[बेङ्गळूरु]]तः १५७. कि.मी. *चेन्नरायपट्ट्णतः १२ कि.मी. *हासनतः ५१ कि.मी. *[[मैसूरु]]तः ६४ कि.मी. *स्वाकीयं वाहनम् अस्ति चेत् अनुकूल्यम् अधिकम् । *वसतिः- जैनमठं, यात्रीनिवासः [[File:Chandragiri hill temple complex at Shravanabelagola.jpg|thumb|left|श्रवणबेलगोलस्थ चन्द्रगिरिदेवालयः]] ===४)[[बेलूरु]] === एतत् नगरं शासनेषु वेलापुरी, वेलूरु, बेलुहोरे, वेलपुरम् इति च निर्दिष्टम् अस्ति । कालक्रमेण बेलूरु इति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । होय्सलराजानां धार्मिक-सांस्कृतिक-महाकार्येषु बेलूरु श्रीचेन्नकेशव देवालयः अनुपमः बेलूरुनगरस्य मध्यभागे अस्य देवालयस्य उन्नतः आवारः निर्मितः अस्ति । देवालयस्य विस्तारः ४४३.५*३९६ पादपरिमितः अस्ति । महाराजः विष्णुवर्धनः अस्य देवालयस्य निर्माणं क्रिस्ताब्दे [[१२२६]] तमे वर्षे कारितवान् इति इतिहासः सूचयति । महाराजः जैनमतात् वैष्णवमतं स्वीकृत्य तत्स्मरणार्थम् एतं देवालयं निर्मातुम् इष्टवान् इति अभिप्रायः । अपूर्वशिल्पकलायुक्तः अयं देवालयः स्वस्य अमोघवास्तुशिल्पद्वारा उत्तमाकलाकृतिः पवित्रस्थानम् इति च ख्यातम् अस्ति । अमरशिल्पी जकणाचारिप्रभृतिभिः निर्मितम् । अत्रत्यं शिल्पकलावैभवं द्रष्टुं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । विदेशीयाः अपि अत्र आगत्य अत्यन्तम् आनन्दम् अनुभवन्ति शिल्पविशेषतां ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्ति । देवालयस्य प्राङ्गणं नक्षत्राकारकेण त्रिपादपरिमितोन्नते स्थाने निर्मितम् अस्ति । गर्भगृहे स्थिता ३.१७ मीटरपरिमितोन्नता मूर्तिः । एतं देव ”’चेन्नकेशव"’ इत्यपि कथयन्ति । मूर्तेः भावः स्री इव अस्ति । मुखभावः, अलङ्काराः, कटिप्रदेशस्य खङ्गः, पुष्पधारणरीतिः इत्यादिभिः अस्य देवस्य दर्शनं पुण्यकरम् पापहरं च अस्ति । देवालयस्य बाहयशिल्पम् आन्तरशिल्पापेक्षया अत्यन्तं सुन्दरम् अस्ति । अन्तर्भागे नवरङ्गमण्डपम् अपूर्वम् अस्ति । बाह्यशिल्पेषु भुवनेश्वरी, स्तम्भाः असंख्यविग्रहाः अनेकभङ्या निर्मिताः । मदनिकाविग्रहाः शिलाबालिकाः विभिन्नरुपभावान्विताः। अन्यत्र कुत्रापि द्रष्टुं न शक्नुमः । देवालयं परितः गजानां सुन्दरशिल्पपंक्तिः अस्ति । [[यगचि]]नदीतीरे एषः सुन्दरदेवालयः विराजते । ====मार्गः==== *समीपे [[मङ्गळूरु]], [[बेङ्गळूरु]] विमानस्थानके स्थः। *रेलयानेन हासननिस्थानकं समीपेऽस्ति । *वाहनमार्गः हासनतः ४० कि.मी । [[बेङ्गळूरु]]तः २२२ कि.मी । [[मङ्गळूरु]]तः १२४ कि.मी । [[मैसूरु]]तः १४९ कि.मी *होसपेटेतः ३३० कि.मी । हळेबीडुतः १६ कि.मी :वसतिः -होटेलवेलापुरी, श्रीराघवेन्द्र टूरिस्टहोम् ===५)[[हळेबीडु]] === होय्सलराजानां राजधानी आदौ सोसेवूरु इति नाम आसीत् । ततः द्वारावती द्वारसमुद्रं हळेबीडु इति नाम प्राप्तमस्ति । एकादशशतकतः १४ शतकपर्यन्तं होय्सळानां राजधानी एषा नगरी वैभवेण दुर्गराजगृहादिभिः पूर्णा आसीत् । होय्सळेश्वरदेवालयः महोन्नतः द्विकूटदेवालयः अस्ति । नक्षत्राकारे आधाराङ्णे पूर्वाभिमुखम् अयं देवालयः शिलया निर्मितः अस्ति । विस्तृते अङ्गणे मण्डपद्वयम् अस्ति । तत्र नन्दीशस्य बृहत् विग्रहः लघुनन्दीविग्रहश्च स्तः । एकः होय्सळेश्वरः अपरः शान्तलेश्वरः । बाह्यावरणे विविधस्तरेषु प्राकारेषु निर्मितेषु शिल्पेषु [[रामायणम्|रामायण]] [[महाभारतम्|महाभारतयोः]] कथानां विविधसन्निवेशानां चित्रणं कृतम् अस्ति । विविधशिलास्तरेषु गजानां सिंहानां अश्वानाम् उष्ट्राणां, लतानां च शिल्पाणि सन्ति । न केवलं तावत् भागवतकथाः [[शिवपुराणम्|शिवपुराणकथाः]] मकराणां हंसानां पङ्क्तयः अपि विराजन्ते । देवालयस्य अन्तर्भागे स्तम्भेषु मदनिकाविग्रहाः सन्ति । महाम्मदीयानाम् आक्रमणानन्तरमपि श्रेष्ठाशिल्पकला मनोनन्दिनी अस्ति । पूर्वं वैभवोपेताः केदारेश्वरदेवालयः वीरभद्रदेवालयश्च भग्नावस्थायां विद्येते । ====मार्गः==== *हासनरेलनिस्थानतः २७ कि.मी *बाणावरतः ३२ कि.मी *लोकयानम् -बेलूरुतः २६ कि.मी *[[मैसूरु]]तः २५० कि.मी *[[बेङ्गळूरु]]तः २१४ कि.मी. *वसतिः -कर्णाटकसर्वकारवसतिगृहम्, होटेलमयूर ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[https://web.archive.org/web/20110708025835/http://www.brightchannarayapatna.blogspot.com/ bright channarayapatna] *[https://web.archive.org/web/20120308202405/http://hassan-history.blogspot.com/ Hassan History] *[http://www.mahamasthakabhisheka.com/heritageofshravanabelagola/royalpatronage.htm History of Shravanabelagola] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070420131413/http://www.mahamasthakabhisheka.com/heritageofshravanabelagola/royalpatronage.htm |date=2007-04-20 }} *[http://www.ourkarnataka.com/history.htm History of Karnataka, Arthikaje] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104095148/http://www.ourkarnataka.com/history.htm |date=2006-11-04 }} *[http://www.hoysalatourism.org/ hoysalatourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209004127/http://www.hoysalatourism.org/ |date=2014-02-09 }} *[http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm Census India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150425105619/http://www.censusindiamaps.net/page/India_WhizMap/IndiaMap.htm |date=2015-04-25 }} *[http://Kannadasiri.kar.nic.inarchaeology/eng/E23_Hassan.htm Protected Monuments of Hassan]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.flickr.com/search/?q=Bisle&w=88563023%40N00 Some pictures of Bisle area of Hassan district] {{कर्णाटकस्य मण्डलानि}} [[वर्गः:हासनमण्डलम्]] [[वर्गः:कर्णाटकस्य मण्डलानि]] mww2fp0487zvai8yzhv0wi3pr9uft52 0 14719 499573 484926 2026-06-19T00:30:46Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499573 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = पट्टदकल्लु | Image = [[Image:Pattadakal1.JPG|180px|Virupaksha Temple, Dravidian style]] | State Party = [[भारतम्]] | Type = सांस्कृतिकम् | Criteria = iii, iv | ID = 239 | Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|Asia-Pacific]] | Year = 1987 | Session = 11th | Link = http://whc.unesco.org/en/list/239 }} '''पट्टदकल्लु''' (Pattadakallu) [[कर्णाटक]]स्य [[बागलकोटेमण्डलम्|बागलकोटेमण्डले]] विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । पूर्वं [[चालुक्यवंशः|चालुक्यवंशीयानां]] प्रशासनम् अत्र आसीत् । अत्र दशदेवालयाः सन्ति । तेषु पापनाथः-विरूपाक्ष-मल्लिकार्जुनदेवालयाः मुख्याः सन्ति । विरूरुपाक्षदेवालयः विशालः अष्टमे शतके निर्मितः शिलादेवालयः । पट्टदकल्लु कन्नडशिल्पिनां प्रयोगालयः इति प्रसिद्धः अस्ति । [[कर्णाटकम्|कर्णाटके]] प्रशासनम् कृतवत्सु [[बादामी|बादाम्याः]] [[चालुक्याः]] प्रमुखाः आसन्। एते क्रिस्ताब्दस्य ५३५ तः ७५७ वर्षाणि यावत् शासकाः आसन् । एते कला -संस्कृतिरक्षकाः शिल्पकलासक्ताः च । शिल्पानां विषये आसक्तियुक्ताः इति कारणादेव अनेकान् सुन्दरदेवालयान् निर्मितवन्तः । ग्रीक् भूगोळज्ञः [[टालेमी]] एतं प्रदेशं ज्ञातवान् आसीत् । सः एतं पर्तुगल् इति उल्लिखितवान् अस्ति । [[चालुक्याः]] एतत् नगरम् किसुवोळल् इति उक्तवन्तः । अत्र पट्टाभिषेकोत्सवम् आचरन्तः आसन् इति कारणात् पट्ट्दकल्लु इति नाम आगतम् अस्ति । विश्वसंस्था अपि [[विश्वपरम्परास्थानानि|विश्वपरम्परास्थानानां]] पट्टिकायाम् एतत् नगरं समायोजितवती अस्ति । [[मलप्रभा]]नद्याः वामनाला प्रदेशे एतत् नगरम् अस्ति । शिल्पकलासम्पद्युक्तं नगरमिदम् । अत्र नवदेवालयाः सन्ति । सर्वे शिवदेवालयाः । गळगनाथ-जङ्गमेश्वर-विरूपाक्ष-मल्लिकार्जुन- त्रिलोकेश्वर-पापनाशदेवालयाः प्रमुखाः सन्ति । श्रीविरूपाक्षदेवालयः (लोकेश्वरदेवालयः) बृहदस्ति । क्रिस्ताब्दे ६४० तमे वर्षे निर्मितः । देवालयस्य वास्तुविन्यासः अतीव सुन्दरः अस्ति । पूर्वाभिमुखः देवालयः एषः । महाद्वारं, नन्दिमण्डपः, मुखमण्डपः, विशालसभामण्डपः, प्रदक्षिणपथम्, अन्तरालः, गर्भगृहम् इत्येते भागाः विशिष्टाः सन्ति । नन्दिमण्डपे ९ पाददीर्घः, ७ पादविस्तृतः, कृष्णशिलानन्दिविग्रहः अस्ति । सभाभवने १८ स्तम्भाः सन्ति । १८ जालन्ध्राः सन्ति । एतेषु सुन्दरशिल्पानि सन्ति । शिखरं ५८ पादमितोन्नतम् अतीव सुन्दरं च अस्ति । एतत् [[कञ्ची]]कैलासेश्वरदेवालयस्य साम्यं भजते इति मतम् अस्ति । [[हेवेल्]] नामकः चरित्रकारः पट्टदकल्लु स्थलं दृष्ट्वा '[[चालुक्यविक्रमादित्यः]] [[चोळाः|चोळानां]] [[पल्लवाः|पल्लवानां]] केरलराजानां विषये साधितस्य विजयस्य अपेक्षया विरूपाक्षमन्दिरं निर्माय अपूर्वां कीर्तिं सम्पादितवान्’ इति उक्तवान् अस्ति। ==मार्गः== ===धूमशकटमार्गः=== गदग-[[बिजापुरम्|बिजापुरमार्गे]] [[बादामी]] निस्थानम् अस्ति । ततः २९ कि.मी । ===वाहनमार्गः=== [[बेङ्गळूरु]]तः ५०० कि.मी, बिजापुरतः १२० कि.मी। पट्टदकल्लु उत्सवः प्रतिवर्षं प्रचलति । सङ्गीत-नृत्य-जानपदसङ्गीतानाम् अपूर्वं मेलनं तदा भवति । समीपे बादामी शिलागुहाः पर्वते (२९ कि.मी) सन्ति । बनशङ्करीदेवालयः (२० कि.मी) दूरे अस्ति । महाकूटेश्वरदेवालयः अपि अतीव सुन्दरः [[महाकूटः|महाकूटस्थले]](२० कि.मी) अस्ति । बादामी चालुक्यानां राजधानी आसीत् । बादामीनगरे वसति व्यवस्था अस्ति । अत्र सर्वकारेण ‘पट्टदकल्लु उत्सवः’ प्रतिवर्षं सञ्चाल्यते । ==चित्रशाला== <gallery> File:Mallikarjuna and Kashivishwanatha temples.jpg|मल्लिकार्जुनकाशीविश्वनाथमन्दिरे Image:Kasivisvanatha temple at Pattadakal.jpg|काशीविश्वनाथमन्दिरम् Image:Virupaksha temple at Pattadakal.jpg|विरूपाक्षमन्दिरम् Image:8th century Kannada inscription on victory pillar at Pattadakal.jpg|७४५तमे वर्षे संस्थापितस्य विजयस्तम्भस्य उपरितनः लेखः File:Kannada inscription tablet (1162 AD) at the Sangameshvara temple at Pattadakal.jpg|अष्टमशतकस्य विजयादित्यस्य शिलाशासनम् Image:Papanatha temple at Pattadakal.jpg|पापनाथमन्दिरम् </gallery> ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://www.flonnet.com/fl2424/stories/20071221505406500.htm चालुक्य मन्दिराणि गुहाः च] * [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal.asp पट्टदकल्लु] * [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_pattadakkal_images.asp पट्टदकल्लु चित्राणि] * [http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/pattadakal/map.html पट्टदकल्लु कीर्तनाणां चित्राणि]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224234604/http://www.world-heritage-tour.org/asia/south-asia/india/pattadakal/map.html |date=2012-02-24 }} * [http://maps.google.co.in/maps?f=q&source=s_q&hl=en&geocode=&q=Pattadakal&aq=&sll=15.92025,75.685887&sspn=0.003312,0.005397&g=Badami,+Bagalkot,+Karnataka&ie=UTF8&hq=&hnear=Pattadakal,+Bagalkot,+Karnataka&ll=15.950797,75.814912&spn=0.004683,0.006877&t=h&z=17 पट्टदकल्लु Google map] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] cxtz5lx9550ofaxylu1u8osgittziom 0 16701 499577 493296 2026-06-19T00:43:58Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499577 wikitext text/x-wiki [[Image:World geologic provinces.jpg|thumb|300px]] भूमेः गोलाकृतिम् ऐदम्प्राथम्येन मागल्लनामकः प्रतिपादितवान् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । [[संस्कृतभाषा]]यां तु आप्राचीनकालतः व्यवहारः भूगोलम् इत्येव । एषः व्यवहारः एव खलु समर्थयति भूमेः गोलाकारताम् ? धिक् मेकालेपुत्राणां विशेषबुध्दिम् । अपि च गोलपरिभाषायाम् उच्यते – :'''मृदम्ब्वग्न्यनिलाकाशपिण्डोऽयं पाञ्चभौतिकः ।''' :'''कपित्थफलवद्वृत्तः सर्वकेन्द्रेखिलाश्रयः ॥''' :'''स्थिरः परेशशक्त्येव सर्वगोळादधः स्थितः ।''' :'''मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति ॥ इति ॥''' भूमिः [[पञ्चभूतानि|पञ्चभूतात्मिका]], कपित्थफलाकारिका च इति अत्र स्पष्टतया निरुपितम् अस्ति । कपित्थफलाकाराकत्वं नाम दैर्ध्याधिक्ययुक्तगोलत्वम् । भूकेन्द्रं प्रति सर्वम् आकृष्टं भवति । अन्यत् किमपि अनाश्रित्य आकर्षणशक्त्या (परेशशक्त्या) निरालम्बा [[भूमिः]] व्योम्नि तिष्ठति इति एतस्मात् श्लोकात् ज्ञायते ॥ आर्यभटः भूव्यासम् अधिकृत्य वदति-ञिला भूः इति । तन्नाम भूव्यासः १०५० योजनमितः भवति । (१०५० =१२=१२६०० किलोमीट्टर् ।) आधुनिकाः अपि एतत एव परिमाणं प्रतिपादयन्ति ॥ भूमिः एव भ्रमति इति, सौरमण्डलम् अपि पराशक्तिं केन्द्रीकृत्य भ्रमति इति च अस्मत्पूर्वजैः सिध्दान्तितम् । कालिदासस्य काले भूशास्त्रविज्ञानं कथम् आसीत् इति [[मेघदूतम्|मेघदूतस्य]] पठनात् स्फुटीभवति ॥ भूभृत् इति [[पर्वताः|पर्वतस्य]] पर्यायपदम् । पर्वताः भूतोलनं साधयन्ति इति आधुनिकाः अपि अङ्गीकुर्वन्ति । श्रीकृष्णविलासकाव्ये भूमिब्रह्मसंवादे भूस्थितिः,[[भूकम्पः|भुकम्पनम्]] सूर्यरश्मिमहिमा इत्यादयः विषयाः काव्यशैल्या प्रतिपादिताः सन्ति । दिनचलनं, वार्षिकचलनम्, [[अयनम्|अयनं]], [[ग्रहणम्|ग्रहणं]], समरात्रम् इत्यादयः बहवः विषयाः अतिप्राचीनकाले एव भारते चर्चिताः आसन् ।भूगुरुत्वाकर्षणाविषये भास्कराचार्येण विशदतया प्रतिपादितम् ॥ ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://nscdelhi.org/exhibition-gallery.php?gallery=184] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018060358/http://www.nscdelhi.org/exhibition-gallery.php?gallery=184 |date=2018-10-18 }} Glimpse of Our Science and Technology Heritage gallery * [http://www.iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 A brief introduction to technological brilliance of Ancient India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613003424/http://iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 |date=2010-06-13 }} (Indian Institute of Scientific Heritage) * [http://eanveshan.com/ '''e-Anveshan'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619224747/http://www.eanveshan.com/ |date=2009-06-19 }} attempt to explore great Indian ancient sciences * [http://www.scienceblog.com/cms/blog/7243-science-and-technology-ancient-india-20159.html Science and Technology in Ancient India] (Dr VS Prasad's blog) * [http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/ Ancient India's Contribution to Our World's Material (Temporal) Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928002344/http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/ |date=2009-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20120204204819/http://india_resource.tripod.com/physics.htm History of the Physical Sciences in India] * [http://sanskritdocuments.org/articles/ScienceTechSanskritAncientIndiaMGPrasad.pdf Science and Technology in Ancient India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218020231/http://sanskritdocuments.org/articles/ScienceTechSanskritAncientIndiaMGPrasad.pdf |date=2010-12-18 }} * [http://countrystudies.us/india/101.htm ''India: Science and technology'', U.S. Library of Congress.] * ''[http://www.insaindia.org/INSA-book.pdf Pursuit and promotion of science: The Indian Experience] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20051007052834/http://www.insaindia.org/INSA-book.pdf |date=2005-10-07 }}'', Indian National Science Academy. * [http://countrystudies.us/india/101.htm ''India: Science and technology'', U.S. Library of Congress.] *Presenting Indian S&T Heritage in Science Museums, Propagation : a Journal of science communication Vol 1, NO.1, January 2010, National Council of Science Museums, Kolkata, India, by S.M Khened, [http://ncsm.gov.in/science_pdf/Shivaprasad%20Khened.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721162652/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Shivaprasad%20Khened.pdf |date=2011-07-21 }}. *Presenting Indian S&T Heritage in Science Museums, Propagation : a Journal of science communication Vol 1, NO.2, July, 2010, pages 124-132, National Council of Science Museums, Kolkata, India, by S.M Khened,[http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161448/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf |date=2011-07-21 }}. * [http://www.amazon.co.uk/Geek-Nation-Indian-Science-Taking/dp/1444710141''Geek Nation: How Indian Science is Taking Over the World'' by Angela Saini] (2011) 124-132, [http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161448/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf |date=2011-07-21 }} {{आधार}} {{DEFAULTSORT:History Of Indian Science And Technology}} [[वर्गः:भूमिशास्त्रम्]] [[वर्गः:भूविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] q5xhog48rptnh92pc4dmxlmrdwky9gk 0 16754 499578 493297 2026-06-19T00:43:59Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499578 wikitext text/x-wiki ऊर्जसंरक्षणनियमः, अणुसिध्दान्तः, द्रव्यनिर्माणम् इत्यादयः विषयाः वैदिककालादारभ्य भारते प्रसृताः दृश्यन्ते । शब्दस्य प्रकाशस्य च गतिः स्वभावादयश्च न्यायवैशेषिकमीमांसादिषु चर्चाविषयाः जाताः दृश्यन्ते । शब्दः वायौ प्रचयम् अपचयं च निर्माय सञ्चरति । तरङ्गरुपस्य अस्य शब्दस्य प्रतिफलनम् अपि चर्चितः अस्ति । प्रकाशस्य प्रतिफलनम्, अपभ्रंशः इत्यादयः विषयाः तर्कशास्त्रे दृश्यन्ते । एते विषयाः वात्स्यायनभाष्ये रश्मिपरावर्तनशब्देन निर्दिष्टाः । प्रकाशवेगः, द्वैतस्वभावः इत्यादयः क्रिस्तीयनवमशतके जातेन आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण विरचितायां तात्पर्यटीकायां प्रतिपादिताः । एते च विषयाः पाश्चात्यपण्डितैः सप्तदशे शतके ज्ञाताः । क्वाण्टम् सिध्दान्तम् अधिकृत्य अपि उपनिषत्सु चर्चा कृता दृश्यते ॥ :''''सायणाचार्यः प्रकाशस्य वेगम् एवं प्रतिपादयति-'''' :''''योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने ।'''' :''''एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तु ते ॥ इति ॥'''' अस्य व्याख्याने प्रकाशवेगः ६४००० क्रोशमितः (१८५०० मैल्परिमितः) इति उक्तम् अस्ति । आधुनिकाः च प्रकाशवेगं १८६२०२.३९६० मैल् मितं वदन्ति ॥ ऊर्जं पिण्डस्य आनुपातिकम् अस्ति (E=mc2) इति एन्स्टिन्महोदयस्य दर्शनम् इति वादः श्रूयते । “ त्वाष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्तण्डज्योतिरुतज्ज्वलः” इति भवभूतेः प्रयोगं पश्यन्तु भवन्तः । विश्वकर्मणः पुत्री संज्ञा सुर्यवधूः जाता । किन्तु सुर्यस्य अधिकतेजसा पीड्यमानया संज्ञया पिता बोधितः । सः पिता सूर्यं त्वाष्टृयन्त्रम् आरोप्य ऊर्जन्यूनतां चकार इति पुराणकथा । ऊर्जपिण्डबन्धनं निरुपयति खलु एषा कथा ॥ एकदा सयन्स् टुडे नामिकायां पत्रिकायां प्रकाशितम् ऎन्स्टिन्महाशयस्य वाक्यम् अत्र स्मरणीयम् । तत् एवम् अस्ति – `''You hail from India in the name of Hindu Philosophy. Yet you nota cared to learn Sanskrit. Come along, see my library whicha treaseures classics from Sanskrit, the Gita and other treatises on Hindu Philosophy. Theya are the main source of my inspirations and guidelines for tha purpose of scientific investigationsa and formulations of theories'' ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://nscdelhi.org/exhibition-gallery.php?gallery=184] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018060358/http://www.nscdelhi.org/exhibition-gallery.php?gallery=184 |date=2018-10-18 }} Glimpse of Our Science and Technology Heritage gallery * [http://www.iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 A brief introduction to technological brilliance of Ancient India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613003424/http://iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 |date=2010-06-13 }} (Indian Institute of Scientific Heritage) * [http://eanveshan.com/ '''e-Anveshan'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619224747/http://www.eanveshan.com/ |date=2009-06-19 }} attempt to explore great Indian ancient sciences * [http://www.scienceblog.com/cms/blog/7243-science-and-technology-ancient-india-20159.html Science and Technology in Ancient India] (Dr VS Prasad's blog) * [http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/ Ancient India's Contribution to Our World's Material (Temporal) Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928002344/http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/ |date=2009-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20120204204819/http://india_resource.tripod.com/physics.htm History of the Physical Sciences in India] * [http://sanskritdocuments.org/articles/ScienceTechSanskritAncientIndiaMGPrasad.pdf Science and Technology in Ancient India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218020231/http://sanskritdocuments.org/articles/ScienceTechSanskritAncientIndiaMGPrasad.pdf |date=2010-12-18 }} * [http://countrystudies.us/india/101.htm ''India: Science and technology'', U.S. Library of Congress.] * ''[http://www.insaindia.org/INSA-book.pdf Pursuit and promotion of science: The Indian Experience] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20051007052834/http://www.insaindia.org/INSA-book.pdf |date=2005-10-07 }}'', Indian National Science Academy. * [http://countrystudies.us/india/101.htm ''India: Science and technology'', U.S. Library of Congress.] *Presenting Indian S&T Heritage in Science Museums, Propagation : a Journal of science communication Vol 1, NO.1, January 2010, National Council of Science Museums, Kolkata, India, by S.M Khened, [http://ncsm.gov.in/science_pdf/Shivaprasad%20Khened.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721162652/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Shivaprasad%20Khened.pdf |date=2011-07-21 }}. *Presenting Indian S&T Heritage in Science Museums, Propagation : a Journal of science communication Vol 1, NO.2, July, 2010, pages 124-132, National Council of Science Museums, Kolkata, India, by S.M Khened,[http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161448/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf |date=2011-07-21 }}. * [http://www.amazon.co.uk/Geek-Nation-Indian-Science-Taking/dp/1444710141''Geek Nation: How Indian Science is Taking Over the World'' by Angela Saini] (2011) 124-132, [http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161448/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf |date=2011-07-21 }} [[वर्गः:भौतिकविज्ञानम्]] [[वर्गः:बाह्यानुबन्धः योजनीयः]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] px88vkblc2sawrx2pgjii28d9i2icwc 0 16759 499593 493299 2026-06-19T01:34:26Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499593 wikitext text/x-wiki [[Image:Kurukshetra.jpg|thumb|250px|महाभारतस्य तालपत्रम्]] इह खलु जगति अर्थानां प्रमित्यै प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, उपमानम्, शब्द इत्यादीनि बहूनि प्रमाणानि अङ्गीकृतानि सन्ति शास्त्रकारै: । तत्र शब्द इति प्रमाणं यदि न स्यात् तर्हि सर्वं जगदिदम् अन्धे तमसि निमज्जेत्, तदाह दण्डी - : '''इदमन्धं तम: कृस्नं जायेत भुवनत्रयम् ।''' : '''यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते ॥''' एतादृश: शब्द: यदा श्रूयते तदा नियमेन कश्चिदर्थ: प्रतीयते । यदा च कश्चिदर्थ: प्रतीयते तदा नियमेन तद्वाचक: शब्द: प्रतिभाति । अत एव अर्थे शक्यतावच्छेदकस्येव शब्दस्यापि विशेषणतया भानमिति शब्दविद:, तदुक्तं [[भर्तृहरिः|भर्तृहरिणा]] – : '''न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य: शब्दादनुगमादृते ।''' : '''अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन भासते ॥''' एवं शब्दार्थयो: अविनाभावस्य सत्त्वादेव महाकविना कालिदासेन। पार्वतीपरमेश्वरयो: उपमानत्वेन वागर्थयो: निर्देश: कृत: नान्ययो: कयोश्चित् । यद्यपि शब्दार्थया साहित्यं सर्वेषु वाक्येषु साधारणम् तथापि काव्यगतेषु वाक्येषु तद्विलक्षणमेव । तत्र यादृशं साहित्यं प्रतीयते तादृशं साहित्यमन्यत्र सुतरां नोपलभ्यते । अत्र हि वाक्येषु विलक्षणं सादृश्यं वर्तते । वैलक्षण्यं च शब्दानाम् अलङ्कृतत्वेन व्यञ्जकत्वेन च अर्थानां तु कल्पितत्वेन व्यञ्जकत्वेन च । इदं वैलक्षण्यं मनसिकृत्यैव भामहादय आलङ्कारिका: ‘काव्यं नाम सहितौ शब्दार्थौ’ इत्याचचक्षिरे । काव्यगतयो: शब्दार्थयो: विलक्षणस्य साहित्यस्य दर्शनादेव काव्यविचारपरस्यास्य शास्त्रस्य साहित्यशास्त्रम् इति नामधेयं सम्पन्नम् । युक्तं चेदम्, वाक्यान्तरे अविद्यमानस्य साहित्यस्य प्रतिपादनात् । [[अलङ्काराः|अलङ्कारशास्त्र]]मिति तु नामान्तरम् । अलङ्काराणां बाहुल्येन प्रतिपादनस्य सद्भावात् नामेदं प्रवृत्तम् । यद्वा, प्राचीनै: भामहादिभि: सत्स्वपि बहुषु पदाथेर्षु काव्ये सारभूततया अलङ्कारमेव अङ्गीचक्रु: नान्यम् औचित्यादिकम् । अनेन तस्मिन् काले तस्यैव प्राधान्यं सिद्धम् । ‘प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति’ इति नियमेन प्रधानभूतानामलङ्काराणां प्रतिपादकस्यास्य शास्त्रस्य तदेव नाम सम्पन्नम् । यद्यपि उत्तरे काले अन्यस्यैव रसादे: सारभूतत्वात् प्राधान्यत पाश्चात्त्यै: विमर्शकै: निर्धारितम् तथापि कृतपूर्वस्य नामधेयस्य अनपायात् अद्यापि तदेव नाम प्रवर्तते । [[Image:Raja Ravi Varma - Mahabharata - Shakuntala.jpg|thumb|175px|[[अभिज्ञानशाकुन्तलस्य]] एकं सुन्दरं चित्रम्,[[राजा रविवर्मा]]]] अस्मिन् शास्त्रे प्राधान्येन विचारणीयं भवति काव्यम् । ततश्च काव्यं लक्ष्यं भवति, शास्त्रं चेदं लक्षणम् इत्येतदुक्तं भवति । काव्यविचारपरेऽस्मिन् शास्त्रे [[काव्यस्य लक्षणम्]], तस्य प्रयोजनम्, तस्य कारणम्, वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्ग्यरूपम् अर्थत्रैविध्यम्, व्यञ्जनेति व्यतिरिक्तवृत्ते: सयुक्तिकं समर्थनम्, रसादि:, काव्यगता दोषा:, तद्गता: गुणा:, शब्दविन्यासरूपा रीति:, यमकोपमादयोऽलङ्कारा:, कविसमयश्चेति विषया मुख्यतया विमृष्टव्या भवन्ति । काव्ये आत्मस्थानीय: पदार्थ: क इत्यस्मिन् विषये मतभेदात् नानासिद्धान्ता: आविर्भूता: सन्ति । तत्र भामहादय: प्राचीना: काव्ये आत्मस्थानीयम् अलङ्कारं वदन्ति । वामनो रीतिम् । आनन्दवर्धनो ध्वनिम् । कुन्तको वक्रोक्तिम् । क्षेमेन्द्र औचित्यम् । अभिनवगुप्तादयस्तु रसम् । इमे षट् सिद्धान्ता: प्रस्थानशब्देन व्यवह्रियन्ते । सम्प्रदाय इत्यनेनापि शब्देन एषां व्यवहार: । । क्रमेण तानि प्रस्थानानि यथा – # [[अलङ्कारप्रस्थानम्]] - [[भामह]]-[[जयदेव]]-[[रुद्रट:|रुद्रटादय:]] । # [[रीतिप्रस्थानम्]] - [[वामन:]] । # [[वक्रोक्ति:]] - [[कुन्तक:]] । # [[ध्वनि:]] - [[आनन्दवर्धन:]] । # [[औचित्यप्रस्थानम्]] - [[क्षेमेन्द्र:]] । # [[रसप्रस्थानम्]] - [[अभिनवगुप्तः]]-[[मम्मटः]]- [[विश्वनाथ:|विश्वनाथादय:]] प्रायेण सर्वेरपि अर्वाचीनाः आालङ्कारिका: । तत्र [[अलङ्काराः|अलङ्कारो]] नाम शब्दनिष्ठ: अर्थनिष्ठो वा कश्चित् शोभाकारी धर्म: । [[रीतिः|रीतिर्नाम]] पदविन्यास: । [[ध्वनिः|ध्वनिर्नाम]] प्रधानो व्यङ्ग्य: । [[वक्रोक्तिः|वक्रोक्तिर्नाम]] प्रतिभावशात् भङ्ग्यन्तरेण प्रतिपादनम् । [[औचित्यम्|औचित्यं]] गुणालङ्कारादीनाम् आनुरूप्यम् । [[रसः|रसो]] नाम विभावानुभावव्यभिचारिभि: अभिव्यक्तो रत्यादि: । यद्यपि एषां स्वरूपे क्वचित् विप्रतिपत्ति: वर्तते तथापि सामान्येन इदमभिधानमिति मन्तव्यम् । [[Image:Radha and Krishna in Discussion.jpg|thumb|250px|right|[[जयदेवकवेः]] [[गीतगोविन्दस्य]] रमणीयं चित्रम् ]] साहित्यशास्त्रे यद्यपि बहवो विमर्शका: प्रसिद्धा: सन्ति । न तेषां सवेर्षां विवरणमत्र कर्तुं शक्यम् । तथापि विख्यातानां कतिपयानाम् आलङ्कारिकाणां नामानि काश्चित् तेषां कृतयो जीवितकालश्च प्रायेण निरूप्यते, यथा {| width="100%" |- valign="top" | {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! नामानि !! प्रसिद्धा कृति: !! क्रिस्तशके प्रायेण काल: |- | [[भरत:]] || [[नाट्यशास्त्रम्]] || प्रथमं शतकम् |- | [[भामह:]]|| [[काव्यालङ्कार:]] || सप्तमं शतकम् |- | [[दण्डी]] || [[काव्यादर्श:]] || सप्तमं शतकम् |- | [[उद्भट:]] || [[काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रह:]] || अष्ठमं शतकम् |- | [[वामन:]] || [[काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति:]] || अष्ठमं शतकम् |- | [[रुद्रट:]] || [[काव्यालङ्कार:]] || नवमं शतकम् |- | [[आनन्दवर्धन:]] || [[ध्वन्यालोक:]] || नवमं शतकम् |- | [[राजशेखर:]] || [[काव्यमीमांसा]] || दशमं शतकम् |- | [[भट्टनायक:]] || [[हृदयदर्पण:]] || दशमं शतकम् |- | [[अभिनवगुप्त:]] || [[अभिनवभारती]],[[लोचनं]] च || दशमं शतकम् |- | [[धनञ्जय:]] || [[दशरूपकम्]] || दशमं शतकम् |- | [[भोज:]] || [[सरस्वतीकण्ठाभरणम्]],[[शृङ्गारप्रकाश:]] || एकादशं शतकम् |- | [[महिमभट्ट:]] || [[व्यक्तिविवेक:]] || एकादशं शतकम् |- | [[क्षेमेन्द्र:]] || [[औचित्यविचारचर्चा]] || एकादशं शतकम् |- | [[मम्मट:]] || [[काव्यप्रकाश:]] || एकादशं शतकम् |- | [[रुय्यक:]] || [[अलङ्कारसर्वस्वम्]] || द्वादशं शतकम् |- | [[हेमचन्द्र:]]|| [[काव्यानुशासनम्]] || द्वादशं शतकम् |- | [[जयदेव:]] || [[चन्द्रालोक:]] || त्रयोदशं शतकम् |- | [[विद्यानाथ:]] || [[एकावली]] || त्रयोदशं शतकम् |- | [[विद्यानाथ:]] || [[प्रतापरुद्रीयम्]] || त्रयोदशं शतकम् |- | [[विश्वनाथ:]]|| [[साहित्यदर्पण:]] || त्रयोदशं शतकम् |- | [[केशवमिश्र:]] || [[अलङ्कारशेखर:]] || षोडशं शतकम् |- | [[अप्पयदीक्षित:]] || [[कुवलयानन्द:]],[[चित्रमीमांसा]] च || षोडशं शतकम् |- | [[जगन्नाथ:]] || [[रसगङ्गाधर:]] || सप्तदशं शतकम् |- | [[चूडामणिदीक्षित:]] || [[काव्यदर्पण:]] || सप्तदशं शतकम् |} ==प्राचीन विज्ञानम्== *[[प्राचीनभूगर्भशास्त्रम्]] *[[प्राचीनगणितम्]] *[[प्राचीनभौतशास्त्रम्]] *[[प्राचीनविमानशास्त्रम्]] *[[प्राचीनरसतन्त्रम्]] *[[प्राचीनजीवशास्त्रम्]] *[[प्राचीनज्योतिष्यम्]] *[[प्राचीनवास्तुविद्या]] *[[प्राचीनसङ्गीतम्]] ==भूगर्भशास्त्रम् == {{मुख्यलेखः|भूगर्भशास्त्रम्}} भूमेः गोलाकृतिंम् ऐदम्प्राथम्येन मागल्लनामकः प्रतिपादितवान् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । संस्कृतभाषायां तु आप्राचीनकालतः व्यवहारः भूगोलम् इत्येव । एषः व्यवहारः एव खलु समर्थयति भूमेः गोलाकारताम् ? अपि च गोलपरिभाषायाम् उच्च्यते । <br /> ::मृदम्ब्वग्न्यनिलाकाशपिण्डोऽयं पाञ्चभौतिकः। ::कपित्थफलवद्वृत्तः सर्वकेन्द्रेखिलाश्रयः ॥ ::स्थिरः परेशशक्त्येव सर्वगोऴादधः स्थितः । ::मध्ये समान्तादण्डस्य भूगोलो व्योम्नि तिष्ठति ॥ इति ॥ [[भूमिः]] पञ्चभूतात्मिका, कपित्थफलाकारिका च इति अत्र स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कपित्थफलकारकत्वं नाम दैर्घ्याधिक्ययुक्तगोलत्वम् । भूकेन्द्रं प्रति सर्वम् आकृस्ष्टं भवति अन्यत् किमपि अनाश्रित्य आकर्षणशक्त्त्या (परेशशक्त्या) निरालम्बा भूमिः व्योम्नि तिष्ठति इति एतस्मात् श्लोकात् ज्ञायते । <br /> आर्यभट्ट भूव्यासम् अधिकृत्य वदति – ञिला भूः इति । तन्नाम भूव्यासः १०५० योजनमितः भवति (१०५०=१२=१२६००किलोमीटर्) आधुनिकाः अपि एतत् एव परिमाणं प्रतिपादयन्ति ।<br /> भूमिः एव भ्रमति इति, सौरमण्डलम् अपि पराशक्तिं केन्द्रीकृत्य भ्रमति इति च अस्मात्पूर्वजैः सिद्धान्तितम् । कालिदासस्य काले भूशास्त्रविज्ञानं कथम् आसीत् इति मेघदूतस्य पठनात् स्फुटं भवति ।<br /> भूभृत् इति पर्वतस्य पर्यायपदम् । पर्वताः भूतोलनं साधयन्ति इति आधुनिकाः अपि अङगीकुर्वन्ति। [[श्रीकृष्णविलासकाव्यम्|श्रीकृष्णविलासकाव्ये]] भूमिब्रह्मसंवादे भूस्थितिः, भूकम्पनं सूर्यरश्मिमहिमा इत्यादयाः विषयाः काव्यशैल्या प्रतिपादिताः सन्ति । दिनचलनं, वार्षिकचलनम्, अयनं, ग्रहणं, समरात्रम् इत्यादयः बहवः विषयाः अतिप्राचीनकाले एव भारते चर्चिताः आसन् ।भूगुरुत्वाकर्षणविषये भास्कराचार्येण विशदतया प्रतिपादितम् । ==गणितम्== {{मुख्यलेखः|गणितम्}} आधुनिकगणकयन्त्रम् अपि अतिशेते भारतीया [[वेदगणितम्|वेदगणित]]पद्धतिः । शून्यं, दशांशपद्धतिः, सङख्याः, मूल्यम् इत्यादयः बहवः अंशाः भारतीयानां कारणतः एव गणितक्षेत्रं प्रविष्टवन्तः । पैथगोरियन् सिद्धान्तः इति यत् इदानीं पाठ्यते (कर्णवर्गः उ पादवर्गः अ लम्बवर्गः ) स च सिद्धान्तः पैथगोरसस्य जननात् त्रिशतवर्षपूर्वम् एव भारते शुल्बसूत्रे निरूपितः आसीत् । ::तत्कृत्योर्योगपदं कर्णः दोष्कर्णवर्गयोर्विवरात् । ::मूलं कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योः अन्तरात् पदं बाहुः ।। इति उच्च्यते । पिङगलाचार्यः छन्दःशास्त्रे मेरुप्रस्तारम् अधिकृत्य यत् प्रतिपादयति तदेव पास्कल्नामकेन अन्विष्टम् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । । अहो विचित्रा अस्माकं विद्याभ्यासरीतिः ! ==भौतशास्त्रम्== {{मुख्यलेखः|भौतशास्त्रम्}}ऊर्जसंरक्षणनियमः, [[अणुसिद्धान्तः]], द्र्व्यनिर्माणम् इत्यादयः विषयाः वैदिककालादारभ्य भारते प्रसृताः दृश्यन्ते । शब्दस्य प्रकाशस्य च गतिः स्वभावादयश्च न्यायवैशेषिकमीमांसादिषु चर्चाविषयाः जाताः दृश्यन्ते । शब्दाः वायौ प्रचयम् अपचयं च निर्माय सञ्चरति । तरङ्गरूपस्य अस्य शब्दस्य प्रतिफलनम् अपि चर्चितः अस्ति । प्रकाशस्य प्रतिफलनम्, अपभ्रंशः इत्यादयः विषयाः तर्कशास्त्रे दृश्यन्ते । एते विषयाः वात्स्यायनभाष्ये रश्मिपरावर्तनशब्देन निर्दिष्टाः । प्रकाशवेगः, द्वैतस्वभावः इत्यादयः क्रिस्तीयनवमशतके जातेन आचार्यवाचस्पतिमिश्रेण विरचितायां तात्पर्यटीकायां प्रतिपादिताः । एते च विषयाः पाश्चात्यपण्डितैः सप्तदशे शतके ज्ञाताः । क्वाण्टम् सिद्धान्तम् अधिकृत्य अपि उपनिषत्सु चर्चा कृता दृश्यते । <br /> सायणाचार्यः प्रकाशस्य वेगम् एवं प्रतिपादयति – ::योजनानं सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजने । ::एकेन निमिषार्धेन क्रममाण नमोऽस्तुते ।। इति अस्य व्याख्याने प्रकाशवेगः ६४०००क्रोशमितः (१८५००मैल्परिमितः) इति उक्तम् अस्ति । आधुनिकाः च प्रकाशवेगं १८६२०२.३९६० मैल् मितं वदन्ति । ऊर्जं पिण्डस्य आनुपातिकं अस्ति (E=mc2) इति ऐन्स्टिन्महोदयस्य दर्शनम् इति वादः श्रूयते । “त्वाष्टृयन्त्रभ्रमिभ्रान्तमार्ताण्डज्योतिरुतज्ज्वलः” इति [[भवभूतिः|भवभूतेः]] प्रयोगं पश्यन्तु भवन्तः । [[विश्वकर्मा|विश्वकर्म]]णः पुत्री संज्ञा सूर्यवधूः जाता किन्तु सूर्यस्य अधिकतेजसा पीड्यमानया संज्ञया पिता बोधितः । सः पिता सूर्यं त्वाष्टृयन्त्र्म् आरोप्य ऊर्जन्यूनतां चकार इति पुराणकथा । ऊर्जपिण्डबन्धनं निरूपयति खलु एषा कथा ।<br /> एकदा सैन्स् टुडे नामिकायां पत्रिकायां प्राकाशितम् [[ऐन्स्टिन्]]महाशयस्य वाक्यम् स्मरणीयम् । तत् एवं अस्ति । `You hail from India in the name of Hindu Philosophy . Yet you not cared to learn Sanskrit . Come along, see my liabrary which treasures classics from Sanskrit, the Gita and other treatises on Hindu Philosophy . They are the main source of my inspirations and guidelines for the purpose of scientific investigations and formulation of theories’ . ==विमानशास्त्रम्== {{मुख्यलेखः|विमानशास्त्रम्}} वायुप्रवाहतः उत्पन्नम् ऊर्जं, सौरोर्जम्, एतरेन्धनोर्जं च उपयुज्य सञ्चार्यमाणानि विमानानि अत्र आसन् । [[भरद्वाजः|भरद्वाज]]महर्षेः यन्त्रसर्वस्वम्, [[अगस्त्यः|अगस्त्यस्य]] शक्तिसूत्रम्, ईश्वरस्य सौदामिनिकला, भरद्वाजस्यैव अंशुमात्तन्त्रं, [[शाकटायनः|शाकटायन]]स्य वायुतत्त्त्वप्रकरणं वैश्व मारुततन्त्रं च, [[नारदः|नारद]]स्य धूमप्रकराणम् इत्यादीनां विमानशास्त्रसम्बद्धानां ग्रन्थानाम् उल्लेखाः दृश्यन्ते । भोजस्य समराङगणसूत्रधारं, शौनकमहर्षेः व्योमयानतन्त्रं, गर्गस्य यन्त्त्त्रकल्पः, नारायणस्य विमानचन्द्रिका, वाचस्पतेः यानबिन्दुः [[दुण्डिनाथः|दुण्डिनाथ]]स्य व्योमयानार्कप्रकाशिका, चक्रायणिमुनेः केतुयानप्रदीपिका इत्यादयः अनेके ग्रन्थाः अपि विमानशास्त्रसम्बद्धाः एव ।<br /> विमानस्य अवरोहणकाले, भूस्पर्षसमये चैव अपघातस्य सम्भावना अधिक इति भरद्वाजमहर्षिः कथयति । अद्यापि समस्ति खलु सा एव स्थितिः ? विस्तारभयात् विषयोऽयं न विस्तार्यते । । ==रसतन्त्रम्== {{मुख्यलेखः|रसतन्त्रम्}}रसतन्त्रविषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । [[वाग्भटः|वाग्भट]]स्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयाः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति । स्फटिकं, काचः(लेन्स्), वर्णः, सुधा(सिमेण्ट्),निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, [[लोहाः]] विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यदीनां पदार्थानां निर्माणं, रसप्रक्रिया च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति । अत्र अनेकविधानि आम्लानि (acids) क्षाराणि(bases ) च उल्लिखितानि । एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङकेतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता ।<br /> चिकित्सायाम् अपि अस्य रसतन्त्रस्य उपयोगः आसीत् । पातञ्जलमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति । क्रि.पू. द्वितीये शतके जातस्य नागर्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोह्यायनिर्माणार्थं साङकेतिकव्यवस्थां निरूपयति । परीक्षणशालायाः रचनाम्, तत्रत्यानि उपकरणानि, एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति । रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते । एकादशशतकीयः (क्रि.श.११) रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविच्य ज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (flame test) वर्णयति । देहलीस्थः विष्णुस्थम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति । ==जीवशास्त्रम्== {{मुख्यलेखः|जीवशास्त्रम्}} [[चरकसंहिता]], [[सुश्रुतसंहिता]], [[अष्टाङगहृदयम्|अष्टाङगहृदयं]], [[भावप्रकाशः]] इत्यादयः प्रसिद्धाः [[आयुर्वेदग्रन्थाः]] केचन । शस्त्रक्रिया, प्रतिरोधचिकित्सा च प्राचीनकालात् एव अत्र आसीत् । ९२७ तमे क्रिस्ताब्दे भोजराजस्य मस्तिष्कशस्त्रक्रियां [[जीवकः]] नाम वैद्यः कृतवान् इति श्रूयते । सुश्रुतसंहितायां शस्त्रक्रियोपकारकाणि शस्त्रयन्त्रादीनि बहूनि उल्लिखितनि । भावमिश्रस्य भावप्रकाशे रक्तसञ्चारविषये अपि उच्यते । चिकित्सार्थं मोहनिद्रायाः (हिप्नाटिसम्) उपयोगः भारते एव ऐदम्प्राथम्येन कृतः ।<br /> [[वृक्षायुर्वेदः]], [[गजायुर्वेदः]], [[अश्वायुर्वदः]] इत्यादयः निरवधिशाखाः तिर्यग्जीवशास्त्रम् अधिकृत्य प्रवृत्ताः । तेषां रोगाः, तच्चिकित्सा, तेषाम् [[आहारः]] इत्यादयाः अपि तत्र वर्णिताः । मृगवैद्यकस्य पिता इति विख्यातेन शालिहोत्रेण अश्वलक्षणम्, अश्वप्रश्नः इत्यादयः ग्रन्थाः रचिताः । [[गौतमः|गौतम]]स्य [[गावायुर्वेदः]], पालकाप्यस्य [[हस्तायुर्वेदः]] च लोके प्रसिद्धौ । [[वराहमिहिर]]स्य [[बृहत्संहिता]] वृक्षशुश्रूषाम् अधिकृत्य वदति । ==ज्योतिश्शास्त्रम्== {{मुख्यलेखः|ज्योतिश्शास्त्रम्}} असंख्याः ग्रहाः सन्ति, अन्यसौरमण्डलानि अपि भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः विचाराः भारतीये ज्योतिश्शास्त्रे रूढमूलाः सन्ति । ग्रहाणां स्थितिः, परस्पराकर्षणं, ग्रहणस्वरूपम् इत्यादयः अत्र विस्तरेण उक्ताः । कुजग्रहस्य स्वरूपं चपलः सरक्तगौरः मज्जासारश्च माहेयः इत्येवम् उक्तवान् अस्ति । उग्रतुषारावरणम् अस्ति इत्यतः रक्तवर्णयुक्तधवलवर्णः तत्र दृश्यते इति । कुजः (भूमिपुत्रः) इति शब्दः एव तद्ग्रहे जीवसम्भाव्यतां प्रकाशयति । आधुनिकाः अपि एतत् एव वदन्ति खलु ? सूर्यादीनां सञ्चारः भ्रममूलः, ग्रहाणां स्वप्रकाशता नास्ति इत्यादयः बहवः वैज्ञानिकाः अंशाः आर्यभटेन प्रतिपादिताः । एते विषयाः इतःपूर्वं परिचायिताः इत्यतः विरम्यते विस्तरात् । ==वास्तुविद्या== {{मुख्यलेखः|वास्तुविद्या}} सिन्धुसभ्यताचित्राणि प्रायः सर्वानपि आश्चर्यचकितान् कुर्वन्ति एव । तत्रत्या वास्तुविद्या अतिप्राचीना अत्युत्कृष्टा च । कर्णाटके बेलूरे विद्यमानः भूमिस्पर्शरहितः स्तम्भः, [[कोणार्क]]क्षेत्रे सूर्यदेवालयः, [[शृङगेरी|शृङगेरि]]स्तम्भाः, अनन्तपुरीस्थाः सप्तस्वरप्रभावाः मण्डपाधारः स्तम्भाः, [[अजन्ता]]–[[एल्लोर]]गुहाः [[देहली]]स्थः विष्णुस्तम्भः इत्यादयः अनेके अंशाः भारतीयवास्तुविद्यायाः गरिमाणं प्रामाणीकुर्वन्ति । मयमतं, [[मयसारः]], मनुष्यालयचन्द्रिका, सुप्रभेदागमः, वास्तुरत्नावली, कामिकागमः, बृहद्वास्तुमाला इत्यादिषु अनेकेषु ग्रन्थेषु वास्तुशास्त्रं निरूपितम् अस्ति । ==सङ्गीतम्== {{मुख्यलेखः|सङ्गीतम्}} संङ्गीतम् अधिकृत्य न बहु वक्तव्यम् अस्ति । यतः एतस्मिन् विषये सर्वे जानन्ति एव । चिकित्सार्थम् अपि सङ्गीतम् उपयुज्यते स्म अस्मदाचार्यैः । [[संङ्गीतचिकित्सारत्नाकरः|संङ्गीतचिकित्सारत्नाकर]]नामकः ग्रन्थः ३४८०० रोगाणां विषये विस्तरेण वदति । तेषां चिकित्सोपयोगिताम् अपि प्रतिपादयति सः ग्रन्थः । एकैकः अपि संस्कृतज्ञाः एकैकशास्त्रस्य पारङगतः सन् तत्तच्छास्त्रस्य परिरक्षणं प्रसारं च करोतु इति अपेक्षा । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://nscdelhi.org/exhibition-gallery.php?gallery=184 Glimpse of Our Science and Technology Heritage gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181018060358/http://www.nscdelhi.org/exhibition-gallery.php?gallery=184 |date=2018-10-18 }} * [http://www.iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 A brief introduction to technological brilliance of Ancient India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613003424/http://iish.org/index.php?option=com_content&view=article&id=71:a-brief-introduction-to-technological-brilliance-of-ancient-india&catid=37:heritage-india-news&Itemid=56 |date=2010-06-13 }} (Indian Institute of Scientific Heritage) * [http://eanveshan.com/ '''e-Anveshan'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090619224747/http://www.eanveshan.com/ |date=2009-06-19 }} attempt to explore great Indian ancient sciences * [http://www.scienceblog.com/cms/blog/7243-science-and-technology-ancient-india-20159.html Science and Technology in Ancient India] (Dr VS Prasad's blog) * [http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/ Ancient India's Contribution to Our World's Material (Temporal) Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928002344/http://www.hindubooks.org/sudheer_birodkar/india_contribution/ |date=2009-09-28 }} * [https://web.archive.org/web/20120204204819/http://india_resource.tripod.com/physics.htm History of the Physical Sciences in India] * [http://sanskritdocuments.org/articles/ScienceTechSanskritAncientIndiaMGPrasad.pdf Science and Technology in Ancient India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218020231/http://sanskritdocuments.org/articles/ScienceTechSanskritAncientIndiaMGPrasad.pdf |date=2010-12-18 }} * [http://countrystudies.us/india/101.htm ''India: Science and technology'', U.S. Library of Congress.] * ''[http://www.insaindia.org/INSA-book.pdf Pursuit and promotion of science: The Indian Experience] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20051007052834/http://www.insaindia.org/INSA-book.pdf |date=2005-10-07 }}'', Indian National Science Academy. * [http://countrystudies.us/india/101.htm ''India: Science and technology'', U.S. Library of Congress.] *Presenting Indian S&T Heritage in Science Museums, Propagation : a Journal of science communication Vol 1, NO.1, January 2010, National Council of Science Museums, Kolkata, India, by S.M Khened, [http://ncsm.gov.in/science_pdf/Shivaprasad%20Khened.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721162652/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Shivaprasad%20Khened.pdf |date=2011-07-21 }}. *Presenting Indian S&T Heritage in Science Museums, Propagation : a Journal of science communication Vol 1, NO.2, July, 2010, pages 124-132, National Council of Science Museums, Kolkata, India, by S.M Khened,[http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161448/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf |date=2011-07-21 }}. * [http://www.amazon.co.uk/Geek-Nation-Indian-Science-Taking/dp/1444710141''Geek Nation: How Indian Science is Taking Over the World'' by Angela Saini] (2011) 124-132, [http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721161448/http://ncsm.gov.in/science_pdf/Propagation%20Vol%202%20-%2008%20Science%20Centres.pdf |date=2011-07-21 }} [[वर्गः:संस्कृतसाहित्यम्‌]] [[वर्गः:अलङ्कारशास्त्रम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 1t42s5lf6wvif6qt1fpiqzq6tunw1v0 0 16968 499575 499208 2026-06-19T00:34:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499575 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = पारासेल्सस् | image = Paracelsus.jpg | image_size = frameless | caption = portrait by [[Quentin Massys]] | birth_name = Philip von Hohenheim | birth_date = {{birth date|df=yes|1493|11|11}} or<br />{{birth date|df=yes|1493|12|17}} | birth_place = [[Egg (Schwyz)|Egg]], near [[Einsiedeln]], [[Old Swiss Confederacy]] (present-day [[Switzerland]]) | death_date = {{death date and age|df=yes|1541|09|24|1493|11|11}} | death_place = [[Salzburg]], [[Archbishopric of Salzburg]] (present-day [[Austria]]) | death_cause = Unknown | resting_place = | resting_place_coordinates = | residence = | nationality = [[Swiss (people)|Swiss]], German | other_names = Theophrastus von Hohenheim; Phillipus Areolus; Bombastus | known_for = | education = | employer = | occupation = [[alchemy|Alchemist]]<br /> Physician<br /> [[Astrology|Astrologer]]<br /> Scientist<br />[[Occult]]ist | title = }} [[चित्रम्:300704 beratzhausen-oberpfalz-paracelsus-denkmal 1-480x640.jpg|thumb|200px|right|पारासेल्ससस्य मूर्तिः]] (कालः – १७. १२. १४९३ तः २४. ०९. १५४१) अयं '''पारसेल्सस्''' (Paracelsus) कश्चन [[रसतन्त्रम्|रसायनशास्त्र]]स्य विज्ञानी । अस्य वास्तविकं नाम "थियोक्रस्टस् बोम्बास्टस् फन् होहेन्हैम्” इति । रसविद्यायाम् अहं प्रख्यातस्य वैद्यस्य "सेल्सस्” इत्यस्य अपेक्षया अपि बुद्धिमान् इति प्रदर्शनार्थं स्वस्य नाम एव "पारसेल्सस्” इति पर्यवर्तयत् अयं थियोक्रस्टस् । अयं पारसेल्सस् १९४३ तमे वर्षे डिसेम्बर् मासस्य १७ दिनाङ्के [[स्वीडन्]] देशस्य 'ऐन्सिड्नेल्’ इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पारसेल्ससस्य वैद्यविद्याभ्यासः तस्य पित्रा एव आरब्धः । अनन्तरं बहूनि नगराणि अटन् ज्ञानं सम्पादितवान् अयं पारसेल्सस् । तथैव दुरहङ्कारस्य कारणतः सर्वत्र शत्रून् अपि सम्पादितवान् । तथापि रसविद्यातः रसायनशास्त्रं प्रति समीचीनं मार्गं संशोधितवान् अयं पारसेल्सस् एव । अयं पारसेल्सस् रसविद्यायाः प्रमुखः उद्देशः स्वर्णस्य निर्माणं न । रोगाणाम् औषधस्य निर्माणम् इति उत्कृष्टं निर्णयम् अकरोत् । तदनीन्तने समाजे सस्यमूलेभ्यः केवलम् [[औषधम्|औषधानां]] निर्माणं शक्यते इति विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् तं विश्वासम् एव परिवर्त्य [[खनिजम्|खनिज]]मूलेभ्यः अपि औषधानां निर्माणं शक्यते इति प्रादर्शयत् । ग्रीक्-चिन्तकानां विश्वासपात्रेषु चतुर्षु वस्तुषु ([[वायुः]], [[जलम्|जलं]], [[मृत्तिका]], [[अग्निः]] च) अयं पारसेल्सस् अपि विश्वसिति स्म । तथैव अरब्बानां विश्वासपात्रेषु त्रिषु वस्तुषु ([[पादरसः]], गन्धकं, [[लवणम्|लवणं]] च) अपि तस्य तावानेव विश्वासः आसीत् । अयं पारसेल्सस् कश्चन अनुक्तग्राही आसीत् । १५२७ तमे वर्षे यदा सः बेसेल्-नगरे प्रमुखः वैद्यः आसीत् तदा सार्वजनिकरूपेण [[गेलेन्]], [[अविसेन्]] इत्यादीनां पुरातनानां विज्ञानिनां कृतीः अग्निसात् अकरोत् । अयं पारसेल्सस् यदा ल्याटिन्-भाषायाः स्थाने जर्मन्-भाषया एव वदामि इति अघोषयत् तदा जनाः तं बेसेल्-नगरात् एव बहिष्कृतवन्तः । 'मानसिकरोगिणः भूतैः पिशाचैः वा पीडिताः न, शारीरिकरोगाः इव ते अपि रोगाः एव । [[मस्तिष्कम्|मस्तिष्के]] जायमानस्य व्रणस्य (अपघातस्य) पार्श्ववायुरोगस्य च सम्बन्धः अस्ति ।’ इति स्पष्टतया निरूपितवान् आसीत् अयं पारसेल्सस् । यद्यपि तस्य पूर्वजाः मिश्रलोहाणां, [[कांस्यम्|कांस्यस्य]] च उपयोगं जानन्ति स्म तथापि जिङ्कलोहस्य संशोधनं कृतवान् अयं पारसेल्सस् एव । १५४१ तम् वर्षे सप्टेम्बरमासस्य २४ तमे दिनाङ्के सः मरणम् अवाप्नोत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.revistaazogue.com/biblio.htm#N_3_''Azogue'':] A section of the e-journal ''Azogue'' with original reproductions of paracelsian texts. * [http://www.paracelsus.uzh.ch/ The Zurich Paracelsus Project]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141106223257/http://www.paracelsus.uzh.ch/ |date=2014-11-06 }} * [http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Zn History of zinc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123003226/http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Zn |date=2010-01-23 }} * [[Allen G. Debus]] (1984) [http://www.jstor.org/discover/10.2307/41109480?uid=2476352067&uid=2134&uid=2&uid=70&uid=3&uid=60&sid=21104009143917 History with a Purpose: the Fate of Paracelsus], ''Pharmacy in History'' 26(2):83–96. * [http://www.nlm.nih.gov/hmd/pdf/paracelsus.pdf Allen G. Debus, "Paracelsus and the medical revolution of the Renaissance" - A 500th Anniversary Celebration from the National Library of Medicine (1993), p. 3.] * [http://www.newadvent.org/cathen/11468a.htm Theophrastus Paracelsus] - Detailed entry from [[The Catholic Encyclopedia]] * [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/paracels.html Biographical notes from The Galileo Project] * [http://www.themystica.com/mystica/articles/p/paracelsus.html Paracelsus (from the Mystica)] * [http://www.alchemylab.com/paracelsus.htm Paracelsus (from Alchemy Lab)] * [http://www.economist.com/books/displayStory.cfm?story_id=5407627 The uses of enchantment], [[The Economist]], 19 January 2006 * [http://www.paracelsus-center.ch/ Paracelsus – The physician, healer, and philosopher] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765225-1,00.html "After Hippocrates", ''Time'' (February 03, 1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130716144854/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,765225-1,00.html |date=July 16, 2013 }} * [http://himetop.wikidot.com/paracelsus. Some places and memories of Paracelsus] * [http://hdl.loc.gov/loc.rbc/general.31040.1 Of the supreme mysteries of nature] From the Collections at the Library of Congress * [http://www.cppdigitallibrary.org/items/browse?advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=48&advanced%5B0%5D%5Btype%5D=contains&advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=Paracelsus%2C+1493-1541.+Prognosticatio+eximii+doctoris+Theophrasti+Paracelsi Images from ''Prognosticatio eximii doctoris Theophrasti Paracelsi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012025749/http://www.cppdigitallibrary.org/items/browse?advanced%5B0%5D%5Belement_id%5D=48&advanced%5B0%5D%5Btype%5D=contains&advanced%5B0%5D%5Bterms%5D=Paracelsus%2C+1493-1541.+Prognosticatio+eximii+doctoris+Theophrasti+Paracelsi |date=2014-10-12 }} From The College of Physicians of Philadelphia Digital Library [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 723yhxubprwe3rtsplpylbk0sjt7sme 0 16971 499559 483785 2026-06-18T23:33:55Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499559 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Andreas Vesalius |image = Melchior van Brauweiler-engraving after van Calcar.jpg |birth_date = {{birth date|df=yes|1514|12|31}} |birth_place = [[Brussels]], [[Habsburg Netherlands]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1564|10|15|1514|12|31}} |death_place = [[Zakynthos]] |residence = |citizenship = |nationality |ethnicity |field = [[Anatomy]] |work_institutions = |alma_mater = |doctoral_advisor = [[Johann Winter|Johannes Winter von Andernach]] <br> [[Gemma Frisius]] |doctoral_students = [[Matteo Realdo Colombo]] |known_for = ''[[De humani corporis fabrica]]'' or "the structure of the human body" |influences = [[Jacques Dubois]]<br /> [[Jean Fernel]] |influenced = |prizes = |religion = |footnotes = |signature = }} (कालः – ३१. १२. १५१४ तः १५. १०. १५६४) अयम् '''आण्ड्रियेस् वेसेलियस्''' (Andreas Vesalius) पाश्चात्यजगतः आधुनिकस्य अङ्गरचनाशास्त्रस्य जनकः । अयं १५१४ वर्षे डिसेम्बर् मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के बेल्जियं–देशस्य ब्रसल्स् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य माता आङ्ग्लप्रदेशीया आसीत्, पिता च जर्मन्प्रदेशीयः । तस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य पिता जर्मन्–चक्रवर्तेः ५ चार्ल्स् इत्यस्य कृते [[औषधम्|औषधानाम्]] आपूर्तिं करोति स्म । अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् धनिककुले जातः । अस्य विद्याभ्यासः लूवेन् तथा [[प्यारिस्]] नगरेषु जातः । यद्यपि अयं [[गेलेन्|गेलेनस्य]] पद्धत्या एव अधीतवान् तथापि बहिरङ्गरूपेण गेलेनस्य विरोधम् अकरोत् । स्वयमेव अङ्गच्छेदनं कृत्वा विषयान् ज्ञातुम् इच्छति स्म । तदर्थं योग्यम् अवसरम् [[इटली]]देशस्य पादुअ–विश्वविद्यालये प्राप्नोत् । तत्र अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् अङ्गरचनाविज्ञानस्य प्राध्यापकरूपेण प्राविशत् । अनन्तरं राजवंशस्य वैद्यकीय–सूचनाकाररूपेण नियुक्तः अभवत् । कालान्तरे १५५५ तम् वर्षे चक्रवर्ती यदा पदच्युतः जातः तदा अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् [[स्पेन्]]–देशम् अगच्छत् । तत्रापि सः राजवंशस्य वैद्यकीय–सूचनाकाररूपेण एव नियुक्तः । यद्यपि अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् अत्युत्कृष्टं साधितवान् तथापि मतान्धानां हिंसातः मुक्तिं प्राप्तुं न शक्तवान् एव । यथा यथा अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य प्रसिद्धिः अधिका जाता तथा तथा तस्य शत्रूणां संख्या अपि वर्धिता । ते मतान्धाः अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् शवचोरः, पाषण्डः च इति आक्षिप्तवन्तः । [[चित्रम्:Vesalius Portrait pg xii - c.png|thumb|right|200px]] [[यूरोप्]]–देशस्य बहुषु स्थानेषु अस्य आण्ड्रियेस् वेसेलियसस्य विरुद्धं प्रतिभटनानि प्राचलन् । अनेन जुगुप्सां प्राप्य आण्ड्रियेस् वेसेलियस् बहूनां पुस्तकानां हस्तप्रतिं दग्धवान् । पादुअ-विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकस्थानाय अपि त्यागपत्रम् अददात् । अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् प्यालस्टैन्प्रदेशे विद्यमानां पवित्रभूमिं गत्वा आगच्छेत् इति दण्डनम् अपि विहितम् । तदनुगुणं सः तत्र अगच्छत् । तदनन्तरं तेन पूर्वतनम् उद्योगं प्रतिनिवर्तनीयम् इति आह्वानम् अपि प्राप्तम् । तदर्थं ततः [[प्यालस्टैन्]]तः प्रत्यागमनावसरे ग्रीस्–समीपे नौकायाः अपघातः सञ्जातः । तत्रैव १५६४ तम् वर्षे अक्टोबर्–मासस्य १५ दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् । समीपे विद्यमाने द्वीपे एव तस्य समाधिम् अपि अकुर्वन् । अयम् आण्ड्रियेस् वेसेलियस् बहूनि पुस्तकानि अलिखत् । तेषु '''“दि ह्युमानीस् कार्पोरिस् फ्याब्रिक्” (मानवस्य देहरचना)''' नामकं पुस्तकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् । सः निरन्तरं ६ वर्षाणि यावत् शवानां छेदनं कृत्वा अधीत्य तत् पुस्तकम् अलिखत् । तत्र ६६३ पुटानि सन्ति । वृक्षाक्षेन रचितानि २७८ सुन्दराणि चित्राणि अपि सन्ति । तस्मिन् पुस्तके मानवस्य [[शरीरम्|शरीरस्य]] विभिन्नानाम् अङ्गानां रचनायाः विवरणम् अपि व्यवस्थितरूपेण निरूपितम् अस्ति । तत् पुस्तकं मानवस्य अङ्गरचनायाः विषये प्रकटितेषु पुस्तकेषु अत्युत्तमम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://link.library.utoronto.ca/anatomia/ Anatomia 1522-1867: Anatomical Plates from the Thomas Fisher Rare Book Library] * [http://www.andreasvesalius.be Bibliography van Andreas Vesalius] * [http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/vesale.htm#vonseng Vesalius's « Anatomies » Introduction by Jacqueline Vons] * [http://himetop.wikidot.com/andreas-vesalius Places and memories related to Andreas Vesalius] * [http://www.archive.org/details/GalileoGalileivesaliusAndServetus Play on Vesalius] * [http://vesalius.northwestern.edu/ Translating Vesalius] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/6321/20160901184031/http://vesalius.northwestern.edu/ |date=2016-09-01 }} *[http://archive.nlm.nih.gov/proj/ttp/flash/vesalius/vesalius.html ''Turning the Pages'']: a virtual copy of Vesalius's ''De Humanis Corporis Fabrica''. From the [[U.S. National Library of Medicine]]. * [http://hdl.handle.net/1808/6347 Vesalius four centuries later] by [[John Farquhar Fulton|John F. Fulton]]. Logan Clendening lecture on the history and philosophy of medicine, University of Kansas, 1950. Full-text PDF. * Andreas Vesalius, [http://www.ospfe.it/per-la-formazione/biblioteca/progetto-vesalio/vesalius-project ''VESALIUS project'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924062144/http://www.ospfe.it/per-la-formazione/biblioteca/progetto-vesalio/vesalius-project |date=2015-09-24 }}. Information about the new DVD "De Humani Corporis Fabrica" produced by Health Science Library of the St. Anna Hospital in Ferrara - Italy. * [http://www.vub.ac.be/VECO/bveco/ Vesalius College in Brussels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609075919/http://www.vub.ac.be/VECO/bveco/ |date=2007-06-09 }} [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] el5985goblk4j1ljmxw7lugy1gq28nx 0 16999 499562 499096 2026-06-18T23:40:04Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499562 wikitext text/x-wiki (कालः - ०७. ०८. १९२५) {{Infobox scientist |name = M. S. Swaminathan <!--NOTE: please do not add the title "Dr" to his name: see [[Wikipedia:Manual of Style (biographies)#Academic titles]]--> |image = Monkombu Sambasivan Swaminathan - Kolkata 2013-01-07 2674.JPG |image_size = |caption = Dr. Swaminathan at the 100th Indian Science Congress, Kolkata. |birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1925|8|7}} |birth_place = [[Kumbakonam]], [[Madras Presidency]], [[British India]] (present-day [[Tamil Nadu]], [[India]]) |death_date = |death_place = |residence = [[Chennai]], Tamil Nadu |citizenship = |nationality = [[India]] |ethnicity = |field = [[Agricultural science]] |work_institutions = [[MS Swaminathan Research Foundation]] |alma_mater = [[Maharajas College]]<br>[[Tamil Nadu Agricultural University]]<br>[[University of Cambridge]]<br>[[University of Wisconsin-Madison]] |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = High-yielding varieties of wheat in India |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Norman Borlaug|Dr. Norman Borlaug]] |influenced = |prizes = {{no wrap|[[Padma Shri]] (1967)<br>[[Ramon Magsaysay]] (1971)<br>[[Padma Bhushan]] (1972)<br>[[Albert Einstein World Award of Science]] (1986)<br>[[Padma Vibhushan]] (1989)<br>[[World Food Prize]] (1987)<br>[[Tyler Prize for Environmental Achievement]] (1991)<br>[[Volvo Environment Prize]] (1999)<br>[[Indira Gandhi Award for National Integration]] (2013)}} |religion = [[Hindu]] |footnotes = |signature = }} अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् (M.S. Swaminathan) "हरितक्रान्तेः” प्रवर्तकः । एषः एम्. एस्. स्वामिनाथन् १९२५ तमे वर्षे आगस्टमासस्य ७ दिनाङ्के [[भारतम्|भारत]]देशस्य [[तमिऴ्‌नाडु]]राज्यस्य [[कुम्भकोणम्]] इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पूर्णं नाम मोन्कोम्बु साम्बशिवन् स्वामिनाथन् इति । तस्य वंशः एव वैद्यानां वंशः आसीत् । तस्य वंशजाः स्वतन्त्र्य-आन्दोलने अपि भागं गृहीतवन्तः । अस्य एम्. एस्. स्वामिनाथनस्य प्राथमिकः विद्याभ्यासः तमिळ्नाडुराज्ये एव अभवत् । यौवनकाले तेन द्वितीयस्य महायुद्धस्य भीकराणि दृश्यानि दृष्टानि । तदा एव सः '''“आहारं विना कोऽपि मरणं न प्राप्नुयात् । तदर्थं मया किमपि करणीयम्”''' इति निश्चितवान् । [[कोयम्बत्तूर्]]-नगरे कृषिविषये बि. एस्सि. पदवीं प्राप्य [[देहली|देहल्याः]] कृषिसंशोधनसंस्थायां वंशशास्त्रे तथा अभिवृद्धिविभागे च प्रशिक्षणं प्राप्नोत् । ततः अध्ययनार्थं युनेस्को–विद्यार्थिवेतनं प्राप्य [[हालेण्ड्]]देशम् अगच्छत् । अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् १९५२ तमे वर्षे [[इङ्ग्लेण्ड्]]देशस्य "केम्ब्रिड्ज"–विश्वविद्यालयतः "डाक्टरेट्” पदवीं प्राप्नोत् । तदनन्तरं वर्षं यावत् [[अमेरिका]]देशस्य विस्कान्सिस्–विश्वविद्यालये संशोधनम् अकरोत् । १९५४ तमे वर्षे पुनः [[भारतम्|भारतदेशं]] प्रत्यागत्य कट्क्–संशोधनसंस्थायां [[तण्डुलाः|तण्डुल]]वंशस्य अभिवृद्धेः विधानानां विषये अध्ययनम् अकरोत् । तदनन्तरं २० वर्षाणि यावत् भारतीयकृषिसंशोधनसंस्थायाम् (इण्डियन् अग्रिकल्चरल् रिसर्च् इन्स्टिट्यूट्) बहूनाम् [[आहारः|आहार]]धान्यानां विषये संशोधनम् अकरोत् । ५० तमे दशके यदा भारतदेशः आहारसमस्यां सम्मुखीकरोति स्म तदा अमेरिकादेशस्य [[नोबेल् प्रशस्तिः|"नोबेल्”–पुरस्कारं]] प्राप्तवतः कृषिविज्ञानिनः नार्मल् बोग्लारस्य मार्गदर्शने "मेक्सिकन् ड्वार्फ" नामकस्य [[गोधूमः|गोधूम]]वंशस्य भारतस्य वातावरणस्य अनुगुणम् अभिवृद्धिं कृतवान् । दशकाभ्यन्तरे एव गोधूमस्य वर्धनं द्विगुणितं जातम् । अधिकस्य फलोत्पत्तेः गोध्मस्य, तण्डुलस्य, शणस्य, [[आलुकम्|आलुकस्य]] च मिश्रवंशस्य अभिवृद्धिम् अपि अकरोत् । तस्मात् कारणात् एव अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् "हरितक्रान्तेः” प्रवर्तकः इति प्रसिद्धः अभवत् । अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् '''’आहारोत्पादने भारतं परिपूर्णताम् आप्नोति’''' इति यत् प्रतिपादितवान् तदर्थं १९७१ तमे वर्षे 'रेमान् म्याग्सेसे’–पुरस्कारं प्राप्नोत् । १९७३ तमे वर्षे इङ्ग्लेण्डदेशस्य रायल्-सोसैटि अपि एतं फेलोरूपेण अचिनोत् । एषः ’[[एस्. एस्. भाट्नागर्]]’–प्रशस्तिं, ’[[बीरबल साहनी]]’–प्रशस्तिं, 'मेण्डेल् स्मारक'–प्रशस्तिं चापि प्राप्तवान् अस्ति । १९८६ तमे वर्षे प्रथमवारं अयं कृषिविज्ञानी 'अल्बर्ट् ऐन्स्टैन् वर्ल्ड् सैन्स्’–प्रशस्तिम् अपि प्राप्नोत् । विश्वस्य प्रतिष्ठिताः सङ्घसंस्थाः अपि 'परिसर-कृषि–आर्थिकविभागेषु मेधावी’ इति एतम् एम्. एस्. स्वामिनाथनं श्लाघितवत्यः सन्ति । प्रपञ्चस्य ४३ विश्वविद्यालयाः अस्मै 'गौरव–डाक्टरेट्’ पदवीं दत्त्वा सम्मानितवन्तः सन्ति । अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् १९८० तमे वर्षे संयुक्तराष्ट्रसंस्थायाः (UNO) 'विज्ञानसूचनासमितेः (Science Advisory Committee) सदस्यः अपि अभवत् । एफ्. ए. ओ. कौन्सिलस्य स्वतन्त्रः अध्यक्षः अपि अभवत् । "बुभुक्षायाः कारणं निर्धत्वनं न तु आहारस्य अभावः” इति स्पष्टं मतम् आसीत् अस्य एम्. एस्. स्वामिनाथनस्य । "विद्युत्–ग्रिड् इव दक्षिणभारतस्य [[नदी]]नाम् अपि योजनकार्यं (ग्रिड्-स्थापनम्) भवेत् इति आग्रहम् अपि कृतवान् आसीत् । अत्यन्तं न्यूनप्रमाणेन रासायनिकानाम् उपयोगः करणीयः । जैविकं नियन्त्रणं साधनीयम् । [[कीटः|कीटानां]] कुतृणानां च नाशनार्थं [[लशुनम्|लशुनस्य]] वा [[निम्बपत्रम्|निम्बस्य]] वा उपयोगः करणीयः । कृषियोग्या भूमिः कदापि भवनानां निर्माणार्थं, नगराणां निर्माणार्थं वा न उपयोक्तव्या । जलसम्पत्तेः अवैज्ञानिकेन उपयोगेन अस्माकं पूर्णं सामर्थ्यं प्रकट्यमानं नास्ति । सर्वकारः सदा अपि कृषिकाणां समर्थनं, प्रोत्साहनं च कुर्यात्” इति अयम् एम्. एस्. स्वामिनाथन् सर्वदा वदति । सः यथा उत्तमः कृषिविज्ञानी तथैव उत्तमः शासकः अपि । सः भारते अत्यद्भुताः उपयोगयोग्याः योजनाः आरब्धवान् अपि । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[www.msswaminathan.com] *[http://twocircles.net/2010apr06/islamic_banking_may_solve_farmer_suicide_crisis_swaminathan.html Islamic banking may solve farmer suicide crisis: Swaminathan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507153830/http://twocircles.net/2010apr06/islamic_banking_may_solve_farmer_suicide_crisis_swaminathan.html |date=2018-05-07 }} – TCN News *[http://switchboard.real.com/player/email.html?PV=6.0.12&&title=ENB%20%40%20WSSD%2C%20Johannesburg%2C%2026%20August%20%2D%204%20September%202002&link=http%3A%2F%2Fiisd.ca%3A8080%2Framgen%2Flinkages%2F2002%2Fwssd%2F2swaminathan2.rm ''Listen'':(8:46)] to Dr. M. S. Swaminathan speaking at<br /> [http://daccessdds.un.org/doc/UNDOC/GEN/N02/636/93/PDF/N0263693.pdf?OpenElement U. N. World Summit on Sustainable Development, p.83] 27 August 2002 * [http://www.openpr.com/news/28733/Prof-MS-Swaminathan-s-Inspiring-Talk-on-Biotechnology-and-Food-Security-at-BITS-Pilani-Rajasthan.html Prof MS Swaminathan's Inspiring Talk on Biotechnology and Food Security at BITS Pilani Rajasthan]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.prleap.com/pr/94807/ Green Revolution Champion Prof MS Swaminathan at BITS Pilani] * [http://www.indiaprwire.com/pressrelease/biotechnology/200709204630.htm Proud to be an Indian Prof MS Swaminathan lectures at BITS Pilani ...] * [http://www.prlog.org/10031284-prof-swaminathan-talk-on-biotechnology-and-food-security-at-bits-pilani-rajasthan.html Prof M S Swaminathan Talk on Biotechnology and Food Security at BITS Pilani Rajasthan] * [http://www.live-pr.com/en/evergreen-prof-ms-swaminathan-lectures-at-r1048151779.htm Evergreen Prof MS Swaminathan lectures at BITS Pilani Rajasthan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100116154111/http://www.live-pr.com/en/evergreen-prof-ms-swaminathan-lectures-at-r1048151779.htm |date=2010-01-16 }} * [http://www.i-newswire.com/pr122148.html Evergreen Prof MS Swaminathan speech at BITS Pilani Rajasthan]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704211603/http://www.i-newswire.com/pr122148.html |date=2009-07-04 }} * [http://www.prlog.org/10030780-bits-pilani-rajasthan-prof-lakshminarayanan-memorial-lecture-2007-curtain-raiser.html BITS Pilani Rajasthan Prof V Lakshminarayanan Memorial Lecture 2007 – Curtain Raiser] * [http://www.live-pr.com/en/prof-v-lakshminarayanan-memorial-lecture-r1048146699.htm Prof V Lakshminarayanan Memorial Lecture 2007 at BITS Pilani Rajasthan – Curtain Raiser] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090705053037/http://www.live-pr.com/en/prof-v-lakshminarayanan-memorial-lecture-r1048146699.htm |date=2009-07-05 }} *[http://www.i-newswire.com/pr121313.html Curtain Raiser: Prof V Lakshminarayanan Memorial Lecture 2007 at BITS Pilani Rajasthan]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090704210716/http://www.i-newswire.com/pr121313.html |date=2009-07-04 }} [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिनः]] [[वर्गः:रमोन् मैग्सेसे-पुरस्कारभाजः]] [[वर्गः:भारतीयविज्ञानिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 1ofk5gkx8szjknujo5qjnx0qvk3c30v 0 17003 499580 496202 2026-06-19T00:45:52Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499580 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = फ्रान्सिस् क्रिक् | image = Francis Crick.png | image_size = 250px | caption = | birth_date = 8 June 1916 | birth_place = [[Weston Favell]], [[Northamptonshire]], England | residence = UK, U.S. | nationality = British | death_date = {{Death date and age|2004|7|28|1916|6|8|df=yes}} | death_place = [[San Diego]], [[California]], U.S. | death_cause = Colon cancer | field = [[भौतिकशास्त्रम्]], [[Molecular biology]] | work_institutions = Institute for the Furtherment of Genetic Studies | alma_mater = [[University College London]]<br />[[University of Cambridge]] | doctoral_advisor = [[Max Perutz]] | doctoral_students = | known_for = [[DNA|DNA structure]], [[consciousness]] | prizes = [[Nobel Prize for Physiology or Medicine|Nobel Prize]] (1962) | religion = Agnostic<ref name="CrickWMP"/> | signature = Francis Crick signature.svg }} अयं '''फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्''' ({{lang-en|Francis H. C. Crick}}) प्रख्यातः भौतविज्ञानी । अयम् अपि "द्विचक्रकस्य रचनायाः” संशोधकेषु अन्यतमः । अन्यौ द्वौ जेम्स् डि. व्याट्सन् तथा [[मारीस् एच् विल्किन्स्]] च । अयं फ्रान्सिस् [[हेच् सि क्रिक्]] १९१६ वर्षे जून्-मासस्य ८ दिनाङ्के [[इङ्ग्लेण्ड्]]-देशस्य नार्ताम्प्टन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् । [[लण्डन्]]–विश्वविद्यालयस्य महाविद्यालये अध्ययनम् अकरोत् । भौतविज्ञाने "डाक्टरेट्”-पदवीं प्राप्य द्वितीये महायुद्धे सैनिकरूपेण कार्यम् अकरोत् अपि । १९४९ तमे वर्षे केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयस्य वैद्यकीय–संशोधन–संस्थां प्राविशत् । तदनन्तरम् एषः फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् जीवरसायनविज्ञाने आसक्तः अभवत् । यदा [[जेम्स् डि व्याट्सन्]] केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्रति संशोधकरूपेण आगतवान् तदा तस्य प्रतिभाम् अभिज्ञाय फ्रान्सिस् हेच्. क्रिक् तं स्वेन सह संशोधनार्थम् अचिनोत् । वस्तुतः तयोः विलक्षणः स्नेहः । जेम्स् डि. व्याट्सन् अत्यन्तं मितभाषी, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् तु अतिभाषी । फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् भौतविज्ञानी, जेम्स् डि. व्याट्सन् वंशशास्त्रस्य विज्ञानी । अयं फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालये जेम्स् डि. व्याट्सनेन सह "डी एन् ए" अणोः रचनायाः विषये दीर्घकालं संशोधनम् अकरोत् । तयोः संशोधनस्य निमित्तम् अपेक्षितं साहाय्यम् आचरितवान् मारीस् हेच्. विल्किन्स् नामकः भौतविज्ञानी । ताभ्यां द्वाभ्यां मिलित्वा कृतस्य कार्यस्य फलम् एव "व्याट्सन्–क्रिक्–चक्रकयुग्मम्” । तदर्थम् एषः फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक् १९६२ तमे वर्षे वैद्यकीयं तथा शरीरक्रियाविज्ञानस्य विभागे सहोद्योगिना जेम्स् डि. व्याट्सनेन, तथा मार्गदर्शकेण मारीस् हेच्. विल्किन्सेन च सह "नोबेल्”–पुरस्कारं प्राप्नोत् । वंशविज्ञानस्य आधारं कल्पितवान् [[ग्रिगोर् जान् मेण्डेल्]] नामकः विज्ञानी '''’गुणलक्षणानि वंशश्रेणीतः वंशश्रेणीं प्रति निर्दिष्टानां नियमानाम् अनुसारम् एव गच्छन्ति’''' इति उक्तवान् आसीत् । तदनन्तरं तद्विषये संशोधनं कृतवन्तः विज्ञानिनः वर्णतन्तवः (क्रोमोजोन्स्) कोशकेन्द्रेषु (न्यूक्लियस्) भवन्ति । निर्दिष्टसंख्यानां वर्णतन्तवः निर्दिष्टे प्रभेदे एव भवन्ति । कस्यापि जीविनः वर्णतन्तुषु अर्धभागः [[पिता|पितृ]]पक्षतः, अर्धभागः [[माता|मातृ]]पक्षतः आगताः भवन्ति । सर्वस्मिन् अपि वर्णतन्तौ निर्दिष्टगुणस्य कारणीभूतः गुणाणुः (जीन्) भवति इत्यादीन् विषयान् संशोधितवन्तः । एते त्रयः (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच्. विल्किन्स् च) तान् एव विषयान् आधारीकृत्य संशोधनस्य अनुवर्तनम् अकुर्वन् । तादृशेषु गुणाणुषु निहितं प्रकृतेः रहस्यं ज्ञातव्यं चेत् गुणाणोः रचना ज्ञातव्या आसीत् । यदा जेम्स् डि. व्याट्सन् [[अमेरिका]]तः नेपल्स् प्रति मारीस् हेच्. विल्किन्सस्य सूचनां, विवरणं च प्रष्टुम् गतः आसीत् तदा "डि एन् ए" अणोः क्ष-किरणचित्राणि अपश्यत् । तस्मिन् चित्रे तत्र तत्र छाया दृष्टा । तदा तन्मध्ये किम् अस्ति इति संशोधितं चेत् "डि एन् ए" अणोः रचना ज्ञायेत इति अभासत अस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य । सः जेम्स् डि. व्याट्सन् मूलतः जीवविज्ञानी । तस्मात् कारणात् तस्य क्ष-किरणानां विषये तावत् ज्ञानं न आसीत् । अतः सः तद्विषये अधिकं नैपुण्यं प्राप्तुं [[ब्रिट्न्]]-नगरे स्थितं केम्ब्रिड्ज्–विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्रैव अस्य फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिकस्य जेम्स् डि. व्याट्सनस्य च मेलनं जातम् । तत्र तौ द्वौ अपि अहर्निशं कार्यं कुर्वन्तौ सहस्रशः क्ष-किरणानां परीक्षां कृतवन्तौ । बहूनाम् अपयशानाम् अनन्तरं "डबल् हीलिक्स्” सदृशम् एकं चक्रकं सज्जीकृतं ताभ्याम् । एका क्रमानुगतिः (सीक्वेन्स्) एकस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थं जीवकोशम् आदिशति । अपरा क्रमानुगतिः अपरस्य कस्यचित् विधस्य फ्रोटीनस्य उत्पादनार्थम् आदिशति । अतः जीविनः क्रमानुगतिः जीवकोशस्य कार्यं निर्णेति । तस्मात् एव कारणात् [[जठरम्|जठरस्य]] जीवकोशः, पित्तकोशस्य जीवकोशात् भिन्नः भवति । विभिन्नेषु जनेषु [[नेत्रम्|नेत्रस्य]] वर्णः विभिन्नः भवति । इति विषयं संशोधितवन्तः । एतेषां त्रयाणाम् (जेम्स् डि. व्याट्सन्, फ्रान्सिस् हेच्. सि. क्रिक्, मारीस् हेच् विल्किन्स् च) एतत् संशोधनम् अत्यन्तं महत्त्वयुतं चापि । अस्य संशोधनस्य कारणतः एव बहूनाम् आनुवंशिकाणां रोगाणां चिकित्सा संशोधिता । अपेक्षानुगुणं जीविनां सृष्टिः इति विषयस्य संशोधनम् अपि प्रोत्साहितम् अभवत् । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== *[http://embryo.asu.edu/pages/francis-harry-compton-crick-1916-2004 "Francis Harry Compton Crick (1916-2004)" by A. Andrei at the Embryo Project Encyclopedia] ;Crick papers *[http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/testing/html/mss0660a.html#abstract Register of Francis Crick Personal Papers – MSS 660] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070825101712/http://orpheus.ucsd.edu/speccoll/testing/html/mss0660a.html#abstract |date=2007-08-25 }} Crick's personal papers at Mandeville Special Collections Library, Geisel Library, University of California, San Diego *Francis Crick Archive&nbsp;— Papers by Francis Crick are available for study at the [[Wellcome Library]]’s Archives and Manuscripts department. These papers include those dealing with Crick’s career after he moved to the Salk Institute in San Diego. The digitised papers are available at [http://wellcomelibrary.org/using-the-library/subject-guides/genetics/makers-of-modern-genetics/digitised-archives/francis-crick/ Codebreakers: Makers of Modern Genetics: the Francis Crick papers] * [http://profiles.nlm.nih.gov/SC/Views/AlphaChron/date/10002/ Comprehensive list of pdf files of Crick's papers from 1950 to 1990] – National Library of Medicine. *[http://www.nature.com/nature/focus/crick/index.html Francis Crick papers] – ''[[Nature (journal)|Nature]].com'' *http://www.intuition.org/txt/crick2.htm for Crick's comments on LSD * [http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/manu-corr-bretscher.html Manuscripts and Correspondence – Mark Bretscher] {{Webarchive|url=https://archive.is/20071209213558/http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/manu-corr-bretscher.html |date=2007-12-09 }} Discovery of Crick's original scientific material in Cambridge, England. *[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/people/crick.html Key Participants: Francis H. C. Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921094746/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/people/crick.html |date=2012-09-21 }} – ''Linus Pauling and the Race for DNA: A Documentary History'' ;Audio and video files *[http://www.artboy.info/strange/listen.html An interview with Francis Crick and Christof Koch, 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303085551/http://www.artboy.info/strange/listen.html |date=2009-03-03 }} *[http://www.bl.uk/onlinegallery/features/beautifulminds/sounds.html#compton Listen to Francis Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022011228/http://www.bl.uk/onlinegallery/features/beautifulminds/sounds.html#compton |date=2012-10-22 }} *[http://nobelprize.org/medicine/laureates/1962/press.html Presentation speech] at the Nobel Prize ceremony in 1962. *''[http://www.artboy.info/strange/listen.html#Christof1 The Quest for Consciousness] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303085551/http://www.artboy.info/strange/listen.html#Christof1 |date=2009-03-03 }}'' – ''The Quest for Consciousness'' – 65&nbsp;minute audio program&nbsp;— a conversation on Consciousness with neurobiologist Francis Crick of the Salk Institute and neurobiologist Christof Koch from Caltech. *[http://www.bbc.co.uk/bbcfour/audiointerviews/profilepages/crickwatson1.shtml Listen] to Francis Crick and James Watson talking on the BBC in 1962, 1972, and 1974. *[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s1-2-crick.html The Impact of Linus Pauling on Molecular Biology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920163023/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s1-2-crick.html |date=2012-09-20 }} – a 1995 talk delivered by Crick at [[Oregon State University]] ;About his work * [http://genome.wellcome.ac.uk/node30074.html The Crick Papers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224001514/http://genome.wellcome.ac.uk/node30074.html |date=2008-12-24 }} at the Wellcome Trust. * [http://chem-faculty.ucsd.edu/joseph/CHEM13/DNA1.pdf "Quiet debut for the double helix"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070207145444/http://chem-faculty.ucsd.edu/joseph/CHEM13/DNA1.pdf |date=2007-02-07 }} by Professor Robert Olby, ''Nature'' '''421''' (23 January 2003): 402–405. * [http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html Reading list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050826083936/http://www.ncbe.reading.ac.uk/DNA50/reviews.html |date=2005-08-26 }} for discovery of DNA story from the National Centre for Biotechnology Education. ;About his life * [http://sydney.edu.au/sydney_ideas/lectures/2010/professor_robert_olby.shtml Olby's Australian lecture, March 2010] *[http://www.salk.edu/news/releases/details.php?id=103 Salk Institute Press Release] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041012184112/http://www.salk.edu/news/releases/details.php?id=103 |date=2004-10-12 }} on the death of Francis Crick. *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3937475.stm BBC News: Francis Crick dies aged 88] *[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568380/Francis_Crick.html Francis Crick]( {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028153725/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761568380/Francis_Crick.html |date=2009-10-28 }} 2009-10-31) – MSN Encarta *[http://profiles.nlm.nih.gov/ps/retrieve/Collection/CID/SC The Francis Crick Papers] – Profiles in Science, National Library of Medicine ;Miscellaneous *[http://www.genome.gov/18516768 National DNA Day, 25 April 2006 Moderated Chat Transcript Archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060517004945/http://www.genome.gov/18516768 |date=17 May 2006 }} *[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/health/article463763.ece Obituary]{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in "The Times" (London) of Francis Crick, 30 July 2004. * [http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article702961.ece Independent On Line article] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060615141650/http://news.independent.co.uk/world/science_technology/article702961.ece |date=2006-06-15 }} about Consciousness, 7 June 2006. *[http://www.biochemist.org/bio/02605/0080/026050080.pdf Francis Crick Obituary] ''The Biochemist'' *[http://neuro.bcm.edu/eagleman/papers/Eagleman_Crick_VisionResearch2005.pdf Obituary: Francis H. C. Crick (1916–2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926121041/http://neuro.bcm.edu/eagleman/papers/Eagleman_Crick_VisionResearch2005.pdf |date=2007-09-26 }} by David M. Eagleman, in ''Vision Research'' *{{Cite journal|author=Siegel RM, Callaway EM |title=Francis Crick's Legacy for Neuroscience: Between the α and the Ω |journal=PLoS Biology |volume=2 |issue=12 |pages=e419 |date=December 2004 |pmid=17593891 |pmc=535570 |doi=10.1371/journal.pbio.0020419 | issn = 1544-9173 }} *[http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/watsoncrick.html 100 Scientists and Thinkers: James Watson and Francis Crick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000510021309/http://www.time.com/time/time100/scientist/profile/watsoncrick.html |date=2000-05-10 }} from [[Time (magazine)|TIME magazine]]. *[http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/Crick62.html Francis Crick: Nobel Prize 1962, Physiology or Medicine]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402085840/http://www2.mrc-lmb.cam.ac.uk/archive/Crick62.html |date=2010-04-02 }} *[http://www.msnbc.msn.com/id/5549247 Associated Press story on the death of Francis Crick] *[http://www.packer34.freeserve.co.uk/selectedTATAwebsites.htm First press stories on DNA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060618160456/http://www.packer34.freeserve.co.uk/selectedTATAwebsites.htm |date=2006-06-18 }} but for the 'second' DNA story in ''The New York Times'', see: http://www.nytimes.com/packages/pdf/science/dna-article.pdf&nbsp;— for reproduction of the original text in June 1953. *[http://www.physicstoday.org/vol-56/iss-3/p42.html Lynne Elkins' article on Franklin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030821111823/http://www.physicstoday.org/vol-56/iss-3/p42.html |date=2003-08-21 }}. *[http://www.nytimes.com/indexes/2003/02/25/health/genetics/index.html 50th anniversary series of articles] -from ''[[The New York Times]]''. *[http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/quotes/olby.html Quotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207122655/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/quotes/olby.html |date=2009-02-07 }} of [[Robert Olby]] on exactly who ''may'' have discovered the structure of DNA. *[http://www.eyeonbooks.com/ibp.php?ISBN=006082333X listen to Matt Ridley] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223085009/http://www.eyeonbooks.com/ibp.php?ISBN=006082333X |date=2009-12-23 }} talking about Francis Crick. *[http://www.packer34.freeserve.co.uk/rememberingfranciscrickacelebration.htm A celebration of Francis Crick's life in science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211091009/http://www.packer34.freeserve.co.uk/rememberingfranciscrickacelebration.htm |date=2007-02-11 }}. *[http://www.webofstories.com/play/13844 Francis Crick tells his life story at [[Web of Stories]]] *[http://www.odilecrick.com/ Odile Crick's Artwork and biography] *{{Cite journal|author=Bretscher M, Lawrence P |title=Francis Crick 1916–2004 |journal=Current Biology |volume=14 |issue=16 |pages=R642–5 |date=August 2004 |pmid=15324677 |doi=10.1016/j.cub.2004.08.006}} *[http://www.theatlantic.com/doc/200410/steyn Article by Mark Steyn from The Atlantic in 2004]. *[http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/PAL/NewFiles/PAListFrames.html Review of "Francis Crick: Hunter of Life's Secrets" in 'Current Biology']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224095640/http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/PAL/NewFiles/PAListFrames.html |date=2012-02-24 }}. [[वर्गः:अन्यदेशीयवैज्ञानिकाः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 161ka18b667umltiwshjwuqb42x3hou 0 17029 499591 492443 2026-06-19T01:33:44Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499591 wikitext text/x-wiki अथ चतुर्थे संन्यासाश्रमे व्यष्टिजीवनस्य सर्वान् पाशान् छित्त्वा इहलोकगतान् सर्वान् विचारान् परित्यज्य मोक्षसाधनार्थं प्रयत्नो विधेयः । अथवा विशुध्दया बुध्द्या ज्ञानदानादिना लोककल्याणार्थमेव शरीरम् आयासयितव्यम् । तत्र मनुः आह – : ''अनग्निरनिकेतः स्याद् ग्राममन्नार्थमाश्रयेत् ।'' : ''उपेक्षकोऽसांचयिको मुनिर्भावसमाहितः ॥ ६-४३ ॥'' रघुवंशे महाकाव्ये रघुवंशीयराज्ञां जीवनपरिपाटिं वर्णयन् कालिदासः ब्रूते- :''शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् '' :''वार्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥'' जीवनस्य भागत्रयमतिवाह्यान्तिमे भागे संन्यासमाकलय्य मनुष्यो निष्कामो भवति । लोके कर्म द्विविधं भवति । ‘काम्य कर्म ’ ‘निष्काम कर्म ’ चेति । स्वभोगेच्छया क्रियमाणं कर्म ‘काम्यकर्म ’ इति, भोगनिरपेक्षतया च क्रियमाणं कर्म ‘निष्काम कर्म ’ इत्यभिधीयते । स्व-इच्छातृप्तये, स्व लाभाय क्रियमाणानां कर्मणां त्याग एव संन्यासस्य लक्षणम् ।तदुक्तं भगवद् गीतायाम्- :काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः - इति । लोके फलभोगेच्छया विषयसंग्रहणप्रवृत्तिर्जायते । सेयं भोगेच्छैव ‘त्यागे’ संयमनीया भवति । अत: कर्मकृत्वापि फलत्यागेन निर्दोषो भवति साधक: । <br /> संन्यासत्यागयोर्भेदोऽस्ति महान् । संन्यासी काम्यकर्मेभ्यो बिभेति । काम्यकर्मभि: दोषा: भवन्ति इति भयेनाऽसौ तत् न करोति । किन्तु त्यागी सर्वाण्यपि कर्माणि कुरुते । सर्वेऽपि दोषाः फलभोग प्रवृत्त्या भवन्तीति विज्ञाय '''कर्मफलानि''' इतरेभ्योऽर्पयति । अतः संन्यासी भवतु '''त्यागी''' वा भवतु । सर्वोऽपि भोगकामनां विहाय सर्वाण्यपि कर्माणि कुर्यात् । यज्ञः-दानं तप इति यानि मुख्यानि तानि कदापि न त्यजेत् । तथा हि- '''यज्ञदान तप: कर्म न त्याज्यम्''' [भ.गी.१८/३]<br /> आश्रमधर्मभ्य: कर्मफलत्यागस्य शिक्षा प्राप्यते । ब्रह्मचर्य वानप्रस्थ -संन्यासाश्रमेषु फलसंग्रहणं धर्मविरुध्दमिति ज्ञायते । गृहस्याश्रम एव कर्मफलं स्वान्तिके स्थाप्यते परं तदपि त्यागाय एव ।<br /> तद्वारैव गृहस्थ: ‘त्रीनपि आश्रमान् ’ परेपालयितुं प्रभवति । एवमाश्रम व्यवस्थायां ‘त्याग’ एव परमो धर्म: । अतः- :अनाश्रित: कर्मफलं कार्यं कर्म करोति य: । :स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्नचाऽक्रिय: ॥ इति भगवद्गीताया: श्लोकेन संन्यासिन: परिभाषां ज्ञातुं पारयामो वयम् । तथा हि -<br /> यः कर्मफलं नेच्छति, स्व कर्त्तव्यकर्म करोति स संन्यासी योगी च भवति । अपि च केवलम् अग्निकार्यं यस्त्यजति स एव संन्यासीति न मन्तव्यम् । तस्मात् कर्मफलेऽनासक्त: कर्त्तव्यकर्मपरायणश्च यो भवति स: संन्यासीति स्पष्टावधेयम् । <br /> ‘चतुर्थमायुषो भागं त्यक्त्वा सङ्गात्परिव्रजेत्’ <br /> ‘चतुर्थमाश्रमं गच्छेत् संन्यास विधिना द्विज:’<br /> ‘चतुर्थमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिव्रजेत् ’ <br /> ‘चतुर्थे चायुष: शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् ’<br /> इति क्रमश: मनुस्मृतौ - हारीतस्मृतौ-अग्निपुराणे -महाभारते च सर्वत्र ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थाश्रमाणां च क्रमशः धर्माननुपाल्य, अन्ते संन्यासाश्रमेऽस्मिन् प्रविशेत् ।<br /> स्व मनो मोक्षे निवेशयेत् । यत: संन्यासाश्रमस्य लक्ष्यमास्ते ‘मोक्षाख्य: पुरुषार्थ: ’ । <br /> सर्वोऽपि मानव: स्ववयोऽनुरुपमाश्रममाश्रयेत् । परं ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थख्यानां त्रयाणामाश्रमाणां क्रमश: विधिवद्वेदाध्ययनं तपोमयजीवनं भौतिक विषयाणां मुपबोग: दाम्पत्यजीवनं , वंश्प्रतिष्ठा, वनप्रवेश:, संयमपालनं,योगादिकर्मसु प्रवर्तनं चेति तत्तदाश्रमनिर्दिष्ट नियमान् प्रथमं सम्यगनुपालयेत् ।यदैव वैराग्य भावन समुत्पद्यते तदैव संन्यासाश्रमं समाश्रयेत् । इत्येवम् आश्रमादाश्रमं गत्वाआत्मनस्त्रीणि ऋणान्यपाकुर्वन् मनोमिक्षे निवेश्अयेत् अन्यथा 'मोक्षप्राप्तिरसुलभा’ इति मनु: ।<br /> :तपसा कर्शितोऽत्यर्थं यस्तुध्यानपरो भवेत् । :संन्यासी स हि विज्ञेयो वानप्रस्थाश्रमे स्थित: ॥ इति गरुगपुराण श्लोकेनापि-इदं ज्ञायते यत् वानप्रस्थाश्रम एव वानप्रस्थी तपसा शरीरं संकर्ष्य वैराग्योन्मुखः स्यात् । तादृश वैराग्य भाव सम्पन्न एव संन्यासी’ इति विज्ञेयः । अत: वानप्रस्थाश्रमः संन्यासाश्रमस्य साधनम् ।<br /> गीतायां भगवता श्रीकृष्णेनापि कथितम्-समत्वभावापन्न: पुरुषो हि मोक्षमधिगच्छति । सोऽयं समत्वभावः योगाभ्यासेन भवति । परिवर्तिनि ससारेऽस्मिन् परिदृश्यमानानि सर्वाणि वस्तूनि नश्वराणि सन्ति । एतेषु नश्वरपदार्थेषु अविनाशी परमेश्वरो विराजत इति यो यथावत् जानाति स एव तं परमेश्वरं पश्यति ।<br /> विश्वस्य विविधेषु विषमपदार्थेषु परमेश्वर: सम इति यो जानाति स विषमतास्वपि समतामवधारयति । विषमपरिस्थि तिश्वापि तस्य मन: समं भवति । सुखदु:खयो: लाभालाभयोअ; जयाजययोश्च समत्वबुध्दिर्भवति । एवं समत्वमापन्न: पुरुष: सर्वोत्कृष्टं पादमाधिगच्छतु ।<br /> यदा च सर्वाणिवस्तूनि ब्रह्मणा व्याप्तानि इति ज्ञानम् उत्पद्यते तदा सर्वेष्वपि पदार्थेषु ‘अहमस्मि’ इति स्वयं स्पष्टो भवति । अनेन ज्ञानेन आत्मा ब्रह्मणा सह ‘अनन्य’ भावमापद्यते । तस्मिन् समये- :यस्मिन्सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानत: । :तत्र को मोह: क: शोक एकत्वमनुपश्यत: ॥ शोकमोहौ भेदभावेन हि उत्पद्येते । सर्वेऽपि भेदभावा एकत्वे लीनाइति यस्य ज्ञानमस्ति स निर्मलम् आनन्दमेव सर्वत्र प्राप्नोति ॥इति॥ संसारे विदुषामात्मलोकावबोधादेव पारिव्राज्यं सिध्यति । ‘प्रजामकामयमाना व्युत्तिष्ठन्तीति पारिव्राज्यम्’ ।<br /> :त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । :वैराग्यं पुनरेतस्य मोक्ष्स्य परमोऽवधि: ॥ :किं ते धनेन किमु बन्धुभिस्ते :किं ते दारैर्ब्राह्मण यो मरिष्यसि । :आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टं :पितामहास्ते क्वगता: पिता च इत्येवं सांख्ययोगशस्त्रेषु संन्यासो ज्ञानं प्रति प्रत्यासन्न इति कथितम् । सन्न्यासिन: कामप्रवृत्तिर्न स्यात् । कामप्रवृत्तेर्हि ज्ञान प्रतिकूलता सर्वशास्त्रेषु प्रसिध्दा । तस्माद्वरक्तस्य मुमुक्षो: विनापि ज्ञानेन ‘ब्रह्मचर्या देव प्रव्रजेत्’ इति कथनमुपपद्यते इति ।<br /> ‘ब्रह्मचर्यवान्प्रव्रजति’ इति, ‘अविशीर्णब्रह्मचर्यो यमिच्छेत्तमावसेत्’ इति, ‘वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्रपौत्रान् इच्छेत्पावनार्थं पितृणाम् । अग्नीनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो । वनं प्रविश्याथ मुनिर्बुभूषेंत् ॥ इति , ‘प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्ववेदमदक्षिणाम् आत्मन्यग्नीन्समारोप्य ब्राह्मण: प्रव्रजेद् गृहात् ’ इत्यादीनि यथेष्टाश्रमप्रतिपत्तिप्रतिपादकानि श्रुतिस्मृतिवाक्यानि इतरेतरविरुध्दानि शतश: उपलभ्यन्ते ।<br /> तदित्थं संन्यासी सर्वसङ्गंपरित्यज्य, सर्वकर्मफलं च परित्यज्य योग मापद्य ब्रह्मनिर्वाणमधिगच्छति इति सर्वशास्त्राणामेष उपदेश: । ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== * [http://www.atmajyoti.org/monastic.asp Articles on aspects of Sannyasa, Vairagya, and Brahmacharya]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203150715/http://www.atmajyoti.org/monastic.asp |date=2011-12-03 }} * [http://www.ariseawake.com/poems/TheSongoftheSannyasin.html 'The Song of the Sannyasin', poem by Swami Vivekananda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301105124/http://www.ariseawake.com/poems/TheSongoftheSannyasin.html |date=2021-03-01 }} * [http://www.gosai.com/chaitanya/saranagati/html/vishnu_mjs/meaning_of_sannyasa/sannyasa.html The Internal Meaning of Sannyasa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612145126/http://www.gosai.com/chaitanya/saranagati/html/vishnu_mjs/meaning_of_sannyasa/sannyasa.html |date=2010-06-12 }} [[वर्गः:आश्रमव्यवस्था]] [[वर्गः:संचित्रसारमञ्जूषे योजनीये]] [[वर्गः:श्टब्स् संस्कृतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[संस्कृतम्]] * [[भारतम्]] * [[हिन्दूधर्मः]] * [[वैदिकसाहित्यम्]] p1ur2b2lq8m2c5bo0962rf01z00hvtp 0 17316 499587 472379 2026-06-19T01:11:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499587 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = मुळ्ळय्यनगिरिः | photo = | photo_caption = मुळ्ळय्यनगिरेः शिखरः | elevation_m = 1930 | elevation_ref = | prominence = | label_position = right | translation = ಮುಳ್ಳಯ್ಯನಗಿರಿ | language = [[कन्नडभाषा]] | location = [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्]], [[कर्नाटकरज्यम्]], [[भारतम्]] | range = [[Baba Budan Giri Range]] | lat_d = 13 | lat_m = 23 | lat_s = 27.5 | lat_NS = N | long_d = 75 | long_m = 43 | long_s = 17 | long_EW = E | topo = | type = | age = | first_ascent = | easiest_route = }} [[Image:Mullayanagiri1.JPG|thumb|right|मुळ्ळय्यनगिरिः]] '''मुळ्ळय्यनगिरिः''' (Mullayanagiri) [[कर्णाटक]]राज्यस्य [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळुरुमण्डले]] पश्चिमाद्रिशृङ्खलायां विद्यमानम् एकं शिखरम् । समुद्रस्तरात् १९३०मी. उन्नतम् एतत् कर्णाटके एव अत्युन्नतं शिखरम् इति ख्यातम् । == बाह्यानुबन्धाः == * [https://web.archive.org/web/20090711150509/http://manjunathkp.googlepages.com/mullaingiri मुळ्ळय्यनगिरिः] * [http://www.dreamroutes.org/western/mullainagiri.html मुळ्ळय्यनगिरिः] * [http://thinkingparticle.com/blog/mullayanagiri-trek-highest-peak-karnataka मुळ्ळय्यनगिरिः] [[वर्गः:कर्णाटकस्य पर्वताः]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 7qtoatgknfvgcdukc67b7c8kofweecw 0 17878 499569 489864 2026-06-19T00:13:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499569 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = '''देवरगुण्ड वेङ्कप्प सदानन्द गौडः''' | image = | caption = | birth_date ={{Birth date and age|1953|3|19|df=y}}{{cite web|url=http://vaasthuastro.com/2011/09/future-of-karnataka%E2%80%99s-new-cm|title=Future of Karnataka’s New CM|accessdate=2012-03-01|archive-date=2012-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120724154326/http://vaasthuastro.com/2011/09/future-of-karnataka%E2%80%99s-new-cm/|deadurl=yes}} | birth_place = सुळ्य, [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]], [[कर्णाटकराज्यम्]]। | residence = पुत्तूरु,[[दक्षिणकन्नडमण्डलम्]], [[कर्णाटकराज्यम्]] । | death_date = | death_place = | order = २६तमः | office = कर्णाटाकस्य मुख्यमन्त्री । | constituency = [[उडुपीमण्डलम्|उडुपी]] - [[चिक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरु]]। | term_start = ४ अगस्त २०११ | term_end = १२ जुलाई २०१२ | predecessor = [[बि.एस्.यडियूरप्पः]] | successor = | party = [[भारतीयजनतापक्षः]] । | religion = [[हिन्दुधर्मः]] | spouse = डाटी सदनन्दः | children = एकः पुत्रः | website = http://sadanandagowda.com | footnotes = | date = सप्टेम्बर् मासस्य २३| | year = २०११ | | source = http://164.100.24.208/ls/lsmember/biodata.asp?mpsno=3979 }} '''देवरगुण्ड वेङ्कप्प सदानन्द गौड''' अथवा डी.वी.सदानन्द गौडः (जननं क्रि.श.१९५२तमवर्षस्य मार्चमासस्य १८दिनाङ्कः) [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षस्य]] कश्चित् राजनीतिज्ञः अपि च [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकस्य]] मुख्यमन्त्री । नाम [[कर्णाटकसर्वकारः|कर्णाटकसर्वकारस्य]] परमाधिकारि भवति । एषः पञ्चदशे लोकसभानिर्वाचने [[उडुपिमण्डलम्|उडुपि]]चक्कमगळूरुमण्डलम्|चिक्कमगळूरु]]विधानसभाक्षेत्रस्य प्रतिनिधिभूत्वा जयशाली अभवत् । दक्षिणभारते सर्वप्रथमतया भा.ज.पक्षस्य अधिकारग्रहणे अस्य योगदानम् अशिकम् अस्ति । सक्रियः सङ्घटकः [[कन्नडभाषा]]प्रेमी च । ==बाल्यं शिक्षा वृतिजीवनं च== सदानन्द गौडः कोडगुप्रन्तस्य देवरगुण्ड गौडपरिवारस्य, सुळ्य उपमण्डस्य मुण्डेकोलु ग्रामे निवसतोः वेङ्कप्प गौड कमला दम्पत्योः पुत्रः । अस्य प्रथमिकशिक्षा पुत्तूरु जनपदस्य केय्यूरु सुळ्यप्रदेशे च अभवत् । सुळ्यपत्तनस्य फिलोमिना महाविद्यालये विज्ञानपदवीम् आप्नोत् । तदनन्तरं वैकुण्ठबाळिगा अधुनिकन्यायशास्त्र पदवीं प्राप्तवान् । न्यायसंहितायाः अध्ययनावसरे विद्यार्थिसङ्गस्य कार्यदर्शी च अभवत् । मण्डलस्य [[अखिलभारतविद्यार्थिपरिषत्|विद्यार्थिपरिषदः]] मुख्यकार्यदर्शी भूत्वा प्रसिद्धः अभवत् । अनन्तरं [[उत्तरकन्नडमण्डलम्|उत्तरकन्नडमण्डलस्य]] शिरसिपत्तने कञ्चित्कालं सार्वजनिकन्यायवानः वृत्ति समाश्रितवान् । [[क्रि.श.१९८१]]तमे वर्षे डाटी इति कोडवकन्यां परिणीतवान् । सुखदाम्पत्यस्य फलरूपेण कौशिकः, कार्त्तिक, पुत्रौ अभवताम् । कर्तिक गौडः अभियन्तृपदवीं प्राप्तवान् । ज्येष्टः पुत्रः कौशिकः वैद्यकीयविद्यार्थी आसीत् । क्रि.श.२००३तमे वर्षे पुत्तूरुसमीपमार्गे सम्भूते वाहनापघाते अकाले दिवङ्गतः । <ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2006/03/18/stories/2006031814400400.htm|title=Sadananda Gowda to head State BJP|accessdate=2012-03-08|archive-date=2007-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20071207175440/http://www.hindu.com/2006/03/18/stories/2006031814400400.htm|deadurl=yes}}</ref>. == राजनीतिजीवनम्== सदानन्द गौडः तदानीन्तकालस्य जनसङ्घस्य सदस्यत्वेन स्वस्य राजकीयजीवनम् आरब्धवान् । कालक्रमेण सुळ्य विधानसभाक्षेत्रस्य [[दक्षिणकन्नडमण्डलम्|दक्षिणकन्नडमण्डलस्य]] पक्षाध्यक्षः अभवत् । क्रमेण जनासङ्घस्य रूपान्तरस्य [[भारतीयजनतापक्ष|भारतीयजनतापक्षस्य]] युवविभाध्यक्षः अभवत् । तदनन्तरं क्रमशः दक्षिणकन्नडस्य भा.ज.पक्षस्य उपध्यक्षः, कर्णाटकराज्यस्य युवविभागाध्यक्षः, युवविभागस्य कार्यदर्शी (क्रि.श.१९८२ - ८८) भा.ज.प.राज्यकार्यदर्शी (क्रि.श.२००२ - ०४), पक्षस्य राष्ट्रीयकार्यदर्शी (क्रि.श.२००४), राज्याध्यक्षः (क्रि.श.२०१०) च भूत्वा पक्षस्य च राज्यस्य सेवाम् अकरोत् । क्रि.श. १९४४तमे वर्षे अपि च क्रि.श.१९९९तमे वर्षे दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पुत्तूरुविधासभाक्षेत्रे चिर्वाचने स्पर्थयित्वा विजयी अभवत् । स्वस्य द्वितीयावधौ रज्यस्य प्रतिपक्षस्य उपनायकः अभवत् । क्रि.श.२००४तमे वर्षे मङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे वीरप्प मोय्लिं जित्वा चतुर्दशलोकसभायाः सांसदः अभवत् । <ref>{{cite web|url=http://www.hindu.com/2004/05/14/stories/2004051403620300.htm|title=Moily loses to Sadananda Gowda|accessdate=2012-03-08|archive-date=2004-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20040627013042/http://www.hindu.com/2004/05/14/stories/2004051403620300.htm|deadurl=yes}}</ref>.क्रि.श.२००९तमे वर्षे पक्षेण एषः उडुपिचिक्कमगळूरुक्षेत्रस्य प्रतिनिधिः इति परिवर्तितः<ref>{{cite web |url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report_dv-sadananda-the-dark-horse-from-the-coast_1570614|title=DV Sadananda: The dark horse from the coast}}</ref>. चतुर्दशे लोकसभायां वाणिज्यसमित्याः सदस्यः अनन्तरं संसत्सदनस्य विज्ञानतन्त्रज्ञास्य समितेः सदस्यः च अभवत् । ==जनसङ्घमज्दूरसङ्गयोः सेवायाम्== सदानन्द गौडः जनसङ्घस्य सक्रियराजकीये भागी असीत् । भारतीयमज्दूर् सङ्घस्य (बि.एम्.एस्.) सेवापरकार्येषु अपि अग्रेसरः आसीत् । सुळ्यजानपदस्य आटोरिचालकनां यजनानां च सङ्घे अपि सेवाम् अकरोत् । ==आसक्तिः स्वभावः च== सदानन्द गौडः विद्यार्जनकाले खो खो क्रीडायाम् अतीव आसक्तः आसीत् । राज्यस्तरीयस्पर्धायां [[मैसूरुविश्वविद्यालयः|मैसूरुविश्वविद्यालयस्य]] प्रतिनिधित्वेन क्रीडितवान् । ब्याड्मिण्टेन्, टेन्निस्, इत्यादिषु क्रीडासु अपि परिणतः आसीत् । अस्य [[कर्णाटकराज्यम्|कर्णाटकराज्यस्य]] तीरप्रदेशस्य विशिष्टशास्त्रीयकलायां यक्षगाने अपि अतीव आसक्तिः अस्ति । प्रप्ते समये अवश्यं यक्षगानप्रदर्शन अवलोकते । ==मुख्यमन्त्रिपदम्== [[भारतीयजनतापक्षः|भारतीयजनतापक्षस्य]] मुख्यमन्त्रिणः [[बि.एस्.यडियूरप्पः|यडियूरप्पस्य]] मन्त्रिपदस्य लोपानन्तरं पक्षस्य राष्ट्रवरिष्टाः सदानन्द गौडमहोदयं राज्यस्य मुख्यमन्त्रिपदे नियोजितवन्तः । मुख्यमन्त्रिपदं सम्यक् निर्वहन् प्रतिपक्षस्य विरोधमपि सम्यक् अभिमुखं कुर्वन् राज्यस्य समर्थः नायकः भूत्वा अल्पेनैव कालेन प्रसिद्धः साञ्जातः । प्रभुत्वस्य अवशिष्टावधिं यथायोग्यं सम्पूरयति इति प्रजानां विश्वासः अस्ति । ==अलङ्कृतानि उन्नतपदानि== * 1994-2004 Member, Karnataka Legislative Assembly (two terms) * 1995-1996 Member, Cell for preparing Draft Bill on Prohibiting atrocities on Women, Government of Karnataka * 2001-2002 Member, Committee for Energy, Fuel & Power, Karnataka Legislative * 2002-2003 Member, Public Undertaking Committee, Karnataka Legislative Assembly * 2003-2004 President, Public Accounts Committee, Karnataka Legislative Assembly * 1999-2004 Deputy Leader of Opposition, Karnataka Legislative Assembly * Member, Committee on Commerce * National Secretary, BJP * 1983-1988 State Secretary, BJP Yuva Morcha, Karnataka * 2004-2006 Elected to 14th Lok Sabha * 2006-Present State President, BJP, Karnataka * 5 August 2006-onwards Member, Committee on Commerece * 18 January 2006-onwards Member, Sub-committee of the Department Related ==pArlimeMTari== * Standing Committee on Commerce for Special Economic Zones * 5 Aug. 2007 onwards Member, Committee on Commerce * 2009 Elected to 15th Lok Sabha * Chief Ministerial candidate * Voted the new Chief minister of Karnataka.He was supported by former chief Minister BS Yediyurappa. * D V Sadananda Gowda 26th Chief Minister of Karnataka State ==बाह्यानुबन्धाः== * http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangalore/I-will-strive-for-development-of-Tulu-Gowda/articleshow/4698440.cms * http://www.jstor.org/pss/598584 * ^ http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-29/news/29829329_1_bs-yeddyurappa-legislature-party-bjp-leaders{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515222846/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-29/news/29829329_1_bs-yeddyurappa-legislature-party-bjp-leaders |date=2012-05-15 }} * ^ http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangalore/I-will-strive-for-development-of-Tulu-Gowda/articleshow/4698440.cms * ^ http://www.jstor.org/pss/598584 * ^ http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=110610 * ^ http://sadanandagowda.com/about/ * ^ http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3979 * ^ http://www.hindu.com/2004/05/14/stories/2004051403620300.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040627013042/http://www.hindu.com/2004/05/14/stories/2004051403620300.htm |date=2004-06-27 }} * ^ http://www.dnaindia.com/bangalore/report_dv-sadananda-the-dark-horse-from-the-coast_1570614 * ^ http://www.hindu.com/2006/03/18/stories/2006031814400400.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071207175440/http://www.hindu.com/2006/03/18/stories/2006031814400400.htm |date=2007-12-07 }} ==उल्लेखाः== {{reflist}} {{कर्णाटकस्य मुख्यमन्त्रिणः}} [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्रिणः]] [[वर्गः:भारतीयजनतापक्षस्य नेतारः‎]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:जीवतव्यक्तयः]] [[वर्गः:१९५३ जननम्]] gm6x0vync37ac4s7atsqkxlee3gua61 0 17973 499558 491175 2026-06-18T23:31:24Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499558 wikitext text/x-wiki [[File:Sri Krishna Math Udupi.JPG|150px|right|thumb|श्रीकृष्णस्य मठः,[[उडुपीमण्डलम्|उडुपी]]]] अष्ट मठाः (Ashta Mathas)[[भारतम्|भारतदेशस्य]] [[कर्णाटकम्|कर्णाटकराज्यस्य]] [[उडुपी]]नगरे विद्यन्ते । [[मध्वाचार्यः]] एतेषाम् अष्टानां मठानां संस्थापनम् अकरोत् । ==अष्टौ मठा:== [[File:Krishna Math Cart Udupi.JPG|150px|right|thumb|कृष्णमठस्य रथः]] #.[[पलिमारुमठः]] #.[[अदमारुमठः]] #.[[कृष्णापुरमठः]] #.[[पुत्तिगेमठः]] #.[[शिरूरुमठः]] #.[[सोदेमठः]] #.[[काणेयूरुमठः]] #.[[पेजावरमठः]] [[मध्वाचार्यः]] समुद्रे प्राप्तस्य [[कृष्णः|कृष्ण]]विग्रहस्य संस्थापनम् उडुप्याम् अकरोत् । तदनन्तरं तस्य पूजार्थम् अष्टानां मठानाम् अपि संस्थापनम् अकरोत् । तेषाम् अष्टानां मठानां पीठाधिपतयः अपि नियोजिताः । वर्षद्वये एकवारं कृष्णस्य पूजायाः अवसरः प्राप्यते सर्वेण अपि मठेन । तथा पूजायाः अधिकारस्य हस्तान्तरपद्धतिः '''पर्यायः''' इति उच्यते । ==पर्यायः== आरम्भे अष्टानां मठानां पीठाधिपतयः अपि कृष्णमठे एव मिलित्वा वसन्तः परस्परं चर्चां कृत्वा धार्मिकाणि कार्याणि निर्वहन्ति स्म । प्रतिमठं मासद्वये एकवारं [[कृष्णः|कृष्णस्य]] पूजायाः दायित्वं निर्वहति स्म । [[मध्वाचार्यः|मध्वाचार्यस्य]] काले आरब्धा एषा पर्यायपद्धतिः [[वादिराजः|वादिराजाचार्य]]स्य कालपर्यन्तम् अपि तथैव प्राचलत् । वादिराजाचार्यः पर्यायस्य अवधिं मासद्वयतः वर्षद्वयम् इति व्यस्तारयत् । अनेन क्रमेण पर्यायेतराणां मठानां स्वामिभिः दीर्घः प्रवासः वा, तीर्थयात्रा वा कर्तुम् अवसरः प्राप्तः । तदनन्तरं वादिराजाचार्याः [[उडुपी]]नगरस्य रथवीथौ अष्टानां मठानां निर्माणम् अकारयत् । तदारभ्य पर्यायस्य आरम्भकार्यक्रमः महता वैभवेन आरब्धः । [[File:Pond In Krishna Math Udupi.JPG|left|150px|thumb|देवालयस्य पुष्करः]] ==युगलमठा:== यदा एकवारं श्री [[मध्वाचार्यः]] चातुर्मासम् आचरितुं कण्वतीर्थे उषितवान् आसीत् तदा अष्ट स्वामिनः आहूय द्वयोः द्वयोः एकैकगणः इव चत्वारि गणान् कृतवान् । एवं चत्वारि गणान् कर्तुं कारणं किम् इत्युक्ते पर्यायस्य स्वामिनोः मध्ये कस्यापि एकस्य किमपि अतीव कष्टं तथा अनारोग्यं भवति चेत् अन्यमठस्य स्वामिन: आगत्य [[कृष्णः|श्रीकृष्णस्य]] पूजां कर्तुम् आनुकूल्यं भवति इति । कण्वतीर्थे [[मध्वाचार्यः]] [[पलाक्षवृक्षः|पलाक्षवृक्षस्य]] अध: वितर्द्याम् उपविश्य युगलव्यवस्थायाः प्रारम्भं कृतवान् । इदानीम् अपि तां वितर्दीं द्रष्टुं शक्नुमः । '''सम्प्रदायपद्धतिः''' नामके ग्रन्थे एतस्याः युगलयोजनायाः उल्लेखः अस्ति । श्री [[मध्वाचार्यः]] प्रत्येकं युगलम् एकैकशः आहूय अन्यान्यक्रियाविधिं पूजाः च पाठितवन्तः । ==अन्ये मठा:== एतान् साम्प्रदायिकान् अष्टमठान् विहाय रथवीथिकायाम् इतोपि पञ्चमठा: सन्ति । ते :- [[File:Sri Chandramouleeswara Temple Udupi.JPG|right|150px|thumb|चन्द्रमौळीश्वरस्य देवालयः]] * भण्डारकेरी मठः * व्यासराय मठः * भीमनकट्टे मठः * उत्तरादि मठः * राघवेन्द्रस्वामी मठः एतेषु मठेषु भण्डारकेरी तथा भीमनकट्टे मठौ तौळवमठौ, अन्ये सर्वेपि देशस्थाः मठाः । भीमनकट्टेमठः अर्वाचीनः विद्यते । [[राघवेन्द्रस्वामी|राघवेन्द्रस्वामि]]नां मठे १९२६ तमे वर्षे श्री [[सुशीलेन्द्रस्वामी|सुशीलेन्द्रस्वामि]]भिः स्थापितं [[राघवेन्द्रस्वामी|श्रीराघवेन्द्रस्वामिनां]] वृन्दावनम् अद्यापि वर्तते । *[http://www.pajakakshetra.org/madhva/mathas.html Udupi Ashta Mathas and other Madhva Mathas]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111120151331/http://www.pajakakshetra.org/madhva/mathas.html |date=2011-11-20 }} *[http://www.midcoast.com.au/~dasa/05-carst.htm Around the Car Street] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203032957/http://www.midcoast.com.au/~dasa/05-carst.htm |date=2007-12-03 }} *[http://www.dvaita.org/madhva/udupi/paryaya_1.html The Festival of Paryaya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306121813/http://www.dvaita.org/madhva/udupi/paryaya_1.html |date=2021-03-06 }} == बाह्यानुबन्धाः == *[http://www.palimarumatha.org Sri Palimaru Matha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151204081240/http://www.palimarumatha.org/ |date=2015-12-04 }} *[http://www.puthigesree.org Sri Puthige Matha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102095830/http://puthigesree.org/ |date=2014-01-02 }} *[http://www.kaniyoorumatha.org Sri Kaniyooru Matha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180522020517/http://www.kaniyoorumatha.org/ |date=2018-05-22 }} *[http://www.pejavara.org Sri Pejavara Adhokshaja Matha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091022095240/http://www.pejavara.org/ |date=2009-10-22 }} [[वर्गः:कर्णाटकस्य तीर्थस्थानानि]] [[वर्गः:कर्णाटकराज्यस्य प्रेक्षणीयस्थलानि]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] rpt0kvoc7bu27nki96u5r38zlbua5i7 0 21375 499579 495244 2026-06-19T00:44:11Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499579 wikitext text/x-wiki [[File:Pluto in True Color - High-Res.jpg|thumb|'''प्लूटोग्रहः (यमः)''' [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px]]]] '''प्लूटो''' (चिह्नम्: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref> च) कश्चन ग्रहः। प्लूटो नामकः अयं ग्रहः हिन्दूचिन्तने '''[[यमः|यमः]]''' इति निर्दिश्यते । अयं ग्रहः [[१९३०]] तमे वर्षे "क्लैड् टाम्बाग्" अन्विष्टवान् । सौरकुटुम्बे नवमः ग्रहः इति निर्दिश्यते। अस्य ग्रहस्य विस्तारः १८०० मैल्-परिमितः । अस्य ग्रहस्य '''खारोन्'''नामकः उपग्रहः अस्ति । स्वस्य परिभ्रमणाय अयं ग्रहः ९ घण्टाधिक ६ दिनानि स्वीकरोति । [[सूर्यः|सूर्यं]] परितः भ्रमणाय २४७.७ वर्षाणि स्वीकरोति । लोवेल्ल [[१९१५]] तमे संवत्सरे नूतनग्रहाणाम् अन्वेषणाय अपेक्षितं गणितं कृतवान्। क्लिष्टानि नूतनसूत्राणि अनेन अर्पितानि। अज्ञातग्रहाय एक्स्(x)इति नामस्थापनमकरोत्। अस्य अन्वेषणे मग्नाः इति। एतदर्थमेव एकं दूरदर्शकं निर्मितवन्तः। लोवेल्ल वीक्षणालयस्थाः अस्य आशयं पूरितवन्तः। [[१९३०]] तमे संवत्सरे [[जनेवरि]] मासस्य २१,२३,२९ तथा [[फेब्बर्वरि]] मासस्य १९ तमे दिनेषु पूरितवन्तः। अस्यैव वीक्षणालयस्थाः स्वीकृतेषु छायाचित्रेषु नूतनं ग्रहमेकं दृष्टवन्तः। एते यदा अस्य पथस्य अनुसरणं कृतवन्तः,तदा अयं ग्रहः "पर्सिपेल् लोवेल्लेन" सूचितेन मार्गेण एव परिक्रमति इति ज्ञातवन्तः। अस्मै एव यमः(प्लोटो)इति नामकरणमकरोत् । अस्य संशोधनानन्तरं पूर्वतनछायाचित्राणां परिशीलनेन एवम् अस्यैव ग्रहस्य बिम्बः तत्रापि अस्ति इति हेतोः, अस्य पथस्य निष्कर्षस्य कार्यं सुलभतरं जातम्। आकाशे प्रत्येकस्मिन् अङ्गुले विद्यमानानां प्रकाशसहितानां [[नक्षत्रम्|नक्षत्राणां]] शोधनम् उत नामकरणकार्यं असाध्यकरकार्ये भवतः। तेषां छायाचित्राणि भवन्ति चेत्, ईदृश संशोधनकार्याणि सूलभकार्याणि भवन्ति इति अस्याः घटनायाः अनन्तरं ज्ञातं भवति। लोवेल् [[१९१६]] तमे संवत्सरे दिवङ्गतः। किन्तु अस्य मरणकालात् एकसंवत्सरात् पूर्वमेव अस्यैव शिष्यः क्लैव टाम्बागाय प्रथमवारं दृष्टिगोचरः सञ्जातः यमग्रहः(प्लोटो) इति। लोवेलेन सूचितस्थलास्य ६ डिग्रि समीपे दृष्टिगोचरः सञ्जातः। एरिजोनायां विद्यमानाः लोवेल् वीक्षणालयस्थाः [[१९३०]] तमे संवत्सरीय [[मार्च]] मासस्य १३ दिनाङ्के अमुं विषयं लोकाय दर्शितवन्तः। शैत्यकाले अयं ग्रहः मिथुनराशौ नक्षत्रपरिमाणे दृश्यते। क्रमशः सम्भूयमानस्य प्रकाशस्य व्यत्यासान् परिशील्य एवम् अतिसूक्ष्म छायाचित्राणि परिशील्य च [[१९७८]] तमे संवत्सरे [[उत्तर-अमेरिकाखण्डः|अमेरिकादेशस्य]] जेम्स् क्रिस्ट्मि (प्लोटो)यमस्य विद्यमान एकैक '''शारण्'''नामकम् उपग्रहं संशोधितवान्। ==पथः, गात्राम्== [[भूमिः|भूमेरर्धं]] अस्य व्यासोऽस्ति। [[सूर्यः|सूर्याय]] एकवारं परिक्रमणार्थम् अस्मै २४८ वर्षाणि अपेक्षन्ते । [[सूर्यः|सूर्यात्]] बहुदूरे अयमस्तीति एतावान् कालः अपेक्षते । एवं दीर्घपथस्यापि कारणत्वम् अस्त्यत्र। अस्य वेगः प्रतिक्षणं ३ कि.मि. भवति। अस्य विदूरं ४,६५० मिलीय मैलुपरिमितम्। अदूरं ३,५०० कि.मि. परिमितम् अस्ति। पथस्य अग्रभागः वरुणस्य पथे प्रविश्य सरति। अस्य पथः [[वरुणः|वरुणपथाय]] १७ डिग्रि अभिनतः अस्ति । यमग्रहः(प्लोटो) [[भूमिः|भूमेः]] इव घनगोलः भवति। [[सूर्यः|सूर्यात्]] बहुदूरे अस्तीति अस्मै प्राप्तिप्रकाशः प्रायः अस्माकं मासानां प्रकाशपरिमितः दुर्बलप्रकाशः स्यात्। अत्र शाखप्रकाशौ न्यूनौ भवतः। [[भूमिः|भूम्यै]] [[सूर्यः|प्राप्तिसूर्यरश्मेः]] १\१५०० भागः अस्मै लभ्येत। यमस्यापेक्षया बहिः अन्यग्रहाः सन्ति वा? इति चेत्, प्रो.पिकरिङ्ग् (१८४६-१९१९) सदृशाः खगोलज्ञाः अन्यग्रहाः सन्ति बहिः इति ऊहितवन्तः। ==बाह्यानुबन्धाः== * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto Pluto Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729075223/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Pluto |date=2012-07-29 }} at [http://solarsystem.nasa.gov/ NASA's Solar System Exploration site] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html NASA Pluto factsheet]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151107081306/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html |date=2015-11-07 }} * [http://www.lowell.edu/ Website of the observatory that discovered Pluto] * [http://www.astrobio.net/pressrelease/5055/sharpest-ever-views-of-pluto-and-charon Earth telescope image of Pluto system] * [http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/PlutoPictures/Pluto-Tholen-10-07.html Keck infrared with AO of Pluto system] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:नवग्रहाः]] 0p1hau2s3mmx62x92ci4j7x3o5vtlgv 0 21403 499570 499320 2026-06-19T00:19:06Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499570 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; vertical-align: middle;" |+ <span style="font-size: 9pt">'''ए.आर्. रहमानेन प्राप्तप्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली</span> |- {{!}} colspan="3" style="text-align:center;" {{!}}<br /> [[ए. आर्. रहमान]] आस्कर् प्रशस्तिस्मरणिकासहितः चेन्नै नगरे स्वस्य गृहे उपविष्टः । |- {{!}} colspan=3 {{!}} {{{!}} class="collapsible collapsed" width=100% ! colspan=3 style="background-color: #D9E8FF; text-align: center;" {{!}} Awards & Nominations {{!}}- |- bgcolor=#D9E8FF | style="text-align:center;" | '''Award''' | style="text-align:center; background: #cceecc; text-size:0.9em" width=50| '''Won''' | style="text-align:center; background: #ffccdd; text-size:0.9em" width=50| '''Nominated''' |- |align="center"| ;[[Academy Awards|Academy Award]] |{{won|2}} |{{nom|5}} |- |align="center"| ;[[British Academy of Film and Television Arts]] |{{won|1}} |{{nom|2}} |- |align="center"| ;[[Broadcast Film Critics Association Awards|Critics' Choice Awards]] |{{won|2}} |{{nom|3}} |- |align="center"| ;[[Filmfare Awards]] |{{won|15}} |{{nom|13}} |- |align="center"| ;[[Filmfare Awards South]] |{{won|13}} |{{nom|15}} |- |align="center"| ;[[Golden Globe Awards|Golden Globes]] |{{won|1}} |{{nom|2}} |- |align="center"| ;[[Grammy Award]]s |{{won|2}} |{{nom|2}} |- |align="center"| ;[[MTV Asia Awards]] |{{won|2}} |{{nom|3}} |- |align="center"| ;[[MTV Video Music Awards]] |{{won|1}} |{{nom|2}} |- |align="center"| ;[[National Film Awards]] |{{won|4}} |{{nom|4}} |- |align="center"| ;[[Satellite Awards]] |{{won|1}} |{{nom|4}} |- |align="center"| ;[[Tamil Nadu State Film Awards]] |{{won|5}} |{{nom|5}} |- |align="center"| ;[[Vijay Awards]] |{{won|1}} |{{nom|1}} |- |align="center"| ;[[World Soundtrack Academy|World Soundtrack Awards]] |{{won|1}} |{{nom|1}} {{!}}} |- bgcolor=#D9E8FF |align="center" colspan="3"| ;'''Total number of wins and nominations''' |- |{{won|'''Totals'''}} |{{won|'''103'''}} |{{nom|'''122'''}} |- bgcolor=#D9E8FF | colspan="3" style="font-size: smaller; text-align:center;" | [[#References|Footnotes]] |} भारतीयचलच्चित्रसङ्गीतज्ञस्य ए. आर्. रहमान इत्यास्य प्राप्तानां नामाङ्कितानां च प्रशस्तिपुरस्काराणाम् आवली अस्मिन् पुटे समलङ्कृता अस्ति । ==प्रशस्तिपुरस्काराः== ===सगौरवम्=== * 1९९4 - संस्कृतिप्रशस्तिः<ref>{{cite web|url=http://www.sanskritifoundation.org/pdf/AwardeesList.pdf|title=Sanskriti Awards - Winners List|publisher=Sanskriti Foundation|accessdate=2011-01-16|archive-date=2010-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226032715/http://www.sanskritifoundation.org/pdf/AwardeesList.pdf|deadurl=yes}}</ref> ** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः संस्कृतिप्रतिष्ठनस्य प्रशस्तिः। * १९९५- बोम्मायी नागी रेड्डी प्रशास्तिः <ref name="Sanskriti"/> * १९९५ - कलैमामणिः ** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः तमिळुनाडु सर्वकारस्य प्रशस्तिः । * १९९५ - मौरिटियस राष्ट्रियप्रशस्तिः <ref name="Timesnow">{{cite web|url=http://www.timesnow.tv/articleshow/4335762.cms|title=The golden boy of Indian music A R Rahman turns 44|work=The Times of India|publisher=[[Times Now]]|date=२०१०-01-06|accessdate=2012-03-13|archive-date=2014-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924045000/http://www.timesnow.tv/articleshow/4335762.cms|deadurl=yes}}</ref> **सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः मौरिटियस प्रशस्तिः । * १९९५ - मलेशियाप्रशस्तिः <ref name="Timesnow"/> ** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः मलेशियाप्रशस्तिः * १९९५ - राजीवगन्धिप्रशस्तिः<ref name="Sanskriti"/> ** प्रथमवारं सङ्गीतसाधनर्थं राजीवगन्धिप्रशस्तिः । *[[पद्मश्रीप्रशस्तिः]](२०००-२००९)<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2000/01/27/stories/02270005.htm|title=Padma Vibhushan, Padma Bhushan, Padma Shri awardees|publisher=[[The Hindu]]|date=2000-01-26|accessdate=2000-01-27|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103022618/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2000/01/27/stories/02270005.htm|deadurl=yes}}</ref> ** [[भरतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] अत्युन्नतनागरिकपुरस्कारः * १९९६ - गानकलधरः <ref>{{cite web|url=http://www.bharatkalachar.com/growth3.htm|title=A R Rahman receiving Gana Kaladhar from Sivaji Ganeshan|publisher=Bharatkalachar.com|accessdate=2011-01-16|archive-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707232022/http://www.bharatkalachar.com/growth3.htm|deadurl=yes}}</ref> * २००१ - अल् अमीन् शैक्षिकसमाजस्य समुदायस्य प्रशस्तिः । * अवध् अम्मन प्रशस्तिः २००१ - [[अवध सम्मानः]] **उत्तरप्रदेशासर्वकारेण सङ्गीतक्षेत्रे परिगननीययोगदानार्थं प्रशस्तिः । * २००२ - अमिर् खुस्रो सङ्गीतनवाज़् प्रशस्तिः । *२००४ - लतामङ्गेश्कर् राष्ट्रियप्रशस्तिः ।<ref>{{cite web|url=http://news.indiainfo.com/2005/02/21/2102rehman.html|title=A R Rehman to receive 'Lata Mangeshkar Award'|publisher=indianinfo.com|date=2005-02-21|accessdate=2009-03-04|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725175000/http://news.indiainfo.com/2005/02/21/2102rehman.html|deadurl=yes}}</ref> ** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः मध्यप्रदेशसर्वकारस्य प्रशस्तिः *२००५ - महावीरमहात्माप्रशस्तिः <ref>{{cite news|url=http://timesfoundation.indiatimes.com/Oneness-Initiative/articleshow/1651354.cms|title=Mahavir Mahatma Awards २००5|publisher=Times Foundation|accessdate=2009-03-04|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713025334/http://timesfoundation.indiatimes.com/Oneness-Initiative/articleshow/1651354.cms|deadurl=yes}}</ref> *२००६ - स्टेन्फोर्ड् विश्वविद्यालयस्य गौरवसम्माननम् ।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2006/jul/06bsp.htm|title=Stanford University honours A R Rahman|publisher=[[Rediff]]|accessdate=2009-03-04}}</ref> * २००६ - सनातनसङ्गीतसंस्कृतिसङ्गीरपुरस्कारः <ref name="Sanskriti">{{cite web|url=http://www.sanatan.in/events.html|title=A. R. Rahman - Talent Tujhe Salaam|work=[[Sanatan Sangeet Sanskriti]]|publisher=Sanatan.in|date=Undated|accessdate=2011-01-16|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221153321/http://www.sanatan.in/events.html|deadurl=yes}}</ref> ** सङ्गीतक्षेत्रे योगदानिनिभ्यः सनातनसङ्गीतसंस्कृतिसङ्घटनम् । * २००६ - स्वरालययेसुदासप्रशस्तिः <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013112120400.htm|title=Swaralaya Award for A.R.Rahman|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=2007-01-31|location=Chennai, India|date=2007-01-31|archive-date=2007-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070515001001/http://www.hindu.com/2007/01/31/stories/2007013112120400.htm|deadurl=yes}}</ref> ** सङ्गीतक्षेत्रे विशेषसाधनां कृतवद्भ्यः स्वरालयः कैरळी - येसुदास प्रशस्तिः । * २००७ -सङ्गीतक्षेत्रे विशेषोपलब्धिप्राप्तवद्भ्यः लिम्का बुक् आफ् रेकार्ड्स् प्रशस्तिः । <ref>{{cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/limca-book-records-felicitates-ar-rahman|title=Limca Book of records felicitates A.R. Rahman |publisher=Radioandmusic.com|accessdate=2011-01-16}}</ref> * २००८ - CNN-IBN ग्लोबल् वर्षस्य भारतीयः पुरस्कारः । <ref>{{cite video|url=http://www.youtube.com/watch?v=noGxNBuMmM4|title=CNN IBN Global Indian of the year 2008 - ARRahman|publisher=[[YouTube]]|work=[[CNN IBN]]|date=2008|accessdate=2011-01-16}}</ref> * २००८ - NDTV वर्षस्य भारतीयः पुरस्कारः <ref>{{cite web|url=http://www.radioandmusic.com/content/editorial/news/rahman-awarded-ndtv-indian-year|title=Rahman awarded NDTV Indian of the year |publisher=Radioandmusic.com|date=2008-01-18}}</ref> * २००८ - रोटरी अन्ताराष्टियप्रशस्तिः [[Rotary International|Rotary Club of Madras]]<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/15580.html|title=A R Rahman Honored|publisher=Indiaglitz|date=२००8-06-04|accessdate=2012-03-13|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626115742/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/15580.html|deadurl=yes}}</ref> ** Lifetime Achievement Award * २००९ - CNN-IBN Entertainer of the Year <ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/videos/107287/ioty-a-r-rahman-named-entertainer-of-the-year.html|title=A R Rahman named entertainer of the year|work=[[CNN IBN]]|publisher=IBNLive|year=२००९|accessdate=2011-01-16|archive-date=2009-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20091221191407/http://ibnlive.in.com/videos/107287/ioty-a-r-rahman-named-entertainer-of-the-year.html|deadurl=yes}}</ref> * २००९ - CNN-IBN Indian of the Year <ref>{{cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/rahman-wins-cnnibn-indian-of-the-year-award/107520-3.html|title=Rahman wins CNN-IBN Indian of the Year award|work=[[CNN IBN]]|publisher=IBNLive|date=2009-12-22|accessdate=2012-03-13|archive-date=2009-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20091225175520/http://ibnlive.in.com/news/rahman-wins-cnnibn-indian-of-the-year-award/107520-3.html|deadurl=yes}}</ref> *२००९ - [[Honorary Doctorate]] from [[Anna University]] <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/holnus/009200903030131.htm|title=Rahman to be awarded honorary doctorate|publisher=[[The Hindu]]|date=२००९-03-03|accessdate=2009-03-04|location=Chennai, India|archive-date=2012-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103230113/http://www.hindu.com/holnus/009200903030131.htm|deadurl=yes}}</ref> *२००९ - Honorary Doctorate from [[Aligarh University]] <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/2009/02/26/stories/2009022652090300.htm|title=AMU to honour Rahman|publisher=[[The Hindu]]|date=2009-02-26|accessdate=2009-12-04|location=Chennai, India|archive-date=2013-02-04|archive-url=https://archive.ph/20130204081952/http://www.thehindu.com/2009/02/26/stories/2009022652090300.htm|deadurl=yes}}</ref> *२००९ - Honorary Doctorate from [[Middlesex University]] <ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/holnus/009200907180318.htm|title=UK university confers Doctorate on A R Rahman|publisher=[[The Hindu]]|date=2009-07-18|accessdate=2009-12-04|location=Chennai, India|archive-date=2012-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121107090621/http://www.hindu.com/holnus/009200907180318.htm|deadurl=yes}}</ref> * २००९ - NDTV Global Indian Entertainer Award <ref>{{cite web|url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?id=ENTEN२०१०0132627|title=NDTV awards: Amitabh, SRK, Ash icons of Indian entertainment|publisher=[[NDTV]]|date=२०१०-02-25}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * २००९ - UK Asian Music Award for Outstanding Achievement <ref name="Businessofcinema.com">{{cite web|url=http://www.businessofcinema.com/news.php?newsid=12384|title=UK Asian Music Awards honours A R Rahman|publisher=Businessofcinema.com|date=२००9-03-13}}</ref> * २००९ - Placed by ''[[Time (magazine)|Time]]'' magazine in [[Time 100|List of World's Most Influential People]].<ref name="The २००९ TIME 100 – A.R. Rahman">[http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,18९4410_18९3836_18९4435,00.html The २००९ TIME 100 – A.R. Rahman]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[TIME]].</ref> * २०१० - 10th Annual Mahindra Indo-American Arts Council Film Festival <ref>{{cite web|url=http://www.iaac.us/miaac२०१०/Press-Release.htm|title=10th Annual MIAAC Film Festival Wraps Up with Awards Ceremony for Best Picture, Actors, and Director|publisher=Indo-American Arts Council, Inc.|date=२०१०-11-18}}</ref> **Special Achievement Award for Significant Contribution to the Globalization of Indian Music * २०१० - British Asian Awards for Outstanding Achievement in Music <ref name="Businessofcinema.com"/> *२०१० - [[Indira Gandhi Award for National Integration]] <ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/A-R-Rahman-to-receive-Indira-Gandhi-Award/articleshow/6703236.cms|title=A R Rahman to receive Indira Gandhi Award|publisher=Times of India|accessdate=२०१०-11-07|date=२०१०-10-07}}</ref> * २०१० - FICCI Global Icon <ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/55447.html|title=Big B, SRK honored at the Chevrolet FICCI Frames Excellence Awards|publisher=Indiaglitz|date=२०१०-03-20|accessdate=2012-03-13|archive-date=2010-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100323084649/http://www.indiaglitz.com/channels/hindi/article/55447.html|deadurl=yes}}</ref> *[[Padma Bhushan Awards (२०१०–201९)#२०१०|२०१०]] - [[Padma Bhushan]] <ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Padma-Bhushan-for-Rahman-Aamir-Segal-gets-Padma-Vibhushan/Article1-501814.aspx|title=Padma Bhushan for Rahman, Aamir; Segal gets Padma Vibhushan|accessdate=२०१०-01-26|work=[[Press Trust of India]]|publisher=[[The Hindustan Times]]|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103025317/http://www.hindustantimes.com/Padma-Bhushan-for-Rahman-Aamir-Segal-gets-Padma-Vibhushan/Article1-501814.aspx|deadurl=yes}}</ref> ** Third highest civilian award awarded by [[Government of India]] *२०१० - "Crystal Award" <ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_ar-rahman-honoured-at-world-economic-forum-davos-meet_14९९582|title=AR Rahman honoured at World Economic Forum Davos meet|publisher=Daily News & Analysis|date=2011-01-27|accessdate=2011-01-27}}</ref> **Lifetime Achievement Award instituted by [[World Economic Forum]] *२०१० - Outstanding Achievement in Music at the [[The Asian Awards]] <ref>{{cite news|url=http://www.redhotcurry.com/news/२०१०/asian-awards-winners.htm|title=Winners Announced for २०१० Asian Awards}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *2011 - GQ Legend of the Year Award <ref>{{cite news|url=http://green.ndtv.com/PhotoDetail.aspx?Page=18&ID=11458|title=A.R. Rahman at GQ India Men of the Year Awards 2011|publisher=NDTV|date=2011-0९-30|accessdate=2011-10-26|archive-date=2012-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144423/http://green.ndtv.com/PhotoDetail.aspx?Page=18&ID=11458|deadurl=yes}}</ref> *2011 - Lifetime Achievement Award at the 8th [[Dubai International Film Festival]] <ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/a-r-rahman-gets-lifetime-achievement-award-at-dubai-international-film-festival/articleshow/1103051९.cms|title=A R Rahman gets lifetime achievement award at Dubai International Film Festival|publisher=''[[The Economic Times]]''|date=2011-12-08|accessdate=2011-12-08}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===राष्ट्रियाः=== ====चलच्चित्रप्रशस्तयः==== *'''राष्ट्रियप्रशस्तयः''' ** १९९३ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - रोज़ा ** १९९७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - मिन्सार कणवु ** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - लगान् ** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं चलच्चित्रराष्ट्रियप्रशस्तिः । - कण्णत्तिल् मुथामट्टिल् *'''फिल्म् फेर् प्रशस्तयः''' ** १९९५ - Filmfare RD Burman Award for New Music Talent ** १९९६ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - रङ्गीला ** १९९९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - दिल् से ** २००० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - ताल् ** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - लगान् ** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - साथियाँ ** २००२ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतम् - दि लेज़ेण्ड् आफ् भगत् सिङ्ग् ** २००५ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतं फिल्मफेर् प्रशस्तिः- स्वदेश् ** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - रङ्ग् दे बसन्ती ** २००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - गुरु ** २००८ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतं फिल्मफेर् प्रशस्तिः - गुरु ** २००९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - जाने तु य जाने न ** २००९ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतं फिल्मफेर् प्रशस्तिः - जोधा अक्बर् ** २०१० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - डेल्ली ६ ** २०१२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । - रोक् स्टार् |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Filmfare-Awards-2011-Winners/articleshow/11676105.cms |title=Filmfare Awards 2011 Winners |work=[[Times of India]] |date=31 January 2092|accessdate=20 February 2092}}</ref> * '''फिल्म् फेर् प्रशस्तयः''' ** १९९३ -अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । (तमिळुभाषा)|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - रोज़ा ** १९९४ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - जण्ट्ल् मन् ** १९९५ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - कादलन् ** १९९६ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - बाम्बे ** १९९७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - कादल् देशम् ** १९९८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - मिन्सार कणवु ** १९९९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - जीन्स् ** २००० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - मुधालवन् ** 2001 - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - अलैपायुधे ** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - सिल्लुनु ओरु कदल् ** २००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - शिवजी ** २०११ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - विन्निताण्डि वरुवाया ** २०११ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं फिल्मफेर् प्रशस्तिः । (तेलुगु)|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ये माया चेस्यवे *'''बिग् स्टार् एण्टर्टेन्मेण्ट् प्रशस्तयः''' **२०११ - बिग् स्टार् एण्टर्टेन्मेण्ट् गानम् - साद्दा हक् (रोक् स्टार्) *'''[[Bollywood Movie Awards|Bollywood Music Awards]]''' **२००० - [[Bollywood Movie Award - Best Music Director|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Taal (film)|Taal]]''<ref name="Bollywood Music Awards २०००">{{cite web|url=http://www.screenindia.com/old/२०००1124/fartic1.htm|title=Fans Enchanted by Bollywood Music Awards|publisher=''[[Screen India]]''|date=२०००-11-24|accessdate=२०११-04-09}}{{Dead link|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> **२००० - Best Song - "Taal Se Taal Mila" (''[[Taal (film)|Taal]]'')<ref name="Bollywood Music Awards २०००"/> **२००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Lagaan]]'' **२००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]'' *'''[[Cinema Express Awards]]''' **१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]'' **१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]'' **१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]'' **१९९७ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhal Desam]]'' **१९९९ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Jeans (film)|Jeans]]'' *'''CineGoers' Award''' **१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]'' **१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]'' **१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]'' **१९९६ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' *'''[[Global Indian Film Awards|Global Indian Film Awards (GIFA)]]''' ** २००७ - [[GIFA Best Music Director Award|GIFA Award for Best Music]] - ''[[Rang De Basanti]]'' ** २००७ - [[GIFA अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । Award|GIFA Award for अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Rang De Basanti]]'' *'''[[International Indian Film Academy Awards|International Indian Film Academy Awards (IIFA)]]''' **२००० - [[IIFA Best Music Director Award|IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Taal]]'' **२००२ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Lagaan]]'' **२००२ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]'' **२००७ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Rang De Basanti]]'' **२००८ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' **२००८ - [[IIFA Best Background Score Award|IIFA अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' **२००८ - Outstanding Contribution by an Indian in International Cinema **२००९ - IIFA अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jodhaa Akbar]]'' **२००९ - |IIFA अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jodhaa Akbar]]'' **२००९ - IIFA Music Director of the Decade *'''Film Fans' Award''' **१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]'' **१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]'' **१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]'' **१९९६ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' *'''Kalasaagar Award''' **१९९३ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Roja]]'' **१९९४ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]'' **१९९५ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhalan]]'' **१९९६ - Best Music (तमिळुभाषा) - ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' *'''Sangeet Awards''' **२००४ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (Critics Award) - ''[[Yuva]]'' **२००४ - Best Music Arrangement (Critics Award) - "Yeh Rishta" - ''[[Meenaxi: A Tale of Three Cities]]'' **२००५ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (Critics Award) - ''[[Swades]]'' *'''Screen Videocon Awards / [[Star Screen Awards]]''' **१९९८ - Best Non-film Album - ''[[Vande Mataram (album)|Vande Mataram]]'' (Non-film category) <ref>{{cite web|url=http://www.screenindia.com/old/jan23/films2.htm|title=Screen Videocon Award Winners|publisher=''[[Screen India]]''|date=१९९७-01-23|accessdate=2011-04-09|archive-date=2009-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703055056/http://www.screenindia.com/old/jan23/films2.htm|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?239906|title=At Which Time Dilip Became Rahman |author=Sheela Reddy|publisher=''[[Outlook India|Outlook]]''|date=२००९-03-09|accessdate=2011-01-25}}</ref> **२००० - [[Star Screen Award for Best Music Director|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Taal]]'' **२००७ - [[Star Screen Award for अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।|अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]]- ''[[Rang De Basanti]]'' **२००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' **२००८ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' **२००९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na|Jaane Tu...Ya Jaane Na]] **२००९ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Jodhaa Akbar]]'' **२०१० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Delhi-6]]'' **२०१२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Rockstar (२०११ film)|Rockstar]]''<ref>{{cite news|title=18th Annual Colors Screen Awards Winners|url=http://www.filmicafe.com/screenawards२०१२.php|accessdate=15 January २०१२}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *'''[[Star Screen Awards|Screen-Videocon Awards South]]''' **१९९७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - ''[[Kadhal Desam]]'' **१९९८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । (तमिळुभाषा) - ''[[Minsara Kanavu]]'' * '''[[तमिळुभाषा Nadu State Film Awards]]''' ** १९९२ - [[तमिळुभाषा Nadu State Film Award for Best Music Director|अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः ।]] - ''[[Roja]]'' ** १९९३ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Gentleman (film)|Gentleman]]'' ** १९९४ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Kadhalan]]'' ** १९९६ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Minsaara Kanavu]]'' ** १९९९ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Sangamam]]'' *'''[[Zee Cine Awards]]''' ** २००० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Taal]]'' ** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Lagaan]]'' ** २००२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]'' ** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Rang De Basanti]]'' ** २००८ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' ** २००८ - अत्युत्तमनेपथ्यसङ्गीतनिदेशकप्रशस्तिः । - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' ** २०१२ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं ज़ी चलच्चित्रप्रशस्तिः । - ''[[Rockstar (२०११ film)|Rockstar]]'' *'''[[विजय प्रशास्तयः]]''' ** २००६ - प्रियतमः सङ्गीतनिदेशाकप्रशस्तिः । ** २००७ - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं विजयरप्रशस्तिः । - ''[[Sivaji (film)|Sivaji]]'' ** २०१० - अत्युत्तमसङ्गीतनिदेशनार्थं विजयरप्रशस्तिः । - ''[[Vinnaithaandi Varuvaayaa]]'' *'''विकतन् प्रशस्तयः''' ** २०११ - Best Music Director - ''[[Vinnaithaandi Varuvaayaa]]'' <ref>{{cite news|url=http://www.ayngaran.com/frame.php?iframepath=moviedetails.php%3Fmovid%3D697|title=Vikatan Awards २०१०|publisher=[[Ayngaran]]|date=२०११-01-13|accessdate=२०११-02-17|archive-date=2012-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401144045/http://www.ayngaran.com/frame.php?iframepath=moviedetails.php%3Fmovid%3D697|deadurl=yes}}</ref> *'''वि.शान्तारामप्रशस्तिः ''' **२००१ - Best Music - ''[[Taal (film)|Taal]]'' **२००७ - Best Music - ''[[Guru (२००७ film)|Guru]]'' **२००८ - Best Music - ''[[Jodhaa Akbar]]'' ====अन्यप्रशस्तयः==== *'''[[CineMAA Awards]] ** 2011 - Best Music Director - ''[[Ye Maaya Chesave]]''<ref>http://www.idlebrain.com/news/functions/cinemaa-awards2011.html</ref> *'''CNN-IBN Song of the Year Award''' ** 2006 - "Roobaroo" (''[[Rang De Basanti]]'') ** 2007 - "[[Tere Bina (Guru song)|Tere Bina]]" (''[[Guru (2007 film)|Guru]]'') ** 2008 - "Kabhi Kabhi Aditi" (''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'') *'''[[Mirchi Music Awards]]''' ** '''2009 (Tata Indicom Mirchi Music Awards)''' <ref>{{cite news|title=Jodhaa Akbar rocking music awards|date=2009-03-29|last=Jaisinghani|first=Bella|publisher=[[Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/India/Jodhaa-Akbar-rocks-music-awards/articleshow/4329081.cms|accessdate=2009-03-29}}</ref> *** Music Director Of The Year - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'' *** Technical Award For Film Background Score - ''[[Jodhaa Akbar]]'' *** Album Of The Year - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'' *** Tata Indicom Mirchi Listeners Choice Song Of The Year - "Kabhi Kabhi Aditi" (''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'') *** Tata Indicom Mirchi Listeners Choice Album Of The Year - ''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'' ** '''2010 (Airtel Mirchi Music Awards)''' <ref>{{cite web|title=Airtel Mirchi Music Awards Winners|date=2009-02-10|publisher=Filmicafe|url=http://www.filmicafe.com/news13627.html|accessdate=2009-02-11|archive-date=2011-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002111815/http://www.filmicafe.com/news13627.html|deadurl=yes}}</ref> *** Music Director of the Year - [[A. R. Rahman]] *** Album Of The Year - ''[[Delhi-6]]'' *** Best Song Arranger and Programmer - "[[Masakali]]" (''[[Delhi-6]]) *** Song of the Year - "[[Masakali]]" (''[[Delhi-6]]) *'''Planet-Bollywood People's Choice Awards''' **2006: People's Choice Best Music Award - ''[[Rang De Basanti]]'' **2006: People's Choice Best Background Music Award - ''[[Rang De Basanti]]'' *'''RMIM Puraskaar''' **2006: Best Composed and Arranged Song - ''ruu ba ruu'' (''[[Rang De Basanti]]'') **2008: Music Director of the Year <ref>{{cite web|title=RMIM Puraskaar 2008|url=http://awards.giitaayan.com/2008/indexen.htm}}</ref> **2008: Best Composed and Arranged Song - ''kabhii kabhii aditi'' (''[[Jaane Tu Ya Jaane Na]]'') **2011: Music Director of the Year <ref>{{cite web|title=RMIM Puraskaar 2011|url=http://awards.giitaayan.com/2011/indexen.htm}}</ref> **2011: Album of the Year - ''[[Rockstar (2011 film)|Rockstar]]'' **2011: Best Composed and Arranged Song - ''kun faayaa kun'' (''[[Rockstar (2011 film)|Rockstar]]'') *'''SuMu Music Awards''' **1993: R. D. Burman Award for Best New Composer <ref name="Sanskriti"/> *'''Sunfeast Tamil Music Awards''' ** 2008: Best Music Composer of the Year - ''[[Sivaji (film)|Sivaji: The Boss]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.mirchigossips.com/music/isayaruvi-music-awards-2008/|title=Isayaruvi Sunfeast Tamil Music Awards 2008|publisher=mirchigossips.com|accessdate=2009-03-04|archive-date=2009-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20091201212255/http://www.mirchigossips.com/music/isayaruvi-music-awards-2008/|deadurl=yes}}</ref> ===अन्ताराष्ट्रियाः=== <!-- Image with unknown copyright status removed: [[Image:rahman-slumdog-oscar02.jpg|thumb|[[A. R. Rahman]] speaking after receiving the [[Academy Award for Best Original Song]] for "[[Jai Ho]]" from ''[[Slumdog Millionaire]]'']] --> ====चलच्चित्रप्रशस्तयः==== *'''[[Academy Award]]s (Oscars) ([[United States]])''' **[[81st Academy Awards nominees and winners|2009]] - [[Academy Award for Best Original Score|Best Original Music Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="Oscars2009">{{cite news|url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/02/22/oscar.nominees.full.list/index.html|title=Complete list of Academy Award winners and nominees|date=23 February 2010|work=CNN|publisher=Time Warner|accessdate=8 August 2010}}</ref> **2009 - [[Best Original Song]] - "[[Jai Ho]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' - and [[Gulzar]] <ref name="Oscars2009"/> *'''[[Black Reel Awards]]''' **2008 - [[Black Reel Awards of 2008#Best Original Soundtrack|Best Original Soundtrack]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite news|url=http://www.dailyexpress.co.uk/posts/view/75882/Cadillac,-Slumdog-&-Bees-are-triple-threats-at-Black-Reel-Awards|title=Cadallic, Slumdog & Bees are Triple Threats at Black Reel Awards|date=15 December 2008|work=Daily Express|publisher=Northern & Shell|accessdate=2010-08-15|location=London}}</ref> *'''BMI London Awards''' **2010 - Best Score - ''[[Couples Retreat]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.bmi.com/photos/entry/549749|title=A.R. Rahman Picks Up BMI Film Award in London|publisher=Broadcast Music Inc.|date=2010-11-02}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pastdeadline.com/hr/content_display/music/news/e3if40aadb1b179f42a6d2416f23a3ddd93?pn=2|title=Don Black named Icon at BMI London Awards|publisher=Pastedeadline.com|date=2010-10-05|accessdate=2012-03-13|archive-date=2011-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105201903/http://www.pastdeadline.com/hr/content_display/music/news/e3if40aadb1b179f42a6d2416f23a3ddd93?pn=2|deadurl=yes}}</ref> *'''[[British Academy Film Awards]] ([[BAFTA]]) ([[United Kingdom]])''' **[[62nd British Academy Film Awards|2009]] - [[BAFTA Award for Best Film Music|Anthony Asquith Award for Best Film Music]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite web|title=Film Winners in 2009|work=bafta.org|publisher=British Academy of Film and Television Arts|url=http://www.bafta.org/awards/film/film-nominations-in-2009,657,BA.html|accessdate=2009-08-08|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203014605/http://www.bafta.org/film/awards/2009,2378,BA.html|deadurl=yes}}</ref> *'''[[Broadcast Film Critics Association Awards]] (United States)''' **[[Broadcast Film Critics Association Awards 2008|2008]] - [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Composer|Critics' Choice Award for Best Composer]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="BFCA2008">{{cite news|url=http://www.azcentral.com/ent/movies/articles/2008/12/09/20081209criticschoice1209.html|title='Button,' Milk' top Critics Choice list|last=Kilday|first=Gregg|date=9 December 2008|work=The Arizona Republic|publisher=Gannett Company|accessdate=2010-08-21|location=Phoenix, AZ}}</ref> **[[Broadcast Film Critics Association Awards 2010|2010]] - [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Song|Critics' Choice Award for Best Song]] - "[[If I Rise]]" - ''[[127 Hours]]'' <ref>{{cite news|url=http://entertainment.latimes.com/awards/2011/01/the-social-network-wins-the-critics-choice-movie-award-for-best-film-.html|title='The Social Network' wins Critics' Choice Movie Award for best film|publisher=''[[The Los Angeles Times]]''|author=Susan King|date=2011-01-14|accessdate=2012-03-13|archive-date=2011-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119022656/http://entertainment.latimes.com/awards/2011/01/the-social-network-wins-the-critics-choice-movie-award-for-best-film-.html|deadurl=yes}}</ref> *'''[[Denver Film Critics Society|Denver Film Critics Society Awards]]''' **[[Denver Film Critics Society#2010 Winners and Nominations|2010]] - [[Denver Film Critics Society#2010 Winners and Nominations|Best Song]] - "[[If I Rise]]" - ''[[127 Hours]]'' <ref>{{cite web|url=http://denverfilmcritics.org/694/news/denver-film-critics-society-2011-award-winners/|title=Denver Film Critics Society 2011 Award Winners|publisher=Denver Film Critics Society|date=January 28, 2011|accessdate=March 13, 2012|archive-date=October 29, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029210200/http://denverfilmcritics.org/694/news/denver-film-critics-society-2011-award-winners/|deadurl=yes}}</ref> *'''[[Golden Globe Awards]] ([[United States]])''' **[[66th Golden Globe Awards|2009]] - [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/4220518/Golden-Globes-2009-British-stars-sweep-awards.html|title=Golden Globes 2009: British stars sweep awards|last=Elsworth|first=Catherine|date=12 January 2009|work=The Daily Telegraph|publisher=Telegraph Media Group|accessdate=2010-08-09|location=London}}</ref> *'''[[Los Angeles Film Critics Association Awards]] ([[United States]])''' **2008 - [[Los Angeles Film Critics Association Award for Best Music|Best Music Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.lafca.net/years/2008.html|title=34th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=Los Angeles Film Critics Association|accessdate=2010-08-20|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303180538/http://www.lafca.net/years/2008.html|deadurl=yes}}</ref> *'''[[New York Film Critics Online|New York Film Critics Online Awards]] (United States)''' **2008 - NYFCO Best Score Award - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite news|url=http://www.wellsvilledaily.com/entertainment/x1196582477/Get-Reel-Every-Slumdog-has-its-day|title=Get Reel: Every 'Slumdog' has its day|last=Tremblay|first=Bob|date=13 December 2008|work=Wellsville Daily Reporter|publisher=GateHouse Media, Inc.|accessdate=21 August 2010|location=Wellsville, NY|archive-date=19 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719084513/http://www.wellsvilledaily.com/entertainment/x1196582477/Get-Reel-Every-Slumdog-has-its-day|deadurl=yes}}</ref> *'''Phoenix Film Critics Society Awards''' **2008 - Best Original Score - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite web|url=http://phoenixfilmcriticssociety.org/annual-awards|title=2008 PFCS Award Winners Announced|publisher=Phoenix Film Critics Society|accessdate=20 August 2010|archive-date=3 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403105616/http://phoenixfilmcriticssociety.org/annual-awards|deadurl=yes}}</ref> *'''[[San Diego Film Critics Society Awards]] (United States)''' **2008 - [[San Diego Film Critics Society Awards 2008|Best Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite web|url=http://sdfcs.org/?page_id=16|title=2008 Awards|publisher=San Diego Film Critics Society|accessdate=20 August 2010}}</ref> *'''[[Satellite Awards]] (United States)''' **[[Satellite Awards 2008|2008]] - [[Satellite Award for Best Original Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="Satellite2008">{{cite web|url=http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|title=Nominees and Winners; 2008 13th Annual Satellite Awards|publisher=The International Press Academy|accessdate=10 August 2010|archive-date=17 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090117060158/http://www.pressacademy.com/satawards/awards2008.shtml|deadurl=yes}}</ref> ====अन्यपुरस्काराः==== *'''[[Grammy Awards]]''' **[[52nd Grammy Awards|2009]] - [[Grammy Award for Best Compilation Soundtrack Album for a Motion Picture, Television or Other Visual Media|Best Compilation Soundtrack Album for a Motion Picture, Television or Other Visual Media]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="Grammy2009">{{cite web|title=India's A.R. Rahman strikes Grammys gold|publisher=[[Agence France-Presse]]|year=2010|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|accessdate=2010-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100204030253/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hGgeRMlZ8ASQ9a-5v5AnbvmL0K9Q|archivedate=2010-02-04|deadurl=no}}</ref> **[[52nd Grammy Awards|2009]] - [[Grammy Award for Best Song Written for a Motion Picture, Television or Other Visual Media|Best Song Written for a Motion Picture, Television or Other Visual Media]] - "[[Jai Ho]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="Grammy2009"/> * '''[[Just Plain Folks Music Awards]]''' ** 2009 - * [[Just Plain Folks Music Awards|Just Plain Folks Music Award For Best Music Album]] - ''[[Varalaru]]'' <ref>{{Cite web |title=Just Plain Folks Music Award Winners |url=http://jpfolks.com/09albumwinners.html |accessdate=2012-03-13 |archive-date=2018-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017193502/http://www.jpfolks.com/09albumwinners.html |deadurl=yes }}</ref> *'''[[MTV|MTV Awards]]''' **[[MTV Video Music Award - International Viewer's Choice|MTV Video Music Awards]] <!-- MTV Video Music Award - International Viewer's Choice --> ***[[1999 MTV Video Music Awards#International Viewer's Choice Awards|1999]] - [[MTV Video Music Award - International Viewer's Choice#MTV India|International Viewer's Choice Awards (MTV India)]] - "Dil Se Re" - ''[[Dil Se..]]'' **[[MTV Asia Awards]] ***2003 - [[MTV Asia Award for Favorite Artist India]] **[[MTV Immies]] ***2003 - [[MTV Immies#Award winners|Best Music Composer (Film Category)]] - "Saathiya" - ''[[Saathiya (film)|Saathiya]]'' *'''[[UK Asian Music Awards]] (United Kingdom)''' **2009 - Outstanding Achievement by an Asian in Music Field <ref>{{Cite web |url=http://www.desihits.com/news/view/uk-ama-award-winners-20090306 |title=2009 UK AMA Award Winners - on desihits.com |work=desihits.com |accessdate=24 August 2010 |date=March 6, 2009 |archive-date=10 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810021538/http://www.desihits.com/news/view/uk-ama-award-winners-20090306 |deadurl=yes }}</ref> *'''[[World Soundtrack Academy|World Soundtrack Awards]]''' **2009 - [[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|Best Original Song Written Directly for a Film]] - "[[Jai Ho]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="WSA2009">{{cite web|url=http://www.worldsoundtrackacademy.com/awards2.cgi?go=history&year=latest|title=History|publisher=World Soundtrack Academy. Flanders International Film Festival-Ghent|accessdate=2010-08-10|archive-date=2010-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20100826010656/http://www.worldsoundtrackacademy.com/awards2.cgi?go=history&year=latest|deadurl=yes}}</ref> **2011 - [[World Soundtrack Award – Public Choice|The Public Choice Award]] - ''[[127 Hours]]'' <ref name="WSAPublic Choice">{{cite web|url=http://www.worldsoundtrackacademy.com/news2.cgi?go=detail&id=1480&lang=en|title=Alexander Desplat third time in a row Film Composer of the Year|publisher=World Soundtrack Academy|accessdate=2010-10-22|archive-date=2011-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026183804/http://www.worldsoundtrackacademy.com/news2.cgi?go=detail&id=1480&lang=en|deadurl=yes}}</ref> <!--2004 American India Awards *R D Burman Award at the SuMu Music Awards (1993) *Madras Telugu Academy Puraskar (1992 to 1994) *Bommai Nagi Reddy Award (1995/96) *Lux-Kumudam Award for Kadhalan (1995) *Sanskriti Award from Delhi based Sanskriti foundation (1994) *Thangapillai Award *Rajiv Gandhi Award *The Channel [V]-IMI Award for Best Producer for Vandemataram 1998 *Fanta Award in 1999 *Stardust Cine Honours Taal (2000) *Filmgoers's Award Taal (2000) *First Bollywood Music Awards (Best Music Director and Best Song) Taal (2000) *V Shantaram Award: Taal (2001) *Bollywood US Awards (2003) Best Music Director : Saathiya *8th Annual Planet-Bollywood Awards (People's Choice Awards! - Best of 2002) Best Music Direction : Saathiya, The Legend of Bhagat Singh --> ==नामाङ्किताः== ===राष्ट्रियाः=== *'''[[BIG Star Entertainment Awards]]''' **2011 - [[BIG Star Most Entertaining Music]] - ''[[Rockstar (2011 film)|Rockstar]]'' *'''[[International Indian Film Academy Awards]]''' **2001 - Best Music Direction - ''[[Fiza]]'' **2009 - Best Music Direction - ''[[Ghajini (2008 film)|Ghajini]] *'''[[Filmfare Awards]]''' **2005 - [[Filmfare Best Music Director Award|Best Music Direction]] - ''[[Swades]]'' **2008 - [[Filmfare Award for Best Male Playback Singer|Best Male Playback]] - "[[Tere Bina (Guru song)|Tere Bina]]" from ''[[Guru (2007 film)|Guru]]'' **2009 - Best Music Direction - ''[[Ghajini (2008 film)|Ghajini]]'' **2009 - Best Music Direction - ''[[Jodhaa Akbar]]'' *'''[[Filmfare Awards South]]''' **2009 - [[Filmfare Best Music Director Award (Tamil)]] - ''[[Sakkarakatti]]'' **2011 - Filmfare Best Music Director Award (Tamil) - ''[[Enthiran]]''<ref>[http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2011/idea-filmfare-awards-south-tamil-020611-aid0017.html "58th Idea Filmfare Awards South nominees"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120707231000/http://entertainment.oneindia.in/tamil/exclusive/2011/idea-filmfare-awards-south-tamil-020611-aid0017.html |date=2012-07-07 }}. [[Oneindia.in]]. 2 June 2011. Retrieved 6 June 2011.</ref> *'''[[Star Screen Awards|Screen Weekly Awards]]''' **2002 - Best Music Direction - ''[[Lagaan]]'' **2002 - Best Background Score - ''Lagaan'' *'''[[Zee Cine Awards]]''' **2005 - Best Music Direction - ''Swades'' **2005 - Best Background Score - ''Meenaxi: A Tale of Three Cities'' ===अन्ताराष्ट्रियाः=== *'''[[Academy Award]]s (Oscars) ([[United States]])''' **[[81st Academy Awards|2009]] - [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] - "[[O...Saya]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' with [[M.I.A. (artist)|M.I.A.]] <ref name="Oscars2009"/> **[[83rd Academy Awards|2010]] - Best Original Score - ''[[127 Hours]]'' <ref name="83Oscars">{{cite news|url=http://www.oscars.org/awards/academyawards/83/nominees.html|title=Nominees for the 83rd Academy Awards|publisher=[[Oscars.org]]|date=2011-01-25|accessdate=2011-01-25}}</ref> **2010 - Best Original Song - "[[If I Rise]]" - ''[[127 Hours]]'' with [[Dido (singer)|Dido]] and [[Rollo Armstrong]] <ref name="83Oscars"/> *'''[[Asian Film Awards]] ([[Hong Kong International Film Festival]])''' **[[3rd Asian Film Awards|2009]] - Best Composer - ''[[Jodhaa Akbar]]'' <ref>{{cite web|title=Asian Film Awards: 2009|publisher=[[Internet Movie Database]]|url=http://www.imdb.com/Sections/Awards/Asian_Film_Awards/2009|accessdate=2009-02-25}}</ref> *'''[[British Academy Film Awards]] ([[BAFTA]]) ([[United Kingdom]])''' **[[64th British Academy Film Awards|2010]] - [[BAFTA Award for Best Film Music]] - ''[[127 Hours]]'' <ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/Rahman-gets-BAFTA-nomination-for-127-Hours/Article1-651823.aspx|title=Rahman gets BAFTA nomination for 127 Hours|work=[[Indo-Asian News Service]]|publisher=''[[Hindustan Times]]''|date=2011-01-18|accessdate=2011-01-18|archive-date=2011-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119101911/http://www.hindustantimes.com/Rahman-gets-BAFTA-nomination-for-127-Hours/Article1-651823.aspx|deadurl=yes}}</ref> *'''[[Broadcast Film Critics Association Awards]]''' **[[Broadcast Film Critics Association Awards 2008|2008]] - [[Broadcast Film Critics Association Award for Best Song|Critics' Choice Award for Best Song]] - "[[Jai Ho]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="BFCA2008"/> *'''[[Dora Mavor Moore Awards]] ([[Canada]])''' ** 2006 - General Theatre Division - Outstanding Musical Direction - ''[[The Lord of the Rings (theatre)|The Lord of the Rings]]'' (along with [[Värttinä]]) <ref>[http://tapa.ca/files/2006Nominees.pdf "Dora Mavor Moore Awards"]. [[Dora Mavor Moore Awards]]. Retrieved 5 January 2011</ref> *'''[[Chicago Film Critics Association Awards]]''' **2008 - [[Chicago Film Critics Association Award for Original Score|CFCA Best Original Score]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite news|url=http://www.projo.com/movies/content/lb_movie_Slumdog_director_12-19-08_T4CBO9S_v6.22b6d8d.html|title=Slumdog Millionaire director Danny Boyle enjoyed making the movie in India so much that 'they did have to drag me away at the end'|last=Caro|first=Mark|date=19 December 2008|work=The Providence Journal|publisher=A. H. Belo Corporation|accessdate=14 August 2010}}</ref> *'''[[Golden Globe Awards]]''' **2010 - [[Golden Globe Award for Best Original Score|Best Original Score]] - ''[[127 Hours]]'' <ref>{{cite web |url=http://www.goldenglobes.org/blog/2010/12/the-68th-annual-golden-globe-awards-nominations/ |title=The 68th Annual Golden Globe Award |publisher=[[Golden Globe Award]] |date=14 December 2010 |accessdate=14 December 2010 |archive-date=5 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505130819/http://www.goldenglobes.org/blog/2010/12/the-68th-annual-golden-globe-awards-nominations/ |deadurl=yes }}</ref> *'''[[Houston Film Critics Society|Houston Film Critics Society Awards]]''' **[[Houston Film Critics Society Awards 2008|2008]] - Best Original Score - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="2008 Houston">{{cite news|url=http://www.thecelebritycafe.com/features/22798.html|title=Houston Film Critics Society Names Films for 2008|date=December 22, 2008|work=The Celebrity Cafe|accessdate=28 December 2009|archive-date=23 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081223223912/http://thecelebritycafe.com/features/22798.html|deadurl=yes}}</ref> **2008 - Best Original Song - "[[Jai Ho]]" performed by [[Sukhwinder Singh]], written by A. R. Rahman and [[Gulzar (lyricist)|Gulzar]] <ref name="2008 Houston"/> **[[Houston Film Critics Society Awards 2010|2010]] - Best Original Score - ''[[127 Hours]]'' <ref name="2010 Houston">{{cite news|url=http://www.awardsdaily.com/2010/12/the-houston-area-film-critics-nominations/|title=The Houston Area Film Critics Nominations|date=December 12, 2010|work=AwardsDaily|accessdate=March 13, 2012|archive-date=December 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215054859/http://www.awardsdaily.com/2010/12/the-houston-area-film-critics-nominations/|deadurl=yes}}</ref> **2010 - Best Original Song - "[[If I Rise]]" performed by [[Dido (singer)|Dido]] and A. R. Rahman, written by A. R. Rahman and [[Rollo Armstrong|Rollo]] <ref name="2010 Houston"/> *'''[[Laurence Olivier Awards]] ([[United Kingdom]])''' ** 2003 - [[Laurence Olivier Award for Best New Musical]] - ''[[Bombay Dreams]]'' *'''[[MTV|MTV Awards]]''' **[[MTV India]] ***2006 - [[MTV Youth Icon of the Year]] **[[MTV Movie Awards]] ***[[2009 MTV Movie Awards|2009]] - [[MTV Movie Award for Best Song From a Movie|Best Song From a Movie]] - "[[Jai Ho]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2009/|title=2009 MTV Movie Awards|publisher=MTV Networks|accessdate=16 August 2010|archive-date=24 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100424210027/http://www.mtv.com/ontv/movieawards/2009/|deadurl=yes}}</ref> *'''[[Satellite Awards]] (United States)''' **2008 - [[Satellite Award for Best Original Song]] - "[[Jai Ho]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="Satellite2008"/> **2010 - [[Satellite Award for Best Original Score]] - ''[[127 Hours]]'' <ref name="Satellite2010">[http://www.pressacademy.com/NominationsRelease.pdf 15th Annual Satellite Awards Nomination List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715112448/http://www.pressacademy.com/NominationsRelease.pdf |date=2011-07-15 }}. International Press Academy. Retrieved 2010-12-1</ref> **2010 - Satellite Award for Best Original Song - "[[If I Rise]]" - ''[[127 Hours]]'' <ref name="Satellite2010"/> *'''[[Washington D.C. Area Film Critics Association|WAFCA Awards]]''' **2010 - [[Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Score|Best Score]] - ''[[127 Hours]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.wafca.com/awards/index.htm|title=2010 WAFCA Winners|publisher=[[Washington D.C. Area Film Critics Association]]|accessdate=6 December 2010|archive-date=18 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118200725/http://www.wafca.com/awards/index.htm|deadurl=yes}}</ref> *'''[[World Soundtrack Academy|World Soundtrack Awards]]''' **2009 - [[World Soundtrack Award for Best Original Score of the Year|Best Original Score of the Year]] - ''[[Slumdog Millionaire]]'' <ref name="WSA2009"/> **2009 - [[World Soundtrack Award for Best Original Song Written Directly for a Film|Best Original Song Written Directly for a Film]] - "[[O Saya]]" - ''[[Slumdog Millionaire]]'' with M.I.A.<ref name="WSA2009"/> **2011 - Best Original Song Written Directly for a Film - "[[If I Rise]]" - ''[[127 Hours]]''<ref name="WSA2011">{{cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-08-25/news-and-interviews/29926262_1_world-soundtrack-awards-original-song-music-composerRahman's 'If I Rise' nominated for WSA|title=Rahman's 'If I Rise' nominated for WSA|work=[[The Times of India]]|date=25 August 2011|accessdate=30 August 2011}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==नामाङ्किताः== This section refers to awards where Rahman has been considered for a nomination but has not been nominated. *'''[[Academy Awards]]''' **[[79th Academy Awards|2007]] - [[Academy Award for Best Original Song|Best Original Song]] - "[[Rang De Basanti (soundtrack)|Lukka Chuppi]]" - ''[[Rang De Basanti]]'' <ref name="RDBnom">{{cite web|title=Rang De Basanti making waves at Oscars|date=11 December 2006|publisher=Bollywood News|url=http://bollywood.celebden.com/?cat=55|accessdate=2009-02-23|archive-date=2009-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090216111448/http://bollywood.celebden.com/?cat=55|deadurl=yes}}</ref><ref name="RDBnom2">{{cite news|accessdate=2008-05-10|url=http://www.telegraphindia.com/1061222/asp/etc/story_7144101.asp|title= ‘I’m dedicating it to Ustad’|last=Hazarika|first=Sneha|date=2006-12-22|work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]}}</ref> **2007 - Best Original Song - "[[Rang De Basanti (soundtrack)|Khalbali]]" - ''[[Rang De Basanti]]'' <ref name="RDBnom"/><ref name="RDBnom2"/> **2007 - Best Original Song - "[[Water (soundtrack)|Aayo Re Sakhi]]" - ''[[Water (2005 film)|Water]]'' <ref>{{cite web|url=http://www.radiosargam.com/films/archives/1236/ar-rehmans-three-songs-among-oscar-nominees.html|title=A.R.Rahman's three songs among Oscar Nominees|publisher=Radiosargam.com|accessdate=2006-12-10}}</ref> **[[82nd Academy Awards|2010]] - Best Original Song - "Nana" - ''[[Couples Retreat]]'' <ref>{{cite web|title=Will Rahman’s Na Na do the trick?|date=2009-12-18|url=http://portal.arrfansclub.com/2009/12/18/will-rahmans-na-na-do-the-trick/|accessdate=2010-01-20|archive-date=2010-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123191747/http://portal.arrfansclub.com/2009/12/18/will-rahmans-na-na-do-the-trick/|deadurl=yes}}</ref> ==उत्तममाः== Rahman's songs and soundtracks have been included in the following top lists: *2003 - In a [[BBC World Service]] poll across 155 countries, Rahman's "Maa Tujhe Salaam" from ''[[Vande Mataram (album)|Vande Matharam]]'' and "[[Chaiyya Chaiyya]]" from ''[[Dil Se..]]'' were voted 2nd and 9th respectively in "The World's Top Ten" songs of all time.<ref>[http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/profiles/index.shtml The Worlds Top Ten] — BBC World Service</ref><ref>{{cite web |url= http://www.bbc.co.uk/worldservice/us/features/topten/profiles/index.shtml |title= The World's Top Ten |accessdate=2008-11-05 |work= |publisher= [[BBC World Service]] |date= }}</ref> *2005 - Rahman's [[Roja (soundtrack)|debut soundtrack]] for ''[[Roja]]'' was listed in ''[[Time (magazine)|TIME]]'s'' "[[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies|10 Best Soundtracks]]" of all time by film critic [[Richard Corliss]].<ref name="Timetop10s">{{cite news| author=Corliss, Richard| title=Best Soundtracks - ALL TIME 100 MOVIES - TIME| work=[[Time (magazine)|TIME]]| url=http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| year=2005| accessdate=February 24, 2008| archive-date=March 12, 2010| archive-url=https://web.archive.org/web/20100312033139/http://www.time.com/time/2005/100movies/0,23220,soundtracks,00.html| deadurl=yes}}</ref><ref name=Time>{{cite news|title="All-TIME" 100 Movies|publisher=''[[Time (magazine)|Time]]''|url=http://www.time.com/time/2005/100movies|accessdate=2009-02-25|archive-date=2010-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100312032447/http://www.time.com/time/2005/100movies/|deadurl=yes}}</ref> *2007 - Rahman's [[Bombay (soundtrack)|soundtrack]] for ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' was included in ''[[The Guardian]]'''s "1000 Albums to Hear Before You Die" list.<ref name=Guardian>{{cite web|title=100 Best Albums Ever|work=[[The Guardian]]|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm|accessdate=2010-02-03|archive-date=2011-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110410200424/https://www.rocklistmusic.co.uk/guardian100.htm|deadurl=yes}}</ref> *2009 - The song "Kehna Hi Kya" from Rahman's soundtrack for ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' was included in ''[[The Guardian]]'''s "1000 Songs Everyone Must Hear" list.<ref name=Guardian/> *2009 - Rahman's soundtrack for ''[[Lagaan]]'' was ranked at #45 on [[Amazon.com]]'s "The 100 Greatest World Music Albums of All Time" list.<ref>{{cite web|title=The 100 Greatest World Music Albums of All Time|publisher=[[Amazon.com]]|year=2009|url=http://www.amazon.com/gp/feature.html?ie=UTF8&docId=1000416151|accessdate=2010-02-03}}</ref><ref>{{cite news|title=Lagaan is listed among top 100 Albums|date=27 August 2009|work=[[Times of India]]|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/4936822.cms|accessdate=2010-02-03}}</ref> ==अन्योपलब्धयः== *By 2004, Rahman had sold more than 150 million records of his [[film score]]s and [[Film soundtracks|soundtracks]] worldwide,<ref>{{cite news|title=Culture: The Mozart of Madras|author=[[Richard Corliss]]|date=3 May 2004|work=[[Time (magazine)|Time]]|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|accessdate=2010-02-03|archive-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715184529/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,994077,00.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news | title=Indian film composer for Rings| work=[[BBC]]| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3211258.stm| accessdate=15 November 2008 | date=2003-10-21}}</ref> and sold over 200 million cassettes,<ref>{{cite web | author=Das Gupta, Surajeet|coauthors=Sen, Soumik|title=Composing a winning score| work=[[Rediff]]| url=http://www.rediff.com/money/2002/sep/21bizsp.htm| accessdate=15 November 2008}}</ref> making him one of the world's [[List of best-selling music artists|all-time top selling recording artists]]. *[[Time (magazine)|''Time'' magazine]] has described him as "India's most prominent movie songwriter".<ref>[[Richard Corliss|Corliss, Richard]]. (January 1, 2005). [https://web.archive.org/web/20101104193322/http://www.time.com/time/columnist/corliss/article/0,9565,1013198,00.html That Old Feeling: Isn't It Rahmantic?] ''[[Time Magazine]]''. Retrieved on 2008-05-25.</ref> *In 2009, ''Time'' magazine placed him in its ''[[Time 100|list of World's Most Influential People]]''.<ref>"The 2009 TIME 100 – A.R. Rahman"</ref> *His name has also been included in the list of the 500 Most Influential Muslims in the World, issued by the Royal Islamic Strategic Studies Center in [[Amman]], [[Jordan]].<ref name="InflMusl">{{cite web | author=The Royal Islamic Strategic Studies Centre |url=http://www.rissc.jo/docs/0A-FullVersion-LowRes.pdf | title=The 500 Most Influential Muslims|publisher=The Royal Islamic Strategic Studies Centre | accessdate=2011-01-03|format=PDF}}</ref> * The signature tune for telecom company [[Airtel]], composed by Rahman, is the world's most downloaded mobile music with over 150 million downloads.<ref>{{cite web|url=http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|title=Airtel New Signature Tune Available for Download|author=Bharat|publisher=Indiamag.in|accessdate=2010-11-19|archive-date=2010-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120222528/http://www.indiamag.in/airtel-new-signature-tune-available-for-download.html|deadurl=yes}}</ref> * The album rights for Tamil film ''[[Kandukondain Kandukondain]]'' were bought by [[Sa Re Ga Ma]] for a then record sum of {{INR}}2.2 crores.<ref>{{cite web | title=Rediff| work=Top Selling artists| url=http://ia.rediff.com/movies/1999/sep/07spice.htm| accessdate=26 October 2006 }}</ref> The record was reset by ''[[Sivaji: The Boss]]'' in 2007, and later by ''[[Enthiran]]'' in 2010.<ref>{{cite web |title=First Week Report Exclusive |url=http://www.behindwoods.com/tamil-movie-articles/movies-05/11-04-07-sivaji.html |date=2007-04-11 |accessdate=2007-04-11}}</ref> * ''[[Enthiran]]'' reached #1 in the [[itunes]] Top 10 World Albums chart, making it the first Indian album to reach the spot.<ref>{{cite web|author=Indiaglitz|year=2010|title=‘Endhiran’ tops Apple list|publisher=Indiaglitz|accessdate=2010-08-03|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/59090.html|archive-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804005527/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/article/59090.html|deadurl=yes}}</ref> ===जयलेखः=== * At the [[Academy Awards]], Rahman is the first [[List of Asian Academy Award winners and nominees|Asian]] to [[List of people who have won multiple Academy Awards in a single year|win two Oscars in same year]] and be nominated twice in the same category for the same film. He is the first Asian to receive three Oscar nominations in same year and also the first Asian to receive multiple nominations in the category [[Academy Award for Best Original Score]]. ==उल्लेखाः== {{Reflist|3}} ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://www.arrahman.com A. R. Rahman Official Website] *{{cite web|title=Awards for A. R. Rahman|publisher=[[Internet Movie Database]]|url=http://www.imdb.com/name/nm0006246/awards|accessdate=2009-02-24}} {{inc-musong}} {{DEFAULTSORT:Rahman, A. R. Awards}} [[वर्गः:A. R. Rahman]] [[वर्गः:Lists of awards by musician]] [[वर्गः:Bollywood lists of awards and nominations]] [[वर्गः:अन्यभाषालेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:सूचीलेखाः]] gg8hcgskthgyp71v1ccg93agg97kohr 0 21956 499574 493295 2026-06-19T00:32:57Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499574 wikitext text/x-wiki ==पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता== अध्यायस्यास्याध्ययनेन एवं स्पष्टं भवति यत् प्राचीने काले अस्माकं पर्यावरणं संरक्षितं,संतुलितञ्चासीत् । यदि काचन पर्यावरणीय समस्या आयाति स्म तर्हि तेषां समाधानं सर्वे ॠषय: अनौपचारिक-रुपेण एव कुर्वन्ति स्म ।परं सम्प्रति जनसख्यावृध्द्या, औद्यागीकरणेन अन्यकारणेन च अस्माकं पर्यावरनं पूर्ण-रुपेण प्रदूषितमस्ति । प्रक्रुतौ एतत् सामर्थ्यं नास्ति येन पर्यावरणं पुन: सन्तुलितं भविष्यति । सम्प्रिति जीवनं जगति दुष्करं प्रतिभाति ।सर्वकारेण संस्थाभिक्ष्च ये उपाया: क्रियन्ते तेषां क्रियान्वयनं पूर्णरुपेण न भवितुमर्हति । यत:नागरिका: पूणजगरुका: न सन्ति । एतदर्थं पर्यावरणशिक्षा साम्प्रतिके युगे अतीव महत्त्वपूर्ण अस्ति । अस्या: आवश्वकता विषये यदि विचारयामो वयं तर्हि एकं स्वतन्त्रं पुस्तकं भविष्यति । अत: संक्षिप्ते एव दृक्पात: क्रियते । १.सौरमण्डले मात्रं " पृथ्वी " एवस एक: ग्रह: अस्ति यत्र जीवनं भवति ,भवितुमहर्ति वा । यदि इयं हि नष्टा भविष्यति, जीवाय अनुपयुक्ता भविष्यति , तर्हि जगति जीवनाऽभाव: भविष्यति । अत: अस्या: पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकतावलोक्यते यत् पृथिव्या: संरक्षणं पृथ्वीवासिनेभ्य: सुखप्रदजीवनप्रदानम् । २.समेषां पर्यावरणीयसमस्यानां मूलं भवति जनसंख्यावृध्दि: । जनसंख्यावृध्द्या एव प्रकृतौ असन्तुलनं जातमस्ति । सम्प्रति जनसंख्यावृध्दि: इत्थं भवति येन अस्माकं शृङ्खलितं प्रकृतिचक्रं विशृङ् लितं जातम् । प्रकृति-चक्रं व्यवस्थापनाय,भविष्यति सुरक्षितं, संरक्षितञ्च वातावरणं हस्तान्तरयितुं जनसंख्या-वृध्द्यवरोधनमावश्यकं भससवति ।अतस्तदर्थं जनजागरणाय अस्या: शिक्षाया: आवश्यकता वर्तते । ३. अस्माकं प्रकृतौ संसाधनस्याभाव: न विद्यते । परं तेषां संसाधनानां ज्ञानं नास्ति अस्माकं पार्श्वे । फलत: वयं कष्टमनुभवम: । येषां संसाधनानां ज्ञानमस्ति तेषामुपयोग: सम्यक् न क्रियतेऽस्माभि: । तत्र ज्ञनाभाव: एव कारणम् । अत: प्राकृतिकसंसाधनानां विषये पूर्णज्ञानप्रदानाय शिक्षेयमावश्यकीति । ४.प्रकृतौ मात्रं पादपा: वनस्पतय: एव सन्ति ये कार्बनडाइ-आक्साइड (co2)इति नामकं गैसम्, आँक्सिजन (o2) प्राणवायु: इति नामके गैसे परिवर्तयन्ति ।अपि च जीवानां कृते आँक्सीजननामकं गैसं महदावश्यकं भवति । यद्यस्य परिवर्तनमवरुध्दं भवति तर्हि प्रकृतौ असन्तुलंन भवति । अत एतदर्थं किं करणीयं किं न करणीयमित्येतदर्थमावश्यकीयं शिक्षा । ५. सम्प्रति जगति औद्योगिक-क्रान्तिरागता, वैज्ञानिकसंसाधनानां बाहुल्यं जातम् । परमनेन प्रकृतौ कञ्चन प्रदूषणं जातम् । अत: प्रदूषणानि निवारणाय, पर्यावरणीयसमस्यां समाधानमन्वेष्टुमावश्यकीयं शिक्षा । ==पर्यावरणशिक्षाया:उद्देश्यानि== पर्यावरणशिक्षया: उद्देश्यानां निर्धारणं प्रारम्भत: एवम् ।(IEEP. International Environmental Education Plan.) अन्ताराष्ट्रिय-पर्यावरण-शिक्षा योजनामाध्यमेन जातम् । अस्या: प्रथमा सगोष्टी ( International workshop On Environmental Education ) १३-२२ अक्तूबर १९७५ वर्षे बेलग्रेड (यूगोस्लाविया) नगरे जाता । अस्यां कार्यशालायां बेलग्रेडघोषणापत्रस्य निर्माणं जातम् ।अस्मिन्नेव घोषणापत्रे बेलग्रेडघोषणापत्रस्य निर्माणजातम् अस्मिन्नेव घोषणापत्रे पर्यावरणीयशिक्षाया: उद्देश्यानां यथा- १.जागृति - सम्पूर्णपर्यावरणं प्रति तत्सम्बन्धिसमस्यां प्रति च जागृति: आनयनं , संवेदनशीलत्व-प्रदानञ्च । Awareness- To help individuals and social groups aquir an awareness of , and sensitivity to the total environmental and its allied problems. ) २.ज्ञानम्-सम्पूर्णपर्यावरणस्य तेषां समस्यानाञ्च सम्बन्धितसम-स्यानाञ्चाधारभूतज्ञानप्राप्ति: । Knowledge :- To help individuals and social groups acquire basic understanding of the total enviornment , its associated problems and humanity's crilially responsible presence and role in it . ३.अभिवृत्ति:- पर्यावरणसंरक्षणाय क्रियमाणं चिन्तनं प्रति, सामाजिकदायित्वनिर्वाहं प्रति तेषां , सुरक्षायै सुधारार्थं च क्रियमाणं कार्यं प्रति चाभिप्रेरणम्। Attitude- To help individuals and social groups acquire social values, strong feelings of concern for the enviornment and the motivation for activity participation in its protection and improvement. ४.कौशलसम्प्राप्ति:- शिक्षेयं पर्यावरणीयसमस्यानां समाधा-नान्वेषणार्थं कौशलप्राप्तौ सहायिका भवति । Skill.-To help individuals and social groups acquire the skills for solving environmental problems. ५.मूल्यांकनकौशलम्- शिक्षेयं पर्यावरणीयोपायस्य शैक्षिक-कार्य-क्रमस्य च पारिस्थितिक-सामाजिक-सौन्दर्यपरक-शैक्षिकपरिप्रेक्ष्ये च मूल्यांकनार्थं सहायिका भवति । Evaluation Ability-To help individuals and social groups evaluate environmental measures and education programmes in terms of ecological,political, economic, social,esthetic and educational factors. ६.सम्भागिता-शिक्षेयं पर्यावरणायसमस्यां प्रति, समस्यानामुचितं निश्चितञ्च समाधानान्वेषणं प्रति च महत्वभावनां, दायित्वभावनाञ्च विकासयति । Participation-To help individuals and social group develop a sence of responsibility and urgency regarding environmental problems so as to ensure appropriate action to solve those problems. ===एतेषामुद्देश्यानां विभाजनं त्रिधा कर्तुं शक्यते=== :१. भावात्मकम् - रुच्याधारितम्अभिवृत्याधारितं ,मूल्य-परिवर्त्अनाधारितञ्च । :२. संज्ञानात्मकलम्-स्मरणं, समस्यासमाधानम्,अवधारणानिर्माणञ्च । :३. क्रियात्मकम्- शरीरिकाभ्यास:, योग:, व्यायामश्च । ===संज्ञानात्मकमुद्देश्यम्=== :१. तत्कालीनपर्यावरणस्य ज्ञानप्रादानाय सहाय्यप्रदानम् । :२. जैविकाजैविकापर्यावरणयोरवबोधे सहाय्यप्रदानम् । :३. भविष्यज्जगति अनियन्त्रितजनसंख्यावृध्दे:दुष्प्रभावस्य ज्ञानप्रदानम् । ===भावात्मकमुद्देश्यम्=== :१. समीपस्थ-दूरस्थपर्याश्च वानस्पतिकं, जैविकञ्च प्रति अभिरुच्युत्पादनम् । :२. विविध-जातिं प्रति, प्रजाति प्रति, धर्म प्रति, संस्कृतिं प्रति च सहिष्णुता-प्रदर्श्नम् । :३. स्वकीयस्य पर्यावरणस्य स्वच्छतां प्रति शुध्दतां प्रति चावधानं प्रदानम् । === क्रियात्मकमुद्देश्यम्=== :१. वायु-जल-ध्वनि-मृत्तिकादिप्रदूषणकार्यक्रमे सक्रियत्वेन भागग्रहणम् । :२. परित: स्वच्छताकार्यक्रमे भागग्रहणम् । :३. नगरीय-नियोजने, ग्रामीण-नियोजने च भगग्रहणम् । :४. खाद्यसामग्रीषु अनावश्यकतत्वानां, हानिप्रदतत्वानाञ्च मिश्रण-नियन्त्रणकार्यक्रमे भागग्रहणम् । :५. अधिकांशभूमौ वृक्षारोपणकार्यक्रमस्यायोजनं । :६. जलप्रदूषणसमस्यानिवारणार्थं , जलस्य महत्वविषये च ज्ञानप्रदानम्। :७. ध्वनिप्रदूषणे जायमानानां रोगाणां विषये ज्ञान-प्रदानम् । :८. वृक्षाणाम्( वनानाम् ) अनावश्यककर्तनस्यावरोधनम् । परिपक्व वृक्षस्य स्थाने नूतनानां वृक्षाणामारोपणम् । :९. वन्यजीवानां संरक्षणम् । :१०. अनावश्यकमृत्तिकाकर्तनस्यावरोधनम् । एवं प्रकारेण बेलग्रेडचार्टरस्यानुसारेण- पर्यावरणं सम्पूर्णरुपेण पश्यतु, यदि तत् प्राकृतिकं, पारिस्थितिकं, राजनैतिकम्, आथिकम्, औद्योगिकं,वैधानिकं, सास्कृतिकं, सौन्दर्यपरकञ्च भवतु । Consider the enviornment in its totally- Natural or manmade, ecological, political , economic , tecnological, social legislative, cultural and aesthetic . ==पर्यावरणशिक्षाया: महत्त्वम्:== पर्यावरणीयसमस्याया: पर्यावरणसंरक्षणस्य वा विचार: यदा मानवमनस्सु समायात: तदैव जगति पर्यावरणशिक्षाया:महत्व-विषये चिन्तनं समारब्धम् । स्टाँकहोम( १९७२ ) नगरे समायोजिते मानवपर्यावरण्म् इति अन्ताराष्ट्रिये सम्मेलनेऽपि विषयेऽस्मिन् चिन्तनं जातम् ।अत: परं बेलग्रेडचार्टर (१९७५) इत्यस्याधारे तिबलिसी-अन्तर्देशीय -सम्मेलने (१९७७ ) पर्यावरण-शिक्षाया: कार्यक्रमस्य उपादेयत्वं स्पष्टं जातम् । अस्यानुसरेण पर्यावरण-शिक्षाया: महत्वमेवं भिवितुमर्हति । :१. पर्यावरणस्य सत्यं , तथ्यात्मकञ्च ज्ञानं जनेभ्य: प्रदानम् । :२. ज्ञानस्याधारे पर्यावरणस्यासन्तुलनस्य सम्भावितकारणान्वेषणम् । :३. सन्निकटे भविष्ये आगम्यमानानां समस्यानां जीवाय विपत्ति -कराणां समस्यानाञ्च विषये पूर्वमेव ज्ञानप्रदानम् । :४. समस्याअनां समाधानान्वेषणं , ज्ञापनम्, अवबोधनञ्च् । :५. समस्यामवगन्तुं समाधानमन्वेष्टुञ्च जनानामन्तर्निहितश्क्तीनां विकास: । :६. पर्यावरणसंरक्षणं प्रति, सुरक्षां प्रति, सम्बोधनं प्रति, जनान् अभिप्रेरणम् । :७. सर्वमवगत्य जना: एवं कार्यं कुर्यु: इति विषयकं ज्ञानं जनेभ्य: ,नूतनेभ्य:सामाजकेभ्यश्च प्रदानम् । :८. स्वयं सौविध्येन जिवेम्, अन्ये च सौविध्येन जीवेरन् इति भावना जनेषु जागरणम् । फलत: ज्ञातव्यं यत् शिक्षेयमद्यतनीया आवश्यकता वर्तते,अस्या: उपादेयत्वं स्वीकरणीयम् । अस्य कार्यक्रमस्य सफलतायै प्रयत्नीय: । अनया पर्यावरणस्य गुणवत्ता जीवनस्य गुणवत्ता चायाति । ==पर्यावरणशिक्षाया: पाठ्यक्रम:== पर्यावरणशिक्षानाम समेषां जीवजन्तूनां , वनस्पतीनां ,जैविकाजैविक -वस्तूनां , परिस्थितीनां ,वातावरणस्य चाध्ययनम् । फलत: अस्या: अध्ययनं मात्रम् औपचरिकरूपेण भावितुं नार्हति इति विचार्य एव तिबलिसीसंगूठ्या: इत्यस्या: शिक्षाया: विषयवस्तूनां निर्धारणंकृत: । यथा आङ्ग्लभाषायाम् - : 1.The general public at every age at all levels of formal education for pupils studentsand teachers and in the various non formal educationa activities for young people and adults. : 2. Specific occupational or social groups with a focus on those whose activity and influense have an importent bearing on the enviornment for instance , ingineers , architects , administrators and planners ,industrialists,trade unionists, policy -makers and agriculturalists,verious levels in formaland non-formal education should contribute to this training. It is importent ,moreover ,that the training of certain professionals and scientists involve with problems of the enviornment , such as biologist hydrologist sanitary engineers etc. include an interdiciplinary enviornmental component. फलत: पर्यावरणईयशिक्षाया: व्यवस्था यदि एकात्मिका भवति तर्हि सर्वे लाभप्रदा: नभवितुमर्हन्ति । अत: भवतु विषयवस्तुन: सैध्दान्तिक: पक्ष: एकात्मक: ,परं तस्य वर्गीकरणं विविधरूपेण करणीयमपेक्षते । एवं प्रकारकंविचारं स्वीकृत्य एव अस्याअ; शिक्षाया: पाठ्यक्रम: औपचारिका-र्ध्दौपचारिकानौपचारिकश्चेति त्रिध स्वीकृत: । १.औपचारिकी-पर्यावरणशिक्षा-पाठ्यक्रम :- Formal Enviornmental Education Curriculum - श्रेण्यामस्यां समाजस्य राष्ट्रास्य च प्रधानसमूह: छात्रसमूह: आगच्छति । स: छात्रसमूह: चतुर्षु स्तरेषु अध्दयनं करोति । यथा - प्राथमीकस्तर:, उच्चप्राथमीकस्तर:, माध्दमिकस्तर:,उच्चस्तरश्चेति । एतेषां स्तराणां के विषया: उपयुक्ता:इति परं चिन्तयाम: ,पूर्व त्वस्य पाठ्यक्रमस्य विषयवस्तूनिविचारयाम: । :* स्वकीयं पर्यावरणं ,पृथ्वि: , सौरमण्डलं,पारिस्थितिकञ्च । :* प्राकृतिकसंसाधनं , वनं , वन्यजीवा:, ऊर्जा, वायु:, जलं ,भूमि: राष्ठ्रियोद्यानम्, अभयारण्यञ्च। :* पर्यावरणीयप्रदूषणं , पर्यावरणीयसमस्या, जनसंख्यावृध्दि:, वाहनप्रदूषणं , ध्वनिप्रदूषणं , पर्यावरणीयनियमोपनियमाश्च । :* स्वयंसेवीसंस्था: , पर्यावरणप्रन्ध:, विविधदेशीयस्तरेषु, अन्तराष्ट्रियस्तरेषु, च पर्यावरणशिक्षाकार्यक्रमा: । प्राथमिकस्तरे- स्तरेस्मिन् बालका: अनौपचारिकरूपेण, भ्रमणेन, दर्शनेन ,कार्यक्रमेण वा शिक्षाग्रहणे तत्परा: भवन्ति ।अत: एतै: माध्यमै: जलस्य,वायो:, भोजनस्य , स्वास्थ्यस्य, वनस्य च ज्ञानं प्रदातव्यम् । उच्चप्राथमिकस्तरे-स्तरेस्मिन् छात्रा: प्रकृते: प्राकृतिकसाधनेभ्यश्च परिचिता: भवन्ति । अत: तेभ्य: प्रदर्शनीमाध्यमेन ,विडियोफ़िल्ममाध्यमेन , लघुनाटकमाध्यमेन, कवितामाध्यमेन , पर्यावरणगीतिमध्यमेन, प्रहेलिकामाध्यमेन, क्रीडामाध्यमेन च पर्यावरणस्य ज्ञानप्रदानम् । माध्यमिकस्तरे-स्तरेस्मिन् छात्रा: स्वकीये क्षतिलाभादिविषये जानन्ति ।सामाजिककार्यक्रमेषु, च रुचिं प्रदर्शयन्ति । अत: ते नातिजटिलपर्यावरणीयसमस्याभि: परिचिता: भवितुमर्हन्ति । यथा- जनसंख्यावृध्दे: दुष्परिणाम:,खाद्यसामग्रीणामभाव:, विवधप्रकारकं प्रदूषणं, भूक्षरणं, वन्यजीवसंरक्षणमित्यादय: । उच्चस्तरे :-स्तरेस्मिन् महाविद्यालय:, विश्वविद्यालयश्चागच्छति । अस्यामवस्थायां छात्रेभ्य: पर्यावरणस्य विषयवस्तूनि , तेषां तथ्यात्मकं विश्लेषणं,देशस्य वास्तविकी स्थिति:, जनानां पर्याअवरणं प्रति उपेक्षित: व्यवहार:, विविधप्रकाराकाणि प्रदूषणानि, प्रादूषणकृत-हानि:, वन-वन्यजीवानां संरक्षणं , पर्यावरणसंरक्षणे वनस्य योगदानं, पर्यावरणकृत -हानि : ,वन-वन्यजीवानां संरक्षणं, पर्यावरणसंरक्षणे वनस्य योगदानं , पर्यावरणीयप्रबन्ध:, विविधस्तरेषु जनानामुत्तरदायित्वञ्चेत्यादिकस्य वृहदज्ञानं छात्रेभ्य: दातव्यम् । स्तरेऽस्मिन् पर्यावरणडिप्लोमाकोर्श इति प्रचालनीयम् । : २. अर्ध-औपचारिक- पर्यावरणषिक्षा-पाठ्यक्रम: Semiformal Enviornmental Education - सामान्यत: छात्रान् परित्यज्य जगत्यस्मिन् द्विप्रकारकौ जनौ निवसत: । अशिक्षित: शिक्षितश्च । प्राय: शिक्षिता: जना: सर्वकारिसंस्थाने, अर्धसर्वकारिसंस्थाने, वैयक्तिकसंस्थाने वा कार्यरता: सन्ति । एतेषु कार्यरतेषु केचन पर्यावरणं प्रदूषयन्ति अपि च केचन प्रदूषणं निवारयन्ति । यथा परिवहनकर्मचारिण: प्रदूषणकारका: भवन्ति ,औद्योगिकसंस्थासु कार्यरता: कर्मचारिण: अपि प्रदूषणस्य कारका: भवन्ति तथा पर्यावरणसंरक्षणकार्यक्रमेषु संलग्ना: कर्मचारिण: प्रदूषणनियन्त्रका: भवन्ति । अत: आवश्यकं भवति यत् सर्वविधकर्मचारिणां कृते पर्यावरणशिक्षाया: आवश्यकता वर्तते । परम् एते कर्मचारिण: औपचारिकरूपेण शिक्षाप्राप्तुं समर्था: न भवन्ति । अत: तेषां कृते समयबध्दा: पाठ्यक्रमा: सञ्चालनीया: येन ते अल्पे एव समये सम्पूर्णपर्यावरणकार्यक्रमे प्रशिक्षिता: भविष्यन्ति । यथा दशदिवसात्मक: पर्यावरणसप्ताह: कैप्शूलकोर्श इत्यादय: । : ३.अनौपचारिक -पर्यावरणशिक्षापाठ्यक्रम: Non-formal Environmental Education -ये जना: ग्रामेषु निवसन्ति, अशिक्षिता: सन्ति, औपचारिकशिक्षाग्रहणे असमर्था:सन्ति, तेषां कृतेऽपि शिक्षेयमावश्यकी अस्ति । यत: ग्रामिणा: जना: एव पर्यावरणसंरक्षणे सन्तुलने च अधिकतमं कार्यं कुर्वन्ति । अत: तेभ्य: पर्यावरणशिक्षाया: ज्ञानमवश्यं प्रदेयम् । यथा वैकल्पिक-ऊर्जाव्यवस्थाया: ( वायोगैस, सौर-ऊर्जा, जल-ऊर्जा ) ज्ञानं , कृषिसंरक्षणस्य ज्ञानं , पशु-सुरक्षाव्यवस्थाया: ज्ञानं , मृत्तिकासंरक्षणस्य ज्ञानं स्वच्छ-आवसस्य, स्वास्थ्यशिक्षाया:, व्याधे: , तन्निदानस्य, मद्यपाननिषेधस्य, धूम्रपाननिषेधस्य च ज्ञानम् । यत: एते सर्वे पर्यावरणस्य एव घटका: सन्ति । अनौपचारिकरूपेण इयं शिक्षा जनेभ्य:दातव्या । अस्या: साधनमपि अनौपचारिकरूपेण भवेत् । यथा दूरदर्शनमाध्यमेन, लघुनाटकमाध्यमेन, गीतमाध्यमेन, काष्ठपुत्तलिकानृत्यमाध्यमेन, लोक-गीतमाध्यमेन, जनसम्मर्दनमाध्यमेन, प्रदर्शिनीमाध्यमेन चेयं शिक्षा अशक्षितेभ्य: ग्रामीणेभ्यश्च जनेभ्य: दातव्या । ==पर्यावरणशिक्षाया: निर्देशकसिध्दान्ता:== (Guiding principles of Environmental Education) : १. पूर्णताया: सिध्दान्त :-पर्यावरणं सदा सम्पूर्णरूपेण द्रष्टव्यम्, भवतु, तत्-प्राकृतिकं , मानवकृतं ,प्रायोगिकं ,सामागिकं वा पर्यावरणम् । : २. आजीवनप्रक्रिया-पर्यावरणशिक्षा आजीवनं प्रचलति । विद्यालयात् पूर्वमेवारभ्य औपचारिकानौपचारिकमाध्यमेन वाप्रचलन्तीयं शिक्षा मृत्यु-पर्यन्तं प्रचलति । अस्या:आवश्यकता जीवनस्य प्रत्येकस्मिन् क्षेत्रे भवति । : ३. अन्तर्विषयात्मकसिध्दान्त :-पर्यावरणशिक्षाया: प्रकार अन्तर्विषयक: भवेत् येन अन्येभ्य: विशिष्टपाठ्यविषयं संगृह्य सन्तुलितं परिदृश्यं प्रस्तुतं स्यात्। : ४. सार्वबौमिकदृष्टिकोणात्मकसिध्दान्त:-पर्यावरणीयशिक्षया प्रमुखं पर्यावरणीयघटकं स्थानीयदृष्ट्या, क्षेत्रीयदृष्ट्या, अन्ताराष्ट्रियदृष्ट्या च परीक्षाणीयम् । अनेन जना: सर्वेषां भौगोलिक-क्षेत्रीय-पर्यावरण-परिस्थितीनामध्ययने समर्था: भवेयु: । :५. सार्वकालिकताया:सिध्दान्त:-पर्यावरणशिक्षया यदा परिस्थितीनामवलोकनं क्रियते तदा प्राचीन-वर्तमान-संभावितस्थिती: अपि अवलोकनीय: , अवधेयश्च । :६. सार्वत्रिकसिध्दान्त:- यदा पर्यावरणशिक्षया कश्चन विकास-कार्यक्रमस्य, वृध्दिकार्यक्रमस्य चायोजनं भवति तदा पर्या वरणस्य सर्वे घटका: अवधेया भवेयु: । :७. सहयोगिताया:सिध्दान्त:-अनया यदा समस्यासमाधानमन्विष्यते तदा राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रिय-क्षेत्रीय-स्थानीयसहयोगा: स्वीकरणीया: । आवश्यकता च प्रोत्साहनीया: । :८. नूतनेभ्य: अवसरप्रदानम्- यदि कश्च नूतन: जन: स्वकीयानुभवेन योजनानिर्माणं कुर्वन्ति, तर्हि तेभ्य: योग्यताप्रदानम् :९. संवेदनशिलताया:सिध्दान्त:-पर्यावरणीयसमस्याया: समाधानमन्वेष्टुं सर्वेभ्य: अवसर: प्रदातव्य: । परन्तु समस्यानां संवेदन-शीलतामवलोक्य, अन्वेषणकतृणाञ्च ज्ञानमवलोक्य एव अवसर: प्रदातव्य: । == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == *[http://www.enviroeducation.com The Environmental Education Directory] *[http://www.unep.org United Nations Environmental Education Programme (UNEP)] *[http://tbilisiplus30.org Fourth International Conference on Environmental Education, Tbilisiplus30] *[http://www.earthday.net/education Earth Day Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923050608/http://earthday.net/education/ |date=2010-09-23 }} *[http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=33037&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html The Belgrade Charter] *[http://www.gdrc.org/uem/ee/tbilisi.html The Tbilisi Declaration] *[http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx OurEarth.org College Directory]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120513130807/http://www.ourearth.org/education/CollegeDirectory.aspx |date=2012-05-13 }} *[http://www.neefusa.org/ The National Environmental Education Foundation] *[http://www.councilforee.org/ Council for Environmental Education (CEE) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180325074437/http://councilforee.org/ |date=2018-03-25 }} [[वर्गः:परिसरविज्ञानम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] lqc7sqfc92ucijpb83lp16o0w8258yg 0 23578 499592 492374 2026-06-19T01:34:13Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499592 wikitext text/x-wiki ==केचन संस्कृतकार्योपकारकानि अन्तर्जालस्थाननाम् अनुबन्धाः== http://speaksanskrit.org http://samskritabharati.org http://sanskrit.com http://sanskrit.org http://sriaurobindoashram.org.in http://sanskrit-lamp.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908042854/http://sanskrit-lamp.org/ |date=2008-09-08 }} http://prapatti.com/slokas/mp3.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120902032644/http://www.prapatti.com/slokas/mp3.html |date=2012-09-02 }} http://learnsanskrit.wordpress.com http://sanskrit.jnu.ac.in/tinanta/ http://kalki.ru/ganesha-stotras-and-other-vedic-mantras-and-hymns{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://sanskritstudies.org http://ildc.in http://sanskritischool.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529035444/http://www.sanskritischool.com/ |date=2010-05-29 }} http://ourkarnataka.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919060300/http://ourkarnataka.com/ |date=2012-09-19 }} http://samskrutam.com/samskrit{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://sudharma.epapertoday.com http://sanskrit.sriaurobindoashram.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101101648/http://sanskrit.sriaurobindoashram.org.in/ |date=2012-11-01 }} http://susanskrit.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120814075903/http://www.susanskrit.org/ |date=2012-08-14 }} http://chitrapurmath.net/sanskrit/sanskrit_Iesson.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925200727/http://www.chitrapurmath.net/sanskrit/sanskrit_Iesson.asp |date=2011-09-25 }} http://sanskritdocuments.org/atul/sangraha/englist.html http://samskrutam.com/samskrit/studies/grammar.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718040646/http://samskrutam.com/samskrit/studies/grammar.aspx |date=2012-07-18 }} http://valmiki.iitk.ac.in http://sudharma.epapertoday.com http://itslife.in http://samskrtam.wordpress.com http://subhashitaratnavali.blogspot.com :* '''सुभाषितार्थे'''... http://sanskritpearls.blogspot.com http://sampada.net/forum/24490 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726012505/http://sampada.net/forum/24490 |date=2012-07-26 }} http://sites.google.com/site/vedicscripturesinc/home/subhashitani http://subhashitani.wordpress.com/ https://web.archive.org/web/20111106234830/http://subhashithani.blogspot.com/ http://yeshlal.blogspot.com/ [[वर्गः:संस्कृतसम्बद्धानि जालस्थलानि]] [[वर्गः:भाषानुबन्धरिहतपृष्ठेषु सामञ्जूषायोजनीया]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:विषयः वर्धनीयः]] [[वर्गः:न प्राप्तः संस्कृतसम्बद्धभाषानुबन्धः]] [[वर्गः:सर्वे न प्राप्ताः भाषानुबन्धाः]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] fn5awk0viwja9mlbtmixnxx5srg2lmg 0 26439 499588 480895 2026-06-19T01:22:27Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499588 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = Ruth Prawer Jhabvala | image = File:Ruth Prawer Jhabvala.jpg | birth_date = {{birth date|1927|5|7|df=yes}} | birth_place = [[Cologne]], [[Free State of Prussia (1918–1933)|Prussia]], [[Weimar Republic|Germany]] | death_date = {{death date and age|2013|4|3|1927|5|7|df=yes}} | death_place = [[New York City]], [[New York]], [[United States|U.S.A]] | birth_name = Ruth Prawer | spouse = Cyrus Jhabvala (married in 1951) | career = 1963–2013 }} [[चित्रम्:Ruth Jhabvala & Wm Phillips, New Delhi 1962.jpg|thumb|200px|१९६२ तमे वर्षे नवदेहल्यां रुत् प्रवर् जब्वाला-विलियं फिलिप्स्-अनयोः मेलनम्]] '''रुत् प्रवर् जब्वाला''' (Ruth Prawer Jhabvala) (७ मे १९२७ - ३ एप्रिल् २०१३) जर्मनीदेशे जाता प्रसिद्धा कथा-कादम्बरी-चित्रकथालेखिका । अनया प्रतिष्ठिता ब्रिटिश्-अमेरिकन् बुकर्-प्रशस्तिः, द्विवारम् आस्कर्-प्रशस्तिः च प्राप्ता अस्ति । तया १२ दीर्घकथाः, २३ चित्रकथाः, लघुकथानाम् अष्ट सङ्ग्रहाः च रचिताः सन्ति । बुकर्-प्रशस्तिम्, आस्कर्-प्रशस्तिं च प्राप्तवती व्यक्तिः इयम् एका एव । ==बाल्यजीवनम्== रुत् प्रवर् जर्मनीदेशे ज्यूविश्कुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता मार्कस्, माता एलिनोरा (कान्) प्रवर् । मार्कस् कश्चन न्यायवादी आसीत् । ==वैयक्तिकजीवनम्== १९५१ तमे वर्षे प्रवर् भारतीय-पार्सी-स्थपतिं सैरस् एच् जब्वालां परिणीतवती । तौ नवदेहल्यां वासम् अकुरुताम् । तयोः आवा, फिरोझा, रेनान नामिकाः तिस्रः पुत्र्यः । १९७५ तमे वर्षे रूत् जब्वाला [[न्यू यार्क्]] प्रति गतवती । ८६ तमे वर्षे सा न्यूयार्कस्थे स्वगृहे मरणं प्राप्तवती । == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * [http://www.newyorker.com/fiction/content/articles/060626fi_fiction Recent short story "Innocence" on ''The New Yorker'' magazine website]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509011520/http://www.newyorker.com/fiction/content/articles/060626fi_fiction |date=2013-05-09 }} * [https://www.merchantivory.com/film/thegoldenbowl An interview] on writing film adaptations. * [http://www.moviemaker.com/hop/04/screenwriting.html Rewriting Literature: A Conversation With Ruth Prawer Jhabvala, by Phillip Williams] * [https://www.bbc.co.uk/programmes/p00942mz#p00942mz Appearance on Desert Island Discs 24 January 1999] {{Authority control}} [[वर्गः:जर्मनी-देशस्य व्यक्तयः]] [[वर्गः:विदेशीयव्यक्तिसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 8fajh8ppdqaxzhpqd1jl2zar24mq950 0 26730 499586 499213 2026-06-19T01:10:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499586 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Martin Luther King Jr NYWTS.jpg|thumb|200px| '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''']] '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग्, कनिष्ठः''' ({{lang-en|Martin Luther King, Jr.}}) [[अमेरिका]]देशस्य महान् नायकः आसीत् । [[अमेरिका]]देशे वर्णभेदसमस्या आसीत् । अस्य भेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । आफ्रिकातः निग्रोजनाः अमेरिकां प्रति आनीताः आसन् । आफ्रिकन् अमेरिकाप्रजाः इति एतान् सम्भोदयन्ति स्म । [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशस्य]] द्वितीयवर्गस्य जनाः एते इति उद्घोषणम् अभवत् । वर्णभेदम् असहमानः विरोधी आन्दोलनं कृतवान् । ==बाल्यम्== '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''' [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशस्य]] अट्लाण्टनगरे धार्मिककुटुम्बे [[१९२९]] जनेवरि १५ दिनाङ्के अजायत । अस्य पिता किङ्ग् सीनियर्, माता 'आल्बर्ट विलियम्स् । पूर्वं अस्य नाम 'मैकेल् किङ्ग्' आसीत् । अस्य षष्टेवयसि मार्टिन् लूथर् किङ्ग् इति नामकरणम् अकरोत् । अस्मिन् समये याङ्ग् स्ट्रीट् एलिमेण्टरि शालायाम् अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । अस्य द्वादशे वयसि मातामहि जेन्नि विलियम्स् मृतवति । अस्याः मरणम्, अस्य उपरि मानसिक परिणामः सञ्जातः । अत्महत्या यत्नमपि बहुवारं कृतवान् अनेनैव कारणेन । कालान्तरे मानसिकप्रबलः सञ्जातः । मार्टिन् श्वेतकृष्णवर्णीयजनयोः भेदं ज्ञातवान् । ==अध्ययनम्== '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''' प्राथमिकाध्ययनं याङ्ग् स्ट्रीट् एलिमेण्टरि शालायाम् कृतवान् । शालासु अपि वर्णभेदेन व्यवस्था पृथक् पृथक् कृतमासीत् । अयं कृष्णवर्णियेभ्यः कल्पितशालायाम् अध्ययनं करोति स्म । समनन्तरम् अट्लाण्ट युनिवर्सिटि ल्याबरेटरि शालायां पठितवान् । तथैव बुकर् टि वाषिङ्गटन् शालायामपि पठितवान् । अत्र अधिकाङ्कान् प्राप्तवान् । अतः मार्टिन् लूथर् किङ्ग् मोर् हौस् कलाशालायां प्रवेशं प्राप्तवान् । तदा पञ्चदशवर्षीयः आसीत् । [[१९४८]] तमे वर्षे पदवीधरः सञ्जातः । पेन्सिल्वेनिय विश्वविद्यालये यदा अध्ययननिरतः आसीत् तदा [[महात्मा गान्धी|माहात्मा गान्धीवर्यस्य]] विषये अध्ययनं कृत्वा, अस्य अनुयातः सञ्जातः । [[१९५१]] तमे वर्षे विद्यार्थिसङ्घस्य अध्यक्षः सञ्जातः । बिद्धिमान् विध्यार्थिः इति पेरल् प्लाफ्कनर् पुरस्कारं प्राप्तवान् । स्वाभीष्टे विश्वविद्यालये अध्ययनं कर्तुं शक्यत इति "जे लेविस् क्रोजर् फेलोषिप्” प्राप्तवान् । बास्टन् विश्वविद्यालयात् तत्वशास्त्रे डाक्टरेट् उपाधिं प्राप्तवान् । "ए कम्पारिसन् आफ् दि कन्सक्षन्स आफ् गाड इन् दि थिङ्किङ्ग् आफ् पाल् तिरिश् आण्ड हेन्रिनेल्सन् वीमन्” इत्यस्मिन् विषये प्रबन्धमेकं समर्प्य, पि.एच्.डि पदवीं प्राप्तवान् । ==वैय्यक्तिकजीवनम्== [[चित्रम्:Martin Luther King Jr St Paul Campus U MN.jpg|thumb|200px|'''मार्टिन् लूथर् किङ्ग्'''वर्यस्य भाषणम्]] '''मार्टिन् लूथर् किङ्ग् (कनिष्ठ)''' गृहस्य सम्प्रदये बद्धः आसीत् । गृहसम्प्रदायानुसारेण अलबामस्य डेक्सटर् अवेन्यू बाप्टिस् क्रैस्तदेवलयस्य धर्मगुरुः सञ्जातः । येसु बोधितेषु सिद्धान्तेषु बद्धदरः आसीत् । मार्टिन् लूथर् किङ्ग् जून्मासस्य [[१९५३]] तमे वर्षे '''कारेट्टा''' नाम्नीं कन्यां परिणीतवान् । दम्पत्योः चत्वारि सन्तानानि आसन् । "स्ट्रैड् टुवर्ड फ्रीडम्” नामकपुस्तकं रचितवान् । सुप्रसिद्धं जनप्रियञ्च जातमिदम् । अगष्टमासस्य २८ तमे दिनाङ्के [[१९६३]] तमे वर्षे वाषिङ्ग्टन् नगरे "आए ह्याव् ए ड्रीम्” इति भाषणं कृतवान् आसीत् । इदं भाषणं विश्वविख्यातं जातम् । तस्यां सभायां २ लक्ष्याधिकाः जनाः आसन् इति । ==वर्णभेदान्दोलनम्== [[चित्रम्:March on Washington edit.jpg|thumb|200px|'''वाषिङ्ग्टन् नगरे लिङ्कन् स्मारकस्य पुरतः आन्दोलनम्''']] [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशे]] वर्णभेदसमस्या आसीत् । अस्य भेदस्य विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवान् । आफ्रिकातः निग्रोजनाः [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकां]] प्रति आनीताः आसन् । आफ्रिकन् अमेरिकाप्रजाः इति एतान् सम्भोदयन्ति स्म । [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशस्य]] द्वितीयवर्गस्य जनाः एते इति उद्घोषणम् अभवत् । वर्णभेदम् असहमानः विरोधी आन्दोलनं कृतवान् । [[१९५४]] तमे वर्षे किङ्गवर्णजानानां राष्ट्रीय सङ्घस्य कार्यकारिसमितेः सदस्यः आसीत् । कालान्तरे माण्टेगोमरि इम्प्रूमेण्ट् असोसियेषन् नामकस्य सङ्घस्य अध्यक्षः आसीत् । अनेन आन्दोलनं कर्तुं सुव्यवस्थितः मार्गः कल्पितः । अस्य भाषणश्रवणेन प्रभाविताः भवन्ति स्म जनाः । तत्र तत्र आदेशे वर्णभेदस्य विरोधः आरब्धः । अनेन कारणेन जनवरिमासस्य २६तमे दिनाङ्के [[१९५६]] तमे वर्षे आरक्षकैः बद्धः आसीत् । बस्सयानादिषु वर्णभेदः आसीत् । कृष्णवर्णीयाः बहुकलहादिकं कृत्वा न्यायालये अभियोगं स्थापितवन्तः । न्यायालये जयमपि प्राप्तवन्तः । तेन जनाः इतोऽपि सबलाः सञ्जाताः । किङ्गवर्यस्य जनाः वर्णभेदान्दोलने बहु सहय्यमाचरितवन्तः । [[१९५७]] तमे संवत्सरे किङ्ग सदर्नक्रिश्चियन् लीडर् षिप् कान्षरेन्स (SCLC) सङ्घस्य अध्यक्षः जातः । वर्णभेदस्य विरोधं ३७००० जनैः सह किङ्ग् वाषिङ्ग्टन् नगरे लिङ्कन् स्मारकस्य पुरतः प्रदर्शनं कृतवान् । अनेन जनाः प्रभाविताः आसन् । [[१९६०]] तमे वर्षे अमेरिका देशे चर्चास्पदः विषयः आसीत् । कालान्तरे वर्णभेदस्य विरुद्धं कृतान्दोलने विजयमपि प्राप्तवान् । ==पुरस्काराः== * [[१९५७]] तमे संवत्सरे NAACP पक्षतः स्पिङ्गम् पदकं प्राप्तवान् *[[१९६४]] तमे वर्षे नोबेल् पुरस्कारं प्राप्तवान् * [[१९६५]] तमे संवत्सरे "अमेरिकन् लिबारिटि पदकं प्राप्तवान् *[[१९६६]] तमे संवत्सरे मार्गरेट् स्याङ्गर् पुरस्कारं प्राप्तवान् *[[१९६८]] तमे संवत्सरे मरणोतरं नेहरु अन्ताराष्ट्रीय पुरस्कारं प्राप्तवान् *[[१९७१]] तमे संवत्सरे ग्राम्मि पुरस्कारं प्राप्तवान् * [[१९७७]] तमे संवत्सरे जम्मिकार्टर् स्वातन्त्र्यस्य राष्ट्रपतिपदकं प्राप्तवान् *[[२०००]] "शतमानस्य पुरुषः” इति पुरस्कारं प्राप्तवान् *[[२००४]] तमे संवत्सरे काङ्ग्रेषनल् सुवर्णपदकं धर्मपत्नी सहितः प्राप्तवान् ==मरणम्== [[१९६४]] तमे वर्षे अतीवास्वस्थः जातः। कालान्तरे जेम्स् आर्लरे नामकः भूशुण्डी सहायेन मारितवान् । [[संयुक्तराज्यानि|अमेरिकादेशे]] सपक्षीयाः जनाः बहु विरोधं कृतवन्तः । आराष्ट्रे कोलाहलः आसीत् । ४० अधिकाः जनाः मृतवन्तः अस्मिन् कोलाहले । २०००० अधिकान् जनान् बन्धितवन्तः आरक्षकाः । एप्रिल्मासस्य ९ मे दिनाङ्के एबेनिजर्प्रदेशे मार्टिन् लूथर् किङ्ग् –वर्यस्य शवयात्रा कृता । लक्षाधिकाः जनाः अस्मिन् शवयात्रायां भागं गृहीतवन्तः आसन् । प्रतिवर्षं जनेवरि मासस्य तृतीयसोमवासरे "किङ्ग् डे” इति आचरणं कुर्वन्ति, विरामश्च भवति। ==बाह्यानुबन्धः== * [http://www.thekingcenter.org The King Center] * [http://www.auctr.edu/mlkcollection/ "Martin Luther King Jr. Collection"], Morehouse College, RWWL * [http://www.kinginstitute.info/ The Martin Luther King, Jr. Papers Project] * [http://vault.fbi.gov/Martin%20Luther%20King%2C%20Jr. FBI file on Martin Luther King, Jr.] ;Speeches and interviews * [http://saidatsouthern.com/martin-luther-king-mp3/ Audio from April 1961 King, "The Church on the Frontier of Racial Tensions"], speech at Southern Seminary * [http://www.dalnet.lib.mi.us/king/ "Martin Luther King, Jr. Historic Speeches and Interviews"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728122629/http://www.dalnet.lib.mi.us/king/ |date=2013-07-28 }} * [http://www.archive.org/movies/movies-details-db.php?collection=open_mind&amp;collectionid=openmind_ep727 The New Negro], King interviewed by [[J. Waites Waring]] * [http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/sfeature/sf_video_pop_02_tr_qry.html "Interview with Dr. Kenneth Clark"]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130728161318/http://www.pbs.org/wgbh/amex/mlk/sfeature/sf_video_pop_02_tr_qry.html |date=2013-07-28 }}, PBS * [http://www.americanrhetoric.com/speeches/mlkatimetobreaksilence.htm "Beyond Vietnam" speech text and audio] * [http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/multimedia_contents King Institute Encyclopedia multimedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407151205/http://mlk-kpp01.stanford.edu/index.php/encyclopedia/multimedia_contents |date=2010-04-07 }} * [http://www.therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=4731 Why I Am Opposed to the War in Vietnam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019155053/http://www.therealnews.com/t2/index.php?option=com_content&task=view&id=31&Itemid=74&jumival=4731 |date=2017-10-19 }}, sermon at the Ebenezer Baptist Church on 30 April 1967 (audio of speech with video 23:31) * [https://reuther.wayne.edu/audio/user "Walk to Freedom", Detroit, June 23, 1963.] Walter P. Reuther Library of Labor and Urban Affairs. Wayne State University. [ [[वर्गः:अन्यदेशीयराजनेतारः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] rv3p27z8hd5kocgedja3zc2i11sjrrj 0 28170 499583 480728 2026-06-19T01:02:22Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499583 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीलवाडामण्डलम् | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = मण्डलम् | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bhilwara in Rajasthan (India).svg | map_alt = | map_caption = राजस्थानराज्ये भीलवाडामण्डलम् | image_dot_map = | subdivision_type = | subdivision_name = | subdivision_type = Country | subdivision_name = भारतम् | subdivision_type1 = States and territories of India|State | subdivision_name1 = राजस्थानम् | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 10455 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = |leader_title = |leader_name = | population_total = 2410459 | population_as_of = २००१ | population_density_km2 = | population_density_sq_mi= | population_est = | pop_est_as_of = | website = http://www.bhilwara.nic.in | footnotes = }} [[Image:Dargah Hazrat Sujat Ali.jpg|right|300px]] '''भीलवाडामण्डलं''' ({{lang-hi|भीलवाड़ा जिला}}, {{lang-en|Bhilwara district}}) [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थानराज्ये]] स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति [[भीलवाडा]] इत्येतन्नगरम् । ==भौगोलिकम्== भीलवाडामण्डलस्य विस्तारः १०४५५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे [[बून्दीमण्डलम्|बून्दीमण्डलं]], पश्चिमे [[राजसमन्दमण्डलम्]], उत्तरे [[अजमेरमण्डलम्|अजमेरमण्डलं]], दक्षिणे [[चित्तौडगढमण्डलम्]] अस्ति । ==जनसङ्ख्या== २०११ जनगणनानुगुणं भीलवाडामण्डलस्य जनसङ्ख्या २४१०४५९ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३० जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३० जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १९.७% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९६९ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.७१ % अस्ति । ==उपमण्डलानि== अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- * [[भीलवाडा]] * शहपुर * गङ्गापुर * गुलाबपुरा * मण्डलगढ * जहाजपुर * आसिन्द ==वीक्षणीयस्थलानि== अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि - * बदनोर किला * क्यारा बालाजी * बत्तीस् खम्बों की छत्री * हरिणी महादेव ==बाह्यानुबन्धाः== * {{official website|http://www.bhilwara.nic.in}} * [http://www.india9.com/i9show/Bhilwara-District-14638.htm Bhilwara District] * [http://www.rajasthanonline.in/Profile/districts/Bhilwara.asp Bhilwara]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100724072529/http://www.rajasthanonline.in/Profile/districts/Bhilwara.asp |date=2010-07-24 }} * [http://www.rajasthan.gov.in/rajgovt/Districtprofile/bhilwara.html Bhilwara district Profile] [[वर्गः:राजस्थानस्य मण्डलानि]] [[वर्गः:राजस्थानराज्यसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] 84y1g7vrjgfqijp4kndbpyhc0buuc3p 0 35458 499565 498968 2026-06-19T00:06:01Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499565 wikitext text/x-wiki [[File:Geometry of a Lunar Eclipse.svg.png|right|300px|thumb|चन्द्रग्रहणस्य रेखागणितीयचित्रम्]] किन्नाम '''ग्रहणमिति''' जिज्ञासायामुच्यते गृह्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या ग्राहको यदा ग्राह्यं वस्तु गृह्णाति तदा ग्रहणम् । यतो ग्रहणे ग्राह्यग्राहकयोर्योगो भवति । ग्रहणं पूर्णिमायाममावास्यायां वा भवति । परन्तु सर्वदा पूर्णिमान्ते अमावास्यान्ते वा न भवति, तदैव भवति यदा ग्राह्यग्राहकयोः पूर्वापरान्तराभावो याम्योत्तरान्तराभावश्च भवति । तदुक्तं सूर्यसिद्धान्ते – : '''भानोर्भार्धे महीच्छाया तत्तुल्येऽर्कसमेऽपि वा ।''' : '''शशाङ्कपाते ग्रहणं कियद्भागाधिकोनके ॥''' अर्थात् –सूर्यतः राशिषट्कान्तरे पृथिव्याश्छाया (भूभा) तथा च तया महीच्छायया समे अर्कसमे वा कियद्भागाधिकोनके शशाङ्कपाते ग्रहणं सम्भवति । अत्र कियद्भागाधिकोनके इत्यस्मिन् वाक्ये कियत् शब्दः किञ्चिदित्यर्थस्य ज्ञापकः । ==ग्रहणावयवाः== ग्रहणं द्विविधम् । चन्द्रग्रहणम्, सूर्यग्रहणञ्च । उभयोः ग्रहणयोः पञ्चावयवाः सन्ति । यथा- *स्पर्शः *उन्मीलनम् *मध्यग्रहणम् *सम्मीलनम् *मोक्षश्चेति सर्वग्रहणे । अत्र यदा ग्राहकवस्तु ग्राह्यं स्पृशति तदा ग्रहणस्य स्पर्शरूपावयवः । ग्राह्यवस्तुनः अर्धभागः यदा ग्राहकमध्ये प्रविशति तदा सम्मीलनकालः । ग्राह्यग्राहकयोः केन्द्रयोगः यदा भवति तदा मध्यग्रहणम् । ग्राह्यबिम्बस्य मोक्षकालारम्भकालः उन्मीलनम् । ग्राहकात् ग्राह्यवस्तुनः सम्पूर्णमुक्तिः मोक्ष इत्युच्यते । चन्द्रग्रहणे पूर्वकपाले स्पर्शः पश्चिमे मोक्षः । सूर्यग्रहणे पश्चिमे स्पर्शः पूर्वे मोक्षः । {| class=wikitable align=right |+ सद्यःकालीने पूर्णग्रहणे |- align=center |[[File:Lunar eclipse April 15 2014 California Alfredo Garcia Jr1.jpg|130px]]<BR>एप्रिल् 15, 2014 |[[File:Lunar eclipse October 8 2014 California Alfredo Garcia Jr mideclipse.JPG|130px]]<BR>अक्टोबर् 8, 2014 |} ==चन्द्रग्रहणम्== चन्द्रग्रहणे ग्राह्यश्चन्द्रः ग्राहकश्च राहुसंज्ञया प्रसिद्धा भूच्छाया (भूभा) कथ्यते । चन्द्रस्य स्वतः प्रकाशः नास्ति । सः सूर्यस्य प्रकाशेन प्रकाशितो भवति । चन्द्रः स्वगत्या स्वकक्षायां पूर्वभिमुखो गच्छन् भूच्छायायां प्रविशति । तदा सा भूच्छाया चन्द्रस्य आच्छादिका भवति । यदा भूभां चन्द्रः स्पृशति तदा चन्द्रग्रहणस्य स्पर्शकालः प्रारभ्यते । यदा चन्द्रस्य अर्धभागः भूच्छायया आच्छादितो भवति तदा चन्द्रग्रहणस्य सम्मीलनकालः । यदा पुनः चन्द्रः सम्पूर्णतया भूभायां प्रविशति तदा केन्द्रयोगेन चन्द्रग्रहणः मध्यः । यदा च भूच्छायया चन्द्रः अर्धमुक्त भवति तदोन्मीलनकालः । यदा चन्द्रः सम्पूर्णमुक्तस्तदा मोक्षकालः । तदुक्तं –'''भूच्छायां प्राङ्मुखश्चन्द्रो विशत्यस्य भवेदसौ''' इति । ==सूर्यग्रहणम्== [[File:Solar eclipse 1999 4 NR.jpg|200px|left|thumb|सम्पूर्णं सूर्यग्रहणम्]]<BR> सूर्यात् षड्राश्याभ्यन्तरे चन्द्रः यदा भवति तदा पूर्णिमान्तकालः । अस्मिन् ग्रहणे भास्करस्य छादकः चन्द्रो भवति । एतेन यथा मेघाच्छन्नो रविः क्वचिच्छन्नः क्वचिद् दृश्यश्च तथैव भिन्नकक्षास्थेन इन्दुनाऽऽच्छादितः सूर्यः क्चचिदाच्छादितः क्वचिद् दृश्य एव अतस्तदा सूर्यग्रहणम् । सूर्यग्रहणं न सार्वभौममस्ति सूर्यपृथिव्योर्मध्यभागे यदा चन्द्र आगच्छति तदा चन्द्रस्य छाया पृथिव्यां पतति । तदुक्तं सूर्यग्रहणविषये सूर्यसिद्धान्ते – '''छादको भास्करस्येन्दुरधः स्थो धनवद् भवेदिति''' । == बाह्यसम्पर्कतन्तवः == * [http://www.staff.science.uu.nl/~gent0113/eclipse/eclipsecycles.htm ग्रहणचक्राणाम् आवली] * [http://moonblink.info/Eclipse/lists/search ५००० वर्षाणां ग्रहणान्वेषणम्] * [http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html नासा ग्रहणविषयकं जालपुटम्]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311101543/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/eclipse.html |date=2008-03-11 }} * [http://www.eclipses.info International Astronomical Union's Working Group on Solar Eclipses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20011104054556/http://www.eclipses.info/ |date=2001-11-04 }} * [http://www.markstravelnotes.com/travelogues/eclipse_chasing/ Mark's eclipse chasing website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417011153/http://www.markstravelnotes.com/travelogues/eclipse_chasing/ |date=2021-04-17 }} * [http://xjubier.free.fr/en/site_pages/SolarEclipsesGoogleMaps.html Interactive eclipse maps site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318014324/http://xjubier.free.fr/en/site_pages/SolarEclipsesGoogleMaps.html |date=2021-03-18 }} ;Image galleries *[http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&page=1 The World at Night Eclipse Gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161015033303/http://www.twanight.org/newTWAN/gallery.asp?Gallery=Eclipses&page=1 |date=2016-10-15 }} * [http://www.perseus.gr/Astro-Eclipses.htm Solar and Lunar Eclipse Image Gallery] * [http://www.williams.edu/astronomy/eclipse Williams College eclipse collection of images] * [http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ Prof. Druckmüller's eclipse photography site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210309153121/http://www.zam.fme.vutbr.cz/~druck/Eclipse/ |date=2021-03-09 }} [[वर्गः:खगोलविज्ञानम्]] [[वर्गः:खगोलविज्ञानसम्बद्धाः स्टब्स्]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतम्]] * [[संस्कृतम्]] * [[भारतस्य इतिहासः]] * [[विज्ञानम्]] g4p8qnfmbeujvt6zwn9yjodbrn9frae 0 37798 499585 489871 2026-06-19T01:05:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499585 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{आकाशवाण्याः कार्यक्रमः | नाम = '''मनोवार्ता''' <br> '''मन की बात''' | कार्यक्रमस्य नाम = Mann ki Baat | चित्रम् = PM Modi during his 3rd "Mann Ki Baat" Radio Programme.jpg | चित्रपरिमाणम् = 350px | चित्रसम्बद्धम् = Narendra Modi during ''Mann ki Baat'' in 2014 | चित्रविषयकम् = '''मनोवार्तायां रतः [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]]''' | अन्यनामानि = | शैली = भारतविषयकी चर्चा | आरम्भकालः = ११ AM | समाप्तिकालः = | देशः = [[भारतम्|भारतगणराज्यम्]] | भाषा = [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]], [[आङ्ग्लभाषा|आङ्ग्लम्]] | आकाशवाण्याः नाम = [[आकाशवाणी(AIR)|आकाशवाणी]] | सभा = | दूरदर्शनानुकूलता = अधिकतमेषु वार्तादूरदर्शनेषु प्रसारितं भवति ।<ref>https://www.youtube.com/watch?v=EtNpQc3ONtU</ref> | सूत्रधारः = [[नरेन्द्र मोदी]] | आरम्भः = ०३/१०/२०१४ | उद्घोषकः =[[नरेन्द्र मोदी]] | श्रोतारः = भारतगणराज्यस्य नागरिकाः | अन्तिमतिथिः = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | आरम्भस्य विषयाः = <!-- स्वच्छताभियानविषये चर्चा, विद्यार्थिभिः सह परीक्षालक्षी चर्चा, <ref>http://www.narendramodi.in/mannkibaat/</ref> --> | जालस्थानम् = {{URL|pmonradio.nic.in}} | ध्वन्योदाहरणम् = [[File:President Barack Obama's bilateral meeting with Prime Minister Narendra Modi in 2014.ogg|अमेरिका-देशस्य राष्ट्रपतिना सह नरेन्द्र मोदी]] }} '''मनोवार्ता''' ({{IPA audio link|मनोवार्ता.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|m|ə|n|oː|v|aː|r|t|aː}}) ({{lang-hi|मन की बात}}, {{lang-gu|મનની વાત}}, {{lang-bn|মনের কথা}}, {{lang-ta|ஆன்மாவின் குரல்}}<!--, {{lang-as|}}, {{lang-en|}}, {{lang-kn|}}, {{lang-ml|}}, {{lang-mr|}}, {{lang-ne|}}, {{lang-or|}}, {{lang-pa|}}, {{lang-te|}}, {{lang-ur|}}-->) उत '''मन की बात''' इत्ययं कश्चन [[आकाशवाणी(AIR)|आकाशवाणी]]कार्यक्रमः वर्तते । तस्य कार्यक्रमस्य सूत्रधारः भारतगणराज्यस्य वर्तमान[[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] अस्ति । तस्मिन् कार्यक्रमे आकाशवाणीमाध्यमेन श्रीनरेन्द्रः भारतीयान् उद्दिश्य मनोवार्ताः करोति <ref>[http://www.rediff.com/news/report/pms-first-radio-address-mann-ki-baat-top-10-quotes/20141003.htm PM's first radio address 'Mann ki baat': Top 10 quotes]</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-touches-people-through-his-mann-ki-baat-leaves-opposition-squirming-2023327 Narendra Modi touches people through his Mann Ki Baat, leaves opposition squirming]</ref><ref>[http://www.thehindu.com/news/national/modis-first-radio-interaction-mann-ki-baat-on-all-india-radio/article6468709.ece Modi goes on AIR]</ref> । तस्य कार्यक्रमस्य आरम्भः २०१४ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य तृतीये (०३/१०/२०१४) दिनाङ्के अभवत् <ref name="pib.nic.in">http://pib.nic.in/newsite/hindirelease.aspx?relid=30693</ref>। == उद्देशः == [[भारतम्|भारतगणराज्य]]स्य प्रधानमन्त्रिणः इच्छा आसीत् यत्, सः जनसामान्यं सम्बोद्ध्य स्वमनसः विचाराणां चर्चां कुर्यात् इति । अतः मासे एकवारं सः आकाशवाण्याः माध्यमेन भारतीयान् सम्बोधयति । अनेन देशसम्बद्धाः अनेके विषयाः प्रधानमन्त्रिणा जनानां सम्मुखं उपस्थापिताः भवन्ति । सर्वकारस्य प्रयत्नविषये जनानां ज्ञानं भवति च <ref>http://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-on-mann-ki-baat-trust-your-pradhan-sevak-every-penny-of-black-money-will-be-brought-687855</ref> । == किमर्थम् आकाशवाणी == भारतदेशः विकासशीलदेशः वर्तते । अतः [[भारतम्|भारतगणराज्ये]] अनेकानि स्थलानि, ग्रामाः, प्रदेशाः च सन्ति, यत्र दूरदर्शनस्य आधिक्यं नास्ति । तथा च एकस्य संशोधनस्य आधारेण मन्यते यत्, आकाशवाण्याः विस्तारः आभारतं नवतिप्रतिशतं (९०%) वर्तते <ref>http://www.livemint.com/Politics/hdhhF1FzazRPQCrZegyr8I/Narendra-Modis-All-India-Radio-chat-show-starts-Friday.html</ref> इति । [[भारतम्|भारतगणराज्ये]] विद्यमानाः व्यक्तिगत-आकाशवाण्यः [[आकाशवाणी(AIR)|आकाशवाण्या]] प्रत्यायिताः यत्, ताः स्वाकाशवाण्यां मनोवार्तायाः प्रसारणं कर्तुं प्रभवन्ति इति । एवं प्रधानमन्त्रिणः मनोवार्तायाः लाभम् अधिकाधिकजनाः स्वीकर्तुं शक्नुयुः इति विचिन्त्य आकाशवाणीमाध्यमस्य चयनम् अभवत् । आकाशवाणी वार्तादूरदर्शनाय अपि प्रसारणस्य अधिकारान् अयच्छत् । == प्रसारणम् == २०१४ तमस्य वर्षस्य अक्तूबर-मासस्य तृतीये (०३/१०/२०१४) दिनाङ्के "मनोवार्ता" उत 'मन की बात' कार्यक्रमस्य आरम्भः अभवत् <ref name="pib.nic.in"/> । तस्मिन् दिने [[विजयादशमी]] पर्व आसीत् <ref>[http://www.firstpost.com/india/gladdening-read-wonderful-response-mann-ki-baat-radio-address-modi-1777993.html Gladdening to read wonderful response to 'Mann Ki Baat' radio address: Modi]</ref><ref>[http://www.narendramodi.in/mann-ki-baat-from-the-pm/ Mann Ki Baat from the PM]</ref> । ततः क्रमेण २/११/२०१४, १४/१२/२०१४, २७/१/२०१५, २२/०२/२०१५ दिनाङ्केषु मनोवार्ताकार्यक्रमस्य प्रसारणम् अभवत् <ref>http://www.narendramodi.in/mannkibaat/</ref> । == आर्थिकलाभः == आकाशवाण्या मनोवार्ता-कार्यक्रमस्य यत् प्रसारणं भवति, तस्य प्रसारणस्य अधिकाराः आकाशवाण्या अन्येभ्यः वार्ताप्रसारणसंस्थाभ्यः अपि प्रदत्ताः । कार्यक्रमः २४० विभिन्नाभिः वार्ताप्रसारणसंस्थाभिः मनोवार्ता-कार्यक्रमः प्रसिद्धः भवति । मनोवार्ता-कार्यक्रमस्य प्राक् यानि विज्ञापनानि प्रकाश्यन्ते, तैः आकाशवाण्याः आये वृद्धिः अभवत् । प्रतिदशक्षणं द्विलक्षरूप्यकाणि विज्ञापनस्य मूल्यम् अस्ति । सामान्यतः आकाशवाण्यां ५०० तः १५०० रूप्यकाणि प्रतिदशक्षणं मूल्यं भवति । तस्मिन् मूल्ये प्रति कार्यक्रमं वृद्धिः भवति <ref>http://newsonair.nic.in/e-book-draft.pdf</ref><ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-02-21/news/59363215_1_mann-ki-baat-india-radio-big-advertisers |accessdate=2015-03-20 |archive-date=2015-03-24 |archive-url=https://archive.today/20150324121825/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-02-21/news/59363215_1_mann-ki-baat-india-radio-big-advertisers |deadurl=yes }}</ref> । == प्रकरणानि == {| class="wikitable" ! अङ्कः ! दिनाङ्कः ! विषयः ! चित्रम् |- | १ | ०३/१०/२०१४ | [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रः]] भारतीयान् आग्रहेण अकथयत्, "दीनानां समृद्ध्यै [[खादी]]-वस्त्रस्य क्रयणं कुर्वन्तु" इति । सः [[स्वच्छभारताभियान]]स्य विषये अपि चर्चाम् अकरोत् । तेन सह [[मङ्गलयान]]स्य सफलप्रक्षेपणस्य, कौशलविकासस्य, विकलाङ्गबालकानां, mygov.in-आख्यस्य जालस्थानस्य च चर्चाम् अकरोत् <ref>[http://www.dnaindia.com/india/report-10-highlights-from-prime-minister-narendra-modi-s-mann-ki-baat-2023254 10 highlights from Prime Minister Narendra Modi's 'Mann Ki Baat']</ref> । |[[चित्रम्:Flickr image promoting PM Modi’s "Mann ki Baat" on All India Radio.jpg|300px]] |- | २ | ०२/११/२०१४ | [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रः]] भारतसर्वकारस्य विभिन्नानाम् उपक्रमाणां (initiatives) विषये चर्चाम् अकरोत् । तेषु विकलाङ्गबालकेभ्यः छात्रवृत्तेः (scholarship) चर्चाम् अकरोत् । विकलाङ्गबालकेभ्यः आधारभूतसुविधाः (Infrastructure) प्रदातुं विभिन्नाभ्यः संस्थाभ्यः अनुदानस्य विषये चर्चाम् अकरोत् । स्वच्छभारताभियानस्य सकारात्मकप्रयत्नानां विषये स्वास्थ्यसम्बद्धां चर्चाम् अपि अकरोत् । [[दीपावली|दीपावल्याः]] पर्वदिनेषु [[सियाचिन]]-प्रदेशस्य तस्य यात्रायाः विषये, नियुक्तैः भारतीयसैनिकैः सह सम्भाषणस्य विषये च चर्चां कुर्वन् सः भारतीयसैनिकेभ्यः नमस्कारं व्याहरत् <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Modi-talks-of-govt-schemes-on-Mann-ki-Baat-address/articleshow/45017585.cms Modi talks of govt schemes on ‘Mann ki Baat’ address]</ref> । |[[चित्रम्:PM Modi's 2nd “Mann Ki Baat” programme on 2 November 2014.jpg|300px]] |- | ३ | १४/१२/२०१४ | [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रः]] माद्यपदार्थेषु आसक्तानां यूनां विषये चर्चाम् अकरोत् । तेन सह युवभ्यः 'to say no to drugs' इति घोषवाक्यम् अयच्छत् । सः अकथयत्, "यत् धनं माद्यपदार्थानां क्रयणे व्ययीतं भवति, तस्य धनस्य उपयोगः आतङ्कवादिगतिविधिषु भवतुं शक्नोति" इति । सः अकथयच्च, "निश्शुल्कतया (toll-free) सहायकरेखायाः (helpline) आरम्भः भविष्यति । तया सहायकरेखया माद्यपदार्थव्यसनिनां, तेषां परिवारसदस्यानां च साहाय्यं भविष्यति" <ref>[http://www.rediff.com/news/report/modi-on-mann-ki-baat-darkness-destruction-devastation-are-3ds-of-drugs/20141214.htm Say NO to drugs, it's not cool: PM Modi on Mann ki Baat]</ref> इति । |[[चित्रम्:PM Modi during his 3rd "Mann Ki Baat" Radio Programme.jpg|300px]] |- | ४ | २७/०१/२०१५ | प्रधानमन्त्रिणः [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रेण]] सह सूत्रधारत्वेन [[बराक ओबामा]] मनोवार्तायां भागम् अवहत् । उभौ अतिसंवेदनशीलप्रश्नानाम् उत्तराणि भारतीयेभ्यः अयच्छताम् । संयुक्तराष्ट्र-अमेरिका-देशे येभ्यः राजनेतृभ्यः ओबामा प्रभावितः अस्ति, तेषाम् उल्लेखम् अपि सः अकरोत् <ref>http://www.narendramodi.in/wp-content/plugins/html5-mp3-player-with-playlist/html5plus/html5full.php?id=4&iframe=1&rand=2</ref> । |<center>[[चित्रम्:President Obama and PM Narendra Modi recording "Mann ki Baat".jpg|200px]]</center> |- | ५ | २२/०२/२०१५ | [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रः]] विद्यार्थिनः सम्बोद्ध्य परीक्षासम्बद्धाः अनेकाः चर्चाः अकरोत् । तासु चर्चासु परीक्षाभयमुक्तिः, आत्मविश्वासः इत्यादयः अन्तर्भवन्ति <ref>[http://www.rediff.com/getahead/report/career-compete-with-yourself-not-others-pm-narendra-modi-tells-students/20150224.htm 'Compete with yourself, not others': PM Narendra Modi tells students]</ref> । |[[चित्रम्:Prime Minister Narendra Modi during his "Mann ki Baat" programme in February 2015.jpg|300px]] |- | ६ | २२/०३/२०१५ | [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रः]] भारतीयकृषकान् सम्बोद्ध्य भूम्यधिकरणविधेयकविषये चर्चाम् अकरोत् । विधेयके ये दोषाः सन्ति, तेषां निराकणम् आवश्यकम् । भूम्यधिकरणसम्बद्धानां विधेयकानां भूम्यधिकरणविधयके अन्तर्भवनम् अभवत् इति सः अवदत् । विधेयके क्षतिपूर्तेः (Compensation) नियमेषु न किमपि परिवर्तनम् अभवत् । भूम्यधिकरणविधेयके क्षतिपूर्तेः धने (Compensation amount) न्यूनता कृता इति भ्रमसन्देशः विरोधिभिः प्रसारितः वर्तते । <ref name="narendramodi.in">[http://www.narendramodi.in/wp-content/plugins/html5-mp3-player-with-playlist/html5plus/html5full.php?id=6&iframe=1&rand=2]</ref> |[[चित्रम्:EggplantAssorting.JPG|300px]] |- | ७ | २६/०४/२०१५ | [[प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी|श्रीनरेन्द्रः]] अवदत्, अद्य मनोवर्तां कर्तुं मनः एव नास्ति । यतः मनः भारम् अनुभवति, व्यथां च अनुभवति । पूर्वमासे यदा अहं मनोवार्तां कुर्वन् आसम्, तदा अकालवर्षायाः समाचारान् श्रुतवान्, कृषकाणाञ्च सस्यघ्ना (पाक का नाश से) हानिः अभवत् । केभ्यश्चन दिनेभ्यः पूर्वं [[बिहार]]राज्ये वातप्रकोपेन अनेके मृताः । [[शनिवासर|शनिवासरे]] भयङ्करः [[भूकम्पः]] विश्वम् अकम्पयत् । एवं भाति यत्, [[प्राकृतिकी आपद्|प्राकृतिकापदां]] श्रृङ्खलायाः सर्जनम् अभवत् । [[नेपाल]]देशे भूकम्पेन अधिका हानिः अभवत् । [[भारतम्|भारतेऽपि]] अनेकेषु राज्येषु अपि भूकम्पेन अनेके मृताः, आहताश्च । परन्तु नेपालदेशस्य हानिः अतिभयङ्करा अस्ति <ref name="narendramodi.in"/> । ततः नेपालदेशे द्विवर्षीयायाः बालिकायाः जीवितनिष्कासनस्य, स्व[[फ्रांसदेश]]स्य यात्रायाः, [[भारतीयसैनिकः|भारतीयसैनिकानां]] पराक्रमस्य, [[बाबा साहेब आम्बेडकर]]-महोदयस्य जन्मजयन्त्याः, बालिकाशिक्षायाः च विषये चर्चाम् अकरोत् <ref>http://www.narendramodi.in/text-of-prime-ministers-mann-ki-baat-on-all-india-radio-5/</ref> । |[[चित्रम्:Prime Minister Narendra Modi’s "Mann ki Baat" on All India Radio on 26 April 2015.jpg|300px]] |} == सम्बद्धाः लेखाः == * [[भारतगणराज्यम्]] * [[आकाशवाणी(AIR)|आकाशवाणी]] * [[नरेन्द्र मोदी]] * [[बराक ओबामा]] * [[वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)]] == बाह्यसम्पर्कतन्तुः == * http://www.narendramodi.in/mannkibaat/ * http://www.narendramodi.in/wp-content/plugins/html5-mp3-player-with-playlist/html5plus/html5full.php?id=4&iframe=1&rand=2 * http://www.ndtv.com/india-news/pm-modi-to-talk-exams-in-mann-ki-baat-invites-thoughts-from-students-teachers-738039 * http://pmindia.gov.in/en/tag/mann-ki-baat/ * http://pmindia.gov.in/en/news_updates/text-of-prime-ministers-mann-ki-baat-on-all-india-radio-2/ * http://pmindia.gov.in/en/news_updates/pm-announces-he-will-address-farmers-in-the-next-mann-ki-baat/ * http://newsonair.com/Mann-Ki-Baat-Part-IV.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216110546/http://www.newsonair.com/Mann-Ki-Baat-Part-IV.pdf |date=2015-02-16 }} * http://pmonradio.nic.in/ * http://www.narendramodi.in/mannkibaat/ * http://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-on-mann-ki-baat-trust-your-pradhan-sevak-every-penny-of-black-money-will-be-brought-687855 * http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-02-21/news/59363215_1_mann-ki-baat-india-radio-big-advertisers{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225012844/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-02-21/news/59363215_1_mann-ki-baat-india-radio-big-advertisers |date=2015-02-25 }} * http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-12-13/news/57012133_1_drug-menace-prime-minister-narendra-modi-mann-ki-baat {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150126234432/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-12-13/news/57012133_1_drug-menace-prime-minister-narendra-modi-mann-ki-baat |date=2015-01-26 }} == उद्धरणम् == {{reflist|2}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:आकाशवाणी]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] [[वर्गः:मोदिशासनम्]] 11jw3fr0cnoda5tn8fook0dnrnbh4y7 0 62501 499589 499440 2026-06-19T01:22:56Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499589 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = रेस २ | image = | caption = | director = [[अब्बास-मस्तान]] | producer = रमेश एस तौरानी<br>[[रोनी स्क्रूवाला]]<br>[[सिद्धार्थ राय कपूर]] | story = किरण कोट्रियाल<br />शिराज अहमद | writer = किरण कोट्रियाल<br />शिराज अहमद | starring = [[सैफ अली खान]]<br>[[जान अब्राहम]]<br>[[दीपिका पादुकोण]]<br>[[अनिल कपूर]]<br>[[जैकलिन फर्नांडीस]]<br>[[अमीषा पटेल]] | music = '''संगीत:'''<br>[[प्रीतम]]<br />[[यो यो हनी संग]] <br>'''पार्श्व संगीत:'''<br>[[सलीम-सुलेमान]] | cinematography = रवि यादव | editing = हुसैन बर्मावाला | studio = इल्लुमिनाति फिल्म्स<br>टिप्स फिल्म्स | distributor = [[यूटीवी मोशन पिक्चर्स]]<br>टिप्स फिल्म्स | released = २६ जनवरी २०१३ | runtime = १४६ मिनट<ref name=Runtime>{{cite web|title=''RACE 2'' (12A)|url=http://www.bbfc.co.uk/releases/race-2-2013-1|work=ब्रिटिश बोर्ड ऑफ़ फ़िल्म क्लासिफिकेशन|accessdate=25 अक्टूबर 2013}}</ref> | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = {{INRConvert|94|c}}<ref name=Budget>{{cite web|title=Race 2 does well in overseas markets|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-31/box-office/36658124_1_overseas-markets-box-office-amrita-pandey|work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|accessdate=25 अक्टूबर 2013|archiveurl=https://archive.ph/20130216073041/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-01-31/box-office/36658124_1_overseas-markets-box-office-amrita-pandey|archivedate=2013-02-16|deadurl=yes}}</ref> | gross = {{INRConvert|180|c}}<br/>(वैश्विक)<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5572&nCat= |access-date=2013-06-16 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130415074228/http://www.boxofficeindia.com/boxnewsdetail.php?page=shownews&articleid=5572&nCat= |deadurl=yes }}</ref> }} '''रेस २''' २०१३ तमे वर्षे अब्बास-मस्तानदिगदर्शीत हिन्दीभाषाचलच्चित्रम्। अस्य चित्रस्य नायकः सैफ अली खान, नायिका दीपिका पादुकोण चास्ति। अनिल कपूर, जान अब्राहम, जैकलिन फर्नांडीस, अमीषा पटेल च अन्य प्रमुख कलाकाराः सन्ति। एषः २००८ चलचित्र [[रेस]]स्य उत्तरकृतिः। == पात्र == * [[दीपिका पादुकोण]] - एलिना मलिक * [[सैफ अली खान]] - रणवीर सिंह * [[अनिल कपूर]] - रोबर्ट डि'कोस्टा (आरडी) * [[जान अब्राहम]] - अरमान मलिक * [[जैकलिन फर्नांडीस]] - ओमिशा * [[अमीषा पटेल]] - आलूबालू/चेरी * [[बिपाशा बसु]] - सोनिया (नी मार्टिन) (विशेष उपस्थिति)<ref>{{cite web |url=http://daily.bhaskar.com/article/ENT-race-2-is-low-on-sex-quotient-unlike-race-saif-ali-khan-4152874-NOR.html |title='Race 2' is clean and low on sex quotient: Saif Ali Khan |publisher=डैली डॉट भास्कर डॉट कॉम |date=19 जनवरी 2013 |accessdate=25 अक्टूबर 2013 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122050806/http://daily.bhaskar.com/article/ENT-race-2-is-low-on-sex-quotient-unlike-race-saif-ali-khan-4152874-NOR.html |deadurl=yes }}</ref> * [[राजेश खट्टर]] - विकम थापर * [[आदित्य पंचोली]] - गोडफादर आन्जा * [[आतिफ असलम]] - स्वयं (विशेष उपस्थिति) == संगीत == {{Infobox album | image = | Name = रेस २ | Type = संगीत | Artist = [[प्रीतम]] | Cover = | Released = ४ जनवरी २०१३ | Recorded = २०१२ | Genre = संगीत | Length = | Language = [[हिन्दीभाषा|हिन्दी]]|[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]|उर्दू | Label = टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड | Producer = | Reviews = }} {| class="wikitable" |- ! क्र॰सं॰ !! गीत !! गायक !! अवधि |- | १ || "पार्टी औन माई माइंड" || [[केके]], [[प्रीतम]], शेफाली अल्वारेस, [[यो यो हनी सिंह]], बौब, यूआरएल || ३:४३ |- | २ || "बे इन्तेहां" || आतिफ असलम, [[सुनिधि चौहान]] || ४:५१ |- | ३ || "लत लग गयी" || बेनी दयाल, [[शाल्मली खोलगडे]] || ४:४५ |- | ४ || "अल्लाह दुहाई है" || आतिफ असलम, [[विशाल डडलानी]], अनुष्का मनचंदा, ऋतु पाठक, मिकी वन || ४:१६ |- | ५ || "पार्टी औन माई माइंड (रीमिक्स)" || केके, प्रीतम, शेफाली अलवारिस, यो यो हनी सिंह, बौब, यूआरएल || ४:४१ |- | ६ || "बे इन्तेहां (रीमिक्स)" || [[आतिफ असलम]], सुनिधि चौहान || ५:१५ |- | ७ || "अल्लाह दुहाई है (रीमिक्स)" || आतिफ असलम, अनुष्का मनचंदा, ऋतु पाठक & मिकी वन || ४:१३ |- | ८ || "बे इन्तेहाँ (अनप्लग्ड)" || [[राहुल वैद्य]], प्रीतम || ३:५९ |- | ९ || "रेस २ (मैशअप)" || केके, प्रीतम, आतिफ असलम, यो यो हनी सिंह, बेनी दयाल, विशाल डडलानी, शालमाली खोलगाड़े, शेफाली अलवारिस, बॉब, यूआरएल (मैशअप: डीजे किरण कामत) || ४:०९ |} == उत्तरकृत्ति == {{मुख्यलेखः|रेस ३}} == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाह्यानुबन्धाः == * [http://tips.in/films/Race2 आधिकारिकं जालपृष्ठम्] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020020017/http://tips.in/films/Race2 |date=2013-10-20 }} * {{IMDb title|1375789|Race 2}} [[वर्गः:हिन्दीचलच्चित्राणि]] 7n8w0gomzcog9aq95hte5cqp1jlpo39 0 72662 499582 487443 2026-06-19T00:47:28Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 499582 wikitext text/x-wiki [[चित्रम्:Major ethnic groups of Pakistan in 1980.jpg|thumb|230px|बलोचजनानां भौगोलिकविस्तारः (पाटलरङ्गे)]] [[Image:Bandera balutxistan Iranià.svg|right|thumb|250px|बलोचध्वजः]] [[चित्रम्:Balochi traditional dress.jpg|thumb|230px|पारम्परिकं बलोच-पोशाकं धृतवती [[ओमान]]-प्रान्तस्य बलोच-बालिका]] [[चित्रम्:Baluch women's jewellery.jpg|thumb|230px|पारम्परिक-बलोच-महिलानां आभूषणानि]] '''बलोच''', '''बलौच''' उत '''बलूचजनाः''' दक्षिणपश्चिमीयस्य [[पाकिस्थान|पाकिस्थानस्य]] [[बलूचिस्तान (पाकिस्थान)|बलोचिस्थान]]<nowiki/>-प्रान्तस्य, [[ईरान]]<nowiki/>-देशस्य [[सिस्तान व बलूचेस्तान|सिस्थान व बलूचेस्थान]]<nowiki/>-प्रान्ते निवस्यमाना जनजातौ अन्तर्भवन्ति। एते बलोचभाषां वदन्ति, या ईरानी-भाषा-परिवारस्य अस्ति, तत्र अति-प्राचीनायाः अवस्ताई-भाषायाः प्रभावः दृश्यते, या स्वयं [[वैदिकी संस्कृतिः|वैदिकसंस्कृतस्य]] समीपवर्तिनी भाषा आसीत्। बलोच-जनाः वन्यसमूहेषु सङ्गठिताः भवन्ति। ते पर्वतीयक्षेत्रेषु, रणक्षेत्रेषु च निवसन्ति। तान् परितः विद्यमानेभ्यः समुदायेभ्यः तेषां परिचयः पूर्णतया भिन्नः विद्यते। ब्राहुई-नामकः कश्चन समुदायः अपि बलोच-जनजातेः मन्यते। परन्तु ते द्रविड-भाषापरिवारस्य ब्राहुई-नामक-भाषां वदन्ति। २००९ वर्षे बलोच-जनानाम् आहत्य जनसङ्ख्या ९० लक्षं यावत् मन्यते स्म।<ref name="pk">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=pk Languages of Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816023306/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PK |date=16 अगस्त 2011 }}, ''Ethnologue.com''.</ref><ref name="ir">[http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR Languages of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203060050/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IR |date=3 फ़रवरी 2013 }}, ''Ethnologue.com'' . Retrieved June 7, 2006.</ref><ref name="Iran Profile, Library of Congress">[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130153236/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |date=30 जनवरी 2012 }}, ''Library of Congress, Country Profile'' . Retrieved December 5, 2009.</ref> तेषु अनुमानतः ६०% पाकिस्थानस्य बलोचिस्थान-प्रान्ते, २५% ईरान-देशस्य सिस्थान-प्रान्ते एवञ्च बलूचेस्थान-प्रान्ते निवसन्ति।<ref>Blood, Peter, ed. [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+pk0055) "Baloch"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109182317/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd%2Fcstdy%3A%40field%28DOCID+pk0055%29 |date=2020-11-09 }}. ''Pakistan: A Country Study''. Washington: GPO for the Library of Congress, 1995.</ref> पाकिस्थानस्य [[सिंध|सिन्ध]]<nowiki/>-प्रान्तस्य, [[पंजाब (पाकिस्थान)|पञ्जाबप्रान्त]]<nowiki/>स्य दक्षिणीभागे अपि अनेके बलोच-जनजातिजनाः निवसन्ति। [[अफगानिस्थानम्|अफगानिस्थान-]]<nowiki/>तुर्कमेनिस्थान-[[ओमान]]<nowiki/>-[[बहरीन]]<nowiki/>-[[कुवैत]]<nowiki/>-[[अफ्रीका]]<nowiki/>-देशानां केषुचित् भागेषु बलोच-जनाः प्राप्यन्ते। बलोच-जनाः मुख्यतया सुन्नी-इस्लाम-सम्प्रदायस्य अनुयायिनः भवन्ति। ईरान-देशे शिया-मुस्लिम-जनानां बहुमतम् अस्ति, अतः तत्र तेषां भिन्नः धार्मिकपरिचयः वर्तते। == मुख्यवन्यसमूहाः == बलोचजनजातेः केचन मुख्य-वन्यसमूहाः निम्नानुसारं सन्ति: * '''बुगटी''' ({{Nastaliq|ur|بگٹی}}): एषः बलोच-भाषी अस्ति। अत्र बलोचिस्थानस्य सर्वशक्तिशाली वन्यसमूहः मन्यते। एतस्य अनुमानित-सङ्ख्या ३ लक्षं यावत् अस्ति। * '''मर्री''' ({{Nastaliq|ur|مری}}): एषः बलोच-भाषी पाकिस्थानस्य बलोचिस्थानस्य कोहलू, सिबी, जाफराबाद, नसीराबाद इत्येतेषु जनपदेषु निवासं कुर्वन्ति। एतस्य सङ्ख्या २ लक्षं यावत् अनुमानिता वर्तते। एषः समूहः विभाजनवादिभ्यः विचारधाराभ्यः कठोरतया युद्धं कुर्वन्ति। * '''मेंगल''' ({{Nastaliq|ur|مینگل}}): एषः ब्राहुई-भाषी अस्ति, एतस्य समूहस्य विशलता द्वितीयस्थाने अस्ति। एषः बलोचिस्थानस्य चगइ, खुजदार, खारान इत्येतेषु जनपदेषु निवसति। * '''बिझेंजो''' ({{Nastaliq|ur|بزنجو}}): एषः बलोचिस्थानस्य अवारान-जनपदे निवसति। एतस्य समूहस्य गौस-बख्श-बिझंजो-नामकः बलोच-राष्ट्रवादी नेता प्रसिद्धः जातः आसीत्, यः १९७२-७३ मध्ये बलोचिस्थानस्य राज्यपालः अपि आसीत्। * '''लांगो''' ({{Nastaliq|ur|لانگو}}): एषः बलोचिस्थाने निवसन्ति। लांगो-वन्यजातौ प्राथमिकरूपेण बलोची-भाषा उच्यते। परन्तु अनेके ब्राहुई-भाषां द्वितीयभाषारूपेण वदन्ति। * '''बंगुलझई''' ({{Nastaliq|ur|بنگلزی}}): एषः ब्राहुई-भाषी वन्यजनसमूहः वर्तते। बलोचिस्थानस्य विशालसमूहेषु अन्तर्भवति च। * '''मझारी''' ({{Nastaliq|ur|مزاری}}): एषः बलोचिस्थानस्य अतीव प्राचीनः जनसमूहः मन्यते। "मझारी"-शब्दस्य अर्थः बलोचीभाषायां "सिंहः" भवति। एतस्य क्षेत्रं पञ्जाबप्रान्ते राजनपुर-जनपदे विद्यते, यः बलोचिस्थानस्य सीमावर्तिप्रदेशे वर्तते। * '''नुत्कानी''' ({{Nastaliq|ur|نتكانى}}): एषः बलोच-जनसमूहः शताब्दीभ्यः पूर्वं बलोचिस्थानात् स्थानान्तरणं कृत्वा पञ्जाब-प्रान्ते न्यवसत्। * '''लझारी''' ({{Nastaliq|ur|لغاري}}): पञ्जाबप्रान्ते, सिन्धप्रान्ते च एषः जनसमूहः प्राप्यते। एतेषु अनेके सिन्धी, पंजाबी, सिराइकी इत्येताः भाषाः वदन्ति, परन्तु तथाऽपि स्वबलोचत्वेन परिचयं रक्षयन्ति। *'''जट''' ({{Nastaliq|ur|جٹ}}): पञ्जाब (पश्चमीपञ्जाब), सिन्ध, बलूचिस्थान इत्येतेषु निवस्यमानः जट-बलोच-जनसमूहः वर्तते। एतेषु अनेके सिन्धी, पञअजाबी, बलूच, सिराइकी इत्येताः भाषाः वदन्ति। == परम्पराः == बलोच-पुरुषः शलवार-कमीझ-वस्त्रं धरते। एवञ्च बलोच-शरस्कम् अपि विशेषतया धरते। बलोचमहिला चोगे, लेहंगा इत्येत् वस्त्रं धरते। तस्मिन् सा बहुधा काचस्य खण्डेन कलाकृतिं करोति। महिला स्वस्य शिरसि "सरिग"-नामकं वस्त्रम् आच्छादयति। अत्र महिलासु आभूषणम् अपि अतीव लोकप्रियं वर्तते, मुख्यतया कर्णयोः "दोर"-नामकं भारयुक्तं कुण्डलं धरते। तत् मुख्यतया तनु-सुवर्णतन्तुना बद्धं भवति, येन भारेण कर्णयोः हानिः न भवेत्। महिला स्वस्य चोगे-वस्त्रं सम्मुखात् पिदधातुं "तसनी"-नामकस्य सुवर्णस्य आभूषणस्य उपयोगं करोति। बलोचजनेषु धार्मिक-कट्टरवादः अतीव वर्तते। राष्ट्रीयतायाः भावना अपि अतीव प्रबला भवति। बलोचिस्थानस्य वासिनां ईरानी-देशस्य, पाकिस्थानदेशस्य च भागेभ्यः विभाजनात्मक-विद्रोहः कालान्तरे प्रचलति। ईरान-देशे शिया-सुन्नी-विभाजनत्वात् तेषु भिन्नतायाः भावना अस्ति। गायनं, वादनं च बलोच-संस्कृतेः अतीव महत्त्वपूर्णः भागः वर्तते। तत्र ढोलस्य प्रयोगः अधिकः दृश्यते। (तस्य बलोचिस्थानीयभाषायां दोहोल इति नाम वर्तते)। == सम्बद्धाः लेखाः == * [[बलुचेतु पाकिस्थानस्य अत्याचारः]] *[[मुहाजिर-जनैः सह पाकिस्थानस्य व्यवहारः]] *[[भारतपाकिस्थानयुद्धम्]] *[[३७० अनुच्छेदः]] == बाह्यपरिसन्धिः == * [https://web.archive.org/web/20141022214837/http://www.youtube.com/watch?v=R9yt09FGlkM यु-ट्यूब मध्ये बलोची-लोकसङ्गीतम्] == सन्दर्भः == <small>{{reflist}}</small> [[वर्गः:बलोच समुदाय]] [[वर्गः:बलोचिस्तान]] [[वर्गः:पाकिस्थान की जातियाँ]] [[वर्गः:ईरान की मानव जातियाँ]] [[वर्गः:मानव जातियाँ]] [[वर्गः:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[वर्गः:पाकिस्तानस्य जनाः]] 3auf4vnq6vx8sn4agv1uxkiq9yf6j6c 3 92161 499553 499430 2026-06-18T13:43:18Z Rsjaffe 46716 Rsjaffe इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Renamed user 94c4f4bc1639a5259dec005466a346bc]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:RudraaC]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Renamed user 94c4f4bc1639a5259dec005466a346bc|Renamed user 94c4f4bc1639a5259dec005466a346bc]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/RudraaC|RudraaC]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 498996 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=RudraaC}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १८:४२, २७ एप्रिल् २०२६ (UTC) 77h6e85s65fs350n4sbyk5xojrf30tv 3 92297 499554 2026-06-18T13:43:18Z Rsjaffe 46716 Rsjaffe इत्यनेन शीर्षकं परिवर्त्य [[सदस्यसम्भाषणम्:Renamed user 94c4f4bc1639a5259dec005466a346bc]] पृष्ठं [[सदस्यसम्भाषणम्:RudraaC]] प्रति स्थानान्तरितम्: "[[Special:CentralAuth/Renamed user 94c4f4bc1639a5259dec005466a346bc|Renamed user 94c4f4bc1639a5259dec005466a346bc]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/RudraaC|RudraaC]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 499554 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्दिष्टम् [[सदस्यसम्भाषणम्:RudraaC]] 9yb9pn4du7ya8zl9v967zexpjd34p5m 3 92298 499555 2026-06-18T13:43:18Z नूतन-प्रयोक्तृ-सन्देशः 13821 नूतनयोजकस्य पृष्ठे [[Template:Welcome|स्वागतसन्देशः]] इत्यस्य योजनम् 499555 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rsjaffe}} -- <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[सदस्यः:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]•[[योजकसम्भाषणम्:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेषम्:योगदानम्/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</span></b> १३:४३, १८ जून् २०२६ (UTC) 0sihoktifom3tpp3iprv6juy0ww9j56