विकिपीडिया sawiki https://sa.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0%E0%A4%AE%E0%A5%8D MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter माध्यमम् विशेषः सम्भाषणम् सदस्यः सदस्यसम्भाषणम् विकिपीडिया विकिपीडियासम्भाषणम् सञ्चिका सञ्चिकासम्भाषणम् मीडियाविकि मीडियाविकिसम्भाषणम् फलकम् फलकसम्भाषणम् साहाय्यम् साहाय्यसम्भाषणम् वर्गः वर्गसम्भाषणम् प्रवेशद्वारम् प्रवेशद्वारसम्भाषणम् TimedText TimedText talk पटलम् पटलसम्भाषणम् Event Event talk 0 5585 500195 499008 2026-08-15T03:39:43Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500195 wikitext text/x-wiki {{Cleanup-rewrite||सम्पूर्णलेखं}} {{Infobox musical artist | Name = मोहम्मद रफी । | Img = Mohammed_Rafi.jpg | Img capt = मोहम्मद रफ़ी | Img_size = 200 | Landscape = | Background = classical_ensemble | Birth_name = | Alias = | Born = [[24 दिसंबर]] 1924<br>[[अमृतसर]], [[पंजाब]], [[भारत]] | Died = [[31 जुलाई]] 1980<br>[[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | Origin = [[बनारस]], [[भारतम्]] | Instrument = [[गिटार्]], [[सुवंशी]], [[पटहः]], [[पियानो]], [[की बोर्ड्]], | Voice_type = | Genre = चलच्चित्रलोकः | Occupation = गायकः, । | Years_active = क्रि.श.१९४१तः १९८० । | Label = | Associated_acts = | Website = }} '''मोहम्मद रफी '''([[हिन्दीभाषा]]-मोहम्मद रफ़ीمحمد رفیع - उर्दू-भाशषा क्रि.श.१९२४तमवर्षस्य डिसेम्बर-मासस्य २४दिनाङ्कतः क्रि.श. १९८०तमवर्षस्य जुलाई-मासस्य ३१दिनाङ्कतः अस्य जीवनकालः)चत्वरदशकवर्षाणि वृत्तिजीवने स्थितः ख्यातः भारतीयनेपथ्यगायकः ।<ref name="allmusicpage">{{Cite web|url= {{Allmusic|class=artist|id=p116605/biography|pure_url=yes}}|title= Mohammed Rafi on [[Allmusic]]| accessdate=22 January 2009 |last= Harris|first= Craig|publisher=[[Allmusic]]}}</ref> अनेन ५ राष्ट्रियपुरस्कारा: ६ फिल्मफेर-प्रशस्तयः च प्राप्ताः । अस्मै क्रि.श. १९६७तमे वर्षे [[पद्मश्रीप्रशस्तिः|पद्मश्रीप्रशस्तिः]] [[भारतसर्वकारेण]] दत्ता ।<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/myindia/padmashri_awards_list1.php?start=2050|title=Padma Shri Awardees|publisher=india.gov.in|accessdate=22 December 2010}}</ref> स्वस्य ४०वर्षाणां चलच्चित्रसङ्गीतजीवने २६०००चलच्चित्रगीतानि कण्ठदानं कृतवान् ।<ref>{{cite web|url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/29/stories/2005072902280300.htm|title=Rafi's unmatched track record|author=K. Pradeep|publisher=[[The Hindu]]|accessdate=2005-07- 29|archive-date=2006-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060513222805/http://www.hinduonnet.com/thehindu/fr/2005/07/29/stories/2005072902280300.htm|deadurl=yes}}</ref> अस्य गानेषु शास्त्रीयसङ्गीततः आरभ्य देशभक्तिगीतपर्यन्तं सन्ति । कवाली, भजनानि, मृदुमधुर प्रेमगीतानि च अस्य कण्ठयुतानि सन्ति । हिन्दीभाषायां उर्दू भाषायां च अस्य प्रभुत्वम् आस्ति अतः एदादृशा उपलब्धिः प्राप्ता ।<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd. Rafi - Biography | accessdate=25 December 2010 | archive-date=4 August 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | deadurl=yes }}</ref> हिन्दी, उर्दू, कोङ्खणि, भोजपुरी, ओरिया, पञ्जाबी, बङ्गाली, मराठी, सिन्धि, कन्नड, गुजरती, तेलुगु, माघि, मैथिली, अस्सामी,इत्यादिषु अनेकासु भाषासु भारतीयभाषाभिः एषः गीतानि गीतवान् । अपि च कानिचन पर्शियन्, स्प्यानिश्, डच् भाषायाः गीतानि अपि ध्वनिमुद्रितानि अभवन् । ==वृत्त्यारम्भवर्षाणि== मोहम्मद रफी तु हज्जी अलि मोहम्मदस्य षष्टः कनीयः पुत्रः । एषः [[पञ्जाबराज्यम्|पञ्जाबराज्यस्य]] (ब्रिटिशानां काले) अमृतसरसमीपस्य कोट्ला सुल्तान सिङ्ग् ग्रामे अजायत ।<ref name="tribuneindia_striking">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060223/aplus.htm#1 | title=Striking the right chord | author=Varinder Walia | publisher=[[The Tribune]]: Amritsar Plus | date= २००३-०६-१६ | accessdate= २००७-०४-२८ }}</ref> रफेः बाल्ये तं सर्वेपि पिका इति सम्बोधयन्ति स्म । एषः ग्रामे फकीराणां गानानि अनुकृत्य गायति स्म ।<ref name="tribuneindia_striking" /> मोहम्मदस्य पिता क्रि.श. १९३५-३६तमे वर्षे लाहोरप्रदेशं गत्वा न्यवसत् । क्रमेण अस्य कुटुम्बः अपि तत्रैव अगच्छत् ।लाहोरस्य नूर मोहल्ला इति प्रदेशे पुरुषाणां क्षौरालयः अस्य कुटुम्बस्य आसीत्।<ref name="dailytimes_way_it_was">{{Cite web | url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | title=The Way It Was: Tryst With Bollywood | author=Syed Abid Ali | publisher=Daily Times, Pakistan | date=16 June 2003 | accessdate=28 April 2007 | archiveurl=https://archive.ph/20121221152838/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_16-6-2003_pg3_6 | archivedate=21 December 2012 | deadurl=no }}</ref> अस्य जामाता अस्य क्षौरापणस्य स्वामी आसीत् । एषः मोहम्मदस्य सङ्गीतासक्तिम् अभिज्ञाय तस्मिन् क्षेत्रे कृषिं कर्तुं प्रोत्साहितवान् ।<ref name="indobase">{{Cite web | url=http://music.indobase.com/composers-playback-singers/mohammed-rafi.html | title=Mohammed Rafi | accessdate=28 April 2007 }}</ref><ref name="tribuneindia_sang_for_kishore">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm | title=When Rafi sang for Kishore Kumar | author=Amit Puri | publisher=[[The Tribune]] | accessdate=२००७-०४-२८ | archive-date=2016-03-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224601/http://www.tribuneindia.com/2002/20020923/login/music.htm | deadurl=yes }}</ref> मोहम्मदः यदा १३वर्षीयः आसीत् तदा प्रथमवारं सर्वत्रिकस्थाने सङ्गीतगोष्ठिं कृतवान् । के.एस्.सैगल् इत्यस्य कार्यक्रमे गातुम् एषः अवकाशं प्राप्तवान् ।<ref name="indobase" /> मोहम्मदः श्यामसुन्दरस्य मार्गदर्शने गुल् बलोच् इति [[पञ्जाबीभाषा]]चलच्चित्रार्थं प्रथमवारं नेपथ्यगायकत्वेन "सोनिये नी हीरिये नी " इति गानं गीतवान् ।<ref name="tribune_his_voice">{{Cite web | url=http://www.tribuneindia.com/2004/20040725/spectrum/main7.htm | title=His voice made him immortal | author=M.L. Dhawan | publisher=Spectrum ([[The Tribune]]) | date=२००४-०७-२५ | accessdate=२००७-०४-२५ }}</ref> तस्मिन् एव वर्षे लाहोरस्य आकाशवाण्यां गातुं मोहम्मदः आमन्त्रितः<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame">{{Cite web | url=http://www.sangeetmahal.com/hof/Singers_Rafi.asp | title=Hall Of Fame: Saatwan Sur | accessdate=28 April 2007 }}</ref> क्रि.श. १९४१तमे वर्षे श्यामसुन्दरस्य चलच्चित्रे प्रथमवारं वृत्तिनिष्ठया कार्यं कृत्वा तस्य अग्रिमचित्रे अवकाशं प्राप्य " गावों की गोरी " इति चलच्चित्रत्रे एव ' बाम्बेसमवायस्य ' गानानि अपि गीतवान् । क्रि.श. १९४५तमे वर्षे लैला मज्नू चित्रे लघुभू्मिकामपि निरूढवान् । अत्र तेरा जल्वा इति गानस्य समूहगायकः अभवत् ।<ref name="Mohd Rafi - Biography">{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd Rafi - Biography | accessdate=25 December 2010 | archive-date=4 August 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | deadurl=yes }}</ref> ==मुम्बैनिवासः== क्रि.श. १९४४तमे वर्षे मोहम्मदः सहोदरैः बाम्बे (ईदानीं [[मुम्बै]]) नगरम् आगत्य बेहण्डिबज़ार् प्रदेशे जननिबिडे वाणिज्यप्रदेशे लघुप्रकोष्ठं भाटकेन प्राप्य न्यवसत् । अत्र तन्वीर् नक्विवर्यः केषाञ्चन चलच्चित्रनिर्मापकानां परिचयं मोहम्मदाय कारितवान् । तेषु अबुर् रशीद् कर्दार्, मेहबूब् खान्, अबिनेता निदेशकः नज़ीर् इत्यादयः प्रमुखाः ।<ref name="dailytimes_way_it_was" /> मोहम्मदः चौपाटि इति प्रदेशे समुद्रम् अभिमुखः भूत्वा सङ्गीताभ्यासं करोति स्म । [[मुम्बै]]नगरे अपि श्यामसुन्दरः जि.एम्.दुरानि इति निर्मापकस्य परिचयं कारयित्वा तस्य चलच्चित्रे " अजि दिल् हो काबु मै तो दिलदार् कि ऐसि तैसी " गानं गापितवान् ।<ref name="rafisongs.org">{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |accessdate=2012-03-26 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605111536/http://www.rafisongs.org/2007/07/21/78616/the-king-of-melody-mohammed-rafi/index.html |deadurl=yes }}</ref> महात्मनः गान्धिन: मरणानन्तरं हुसन्लाल भगतराम्, राजेन्द्रकृष्णन् इति निर्मापकयोः चलच्चित्रे 'सुनो सुनो ये हुनियावालो, बापूजि की अमर कहानी ’ इति गीगं गीत्वा जनप्रियः अभवत् ।<ref name="rafisongs.org" /> भारतस्य तदानीन्तनः प्रधानमन्त्री गीतानि गातुं गृहम् आहूतवान् । क्रि.श. १९४९तमे वर्षे मोहम्मदः सङ्गीतनिदेशकेन [[नौशादः|नौशादेन]] सह मिलित्वा अनेकानि सुन्दरगीतानि सङ्गीतलोकाय अर्पितवान् । मोहम्मदरफेः प्रथमगानं नौशादेन सङ्गीतसंयोजितं "हिन्दुस्तान के हम है " इति । क्रि.श. १९४४तमे वर्षे ए.आर्. कर्दार् इत्यस्य "पेहले आप् " चित्रे अपि गीतवान्। क्रि.श. १९४५तमे "गावों की गोरि " चित्रे " अजि दिल् हो काबू मे " इति गानं गीतवान् । मोहम्मदः एतत् एव गानं स्वस्य प्रथमं हिन्दीभाषागीतम् इति परिगणयति ।<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame" /> मोहम्मदः चलच्चित्रद्वये अभिनीतवान् । क्रि.श.१९४५तमे वर्षे " तेरे जल्वा जिस् ने देखा " चित्रे समूहगायकानां मध्ये, "लैला मज्नू " इति चित्रे अस्य अभिनयः अस्ति ।<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame" /> नौशादस्य अनेकेषु गानेषु समूहगायकरूपेण सहाय्यं कृतवान् । तेषु " मेरे सप्नों की राणी , रूहि रूहि, शहाजान्, इत्यादीनि प्रमुखानि । भारतविभाजनस्य अनन्तरं मोहम्मदः भारते एव स्थातुं निश्चितवान् । अतः कुटुम्बम् भारतम् एव आनीतवान् । मोहम्मदरफी अन्यगायकानां प्रभावलये आगतः । [[के. एल्. सैगल्]], [[तलत् महमूदः]] जि.एम्.दुरानि इत्यादीनां शैलीम् अस्य गानेषु पश्यामः । उदाहरणार्थं " हम्को हस्ते देख् जमाना जलता है "" खबर् किसि को नही, वो किधर देखते " इत्यादीनि गीतानि।<ref>http://www.youtube.com/watch?v=j_8DGgVBV8g</ref> ==प्रगतिः प्रसिद्धिः च == क्रि.श. १९५०तः १९७०तमवर्षपर्यन्तं मोहम्मदः नेपथ्यतायकः आसीत् । स्वस्य कालस्य अनेकैः स्वरसंयोजकैः सह अन्वयं प्राप्तवान् । तथापि विशेषतः [[नौशादः|नौशादेन]] सह विशेषः सम्बन्धः आसीत् । क्रि.श.१९५०-६०तमे काले विद्यमानैः प्रमुखगीतरचकरैः सह उत्तमं बान्धव्यं रक्षितवान् । [[ओ. पि. नैयरः|ओङ्कारप्रसाद नैयरः]], शङ्कर-जैकिशन्, एस्.डि.बर्मन् इत्यदिभिः स्वरकोविदैः सह अपि मैत्री आसीत् । ===नौशादस्य सहवासः=== मोहम्मदः पितुः प्रशंसापत्रम् आनीय स्वस्य सन्दर्शनं कृतवान् इति स्वयं नौशादः वदति स्म ।<ref>{{Cite web | url=http://www.mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/naushad-remembers-rafi-sahab.html | title=Naushad Remembers Rafi Saheb | accessdate=25 December 2010 }}</ref> क्रि.श. १९४४तमे वर्षे [[नौशादः|नौशादस्य]] सङ्गीतसंयोजनेन मोहम्मदेन गीतं प्रथम गानं तु पेहले आप इति चित्रस्य " हिन्दुस्तान के हम् है " इति गीतम् । क्रि.श.१९४६तमे काले मोहम्मद रफी आगमनात् पूर्वं नौशादस्य प्रियगायकः [[तलत् महमूदः]] आसीत् । ध्वनिमुद्रणावसरे महमूदः धूमपानं करोति इति कुपितः नौशदः "बौजु बावरा " चित्रस्य सर्वगीतानि मोहम्मदेन गापितवान् ।<ref name="Mohd Rafi - Biography" /> क्रि.श. १९४९तमे वर्षे "सुहानी रात् ढल् चुकी " इति गानं बहुप्रसिद्धम् अभवत् ।<ref>http://chandrakantha.com/biodata/mohd_rafi.html</ref> एवं नौशादस्य सहवासः मोहम्मद रफीं प्रमुखं नेपथ्यगायकम् अकरोत् ।<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame" /> क्रि.श. १९५२तमे वर्षे 'बैजु बावरा ' " चलच्चित्रस्य ओ दुनिया के रखवाले,तरपत हरि दर्शन को आज् ''इति गीतानि रफिमहोदयस्य जनप्रियताम् अवर्धयत्<ref name="tribune_his_voice" /> नौषादस्य रागसंयोजनेन मोहम्मदः १४९गानानि गीतवान् ।<ref name="how_fair_raju1">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld1.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=२००६-०८-२३ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref> ===आर्.डि.बर्मनस्य साहचर्यम्=== एस्.डि.बर्मन् महोदयः मोहम्मदस्य कण्ठश्रियं देवानन्दस्य गुरुदत्तस्य च ध्वनेः अनुत्वात् उपयोजितवान् ।<ref name="how_fair_raju2">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld2.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi? (Page 2) | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=२००६-०८-२३ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref> मोहम्मद रफी महोदयः [[आर्. डि. बर्मन्]]वर्यस्य स्वरसंयोगेन क्रि.श. "प्यासा ",(क्रि.श. १९५७)"कागज् के फूल् ", क्रि.श. " तेरे घर के सामने " (क्रि.श. १९६२), " गैड् ", (क्रि.श. १९६५), " आराधना ", (क्रि.श. १९६९), " प्यासा " (क्रि.श. १९६९), अभिमान् (क्रि.श. १९७२) चलच्चित्राणां गीतानि गीतवान् । एस्. डि. बर्मन् अपि नौशादः इव अस्य कौशलस्य सम्पूर्णम् उपयोगं कृतवान् । ===शङ्कर-जैकिशनयोः निकटवर्तनम्=== मोहम्मद रफी महोदयस्य शङ्करजैकिशनयोः सङ्गीतयुग्ममध्ये उत्तम बान्धव्यम् आसीत् । एतस्य सङ्गीतयुग्मस्य स्वरसंयोजने मोहम्मदः, शम्मी कपूरस्य, राजेन्द्रकुमारस्य अभिनयार्थं बहूनि गीतानि गीतवान् । अनेन प्राप्तसु ६ फिल्म फेर प्रशस्तिषु प्रशस्तित्रयं शङ्करजैकिशनयुग्मेन स्वरनिबद्धगीतानाम् एव । तेषु " तेरि प्यारी सूरत को ", "बहारो फूल् बरसावो ", " दिल् के झरोके में ", इति गीतानि तत्र अन्तर्गतानि । "या हू चहे कोयि मुझे जङ्गलि कहे ", गीतं सर्वत्र सर्वकालेषु सङ्गीतगोष्ठिषु श्रूयते । अस्य रागसंयोजकः अपि शङ्करजैकिशनयुग्मम् एव । मोहम्मद रफीवर्यः २१६वैयक्तिकगीतैः सहितम् आहत्य २४१ गीतानि शङ्करजैकिशनयुग्मरागसंयोजने गीतवान् ।<ref name="how_fair_raju1" /> ''बसन्त बहार'' , ''प्रोफेसर्'' , ''जङ्ग्ली'' , ''सूरज्'' , ''ब्रह्मचारी'' , ''एन् इवनिङ्ग् इन् प्यारिस् '' , ''दिल् तेरा दिवाना '' , ''यकीन् '' , ''प्रिन्स्'' , ''लौ इन् टोकियो '' , ''बेटि बेटे '' , ''दिल् एक मन्दिर्'' , ''दिल् अपना और् प्रीत् पराई '' , ''गभान्'' ''ज्अब् किसि से होता है '' इत्यादीनि तेषु कानिचन चलच्चित्राणि । ===रवेः सङ्गः=== मोहम्मद रफीवर्यः स्वस्य प्रथमां फिल्मफेर् प्रशस्तिं रविना स्वरनिबद्धं " चौदवी का चान्द हो " गीतस्य गानार्थं प्राप्तवान् । क्रि.श. १९६८तमे वर्षे "नील कमल " चलच्चित्रस्य " बाबुल् कि द्वायी लेती जा " गानार्थं राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः अनेन प्राप्ता । अस्य गीतस्य ध्वनिमुद्रणावसरे अस्य नेत्रयोः अश्रूणि अगलन् इति क्रि.श. १९७७तमे वर्षे अस्य बि.बि.सि. सन्दर्शने अयं स्वयम् उक्तवान् ।<ref name="youtube.com">{{Cite web | url=http://www.youtube.com/watch?v=t46HTraDLnQ | title=BBC Interview : Mohd. Rafi - Audio (You Tube) | accessdate=25 December 2010 }}</ref> रविवर्यस्य संयोजनेन अनेन गीतानि चित्राणि नाम "चीना टौन " (क्रि.श. १९६२), "काज़ल् " (क्रि.श. १९६५), "दो बदन" (क्रि.श. १९६६) । ===मदनमोहनस्य सङ्गतिः=== स्वरसंयोजकः मदनमोहनः अपि मोहम्मदं स्वस्य अतिप्रियः गायकः इति परिगणितवान् । मोहम्मदस्य वैयक्तिकगानं मदनमोहनेन रागनिबद्धे क्रि.श. १९५०तमवर्षस्य " आङ्के " इति चलच्चित्रे " हम् इष्क में बर्बाद हैं बर्बाद् रहेङ्गे " इति गीतम् ।<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame" /> अस्य सहयोगेन नेकानि गीतानि लोकार्पितानि । तत्र केचन एवं भवन्ति । "तेरि आङ्खो के सिवा ", " रङ्ग् और् नूर् की बारात् ", "येह् दुनिया ये है मेहफिल्" इत्यादीनि । ===ओ.पि.नैयरस्य संसर्गः=== क्रि.श. १९५०-६०तमे काले [[ओ. पि. नैयरः|ओङ्कार प्रसाद नैयरः]] मोहम्मदरफी च मिलित्वा सङ्गीतनिर्माणम् अकुरुताम् । यदि मोहम्मदः न अभविष्यत् मम उपलब्धयः असाध्याः अभविष्यत् इति नैयरः अवदत् । {{citequote|date=December 2010}}मोहम्मदरफिना सह नैयरः अनेकानि गीतानि स्वनिबद्धवान् । तेषु " ये है बाम्बे मिरी ज़ाज् " अतीव जनप्रियम् अभवत् । रफी अभिनेतुः गायकस्य [[किशोरकुमारः|किशोरकुमारस्य]] रागिणी इति चलच्चित्रार्थं "मन् मोरे बावरा "इति गीतं नैयरस्य निदेशेन गीतवान् । पश्चात् किशोरकुमारार्थम् एव " बागी ", "शेहज़ादा ", "शरारत् ", इति चलच्चित्रेषु गीतवान् । [[ओ. पि. नैयरः|नैयरः]] मोहम्मदः [[आशा भोंसले]] च नैयरस्य युगलगीतानि गीतवन्तौ । एतत् युग्मं क्रि.श.१९५०-६०तमे काले " नया दौर् ", " तुम्सा नहि देखा ", "काश्मीर की कली " इत्यादिचित्रार्थं गीतानि अकरोत् । मोहम्मदः नैयरस्य स्वरसंयोजनेन आहत्य १९७तीतानि गीतवान् तेषु ५६वैयक्तिकगीतानि ।<ref name="how_fair_raju5">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld5.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 5 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date= २००६-०८-२३ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref> मोहम्मदरफी "ज्वानिया येह् मस्त् मस्त् " अपि च शीर्षकस्य गानं " यूं तो हमने लाख् हसी देखा है , तुम्सा नहि देखा " इति गीतं " तुम् सा नही देखा " इति चलच्चित्रार्थं गीतवान् । पश्चात् " काश्मीर् के कलि " चित्रार्थं " तारीफ् करू क्या उसकी जिस्ने तुम्हे बनाया" इत्यादीनि गीगानि गीतवान् । .<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | title=Mohd Rafi Sahab: A Legend has no substitute | accessdate=25 December 2010 | archive-date=2 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502082220/http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | deadurl=yes }}</ref> ===लक्ष्मीकन्तप्यारेलालयोः संसादः=== लक्ष्मीकान्तप्यारेलाल इति सङ्गीतसंयोजकयुग्मेन सह अपि मोहम्मद रफी कार्यं कृतवान् । ततस्य युग्मस्य " क्रि.श. १९६२तमवर्षस्य प्रथमचलच्चित्रे मोहम्मदः "पारसमणि" मोहम्मदः गीतवान् । पश्चात् एतेषां संश्रयेण क्रि.श. १९६४तमे वर्षे " दोस्ती "चित्रस्य "चाहूंगा मै तुझे सांज् सवेरे " इति गीतम् । एतस्य फिलं फेर् प्रशस्तिः आगता । रफी अस्य युग्मस्य स्वरसंयोजने ३६९गीतानि गीतवान् ।<ref name="how_fair_raju1" /> तेषु १८६वैयक्तिकगीतानि । क्रि.श.१९५०-७०तमवर्षकाले मोहम्मदरफी अधिकनियोगे विद्यमानः गायकः आसीत् ।<ref>{{Cite web | url=http://in.rediff.com/movies/2006/aug/21rafi.htm | title=Did Mohammad Rafi get his due? | author=Arthur J Pais | publisher=[[Rediff.com]] | date=२००६-०८-२१ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref>[[हिन्दीभाषा]]याः चलच्चित्रेषु अनेकेषाम् अभिनेतॄणाम् अभिनये मोहम्मदः गानानि गीतवान् ।<ref>{{Cite web |title=mohammad rafy : everyonece wise |url=http://www.screenindia.com/20010803/mcover1.html |accessdate=2012-03-26 |archive-date=2007-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071205233306/http://www.screenindia.com/20010803/mcover1.html |deadurl=yes }}</ref> एषः क्रि.श.१९६५तमे वर्षे [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारस्य]] अत्युन्नतपुरस्कारं [[पद्मश्रीप्रशस्तिः|पद्मश्रीप्रशस्तिं]] प्राप्तवान् । क्रि.श. १९६०तमे वर्षस्य अन्तिमभागे मारिषस् द्वीपदेशं सन्दृश्य आङ्ग्लभाषायाः गीतगुच्छद्वयार्थं गीतवान् । तस्मिन् किञ्चित् "पाप् हिट्स् " इति गीतगुच्छम् । यस्मिन् ध्वनेः आरोहावरोहः विशेषः । एतस्यां कलायाम् अपि रफी प्रसिद्धः । आशा भोसले वर्याया सह युगलगीते "हेल्लो स्वीटी सेवेण्टीन् " इत्यस्मिन् अपि च गितादत्ता इत्यनया सह " ओ चले हो कहां दिल् के आईने मे " इति गीते च कण्ठस्य आरोहावरोहं प्रदर्शितवान् ।<ref name="indobase" /> ==विवादाः== ===प्रतिफलापेक्षा=== क्रि.श. १९६२-६३काले रफीमहोदस्य प्रसिद्धिं परिगणय्य रजधनस्य परिमाणां प्रतिशतं पञ्च प्रार्थितवती । किन्तु सङ्गीतनिदेशकाः तत् नाङ्गीकृतवन्तः । यदि चलच्चित्रं गीतानां कारणेन सफलम् भविष्यति तदा प्रतिशतफ्रलं दातुं शक्यते इति निर्णयः अभवत् । कदाचित् चलच्चित्रम् धनार्जने असाफल्यं प्राप्नोति तदा तस्य दायित्वं केवलं निर्मातुः भवति नतु गायकस्य वा स्वरसंयोजकस्य । इति केषाञ्चन अभिप्रायः आसीत् । रफी वदति स्म गायकः गीतं न सृजति । स्वसंयोजकस्य आशयानुगुणं गीतस्य पुनः सृष्टिं करोति । तदनुगुणं प्रतिफलमपि स्वीकरोति । तत्पश्चात् कार्यबद्धता समाप्ता भवति इति । {{citequote|date=December 2010}} किन्तु [[लता मङ्गेश्कर्]] इति गायिकायाः वादः भिन्नः । एवं चेत् गायकानां फलयोगविषये अस्थिरताम् आनयति । इति विचिन्त्य तताः परं लता रफिना सह न गीतवती । किन्तु रफी तु लतया सह गातुम् उत्सुकः आसीत् ।<ref name="how_fair_raju3">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld3.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 3 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date= २००६-०८-२३ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref><ref name="how_fair_raju4">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld4.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 4 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=२००६೦-०८-२१ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref> एस्.डि.बर्मन् इति सङ्गीतनिदेशकः सन्धिं कारयित्वा एतयोः युगलगीतानि गापितवान् । ===गिन्निस् विश्वाभिलेखः=== मोहम्मद रफी तु स्वस्य वृत्तेः अन्तिमदिनेषु लता मङ्गेश्कर् वर्यां गिन्निस् विश्वाभिलेखे परिचायनविषये विवादितः । क्रि.श. १९७७तमे वर्षे गिन्निस् विश्वाभिलेख सङ्घटस्य कृते पत्रमेकम् अलिखत् । यत्र लतायाः गानोपलब्धिविषये प्रश्नितम् आसीत् । क्रि.श. १९७९तमे वर्षे गिन्निस्सङ्घटनात् प्रत्युत्तरं प्राप्य निराशः सन् पुनः परिशीलनार्थं पत्रम् अलिखत् । किन्तु किमपि प्रत्युत्तरं न प्राप्तवान् । "<ref name="how_fair_raju6">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld6.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 6 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=२००६-०८-२३ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref> क्रि.श. १९७७तमे वर्षे बि.बि.सी.आकाशवाणीसन्दर्शने अहं २६०००गीतानि गीतवान् इति मोहम्मद रफी उक्तवान् ।<ref name="youtube.com" /> किन्तु अस्य मरणोत्तरं क्रि.श. १९८४तमे वर्षे गिन्निस् विश्वाभिलेखस्य संस्था [[लता मङ्गीश्कर्]] एव अत्यधिकगीतानां सम्राज्ञी इति उदघोषयत् । {{sic}}<ref name="how_fair_raju7">{{Cite web | url=http://specials.rediff.com/movies/2006/aug/23sld7.htm | title=How fair were they to Mohammed Rafi?: Page 7 | author=Raju Bharatan | publisher=[[Rediff.com]] | date=२००६-०८-२३ | accessdate=२००७-०४-२८ }}</ref><ref name="how_fair_raju7" /> किन्तु लभ्याभिलेखानुगुणं मोहम्मदस्य गानानां सङ्ख्या ४५१६ [[हिन्दीभाषा]]याः चलच्चित्रगीतानि, ११२अन्यभाषाचलच्चित्रगानानि, ३२८चलच्चित्रेतरगीतानि इति । एतानि क्रि.शा. १९४५तः १९८०कले गीतवान् । क्रि.श. १९९१तमे वर्षे एतयोः नामनि गिन्निस् विश्वाभिलेखतः निष्कासित, अन्यसाधकस्य कारणेन ।<ref name="how_fair_raju7" /> क्रि.श. १९७०तमे वर्षे यदा मोहम्मदस्य अनारोग्यम् आसीत् तदा अतिन्यूनसङ्ख्यया गीतानि गीतवान् । हज़् यात्राकाले न गायतु इति कैश्चित् आदिष्टः आसीत् इत्यपि श्रूयते ।<ref>{{Cite web |title=Mohammed Rafi Profile, Life, Timeline |url=https://music.indobase.com/composers-playback-singers/mohammed-rafi.html |accessdate=2026-03-17 |website=music.indobase.com |language=en}}</ref> {{who|date=December 2010}}<ref>http://www.rafisongs.org/२००७/०८/२६/७८६२१/mohammed-rafi-biograpohy/index.html{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तस्मिन् एव काले किशोरकुमारस्य गीतानि जनप्रियानि अभवन् । "आराधना "इति चलच्चित्रस्य गीतानि मोहम्मदरफिना गीतव्यानि [[किशोरकुमारः]] गीतवान् ।<ref name="how_fair_raju3" /><ref>{{Cite web | url=http://www.telegraphindia.com/1050729/asp/etc/story_5037312.asp | title=Forever velvet | author=Anil Grover | publisher=The Telegraph | date=29 July 2005 | accessdate=28 April 2007 }}</ref> अस्य चित्रस्य गीतानि एस्. डि. बर्मन् इत्यनेन स्वरनिबद्धानि । तस्य चित्रस्य " बागो में बहार है ", " गुन् गुना रहे हैं भंवरे " इति पुरुषकण्ठस्य गीतद्वयं रफिना गापितवान् । एतस्य ध्वनिमुद्रणपश्चात् एस्. डि. बर्मन् रुग्णः अभवत् । अतः तस्य पुत्रः [[आर्. डि. बर्मन्]] ध्वनिमुद्रणकार्यस्य दायित्वं स्वीकृतवान् । तदा " रूपतेरा मस्ताना, मेरे सप्नों की रानि कब " इति अवशिष्टगीतद्वयं [[किशोरकुमारः|किशोरकुमारेण]] गापितवान् ।<ref name="how_fair_raju2" /> किन्तु क्रि.श. १९७१-७३काले मोहम्मदस्य योगदानं क्षितम् ।<ref>{{Cite web | url=http://www.screenindia.com/20020726/mcov2.html | title=The mammoth myth about Mohammed Rafi | author=Rajiv Vijayakar | publisher=Screen | year=2002 | accessdate=13 June 2007 | archive-date=8 June 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070608072649/http://www.screenindia.com/20020726/mcov2.html | deadurl=yes }}</ref> ==अन्तिमकालः== मोहम्मद रफी क्रि.श. १९८०तमवर्षस्य जुलैमासस्य ३१दिनाङ्के रात्रौ हृदयवैफल्येन दिवङ्गतः ।<ref>{{Cite web | url= http://www.blonnet.com/life/2005/08/05/stories/2005080500180400.htm | title= The immortal Rafi | author= V. Gangadhar | publisher= [[The Hindu]] Business Line | date= २००५-०८-०५ | accessdate= २००७-०४-२८ | archive-date= 2007-09-29 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070929120442/http://www.blonnet.com/life/2005/08/05/stories/2005080500180400.htm | deadurl= yes }}</ref> अनेन गीतम् अन्तिमं गानं तु "श्याम् फिर् क्यूं उदास् है " (आस् पास् इति चित्रम्) यस्य लक्ष्मीकन्त-प्यारेलाल् इति सङ्गीतसंयोजकयुग्मेन स्वरसंयोजितम् । एतत् अस्य मरणात् कतिपयघण्टायाः पूर्वं ध्वनिमुद्रितम् ।<ref>{{Cite web | last= Salam | first= Ziya U. S. | title= Matchless magic lingers | url= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/31/stories/2002073100290100.htm | date= 22 July 2001 | work= The Hindu | accessdate= 9 April 2009 | archive-date= 28 December 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101228033045/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2002/07/31/stories/2002073100290100.htm | deadurl= yes }}</ref><ref>[http://www.zeenews.com/news459223.html mohammad raphy : the soul ful wise live on] zee news 31st july 2008</ref> अस्य सयिद् रफी, खलील् रफी, हमीद् रफी, शाहिद् रफि इति चत्वारः पुत्राः परवीन्, नस्रीन्, यास्मिन् इतितिस्रः पुत्र्यः आसन् । अपि च १८ पौत्राः अभवन् ।<ref>{{Cite web | url=http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html | title=Mohammed Rafi Bioagraphy | accessdate=25 December 2010 | archive-date=16 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150716050328/http://www.culturalindia.net/indian-music/indian-singers/rafi.html | deadurl=yes }}</ref> अन्तिमयात्रायां बन्धवः अभिमानिनः च १०सहस्रजनाः सम्मिलिताः असन् । <ref>{{Cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Rafi-Madhubala-dont-rest-in-peace-here/articleshow/5558345.cms |title=Rafi, Madhubala don't rest in peace here |date=11 February 2010 |accessdate=14 February 2010 |publisher=[[The Times of India]] |first೧=Bella |last೧=Jaisinghani}}</ref> मोहम्मद रफी कदापि दुर्व्यसनस्य दासः नाभवत् । मतीयश्रद्धालुः एषः करुणालुः अपि आसीत् । निसार् भाज्मी इति नातीवजनप्रियः कश्चित् सङ्गीतज्ञः पाकिस्तानतः आगतः । केवलम् एकं रूप्यकं स्वीकृत्य गीतवान् । चलच्चित्रनिर्मातुः अपि धनसहाय्यं कृतवान् ।<ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | title=Mohd Rafi Bioagraphy | accessdate=25 December 2010 | archive-date=4 August 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804043321/http://www.rafisongs.org/2007/08/26/78621/mohammed-rafi-biograpohy/index.html | deadurl=yes }}</ref> ==वैयक्तिकजीवनम्== क्रि.श. १९४५तमे वर्षे दूरबन्धुं बशिरा माझी इति कन्यां स्वस्य ग्रामे एव परिणीतवान् । अस्य सयिद् रफी, खलील् रफी, हमीद् रफी, शाहिद् रफि इति चत्वारः पुत्राः परवीन्, नस्रीन्, यास्मिन् इतितिस्रः पुत्र्यः आसन् । अपि च १८ पौत्राः अभवन् ।<ref name="tribuneindia_striking" /><ref>{{Cite web | url=http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | title=Mohd Rafi: A Legend has no substitute | accessdate=25 December 2010 | archive-date=2 May 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110502082220/http://www.rafisongs.org/2007/07/09/78615/15 | deadurl=yes }}</ref> एषः अनुशासितः पुरुषः आसीत् । गृहे ध्वनिमुद्रणशालायां च सर्वदा किञ्चन अनुशासनं पालयति स्म । दूमपानं मध्यपानं वा न करोति स्म । स्वस्य सङ्गीताभ्यासं प्रतिदिनं नियमितक्रमेण करोति स्म । कदाचित् केरम्, ब्याड्मिण्टन् क्रीडाः क्रीडति स्म । ==स्मरणीयांशाः== {{Trivia|date=December 2010}} * क्रि.श. १९६०तमे वर्षे मुगल् ए आज़म् चलच्चित्रे मोहम्मद रफी "ये मोहब्बत् ज़िन्दाबाद् " इति गीतं १००जनां समूहगानेन सह गीतवान् ।<ref name="thecolorsofindia.com">http://www.thecolorsofindia.com/mohd-rafi/facts.html</ref> * अयं लक्ष्मीकान्त-प्यारेलालयोः युग्मस्य स्वरसंयोजने अत्यधिकं नाम ३६९गीतानि गीतवान् ।<ref name="thecolorsofindia.com" /> * [[आशा भोंसले]] [[मन्ना डे]] इत्याभ्यां सह अधिकगीतानि गीतवान् ।<ref name="thecolorsofindia.com" /> * रफी अत्यधिकवारं फिलं फेर् प्रशस्तेः नामनिदेशने आगतः अपि च ६वारं प्रशस्तिं प्राप्तवान् ।<ref name="thecolorsofindia.com" /> * "मन् मोरा बावरा " रागिणी चित्रस्य एतत् गीतं गायतु इति [[किशोरकुमारः]] मोहम्मदं प्रार्थितवान् । एतत् अर्धशाश्त्रीयं गीतम् एतत् रफी एव केवलं गातुं शक्नोति इति एषः उक्तवान् ।<ref name="rafi.co.in">http://www.rafi.co.in/२००९/१०/೨೫/iinteresting-facts-about-rafi-sahab-and-kishore-da/೫೧೨೧೫೩/index.html{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "अजब् है दास्ता तेरि ये ज़िन्दगी " इति गीतस्य पल्लविं किशोरकुमारः गीतवान् अवशिष्टभागं गातुं कष्टम् अनुभूतवान् । अतः शङ्कर-जैकिशनयुग्मस्य स्वरप्रस्तारेण मोहम्मदः पूर्णं गीतवान् ।<ref name="rafi.co.in" /> * "अमर अक्बर अन्थोनि " चलच्चित्रस्य "हम्को तुम्से होगया है प्यार क्या करें "इति गीतं मोहम्मदरफि, [[किशोरकुमारः]], [[लता मङ्गेश्कर]] [[मुकेशः]] च मिलित्वा गीतवन्तः ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://www.bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid082610082856 |accessdate=2012-03-26 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001105504/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid082610082856 |deadurl=yes }}</ref> * कश्चित् वधदण्डितः " ओ दुनिया के रखवाले. सुन् दर्द बरे मेरे नाले " इति अस्य गीतं श्रोतुमिच्छामि इति जीवनस्य अन्तिमेच्छां प्रकटितवान् ।<ref>{{Cite web |last=Dr. Vasudha Theertharam and Gan Sharma |date=2009-04-05 |title=A wide range of fans for one song! |url=https://mohdrafi.com/meri-awaaz-suno/a-wide-range-of-fans-for-one-song.html |accessdate=2026-03-17 |website=Mohammed Rafi - Rafians tribute to a true Maestro |language=en}}</ref> * रायपुर् इति स्थाने शङ्कर-जयकिशनयुग्मस्य गीतं पुनः गातुं जानाः अभ्यर्थनां कृतवन्तः । सहयोगं दातुं श्रान्ताः वाद्यकलाविदः अशक्ताः आसन् । तदा मोहम्मदः केवलं हार्मोनियं वादयन् पुनः पञ्चगीतानि निरन्तरम् अगायत् ।<ref>http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohammed_Rafi&amp;action=edit&amp;section=೧೯</ref> * आरभिकवर्षेषु फिलं फेर सङ्घटनं पुरुषमहिलाभेदेन विना एकाम् एव प्रशस्तिं यच्छति स्म । तदा एव ६वारं तां प्रशस्तिं प्राप्तवान् ।<ref>{{Cite web |title=संग्रह प्रतिलिपि |url=http://blogs.hindustantimes.com/capital-closeup/2009/07/29/the-incomparable-mohammad-rafi/ |accessdate=2012-03-26 |archive-date=2011-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170404/http://blogs.hindustantimes.com/capital-closeup/2009/07/29/the-incomparable-mohammad-rafi/ |deadurl=yes }}</ref> ==प्रशस्तिपुरस्काराः== *क्रि.श.१९४८ मोहम्मद रफी भारतस्य प्रथमप्रधानमन्त्रिणः जवाहरलाल नेह्रूवर्यस्य हास्तात् प्रथमस्वातन्त्रप्राप्तिदिनोत्सवे रजपदकं प्राप्तवान् ।<ref name="sangeetmahal_hall_of_fame" /> * क्रि.श. १९६७ तमे वर्षे अस्मै [[पद्मश्रीप्रशस्तिः]] [[भारतसर्वकारः|भारतसर्वकारेण]] प्रदत्ता । * क्रि.श. १९७४तमे वर्षे अत्युत्तमगायकः इति प्रशस्तिः फिल्म् वर्ल्ड् इति पत्रिकया अस्य तेरी गलियों में ना रखेङ्गे, कद्म आज् के बाद् इति गीतस्य गानार्थम् अस्मै प्रदत्ता । * क्रि.श. २००१तमे वर्षे रफिमहोदयः सहस्रमानस्य अत्युत्तमः गायकः इति प्रशस्तिः [[मुम्बै]] नगरे हिरोहोण्डा, स्टार् डस्ट् इति पत्रिकायोः सहयोगेन प्रदत्ता । ; [[अत्युत्तमनेपथ्यगायकः इति राष्ट्रियचलच्चित्रप्रशस्तिः]] {| class="wikitable sortable" |- ! कालः ! गीतानि ! | चित्रीकरणम् ! स्वरसंयोजकाः ! गीतरचनकाराः |- | क्रि.श.१९५७ | जिह्ने ना नाज़् है हिन्द् पार् | प्यासा | सचिन् देव् बर्मन् | [[सहिर् लुधियान्वी]] |- | क्रि.श.१९६४<ref name="awards">http://calcuttatube.com/mohammed-rafi-the-golden-voice-that-lives-on-and-on/44167/</ref> | चाहूङ्गा मै तुजे | दोस्ती | लक्ष्मीकन्त-प्यारेलाल | मज्रूह् सुल्तान् पुरि |- | क्रि.श.१९६६<ref name="awards" /> | बाहारों फूल् बरसावो | सूरज़् | शङ्कर-जैकिशन् | शैलेन्द्र |- | क्रि.श.१९६७<ref>http://popcorn.oneindia.in/artist-awards/494/7/mohammed-rafi.html{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>http://www.thecolorsofindia.com/mohd-rafi/awards.html</ref> | बाबुल् कि दुवाये | नील् कमल् | रविः | [[साहिर् लुधियान्वी]] |- | क्रि.श.१९७७<ref name="tribuneindia_sang_for_kishore" /> | क्या हुवा तेरा वादा | हम किसी से कम नही | [[आर्. डि. बर्मन्]] | मज्रूह् सुल्तन् पुरि |- |} ; [[अत्युत्तमनेपथ्यगायकः इति फिल्म फेर् प्रशस्तिः]]<ref name="filmfareawards.indiatimes.com">{{cite news | url=http://filmfareawards.indiatimes.com/ | work=The Times of India | title=संग्रह प्रतिलिपि | accessdate=2012-03-26 | archive-date=2012-07-08 | archive-url=https://archive.ph/20120708102013/http://filmfareawards.indiatimes.com/ | deadurl=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! कालः ! गीतानि ! | चित्रीकरणम् ! स्वरसम्योजकाः ! गीतरचनकाराः |- | क्रि.श.१९६० | चौदवी का चान्द् हो | चौदवीं का चान्द् | मुम्बै रविः | शकील् बदायूनि |- | क्रि.श.१९६१ | तेरी प्यारी प्यारी सूरत को | ससुराल् | शङ्कर-जैकिशन् | शैलेन्द्रः |- | क्रि.श.१९६४ | चाहूङ्गा मै तुझे | दोस्ती | लक्ष्मीकान्त-प्यारेलाल् | मज्रूह् सुल्तान् पुरी |- | क्रि.श.१९६६ | बहारो फूल् बरसावो | सूरज् | शङ्कर-जैकिशन् | शैलेन्द्रः |- | क्रि.श. १९६८ | दिल् के झरोङ्के में | ब्रह्मचारी | शङ्कर-जैकिशन् | शैलेन्द्रः |- | १९७७ | क्या हुवा तेरा वादा | हम् किसी से कम् नही | [[आर्. डि. बर्मन्]] | मज्रूह् सुल्तान् पुरि |} नामनिदिष्टानि :<ref name="filmfareawards.indiatimes.com" /> {| class="wikitable sortable" |- ! कलः ! गीतानि ! | चित्रीकरणम् ! स्वरसंयोजकाः ! गीतरचनकार |- | क्रि.श. १९६१ | हुस्न्वले तेरा जवाब् नही | घराना | रविः | शकील् बुदायुनि |- | क्रि.श.१९६२ | यह गुलाबदन् यह गुलाबदन् | प्रोफेसर् | शङ्कर-जैकिशन | शैलेन्द्रः |- | क्रि.श. १९६३ | मेरे महबूब तुझे | मेरे महबूब् | [[नौशादः]] | शकील् बुदायुनि |- | क्रि.श. १९६५ | छू लेने दो नाजुक् होटों को | काज़ल् | रविः | [[साहिल् लुधियान्वी]] |- | क्रि.श. १९६८ | मै गांऊ तुम् सो जावो | ब्रह्मचारि | शङ्कर-जैकिशन | शैलेन्द्रः |- | क्रि.श.१९६९ | बडि मस्तानी है | जीने कि राह | लक्ष्मीकन्त-प्यारेलाल | आनद भक्षि |- | क्रि.श. १९७० | खिलोना जान कर् | खिलोना | लक्ष्मीकन्त-प्यारेलाल | आनन्द भक्षि |- | क्रि.श. १९७२ | हम को तो जान् से प्यारी | नैना | शङ्कर-जैकिशन | हसरत् जैपुरि |- | क्रि.श.१९७४ | अच्चा ही हुवा दिल् टूट् गया | मा बहन और् बीवि | शारदा | खमर जलालाबै वेद्पाल् वर्मा |- | क्रि.श. १९७७ | फर्दा है पर्दा | अमर अक्बर् अन्तोनी | लक्ष्मीकन्त-प्यारेलाल | आनन्द भक्षि |- | क्रि.श.१९७८ | आदमी मुसाफिर् है | अप्नापन | लक्ष्मीकन्त-प्यारेलाल | आनन्दभक्षि |- | क्रि.श.१९७९ | चलो रे डोलि उठावो कहार् | जानी दुश्मन् | लक्ष्मीकान्त-प्यारेलाल | वर्मा मलिक् |- | क्रि.श. १९८० | मेरे दोस्त् किस्सा यह है | दोस्ताना | लक्ष्मीकान्त-प्यारेलाल | आनन्द भक्षि |- | क्रि.श. १९८० | दर्द ए दिल् दर्द ए ज़िगर् | कर्ज़ | लक्ष्मीकान्त-प्यारेलाल | आनद भक्षि |- | क्रि.श. १९८० | मैने पूछा चन्द से | अब्दुला | [[आर्. डि. बर्मन्|राहुल देव बर्मन्]] | आनन्द भक्षि |} '''गङ्गालस्य चलच्चित्रपत्रकाराणां सङ्घस्य अत्युत्तमनेपथ्यगायकस्य प्रशस्तिभूषितगीतानि ।''' {| class="wikitable sortable" |- ! कालः ! | चित्रीकृतानि ! सङ्गीतसंयोजकः ! गीतरचनकारः |- | क्रि.श. १९५७ | तुम्सा नहि देखा | [[ओ.पि.नैयर|ओङ्कार प्रसाद नैयरः]] | मज्रूह सुल्तान पुरि |- | क्रि.श. १९६५<ref>{{cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196528.htm |title= 1965- 28th Annual BFJA Awards - Awards For The Year 1964 |accessdate= 14 December 2008 |publisher= Bengal Film Journalists' Association |archive-date= 8 January 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100108080918/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196528.htm |deadurl= yes }}</ref> | दोस्ती | लक्ष्मीकान्त प्यारेलाल | मज्रूह सुल्तान पुरि |- | क्रि.श. १९६६<ref>{{Cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196629.htm |title= 1966: 29th Annual BFJA Awards - Awards For The Year 1965 |3= Bfjaawards.com |publisher= Bengal Film Journalists' Association |accessdate= 22 October 2009 |archive-date= 8 January 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100108052343/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/196629.htm |deadurl= yes }}</ref> | अर्ज़ा | शङ्कर-जैकिशन | हसर जैपुरी |} ;[[सुरशृङ्गारप्रशस्तिः|सुरशृङ्गारप्रशस्तिविजितगितानि]] {| class="wikitable sortable" |- ! कालः ! | चित्रीकृतम् ! सङ्गीतसंयोजकः ! गीतरचनाकारः |- | क्रि.श. १९६४ | चित्रलेखा | रोशन् | सहिर् लुधियान्वी<ref>{{Cite web |url=http://www.mohdrafi.com/web/his-voice-swayed-millions.html |title=His Voice swayed millions |accessdate=25 December 2010 }}</ref> |} ==उल्लेखाः== {{reflist|30em}} ==विशेषावलोकनम्== *[[प्रसिद्धभारतीयानाम् आवली]] ==बाह्यानुबन्धाः== *[http://www.imdb.com/name/nm0706327/मोहम्मद रफी] at the internet movie data base *[http://www.raffinews.com/ RaffiNews.com] *[http://www.childhonouring.org/ Child Honouring] <!--*[http://www.ltgov.bc.ca/whatsnew/sp/sp_june29_1_2006.htm Iona Campagnola Speech] 404'd --> <!--*[http://www.councilhd.ca/ Council of Human Development] Links to a lesbian porn site. Hacked? --> Organizations affiliated with Raffi: *[http://www.thedarwinproject.com/ The Darwin Project Council] *[http://www.partnershipway.org/ Center for Partnership Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204051113/http://www.partnershipway.org/ |date=2012-02-04 }} *[http://www.childenvironment.org/ Center For Children's Health and the Environment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090120191809/http://www.childenvironment.org/ |date=2009-01-20 }} <!--*[http://web2.uwindsor.ca/flipside/vol3/jun00/00jn12a.htm Raffi: Yes, we have no advertising DEAD LINK --> Raffi's music: *[http://www.myspace.com/raffichildrensmusic Raffi on Myspace] *[http://www.youtube.com/watch?v=zSn9KrK0peM Raffi on YouTube: COOL IT - The Global Cooling Song] {{भारतस्य नेपथ्यगायकाः}} [[वर्गः:चलच्चित्रगायकाः]] 1e2muw6atsj7hrxi4e2bt1csuqkf7kw 0 8588 500189 499557 2026-08-14T23:39:41Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500189 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अरविन्द गौड |image=Indian theatre director Arvind Gaur.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1963|2|02|df=y}}| birth_place = [[देहली]], भारतम् | occupation = रङ्गनिर्देशकः | |awards = कर्मवीरपुरस्कारः Artistes 4 Change;</br> Colour of Nation Award, 2005 | [http://www.ArvindGaur.com link title] ArvindGaur.com }} [[File:Indian theatre director Arvind Gaur.jpg|Indian theatre director Arvind Gaur]] '''अरविन्द गौडः''' भारतीयरङ्गनिर्देशः विद्यते । सामाजिक-राजनैतिकादीन् सामयिकविषयान् अधिकृत्य सर्जनात्मकनिर्देशने अयं प्रसिद्धः । अस्य [[नाटकम् (रूपकम्)|नाटकस्य]] वस्तु भवति - साम्प्रदायिकता, जातिवादः, सामन्तवादः, अपराधाः, अन्याय्यम्, हिंसा, सामाजिकभेदभावः, नक्सल्वादः.... इत्यादयः । अरविन्दगौडः कश्चन अभिनयप्रशिक्षकः, सामाजिककार्यकर्ता, उत्तमः कथाकथयिता च वर्तते । अरविन्दगौडः प्रमुखेषु राष्ट्रियान्तराष्ट्रियेषु नाट्योत्सवेषु भागम् अगृह्णात् । तेन विविधेषु संस्थानेषु, विद्यालय-महाविद्यालय-विश्वविद्यालयेषु च रङ्गप्रशिक्षणम् आयोजितम् आस्सीत् । बालानां कृते अपि तेन रङ्गप्रशिक्षणम् आयोज्यते । गते दशकद्वये तेन षष्ट्यधिकानां निर्देशनं कृतमस्ति । अरविन्दगौडः [[अमेरिका]], रूस्, [[फ्रान्सदेशः|फ्रान्स्]], [[लन्डन्|लण्डन्]], [[आस्ट्रेलिया]], एडिनबर्ग फेस्टिवल् ([[ग्रेट् ब्रिटन्|ब्रिटेन्]]), आर्मेनिया, संयुक्त-अरब-इमारात (यू ए ई), नेशनल स्कूल् आफ् ड्रामा (NSD) (भारतरङ्गमहोत्सवः), सङ्गीतनाटक-अकाडमी, साहित्यकलापरिषद्, दर्पणा-अकादमी ऑफ आर्ट्स् (अहमदाबाद्), नान्दिकार् (कोलकाता), विवेचेना थिएटर महोत्सवः (जबलपुर), ओल्ड वर्ल्ड् थिएटर महोत्सवः, टाइम्स्-महोत्सवः, गजानन माधव 'मुक्तिबोध' नाट्यमहोत्सवः, वर्ल्ड् सोशियल् फोरम्, नेहरू सेण्टर् महोत्सवः (मुम्बई) - इत्यादिषु कार्यक्रमेषु अपि तेन भागः गृहीतः। == बाह्यसम्पर्काः == # [http://sites.google.com/site/asmitatheatre/in-news The good man of Delhi stage by Archana (2008-09-26) Mail-Today.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090315070926/http://sites.google.com/site/asmitatheatre/in-news |date=2009-03-15 }} # [http://www.delhievents.com/2007/05/about-arvind-gaur-theatre-director.html Founder of Asmita Group, by Rohit Malik, Delhi Events (2008.12.30)] # [http://www.aishveryaanidhi.com/inner/theatre_activity_2005.htm Gandhari, solo-act by Aishveryaa Nidhi]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626144030/http://www.aishveryaanidhi.com/inner/theatre_activity_2005.htm |date=2012-06-26 }} # [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=63372. "All The World’s A Platform" by Shailaja Tripathi. Expressindia ,( 2003.09.17)] # [http://www.hindu.com/yw/2004/12/11/stories/2004121100490300.htm "Heal the wounds" by Rohini Ramakrishan,(2004/12/11), [[The Hindu]]] # [http://web.archive.org/web/20071130034416/http://html.lsrcollege.org/soc_dramsoc.asp Dramatics Society of Lady Shri Ram College] # [http://www.tribuneindia.com/2001/20011228/ncr2.htm "A plethora of problems afflicts Hindi theatre" Rana A Siddiqui, The Tribune.(2001.12.28)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303235559/http://www.tribuneindia.com/2001/20011228/ncr2.htm |date=2016-03-03 }} # [http://oneness.indiatimes.com/articleshow/1233372.cms"Mahesh Dattani's Final Solutions"Oneness Peace Festival,Hindu College,University of Delhi(2005.09.16)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071227144226/http://oneness.indiatimes.com/articleshow/1233372.cms |date=2007-12-27 }} # [http://www.hindu.com/mp/2008/01/12/stories/2008011252050200.htm "Play of rules-Arvind Gaur's street theatre-Hatke Bachke"Nandini Nair,The Hindu (2009.01.12)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820233501/http://www.hindu.com/mp/2008/01/12/stories/2008011252050200.htm |date=2008-08-20 }} # [http://cities.expressindia.com/fullstory.php?newsid=72677 "Nobody’s Child-Bitter Chocolate" Express Features Service,The Indian Express (2004.01.08)] # [http://www.theotherfestival.com/2005/hfires.html"The Park’s The Other Festival"Onassis Awardee Manjula Padmanabhan's "Hidden fires"-The Museum Theatre,Chennai(2005.12.07) ] # http://asmitatheatregroup.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731014648/http://asmitatheatregroup.com/ |date=2013-07-31 }} [[वर्गः:स्टब्स् भारतसम्बद्धाः]] [[वर्गः:सर्वे अपूर्णलेखाः]] [[वर्गः:चित्रं योजनीयम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया]] 978w97294n5ifomicopi0gkdyotf7fm 0 15506 500191 491739 2026-08-14T23:55:50Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500191 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} '''आहारः''' ({{IPA audio link|आहारः.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|aː|h|aː|r|ə|h|ə}}) ({{lang-hi|आहार}}, {{lang-en|Diet}}) नाम “आहर्यते गलादधो नीयत इति आहारः” <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६०|year=२०११}}</ref> । आहारः जन्तूनां जीवनस्य महत्त्वपूर्णं पोषकतत्त्वं वर्तते । यः अन्ननलिकया आह्रियते, सः आहारः कथ्यते । आहारस्वास्थ्ययोः परस्परः सम्बन्धः वर्तते । आहारेण सुस्वास्थ्यं प्राप्यते । दुषिताहारेण, असन्तुलिताहारेण च स्वास्थ्ये हानिः अपि जायते । अतः आहारः एव जीवनस्य कारणम् इति । गीतायामपि लिखितम् अस्ति यत् - {{cquote| <poem> युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ </poem> }} [[चित्रम्:Veggies.jpg|thumb|200px|right|शाकानि]] आहारः जीविनां जीवनस्य प्रधानम् [[अङ्गम्]] । “आह्रियन्ते इति आहाराः” इति वयं जानीमः एव । बाह्यं किञ्चन वस्तु [[शरीरम्|शरीरस्य]] अन्तः प्रविश्य तत्रैव अन्तर्भूत्वा अस्माकं स्वरूपस्य निर्माणस्य कारणं भवति । [[अन्नम्|अन्नस्य]] सूक्ष्मभागात् एव मनसः निर्मितिः भवति । अद्य वयम् एवं स्मः इत्यस्य पृष्ठभूमिकायाम् अस्माभिः सेवितः आहारः एव अस्ति इति ज्ञायते चेत् आहारस्य महत्त्वम् अवगतम् इति अर्थः । गर्भादारभ्य मरणपर्यन्तं जीवनार्थम् अस्मात् पञ्चभौतिकप्रपञ्चात् यद्यत् स्वीकुर्मः तत्सर्वम् अपि आहारः एव । न केवलम् उदरम्भरणार्थम् अवश्यभूतानि घन-द्रवरूपाणि अन्न[[दुग्धम्|क्षीरा]]दीनि आहारत्वेन उच्यन्ते अपि तु [[जलम्|जलं]], [[वायुः]], [[प्रकाशः]], [[आकाशः]], औष्ण्यम् इत्यादीनि अपि आहारः एव । अन्नक्षीरादीनि न सन्ति चेदपि कतिपय दिनानि जीवामः किन्तु जलमेव नास्ति चेत् कति दिनानि जीवामः ? जलं नास्ति चेदपि कथञ्चित् कतिपय दिनानि जीवामः, वायुरेव नास्ति चेत् कति निमेषान् जीवामः ? यदि आकाशेण स्वस्मिन् किञ्चिन्मात्रेण अपि अवकाशः न कल्पितः स्यात् तर्हि कुत्र अस्माकं जीवनम् ? अतः अस्माकं देहस्य धारणपोषणांशाः [[पृथ्वी]], [[अप्]], [[तेजस्]], [[वायुः]], आकाशः इत्येतैः पञ्चभूतैः निर्मिताः सन्ति । देहस्य मूलघटकाः शुक्रशोणिताः अपि एतैः पञ्चभूतैः एव बाह्यरूपं प्राप्नुवन् । भगवतः सृष्टौ असंख्याः आहारपदार्थाः सन्ति एव । तत्सर्वम् अपि मनुष्यमात्रस्य उपयोगाय इत्येव न निर्मितं भगवता । कालानुगुणं मनुष्यस्य उपयोगाय न भवेयुः इत्यपि न । अत्र काचित् व्यवस्था आवश्यकी । “अहं कः ? मम शरीरस्य सहजाः गुणाः के ? वात-पित्त-श्लेष्मेषु प्रधानधातुः कः मम शरीरे ? मम मनः कीदृशम् ? सत्त्वं,रजस्, तमस् इत्येतेषु प्राधान्यं कस्य ? देहस्य मनसः च आरोग्यकरी स्थितिः का ? अनारोग्यकरी स्थितिः का ? देहे विद्यमाना बाल्याद्यवस्था का ? मम कार्यं कीदृशम् ? कः कालः ? देशः कः ? स्त्री वा पुरुषो वा ? मम वर्णव्यवस्था का ? इत्यादीनां बहुविधानां परिस्थितीनाम् अनुगुणम् अस्माकम् आहारस्य निर्णयः भवति । तथा चेदेव सः [[आहारः]] अस्माकं शरीरं मनः च सम्यग्रूपेण पालयति । [[चित्रम्:Milk glass.jpg|thumb|150px|right|दुग्धम्]] सृष्टेः विकासस्य अन्तिमं पदम् एव “पृथ्वी” । एतस्याम् अन्यानि सर्वाणि भूतानि (अप्, तेजस्, वायुः, आकाशः च) प्रमाणतारतम्येन निहितानि सन्ति । अतः एव सा [[पृथ्वी]] “विश्वम्भरा” इति उच्यते । स्वस्य शरीरात् जीवकोटिनां निमित्तम् आवश्यकं द्रव-द्रव्यादिकं यच्छन्ती जीवनस्य आश्रयभूता सा “अवनिः” इत्यपि उच्यते । सा न केवलं शरीरस्य पालनं करोति अपि तु देहस्य धारणपोषणकार्ये जीवस्य सारथिरूपेण स्थित्वा देहरथं नयमानं मनः अपि निरूपयति । एवं पृथिव्याः पात्रं सुमहत् अस्ति । अतः एव सा मातृरूपिणी इति उक्तम् अस्माकं पूर्वजैः । “माता भूमिः पुत्रोहं पृथिव्याः” इत्यत्र भूमिः अथवा पृथ्वी माता, अहं तस्याः पुत्रः इति निर्दिष्टम् । भूमातुः उपकारः महान् । तम् उपकारं वर्णयितुं पदानि एव अपर्याप्तानि स्युः अस्माकं पदसङ्ग्रहे । अनन्तसंख्याकानां जीविनां निमित्तं तेषां देहस्य, इन्द्रियाणां, मनसः च स्वरूपस्य स्वभावस्य च अनुगुणम् असंख्यविधान् घन-द्रवरूपान् आहारपदार्थान् सृजति सा । तस्याः भूमातुः अनुग्रहादेव सर्वेपि जीविनः मनसः शरीरस्य पोषणाय वर्धनाय च निरन्तरम् आहारं प्राप्नुवन्ति । जीवः रसरूपस्य परमात्मनः किञ्चित् स्फुलिङ्गम् । प्रत्येकः अपि जीवः रसरूपस्य परमात्मनः अनुभवस्य प्राप्त्यर्थम् आवश्यकीं स्थितिं प्राप्नोति इत्यत्र भूमातुः योगदानं वर्णनातीतम् । सृष्टौ शिखरसदृशाय मानवाय तु रसरूपस्य परमात्मनः परंज्योतिरूपस्य अनुभवस्य प्राप्त्यर्थम् अनुकूलकराणां देहेन्द्रियाणां मनोवृत्तीनां च पालनपोषणाय अनेकान् रसमयान् पदार्थान् यच्छन्ती सा “रसा” इति एव निर्दिष्टा । [[चित्रम्:Indianspicesherbs.jpg|thumb|200px|right|गन्धद्रव्याणि]] भूमौ प्राप्यमाणेषु आहारपदार्थेषु [[मधुरः]], [[आम्लः]], [[लवणः]], [[कटुः]], [[कषायः]], [[तिक्तः]] इति षड् विधेषु रसेषु कश्चन रसः तु भवति एव । तण्डुलाः, गोधूमाः, मुद्गाः, माषाः, शाकानि, फलानि, [[मूलम्|मूलानि]], [[पुष्पम्|पुष्पाणि]], [[धान्यम्|धान्यानि]] एवं सस्यजन्याः आहाराः ये सन्ति तेषु सर्वेषु एते षड्रसाः विभिन्नप्रमाणेन सन्ति । तेषां पदार्थानां विभिन्नप्रमाणेन योजनेन बहुविधाः आहाराः सिद्धाः भवन्ति । ते सर्वे अपि अस्माकं शरीरं मनः च पोषयन्ति । ते एव आहाराः देहस्य घटकाणां [[रसः|रसं]], [[रक्तं]], [[मांसं]], [[मज्जा]], [[मेदः]], [[शुक्रम्]], [[अस्थि]] इत्याख्यान् सप्तधातून् वर्धयन्तः मनसः आरोग्यं पोषयन्तः, हृदये अपि रसं पूरयन्तः सन्ति । विभिन्नेन प्रमाणेन रसानां योजनेन यथा आहारस्य नूतनानि रूपाणि सृष्टानि सन्ति तथैव पदार्थानां संयोगेन अपि आहारस्य नवरूपाणि सृष्टानि सन्ति । एवं रसानां सम्यग्रूपस्य संयोगेन सज्जीकृतः आहारः मनः देहेन्द्रियाणि च सन्तर्पयति । ==आहारस्य महत्त्वम्== अस्माकं शरीरं पृथ्व्यप्तेजोवाय्वाकाशाख्यैः पञ्चमहाभूतैः निर्मितम् अस्ति । एतेभ्यः पञ्चमहाभूतेभ्यः एव दोषाः उत्पद्यन्ते । वाय्वाकाशाभ्यां वातस्य, तेजसः पित्तस्य, पृथ्वीजलाभ्यां कफस्य च उत्पत्तिर्भवति<ref>{{Cite book|author= वैद्य सुरेश चतुर्वेदी|title=आहार चिकित्सा|publisher=सुबोध पब्लिकेशन्स्| isbn=8170780098|page=७}}</ref> । अतः वातपित्तवासैः शरीरं स्थिरं भवति । किन्तु एतेषां विकृतस्थित्या शरीरे बहवः विकाराः अपि उत्पद्यन्ते । आहारनिद्राब्रह्मचर्यैः शरीराय आरोग्यं प्राप्यते । अतः एते उपस्तम्भाः कथ्यन्ते । तेषु आहारः प्रमुखः वर्तते <ref>{{Cite book|author= वैद्य सुरेश चतुर्वेदी|title=आहार चिकित्सा|publisher=सुबोध पब्लिकेशन्स्| isbn=8170780098|page=७}}</ref>। प्राणिषु अन्नम् एव प्राणः वर्तते । अन्नाय एव सर्वे जनाः कार्यरताः सन्ति । वैज्ञानिकैः अपि आहारस्य ए, बी, सी, डी, ई इति विटामिन् रूपेण विभागः कृतः । शरीरे रोगाणाम् उत्त्पत्तौ सत्यां कस्य विटामिन् इत्यस्य आवश्यकता वर्तते इति चिकित्सकाः उपदिशन्ति । अतः शास्त्रे एका उक्तिः अस्ति यत् – “धर्मार्थकाममोक्षाणाम् आरोग्यं मूलमुत्तमम्” इति <ref>{{Cite book|author= वैद्य सुरेश चतुर्वेदी|title=आहार चिकित्सा|publisher=सुबोध पब्लिकेशन्स्| isbn=8170780098|page=८}}</ref>। अर्थात् धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः इत्येतेषां पुरुषार्थाणां प्राप्त्यर्थं शरीरं निरोगी भवेत् इति आवश्यकम् । अन्नेन जीवानाम् उत्पत्तिः भवति । अतः तैत्तिरीयोपनिषदि अपि लिखितम् अस्ति यत् - {{cquote| <poem> अन्नाद् भूतानि जायन्ते, जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि, तस्मादन्नं तदुच्यते इति ॥[https://sa.wikisource.org/wiki/तैत्तिरीयोपनिषद् तैत्तिरीयोपनिषद् ब्रह्मानन्दवल्ली द्वितीयोऽनुवाकः] </poem> }} उपर्युक्ते श्लोके अपि अन्नस्य महत्वं प्रतिपादितम् अस्ति । तेषां जीवानां वृद्धिः अपि तेन अन्नेन एव भवति । चरकाचार्येण अपि उक्तं यत् – “अन्नं वै प्राणाः” अर्थात् अन्नं प्राणात्मकं वर्तते इति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६०|year=२०११}}</ref>। योग्यकाले जीर्णाजीर्णस्य विचारानुसारेण योग्यप्रमाणेन एव आहारः ग्राह्यः । तेजः, आयुः उत्साहः, स्मृतिः ओजः इत्यादयः आहारेण एव प्राप्यन्ते । यथा यज्ञकर्मणि योग्यहुतिर्द्रव्याणाम् आहुतिभिः यज्ञाग्निः सौख्यदः भवति, तथैव योग्याहारेण अस्माकं जठराग्निः अपि सौख्यकरः भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६०|year=२०११}}</ref>। योग्याहारेण मानवः शतायुः भवति । यः मनुष्यः सर्वदा नियमितरूपेण आहारं स्वीकरोति सः रोगरहितः भवति । भारते ६४ कलासु [[पाकशास्त्रम्]] अपि एकम् । “सा विद्या या विमुक्तये” इति उक्त्यनुसारम् आहारः अपि मुक्तिप्रदायकः । अतः एव पाकशास्त्रम् अपि विद्यासु अन्तर्गतम् । तस्मात् एव उच्यते – :'''“आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ।''' :'''स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ॥“'''इति ।[[चित्रम्:DriedfruitS.jpg|thumb|200px|right|शुष्कफलानि]] एवम् आहारस्य व्याप्तिः उदरतृप्तितः मोक्षप्राप्तिपर्यन्तम् अपि विस्तृता अस्ति । मोक्षस्य विषयः परित्यक्तः चेत् अपि इदानीम् अस्माभिः सेव्यमानः आहारः अस्माकम् आरोग्यस्य रक्षणे अपि असमर्थः अस्ति इति वयम् अपि जानीमः एव । पाकशास्त्रम् अपि तदा एव विद्या भवति यदा पदार्थाः धर्ममार्गेण प्राप्यन्ते । अथवा न्यायमार्गेण अर्जितेन धनेन स्वीकृताः स्युः । ते अपि पदार्थाः सहजस्वभावयुक्ताः भवेयुः । तादृशानां पदार्थानां सम्यक् योजनस्य ज्ञानम् अपि पाचकस्य स्यात् । '''“ऋषिरेव विजानाति द्रव्यसंयोगजं फलम्”''' इति उक्तिः एव अस्ति । द्वयोः पदार्थयोः योजनेन अमृतसदृशः आहारः सिद्धः भवेत्, कदाचित् विरुद्धं परिणामं जनयत् विषम् अपि सिद्धं भवेत् । विषम् इति उक्तौ तदा एव मूर्छां वा मरणं प्राप्यते इति न । धातुवैषम्येन अहितं परिणामं जनयति चेत् तदपि विषम् इत्येव उच्यते । उदाहरणार्थम् – मधु-घृतयोः समप्रमाणेन योजनं विषरूपं प्राप्नोति । पायसं नाम पयसा निर्मितः मधुररसप्रधानः द्रवपदार्थः । किन्तु तदेव पायसं मुद्गक्षीरयोः मिश्रणेन निर्मितं चेत् विषतुल्यम् एव । एवं पदार्थानां घटकस्वभावादपि भिन्नः हितकरः वा अहितकरः वा परिणामः सम्भवति तेषां योजनेन । तदर्थम् एव अस्माकं पूर्वजाः ऋषयः योगदृष्ट्या परिशील्य योगस्य भोगस्य च अनुगुणम् एव आहारनिर्माणस्य क्रमं सृष्टवन्तः । तं क्रमम् अपूर्वविद्यायाः रूपेण वर्धितवन्तः च । [[पुराणम्|पुराणेषु]] [[इतिहासः|इतिहासेषु]] च अपूर्वां पाकविद्यां जानन्तः बहवः दृश्यन्ते । तेषु [[नलः]], [[भीमः]] च प्रख्यातौ । दौर्भाग्यं नाम अद्य तादृशी प्राचीना पाकविद्या विस्म्रियमाणा अस्ति । सर्वे अपि इच्छानुसारं पदार्थान् योजयित्वा नूतनान् आहारान् सृजन्तः सन्ति तस्य परिणामम् अजानन्तः एव । [[चित्रम्:Disgreuntled Cook.jpg|thumb|150px|right|पाकस्य सज्जीकरणम्]] ==आहारस्य प्रकाराः== आहारभक्षणेन शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि पुष्टानि भवन्ति । अन्नेन शरीरस्य शक्तिः अपि वर्धते । तादृशस्य आहारस्य प्रकारद्वयं वर्तते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६१|year=२०११}}</ref> । सम्यगाहारः, असम्यगाहारः च । ===सम्यक् आहारः=== यः आहारः प्रमाणयुक्तः, विधिपूर्वकः गृह्यते, सः सम्यगाहारः कथ्यते । एकैकस्य जीवस्य जठराग्निबलं भिन्नं वर्तते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६१|year=२०११}}</ref>। अतः सर्वेषां जीवानां जठराग्नेः बलानुसारम् आहारस्य प्रमाणं चिन्तनीयम् । विधिपूर्वकाहारे तु भक्ष्यपदार्थानां भोक्तुं सम्यक्तया विचारः कर्त्तव्यः । आहारस्य विधौ विशेषप्रकारकं ज्ञानम् आवश्यकं भवति । आहारे द्वादश-अशनप्रकारकं ज्ञानम् अपि आवश्यकं भवति । तदनुसारमेव आहारः ग्राह्यः । सः एव विधिपूर्वकः आहारः, सम्यगाहारश्च कथ्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६१|year=२०११}}</ref> । अस्माकं शरीरस्य आवश्यकतानुसारं शारीरिकवृद्ध्यर्थं, सुस्वास्थ्यार्थं च पोषकतत्त्वानि गृहीतानि भवन्ति । कानिचिदपि पोषकतत्त्वानि आवश्यकतायाः अधिकानि न्यूनानि वा न भवेयुः इति । अस्माकम् आहारे पर्याप्तमात्रायां रुक्षांशः, जलं च भवितव्यम् । एतादृशः आहारः संतुलितः आहारः कथ्यते<ref>{{Cite book|author= राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्|title=विज्ञान (कक्षा ६)|publisher= राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् | isbn=8174505261|page=१४|year=2010}}</ref> । सम्यक् आहारः एव अस्माकं शरीरस्य अवयवान् पुष्णाति, संरक्षति च । अवयवेषु याः क्षतयः भवेयुः, ताः क्षतीः पूरयति । शरीरस्य शक्तिं वर्धयति, जीवयति च । तथापि अष्टप्रकारकाणां विशेषायतनानां भोजने विचारः कर्त्तव्यः<ref>{{Cite book|author= राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्|title=विज्ञान (कक्षा ६)|publisher= राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् | isbn=8174505261|page=६५|year=2010}}</ref> । # प्रकृतिः – आहारद्रव्याणां स्वाभाविकः गुणः ‘प्रकृतिः’ कथ्यते । स्वभावः अपि अपरं नाम । # करणम् – स्वाभाविकानां द्रव्याणां अभिसंस्कारः ‘करणम्’ इति कथ्यते । # संयोगः – द्वयोः बहूनां वा द्रव्याणां एकीकरणं ‘संयोगः’ कथ्यते । # राशिः – सर्वग्रहाणां, परिग्रहाणां, मात्रामात्रफलस्य निश्चयः ‘राशिः’ इति कथ्यते । # देशः – द्रव्याणाम् उत्पत्तिस्थानस्य विचारः कर्त्तव्यः । स्थानं शुद्धम् अशुद्धं वा स्यात् इति चिन्तनीयं भवति । तेभ्यः शुद्धद्रव्येभ्यः शरीरे रोगाः न उत्पद्यन्ते । # कालः – यः कालः येषां द्रव्याणां निर्धारितः स्यात्, तस्मिन् काले एव तानि द्रव्याणि भक्ष्याणि भवन्ति । तेन कारणेन स्वास्थ्यविकाराः न जायन्ते । # उपयोगसंस्था – अर्थात् द्रव्याणाम् उपयोगस्य नियमाः ज्ञातव्याः, द्रव्याणि जीर्णानि भवेयुः इति विचारः कर्त्तव्यः । अजीर्णानां द्रव्याणां भक्षणे आन्तरिकरोगाः उत्पद्यन्ते<ref>{{Cite book|author= राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद्|title=विज्ञान (कक्षा ६)|publisher= राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसन्धान और प्रशिक्षण परिषद् | isbn=8174505261|page=६६|year=2010}}</ref> । # उपयोक्ता – यः जनः आहारस्य उपयोगं करोति सः उपयोक्ता कथ्यते । ====सम्यगाहारस्य द्वादशः प्रकाराः<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६६|year=२०११}}</ref>==== १ शीताहारः, २ उष्णाहारः, ३ स्निग्धाहारः, ४ रुक्षाहारः, ५ द्रवाहारः, ६ शुष्काहारः, ७ एककालाहारः, ८ समाग्न्याहारः, ९ औषधद्वैष्याहारः, १० मन्दाग्न्याहारः, ११ यथर्तुदत्ताहारः, १२ वृत्त्यर्थाहारः ===असम्यक् आहारः=== यः मात्रारहितः, अविधिपूर्वकः आहारः भवति, सः असम्यगाहारः कथ्यते । मात्रारहितः अर्थात् मात्रायाः अल्पत्वम् अधिकत्वं वा इति । अविधिपूर्वकम् अर्थात् यस्मिन् आहारे सामान्यनियमानां पालनं न भवति सः इति । यस्मिन् आहारे आत्मनः हिताहितं अपि न विचार्यते सः अविधिपूर्वकः आहारः कथ्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६१|year=२०११}}</ref> । भगवता श्रीकृष्णेन तु श्रीमद्भगवद्गीतायाः पञ्चदशे अध्याये कथितं यत् – {{cquote| <poem> अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥१४॥ [https://sa.wikisource.org/wiki/भगवद्गीता/पुरुषोत्तमयोगः श्रीमद्भगवद्गीता, पञ्चदशः अध्यायः] </poem> }} “पचाम्यन्नं चतुर्विधम्” इत्यनुसारं भक्ष्यं, भोज्यं, लेह्यं, चोष्यम् च चतुर्विधम् अन्नम् वर्तते । एतादृशम् आहारज्ञानं क्षेमकरं भवति । आहारः स्वास्थ्यनाशाय स्वास्थ्यरक्षणाय च भवति । यदि सम्यगाहारः स्यात्, तर्हि स्वास्थ्यरक्षणं भविष्यति । किन्तु यदि असम्यगाहारः क्रियते तर्हि स्वास्थ्यस्य नाशः भवितुं शक्यते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६६|year=२०११}}</ref>। == आहारस्य विभिन्नविधाः == आहारः प्रधानतया द्विधा विभज्यते । '''[[शाकाहारः]] [[मांसाहारः]]''' च इति । सामान्यतया सस्यजन्यः आहारः शाकाहारः, प्राणिजन्यः आहारः मांसाहारः इति उच्यते । एतं भेदं विहाय अपि आहारः त्रिविधः भवति इति उक्तम् अस्ति । '''सात्विकः आहारः, राजसिकः आहारः, तामसिकः आहारः''' च इति । [[भगवद्गीता|भगवद्गीतायां]] तेषां त्रयाणाम् अपि आहाराणां विवरणं कृतम् अस्ति भगवता श्री[[कृष्णः|कृष्णेन]] । :'''“कट्वाम्ल-लवणात्युष्ण-तीक्ष्ण-रूक्षविदाहिनः ।''' :'''आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥“''' [[चित्रम्:South Indian style Paan, Dakshin Sheraton, Bangalore.jpg|thumb|200px|right|दक्षिणभारतीयशैल्या सज्जीकृतं ताम्बूलम्]] कटुप्रधानः, आम्लप्रधानः, लवणप्रधानः, अत्युष्णः, तीक्ष्णः, रूक्षः वा आहारः राजसिकः । सः शोकं मोहं च जनयति इति । :'''“यातयामं गतरसं पूतिपर्युषितं च यत् ।''' :'''उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ।“''' निर्माणानन्तरं यामः अतीतः, रसहीनः, दुर्गन्धयुक्तः, पर्युषितः, उच्छिष्टः, अमेध्यः वा आहारः तामसिकः इति । :'''“आयुस्सत्व-बलारोग्य-सुख-प्रीति-विवर्धनाः ।'''[[चित्रम्:Thaligoa.jpg|thumb|200px|right|सात्विकैः आहारपदार्थैः निर्मितं भारतीयं भोजनम्]] :'''रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्विकप्रियाः ॥“''' आयुः, सत्त्वं, मनोबलं, देहबलम्, आरोग्यं, सुखं, प्रीतिं वा जनयन् घृतमिश्रितः, हृदयस्य हितकरः वा आहारः सात्त्विकः इति । तथैव आहारे औषधगुणः अस्ति इति यं कमपि आहारं सेवन्ते इदानीन्तनाः जनाः । तथा न करणीयम् । यत् सेवनीयं तदेव सेवनीयं, नान्यत् । किञ्चन सुभाषितम् औषधगुणयुक्तम् इति शुनकस्य मांसं कोपि विचक्षणः न सेवते इति वदति । :"'''रसवीर्यविपाका हि श्वमांसस्यापि वैद्यके ।''' :'''कथिता इति तत् किं स्यात् भक्षणीयं विचक्षणैः ॥"'''[[चित्रम्:Culinary fruits front view.jpg|thumb|200px|right|फलानि]] अतः औषधीयगुणयुक्ताः अपि राजसिकः वा तामसिकः वा आहाराः न सेवनीयाः एव । सात्त्विकस्य आहारस्य सेवनेन गुणस्वभावाः अपि सात्त्विकाः भवन्ति । राजसिकस्य तामसिकस्य वा आहारस्य वा सेवनेन गुणस्वभावाः अपि तद्वत् एव भवन्ति । तेन गृहं सङ्घर्षस्य क्षेत्रं भवति । तदपेक्षया राजसिकस्य वा तामसिकस्य वा आहारस्य स्थाने तदौषधीयगुणयुक्तः सात्त्विकः अन्यः कोपि आहारः सेवनीयः बुद्धिमता । ==आहारद्रव्याणि== द्वादशप्रकारकाणि आहारद्रव्याणि भवन्ति । आचार्यचरकेण चरकसंहितायां द्वादशप्रकाराः वर्णिताः सन्ति यथा – {{cquote| <poem> शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान् । वर्गान् हरितमद्याम्बु गोरसेक्षुविकारिकान् ॥ [ चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २७.६ (आन्नपानविधि)] </poem> }} १ शूकधान्यं, २ शमीधान्यं, ३ मांसवर्गः, ४ शाकवर्गः, ५ फलवर्गः, ६ मद्यवर्गः, ७ जलवर्गः, ८ गोरसवर्गः, ९ हरितवर्गः, १० इक्षुविकारवर्गः, ११ स्नेहवर्गः एते आहारस्य प्रकाराः सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६२|year=२०११}}</ref>। एतेषु वर्गेषु शाकाहारः मांसाहारः इत्येतौ द्वौ प्रकारौ स्तः । मांसवर्गं विहाय सर्वे वर्गाः शाकाहारस्य वर्गाः सन्ति । केवल मांसवर्गः एव मांसाहारे ज्ञातव्यः । ===शूकधान्यम् (Cereals) === अस्मिन् वर्गे गोधूमः, अक्षताः, यवः इत्यादीनि प्रमुखानि धान्यानि सन्ति । तानि शरीरबलप्राप्तये मुख्यानि धान्यानि सन्ति । तैः धान्यैः ७० तः ८० प्रतिशतं बलं प्राप्तुं शक्यते । कार्बोहाइड्रेट्-तत्त्वं शूकधान्येषु मुख्यत्वेन प्राप्यते । प्रोटीन्-तत्त्वं ६७ तः ७२ प्रतिशतं प्राप्यते । क्षार-तत्त्वं तु अल्पमात्रायाम् एव प्राप्यते । शूकधान्येषु “विटामीन्-सी” इत्येतत् तत्त्वं स्वल्पमात्रायां स्थितं भवति । किन्तु “विटामीन्-बी” एतत्तत्त्वं नैवोपलभ्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६२|year=२०११}}</ref> । शीतः, स्निग्धः, स्वादुः, त्रिदोषघ्नः, स्थिरात्मकः च तेषां धान्यानां गुणाः सन्ति । ===शमीधान्यम् (Pulse-or Di-cotyledons) === प्रायः द्विदलधान्यानि शामीधान्यवर्गे गण्यन्ते । मुद्गाः, माषाः, तिलानि इत्यादीनि द्विदलधान्यानि सन्ति । शमीधान्येषु प्रोटीन्-तत्त्वस्य आधिक्यं भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६२|year=२०११}}</ref> । तेभ्यः धान्येभ्यः “विटामिन्-सी” इति एतत्तत्त्वं प्राप्यते । कषायः, मधुरः, रुक्षः, लघुः, विपाके कटुः, विशदः, कफपित्तनाशकः, वॄष्यः, वातहरः च शमीधान्यानां गुणाः सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६२|year=२०११}}</ref>। ===मांसवर्गः (Non-vegetable) === मांसवर्गे अष्टप्रकारकाः मांसजीवाः सन्ति ते- # प्रसहपशुपक्षीगणः - ये जीवाः आहारं दृष्ट्वा बलाद् अपहृत्य खादन्ति, ते प्रसहपशुपक्षीगणस्य जीवाः कथ्यन्ते । # भूमिशयजीवाः – ये जीवाः बिलाश्रिताः भवन्ति, ते भूमिशयजीवाः कथ्यन्ते । # आनूपजीवाः – अनूपप्रदेशाश्रयिणः ये जीवाः सन्ति ते आनूपजीवाः कथ्यन्ते । # जलचरजीवाः – ये जीवाः जलाश्रयिणः सन्ति, ते जलचरजीवाः कथ्यन्ते । # वन्यजीवाः – ये जीवाः अरण्ये निवसन्ति, ते वन्यजीवाः कथ्यन्ते । # विष्किरजीवाः – ये जीवाः चञ्चुपादाभ्याम् आहारम् गवेष्यमाणाः सन्ति ते जीवाः विष्किरजीवाः कथ्यन्ते । # पशुपक्षिणः – ये जीवाः चञ्चुपादाभ्यां पुनः पुनः आधानं कृत्वा भक्षयन्ति ते । # वारिजाः - ये जीवाः नित्यं जले एव निवसन्ति, ते वारिजाः कथ्यन्ते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६२|year=२०११}}</ref> । एते जीवाः भक्ष्यमाणाः भवन्ति । किन्तु तेषां भक्षणे बहवः विषयाः विचारणीयाः भवन्ति । “सद्योहतं वयस्थं च, शुद्धं सुरभि शस्यते” एतादृशं मांसं भक्षणयोग्यं भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । {{cquote| <poem> अतिमेद्यं त्यजेन्मांसं, हतः व्याधिविषोदकैः । स्वयम् हतं धूमपर्णमगोचरमृतं कृशम् ॥ </poem> }} एतादृशं मांसं कदाऽपि नैव भक्ष्यम् । मांसस्य परीक्षणं कृत्वा एव भक्ष्यम् । चरः, शरीरावयवाः, स्वभावः, धातवः, क्रियाः, लिङ्गं, प्रमाणं, संस्कारः, मात्रा इत्यादीनि नवविधानि परीक्षणानि सन्ति । यदि परिक्षणं न क्रियते, तर्हि रोगाः भवितुं शक्नुवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । पञ्चप्रकारैः मांसस्य सञ्चयः भवति यथा - १ शुष्कीकरणे (Drying of Dehydration), धूमने (smoking), शितलीकरणे (cold), उष्णीकरणे (heat), रासायणिकप्रक्रियया (chemical) च<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । किन्तु “न हिन्स्यात्सर्वजीवाः” इति न्यायेन मांसभक्षणं नैव कर्त्तव्यम् । ===शाकवर्गः (Vegetables) === शाकः (व्यञ्जनं), हरितशाकः (पर्णयुक्तव्यञ्जनम्) इत्येतौ शाकवर्गस्य द्वौ प्रकारौ स्तः । पटोलः, धामागर्वः, तुम्बी, सुकन्दकः, पलाण्डुः, पुष्पवरं, बिम्बिका, कुष्माण्डः, कर्कोट, सुषती, कारवेल्लं, कर्कटी इत्यादयः शाकवर्गे विद्यन्ते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । ===फलवर्गः (Fruits) === नारङ्गः, नारिकेलः, पनसः, दाडिमः, द्राक्षा, मधुरा, राजादनः, शिंचितिका, सीताफलम्, आमलकः, आम्रं, कदलीफलं, दन्तशठफलं, चिर्भिटं, तोयफला इत्यादीनि सर्वाणि फलानि फलवर्गे भवन्ति । फलवर्गस्य सर्वेभ्यः फलेभ्यः विटामिन्-तत्त्वानि प्राप्यन्ते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । अतः शास्त्रनियमानुसारं फलानां भक्षणं कर्त्तव्यम् । {{cquote| <poem> व्याधितं कृमिजुष्टं च पाकातीतमकालजम् । वर्जनीयं फलं सर्वम् अपर्यागतमेव च<ref>{{cite web |title=sushruta sutra sthan|url=http://peterffreund.com/Vedic_Literature/sushruta/sushruta_sutra.html|publisher= peterffreund.com|accessdate=२० जनवरी २०१५}}</ref>॥ </poem> }} उपर्युक्ते श्लोके फलस्य परीक्षणानि प्रदत्तानि सन्ति । अतः अपक्वफलानि न खादितव्यानि इति । फलवर्गे शुष्कफलानि अपि भवन्ति यथा – अङ्कोलः, एला, मागघी, गोक्षुरकः, चन्द्रशूरः, चित्रकोटः, जातिः, चोचं, प्रियालं, मिश्रेया, महौषधम् च<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । ===मद्यवर्गः (Alcoholic Drinks) === यवासवः, मध्वासवः, द्राक्षासवः च मद्यवर्गे विद्यते । {{cquote| <poem> हर्षणं प्रीणनं मद्यं भयशोकश्रमापहम् । प्रागल्भ्यवीर्यप्रतिभा तुष्टिपुष्टिबलप्रदम् ॥ </poem> }} औषधालये निर्मितानाम् आसवानां परीक्षणं कृत्वा एव उपयोगः कर्त्तव्यः<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref> । ===जलवर्गः === जलं षड्गुणयुक्तं भवति यथा – शीतं, शुचिः, शिवं, निर्मलम् च । मधुरता, बलदता, कफहरता, वातहरता, वृष्यं, स्निग्धता इत्यादयः अपि जलस्य सामान्यगुणाः भवन्ति । उष्णजलं, शीतजलं, समोष्णजलं, नारिकेलोदकं, नद्युदकम् इत्यादयः जलस्य प्रकाराः सन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref> । ===गोरसवर्गः === गोभ्यः प्राप्ताः रसाः गोरसाः उच्यन्ते । यथा – दुग्धं, दधि, तक्रं, घृतम् इत्यादयः गोरसवर्गे सन्ति । गव्यत्वेन एतेषां रसानां समावेशः भवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref> । ===हरितवर्गः === दलमालिनी, पालङ्की, मारीषः इत्यादीनि पर्णयुक्तव्यञ्जनानि भवन्ति । तानि हरितशाकानि इति कथ्यन्ते । सर्वाणि व्यञ्जनानि स्निग्धलवणमरिचादिभिः पच्यानि भवन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६३|year=२०११}}</ref>। ===इक्षुविकारवर्गः === इक्षुदण्डेभ्यः रसः प्राप्यते । तेन रसेन शर्करा, गुडः इत्यादयः पदार्थाः निर्मीयन्ते । मधुरोर्जायाः उत्पादने इक्षुदण्डः प्रयुज्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref> । ===स्निग्धवर्गः (Oil and Fats) === नवनीतं, घृतं, वनस्पतिघृतं (Hydrogenated oil), वानस्पतितैलम् (Vegetable oils), तिलेभ्यः, कार्पासात्, सूर्यमुखिनः प्राप्तानि तैलानि स्निग्धवर्गे समाविष्टानि भवन्ति । एतेषां तैलानां भक्षणेन A.D.I. नामकं विटामिन्-तत्त्वं प्राप्यते<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref> । == आहारपदार्थाः == पाकशालायां कार्यं कुर्वद्भिः सर्वैः अपि तत्र विद्यमानानां नित्योपयोगीनां पदार्थानां सर्वेषाम् अपि गुणस्य, धर्मस्य च ज्ञानं भवेत् । [[भारतम्|भारते]] तु पूर्वं गृहिण्यः सर्वाः तादृशं ज्ञानं श्रवणद्वारा एव प्राप्नुवन्ति स्म । स्मृतिद्वारा एव अग्रिमान् पाठयन्ति स्म च । अयं पदार्थः उष्णप्रधानः, अयं च वायुकारकः, अयम् अजीर्णकारी, अयं हितकारकः इति पदार्थानां गुणं धर्मं च जानन्त्यः स्मरन्त्यः एव योग्यप्रमाणेन आवश्यकतानुसारं तेषाम् उपयोगं कुर्वन्ति स्म ताः । कस्मिंश्चित् अपि विश्वविद्यालये दीर्घकालीनं शिक्षणं न प्राप्तवत्यः आसन् ताः पाकशास्त्रविषये । तथापि गृहे विद्यमानानां सर्वेषाम् आरोग्यरक्षणं कुर्वन्ति स्म ताः । यतः ताः विवेकमतयः आसन्, सम्यक् पाकविद्यां च जानन्ति स्म । सामान्यतया जायमानस्य [[ज्वरः|ज्वरस्य]], [[पीनसः|पीनसस्य]], [[अजीर्णम्|अजीर्णस्य]], [[वमनम्|वमनस्य]], [[शरीरवेदना|शरीरवेदनायाः]], [[शिरोदवेदना|शिरोवेदनायाः]] वा [[औषधं]] गृहे विद्यमानं शुण्ठीं, मरीचं, हरिद्रां, मधु, घृतं वा आहारपदार्थम् एव उपयुज्य निर्मान्ति स्म पूर्वम् । इदानीं तत्सर्वम् अपि विपरीतं जातम् अस्ति । लघु लघु विषयार्थम् अपि वैद्यान् एव पश्यन्ति, [[गुलिका|गुलिकाः]] द्रवरूपम् औषधं वा सेवन्ते । एतत् किमपि शुभलक्षणं न । '''“भारतस्य आहारसम्पत्तिः विशिष्टा”''' इति ज्ञानं सर्वेषां भवेत् अस्माकम् । तदर्थम् एव नित्योपयोगीनां प्रमुखाणां सात्त्विकानाम् आहारपदार्थानां काञ्चित् आवलीं वयम् एवं सज्जीकर्तुं शाक्नुमः । <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3;"> # [[शाकानि]] # [[फलानि]] # [[धान्यानि]] # [[पिष्टानि]] # [[आहारोपस्कराः]] # [[गव्यानि]] # [[गन्धद्रव्याणि]] # [[पेयानि]] # [[गृहौषधानि]] # [[लेह्यानि]] # [[चोष्याणि]] # [[चूर्णानि]] </div> राष्ट्रनायकस्य गृहं परितः सुभद्रा रक्षणव्यवस्था भवति, अन्ये अन्तः न प्रविशेयुः इति । तथैव अस्माकं शरीरनामकस्य राष्ट्रस्य नायकः आत्मा । आत्मनः हानिकारकाणि वस्तूनि आहाररूपेण अपि अन्तः न प्रविशेयुः । तदर्थम् आत्मरक्षणस्य व्यवस्था अपि अस्माभिः कल्पनीया । [[जिह्वा|जिह्वायाः]] चापल्यस्य वशीभूत्वा आत्मनः हानिकारकाः अपि आहाराः रुचिकराः इति यदा चिन्त्यते तदा एव अनर्थपरम्परा आरप्स्यते । भारतीयपरम्परायाम् आदर्शभूतः आहारक्रमः आत्मना इन्द्रियैः च सम्मतः आहारक्रमः एव । अस्माकं जीवने मुख्यं पात्रं वहतः आहारस्य विषये अस्माभिः दीयमानं महत्त्वम् अपर्याप्तम् एव । जिह्वायाः चापल्यस्य वशीभूताः वयं सर्वोत्कृष्टं भारतीयम् आहारज्ञानं परित्यज्य राजसं तामसं वा आहारं सेवमानाः दैवत्वात् दानवतायाः दिशि गच्छन्तः स्मः । भारते जन्म प्राप्य अपि वयं भारताः न जाताः एव । अस्माकं पितृपितामहैः अनुसृतः प्रशस्तः आहारमार्गः अस्माभिः अपि अनुसरणीयः । तदा एव वयमपि ते इव महान्तः भवामः । विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नाः आहारपदार्थाः वर्धन्ते । वातावरणम् अपि विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नम् एव भवति । अतः तत्तत् वातावरणानुगुणं तत्र तत्र ये अहारपदार्थाः वर्धन्ते तेषाम् उपयोगः क्रियते । अतः एतानि विहाय इतोऽपि आहारपदार्थाः सन्ति एव । एषा आवली न परिपूर्णा । ==षड्रसयुक्तः आहारः== आहारे रसाः षड्प्रकारकाः भवन्ति । भोजने यथाप्रमाणं रसानां ग्रहणं करणीयम् भवति । यथा – मधुरः, अम्लः, लवणः, कटुः, तिक्तः, कषायः च षड्रसाः सन्ति । ===मधुररसः=== शुक्राभिवर्धनं, आयुष्यम्, षडिन्द्रियप्रसादनम्, बलवर्णकरः, पित्तविषमारुत्तघ्नः, त्वच्यः, केश्यः, कण्ठ्यः, बल्यः, प्रीणनः, जीवनः, तर्पणः, बृंहणः, स्थैर्यकरः, क्षीणक्षतसन्धानकरः, घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्मप्रह्लादनः, दाहमूर्च्छाप्रशमनः, पिपीलिकानांज् इष्टतमः स्निग्धः गुरुः शीतः इत्यादयः गुणाः मधुररसाहारे भवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref> । ===अम्लरसः=== अम्लरसः देहं बृंहयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं रोचयति, मनः बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातम् अनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यम् आस्रावयति, भुक्तं अपकर्षयति च । स्निग्धः, लघुः, उष्णः च अम्लरसस्य गुणाः सन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref> । ===लवणरसः=== लवणरसः क्लेदनः, वातहरः, आस्यम् आस्रावयति, कफं विष्यन्दयति, मार्गान् विशोधयति, शरीरावयवान् मृदूकरोति, आहारं रोचयति च <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref>। ===कटुरसः=== कटुरसः अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, घ्राणम् आस्रावयति, चक्षुः विरेचयति, इन्द्रियाणि स्फुटीकरोति, अशनं रोचयति, कण्डुः विनाशयति, व्रणान् अवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, श्लेष्माणं शमयति च । लघुः उष्णः रुक्षः च कटुरस्य गुणाः सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६४|year=२०११}}</ref>। ===तिक्तरसः=== विषघ्नः, कृमिघ्नः, ज्वरघ्नः, दीपनः, मांसयोः स्थिरीकरणम्, पाचनम्, स्तन्यशोधनम्, लेखनम्, रुक्षः शीतः लघुः इत्यादयः तिक्तरसस्य गुणाः सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६५|year=२०११}}</ref>। ===कषायरसः=== संशमनः, पीडनोरोपणः, शोषणः, स्तम्भनः, श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः, शरीरक्लेदस्योपयोक्ता, रुक्षः, शीतः, गुरुः इत्यादयः कषायरस्य गुणाः सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६५|year=२०११}}</ref>। एतेषु षड्रसेषु “गुरुः, लघुः, शीतः उष्णः, स्निग्धः, रुक्षः, मन्दः, तीक्ष्णः, स्थिरः, सरः, मृदुः, कठिनः, विशदः, पिच्छलः, श्लक्ष्णः, स्वरः, सूक्ष्मः, स्थूलः, सान्द्रः, द्रवः एते विंशतिः गुणाः भवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६५|year=२०११}}</ref> । सर्वे रसाः पाञ्चभौतिकाः भवन्ति । अर्थात् षड्रसानां प्रकृतिः पृथ्वीजलवाय्वाकाशाग्निभिः निर्मिता भवति । आहारः षड्रसैः युक्तः भवेत् इति शास्त्रे निहितम् अस्ति । तेन स्वास्थ्ये लाभः भवति । भोजनस्य प्रारम्भे नित्यं लवणार्द्रकः भक्ष्यः । तदनन्तरं भोजने सर्वप्रथमं द्रवरूपं ग्राह्यं, मध्ये कठोररूपं, अन्ते च पुनः द्रवरूपं ग्राह्यम् । पूर्वं मधुररसीयाः पदार्थाः ग्राह्याः, मध्ये अम्ललवणयुताः पदार्थाः, अन्ते च कटुतिक्तकषायाः पदार्थाः ग्राह्याः इति शास्त्रे नियमः<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६५|year=२०११}}</ref> । ==षड्रसानां पाञ्चभौतिकी प्रकृतिः<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६५|year=२०११}}</ref>== # मधुररसः – पृथ्वीजलयोः संसर्गेण मधुररसः उत्पद्यते । # अम्लरसः – पञ्चमहाभूतेषु अग्निपृथ्व्योः संसर्गेण अम्लरसः भवति । # लवणरसः – पञ्चमहाभूतेषु अग्निजले लवणरसे निहिते भवतः । # कटुरसः – अग्निवाय्वाख्ये तत्त्वे कटुरसे प्राप्येते । # तिक्तरसः – वाय्वाकाशतत्त्वे तिक्तरसे प्राप्येते । # कषायरसः – कषायरसः पृथ्वीवायुतत्त्वयुतः भवति । ==सामान्याहारे विभिन्नतत्त्वानां प्रमाणम्== प्रोभूजनं, कार्बोजः, वसा, खानिजलवणं, जलं, जीवनीयतत्त्वानि एतानि तत्त्वानि आहारेषु सप्रमाणं भवेयुः । तदर्थं तेषां तत्त्वानां प्रमाणमपि ज्ञातव्यं भवति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६६|year=२०११}}</ref>। * शरीरस्य सञ्चालनाय शक्तेः, उष्मायाः आवश्यकता वर्तते । अतः कार्बोजेन, वसया, प्रोभूजेन च शक्तिः, उष्मा च प्राप्यते । * प्रोभूजनेन, खानिजतत्त्वेन, जलेन च शरीरस्य स्नायूनां वृद्धिः, क्षतिपूर्तिः च भवति । * जीवनीयतत्त्वैः, खानिजतत्त्वेन, जलेन च शरीरे शक्तिसञ्चारः भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६७|year=२०११}}</ref> । {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="98%" |- ! क्रमांक !! तत्त्वम् !! प्रमाणम् |- | '''१''' || '''प्रोभूजनम्''' || ७५.१०० ग्राम् |- | '''२''' || '''कार्बोजः''' || ४००.५०० ग्राम् |- | '''३''' || '''वसा''' || ७५.१०० ग्राम् |- | '''४''' || '''लवणम्''' || ७५.१०० ग्राम् |- | || फास्फोरस् || १.५ ग्राम् |- | || जीवनीयतत्त्वम् || १.५ ग्राम् |- | || लोहतत्त्वम् || १.५ मि. ग्राम् |- | || आयोडीनतत्त्वम् || १५० मि. ग्राम् |- | || ताम्रांशतत्त्वम् || १०५ मि. ग्राम् |- | '''५''' || '''जीवनीयतत्त्वानि''' || |- | || ए (A) || ५००० |- | || डी (D) || १००० |- | || बी -१ (B-1) || १.२ मि. ग्राम् |- | || बी -२ (B-2) || २.० मि. ग्राम् |- | || निकोटिक् एसिड्|| १.२ मि. ग्राम् |- | || सी (C) || ५०० मि. ग्राम् |- | '''६''' || '''जलम्'''|| २.४ प्रतिशतं परिमितम् |} ==आहारस्य लाभः== यदि आहारः विचारपूर्वकः क्रियते तर्हि सः सर्वदा लाभकरः, आनन्दकरः, सुखदः, मनः प्रसन्नताधायकः, वीर्यदः, बलदः, पुष्टिदः, सन्तोषप्रदः, हर्षदः, संस्कारदः, वातहरः, अस्थिसन्धानकरः, श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः, विषघ्नः, कृमिघ्नः, अग्निप्रदीपकः, शरीरावयवान् मृदुकरः च भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६९|year=२०११}}</ref> । अतः उक्तं च – “देहः आहारसम्भवः” इति । आहारः बलकारकः अपि अस्ति । आहारेण आयुः, तेजः, उत्साहः, स्मृतिः, ओजः, अग्निः च विवर्धते । {{cquote| <poem> प्राणाः प्राणभृतामन्नम् अन्नं लोकोभिधावति । वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभासुखम् ॥ </poem> }} अपरम् अपि उक्तं च - “यच्चाप्रियमपथ्यं च नियतं तन्न भक्षयेत्” अर्थात् यः आहारः अप्रियः, अनित्यः भवेत् सः आहारः न भक्ष्यः । अतः हितभुक्, मितभुक्, ऋतभुक् इत्यनेन नियमेन एव आहारः भक्ष्यः । तदैव मानवः लाभान्वितः भवति । अजीर्णे भोजनं वर्ज्यम् अस्ति । सः अहिताहारः अपि कथ्यते । अहिताहारः भक्षणे हानिकारकः भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=६९|year=२०११}}</ref> । ==आहारस्य नियमाः== मानवजीवनैः आहारस्य आवश्यकता सर्वदा भवति । आहारेण शरीरस्य विकासः, मानसिकविकासः च शक्यः भवति । आहारेण एव जठराग्निः अपि प्रदीप्तः भवति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=७०|year=२०११}}</ref> । आहारभक्षणे बहवः नियमाः भवन्ति । तेषु केचित् नियमाः अत्र प्रदत्ताः सन्ति । करौ पादौ च प्रक्षाल्य एव भोजनं करणीयम् इति सर्वप्रथमः नियमः । कारणं करपादप्रक्षालनेन स्वच्छता भवति । तेन आयुष्यवृद्धिः अपि जायते <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=७०|year=२०११}}</ref>। तदनन्तरं कस्मिन् पात्रे भोजनं कर्त्तव्यम् इति अपि चिन्तनीयम् । अतः सुवर्णपात्रे, पलाशपत्रे, पद्मपत्रे च आहारः स्वीकर्त्तव्यः । किन्तु मृत्तिकायाः पात्रे, लोहपात्रे, ताम्रपात्रे च भोजनं न करणीयं । एतानि पात्राणि शास्त्रे निषिद्धानि सन्ति <ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=७०|year=२०११}}</ref>। एतेषु वर्ज्यपात्रेषु भोजनेन मनुष्यः नरकं प्राप्नोति । भोजनसमये दिग्विचारः अपि करणीयः । पूर्वाभिमुखम्, उत्तराभिमुखं वा उपविश्य एव भोजनं करणीयम् । पात्रे भोजनं कथं कुत्र वा परिवेषणीयम् इत्यपि विचारणीयं भवति । यथा पात्रस्य मध्ये घृतयुक्तम् अन्नं, पात्रस्य वामतः भक्ष्यं भोज्यं चाहारः, पात्रस्य दक्षिणे पायसं, पात्रस्य पुरतः शाकानि च परिवेषणीयानि भवन्ति<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=७१|year=२०११}}</ref> । यत् भोजनं केशैः, नखैः वा दूषितं भवेत् , तत् भोजनं न स्वीकर्त्तव्यम् । “अति सर्वत्र वर्जयेत्” इति नियमानुसारम् अति भोजनम् अपि न कर्त्तव्यम्<ref>{{Cite book| title=आयुर्वेदः (मध्यमा १)|publisher=गुजरात राज्य शाला पाठ्यपुस्तक मण्डल|volume=1|page=७१|year=२०११}}</ref> । लवणादीनि व्यञ्जनानि हस्तदत्तानि न भक्षयेत् इति नियमः अपि अनुसरणीयः । जलं वामहस्र्ते धृत्वा दक्षिणमणिबन्धे निधाय पिबेत् । बुभुक्षायां सत्याम् एव भोजनं ग्राह्यम् । बुभुक्षायाः तृप्तिपर्यन्तम् एव भक्ष्यम् । एकाग्रचित्तेन, शान्त्या च भोजनं कुर्यात् । भोजने खाद्यपदार्थानां मात्रा अधिका मा भवेत् इति चिन्तनीयम्<ref>{{cite web |title=a premier health wikipedia भोजन करने के आवश्यक नियम (Necessary rule of taking FOOD)|url= http://maintainbodyfitness.blogspot.in/2012/05/necesarry-rule-of-taking-food.html |publisher= maintainbodyfitness.blogspot.in |accessdate=२९ जनवरी २०१५}}</ref> । सामान्यभोजनं, अल्पाहारः च स्वीकर्त्तव्यः । भोजनसमये जलं न पिबेत् । भोजनस्य ३० निमिषेभ्यः पूर्वं, ५० निमिषेभ्यः पश्चात् वा जलं पिबेत् । अपच्यं भोजनम् अपि न कुर्यात् । भक्ष्यपदार्थाः प्रक्षाल्यैव उपयुज्याः । मौनेन एव भोजनं करणीयम् । अत्युष्णं, अतिशीतलं वा भोजनं न ग्राह्यम् । तेन भोजनेन जठराग्निः प्रभावितः भवति <ref>{{cite web |title=a premier health wikipedia भोजन करने के आवश्यक नियम (Necessary rule of taking FOOD)|url= http://maintainbodyfitness.blogspot.in/2012/05/necesarry-rule-of-taking-food.html |publisher= maintainbodyfitness.blogspot.in |accessdate=२९ जनवरी २०१५}}</ref>। पाचने अपि दुष्करं भवति । भोजनसमये चलचित्रं, दूरदर्शनं वा मा पश्येत् । उष्णं भोजनं स्वादिष्टं भवति । उष्णभोजनेन पाचने सहाय्यं भवति । आहारे ७०% कठोरं, ३०% द्रवं च भोजनं भवेत् । भोजनानन्तरं होरात्रयानन्तरम् एव शयनं करणीयम्<ref>{{cite web |title=Health for all Dr. Vyas – भोजन के नियम, जिन्हे अपना कर सौ वर्ष जियें |url= http://healthforalldrvyas.blogspot.in/2013/07/blog-post_21.html|publisher= healthforalldrvyas.blogspot.in |accessdate=२९ जनवरी २०१५}}</ref> । तेन पाचने सारल्यं भवति । अन्यथा अजीर्णता भवितुं शक्यते । अस्माकं शरीरस्य पाचनशक्तिः निर्धारिता भवति । मनुष्यजीवने मांसाहारः वर्ज्यः अस्ति । अतः मांसाहारः न भक्ष्यः । शाकाहारेण शरीरस्य बलं वर्धते । तण्डुलाः, मुद्गाः इत्यादयः उपाहारः कथ्यन्ते <ref>{{cite web |title=Health for all Dr. Vyas – भोजन के नियम, जिन्हे अपना कर सौ वर्ष जियें |url= http://healthforalldrvyas.blogspot.in/2013/07/blog-post_21.html|publisher= healthforalldrvyas.blogspot.in |accessdate=२९ जनवरी २०१५}}</ref>। उपाहारः अधिकमात्रायां स्वीकर्त्तव्यः । ===चरकसंहितानुसारं भोजनस्य दशनियमाः<ref>{{cite web |title= चरक सहिंता से उद्धृत भोजन करने के दस अनमोल नियम (अखिल विश्व गायत्री परिवार) |url= http://hindi.awgp.org/gayatri/AWGP_Offers/Literature_Life_Transforming/Books_Articles/Swastha_rahane_ke/bhojan |publisher= hindi.awgp.org |accessdate= २९ जनवरी २०१५ }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>=== # उष्णाहारः स्वीकर्त्तव्यः । उष्णाहारेण जठराग्निः अधिकः प्रदीप्तः भवति । तेन शीघ्रतया भोजनं पचति । # स्निग्धाहारः ग्राह्यः । स्निग्धाहारः शरीरं पोषयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति च । # मात्रापूर्वकः आहारः ग्राह्यः । शरीरस्य पाचनशक्तेः अनुकूलः आहारः स्वीकर्त्तव्यः । उचितमात्रायाम् आहारेण स्वास्थ्यसंरक्षणं भवति । # पाचनानन्तरम् एव भोजनं स्वीकरणीयम् । # अविरुद्धवीर्ययुतः आहारः ग्राह्यः । परस्परविरुद्धवीर्याहारेण रोगाः उत्पद्यन्ते । # अनुकूलस्थाने आहारः ग्राह्यः । यत्स्थानं प्रियं भवेत्, तत्रैव भोक्तव्यम् । यदाहारः प्रियः भवेत्, तदाहारः एव भक्ष्यः । # शीघ्रतया न भक्ष्यम् । शीघ्रभक्षणेन पाचने विलम्बः भवति । # मन्दगत्या न भक्ष्यम् । मन्दभक्षणेन भोजने तृप्तिः न भवति । तेन कारणेन आहारः शीतलः, पाकः विषमश्च भवति । # एकाग्रचित्तेन आहारः ग्राह्यः । एकाग्रचित्तेन भोजनस्य पाचने सारल्यं भवति । # आत्मशक्तेः अनुसारम् आहारः स्वीकर्त्तव्यः । आहारः लाभकरः, हानिकरः वा अस्ति इति चिन्तनीयम् । तदनन्तरं शक्तेः अनुसारम् आहारः ग्राह्यः । तादृशः आहारः हितकरः भवति । ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[वायुः]] * [[जलम्]] * [[फलानि]] * [[शरीरम्]] * [[पृथ्वी]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Food|{{PAGENAME}}}} * [http://books.google.co.in/books?id=l00iMqGfz7MC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=true आहार चिकित्सा] * [http://hindi.webdunia.com/healthy-food/आहार-के-कुछ-खास-नियम-109052800102_1.htm आहार के कुछ खास नियम] * [http://www.buffalopedia.cirb.res.in/index.php?option=com_content&view=article&id=383&Itemid=293&lang=en सन्तुलित आहार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407063455/http://www.buffalopedia.cirb.res.in/index.php?option=com_content&view=article&id=383&Itemid=293&lang=en |date=2014-04-07 }} * [http://www.foodtimeline.org/ आहारः] * [http://wikibooks.org/wiki/Cookbook Cookbook] * [http://sa.wikibooks.org/wiki/ षड्रसविज्ञानम् ] == सन्दर्भः == {{Reflist|3}} [[वर्गः:पाकशास्त्रम्]] योजनीया‎]]{{तलं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] 4ny7bjtn26mkn0rj55cx12zlztgm0hj 0 32450 500194 481695 2026-08-15T02:56:03Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500194 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person | name=भगिनी निवेदिता | image= Sœur Nivedita.jpg | caption= भगिनी निवेदिता [[भारतम्|भारते]] | dead=dead | birth_date= २८ अक्टोबर् १८६७ | birth_place= [[ऐर्लाण्ड्]] | death_date= १३ अक्टोबर् १९११ (४४ वयसि) | death_place= [[दार्जिलिङ्गमण्डलम्|दार्जिलिङ्ग]], [[पश्चिमवङ्गराज्यम्]], [[भारतम्]] | other_names = भगिनी निवेदिता | spouse = | children = | known_for = समाजसेविका, राष्ट्रभक्ता }} '''भगिनी निवेदिता''' ({{IPA audio link|{{PAGENAME}}.wav}} {{IPAc-en|ˈ|b|h|ə|g|ɪ|n|iː|_|n|ɪ|v|ɛ|d|ɛ|t|aː}}) ({{lang-en|Margaret Elizabeth Noble}}, {{lang-hi|भगिनी निवेदिता}}) इति [[स्वामिविवेकानन्द|स्वामिविवेकानन्देन]] प्रदत्तं नाम । तस्याः वास्तविकं नाम तु मार्गरेट् एलिजबेथ् नोबल् आसीत् । [[भारतम्|भारतस्य]] [[स्वतन्त्रतासङ्ग्रामः|स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे]] तस्याः अपि अविस्मरणीयं योगदानं वर्तते । [[मेडलीन् स्लेड्]], [[एनी बेसन्ट्]] सदृशम् एषा अपि [[भारत]]मातुः विदेशिपुत्री । एषा अपि सर्वस्वं त्यक्त्वा भारतस्वतन्त्रतायै योगदानम् अयच्छत् । [[मेडम कामा]]-द्वारा निर्मितस्य "[[वन्दे मातरम्]]"-ध्वजस्य अनुसरणं कृत्वा अनया अपि [[भारतीयराष्ट्रध्वज]]स्य निर्माणे स्वयोगदानं कृतम् । [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य जीवनीलेखने अपि एतस्याः महद्योगदानं वर्तते । == जन्म, परिवारश्च == विंशतितमेऽब्दे [[भारत]]वत् अन्ये बहवः देशाः अपि [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य अधीनाः आसन् । तेषु [[आयर्लैण्ड]]-देशः अपि अन्यतमः । [[भारतस्य स्वतन्त्रताक्रान्तिकारिणः|भारतीयक्रान्तिकारिवत्]] तस्मिन् देशे अपि स्वतन्त्रयोद्धारः मातृभूमेः स्वतन्त्रतायै सक्रियाः आसन् । [[आयर्लैण्ड]]-देशे सेम्युअल् नोबल्-नामकः एकः ‘पादरी’ (padre) आसीत् । सः धर्मप्रचारेण सह मातृभिमिस्वतन्त्रतायै अपि कार्यं करोति स्म । सेम्युअल् इत्यस्य पत्नी मेरी यदा प्रसूता आसीत्, तदा सा अवदत्, “यदि आवयोः शिशोः जन्म निर्विघ्नेन भविष्यति, तर्हि आवां स्वशिशुम् ईश्वरसेवायां योजयिष्यावः” इति । परन्तु सेम्युअल् अवदत्, “न भोः ! आवयोः शिशुः ईश्वरकार्याय न किन्तु मातृभूमिस्वतन्त्रतायै कार्यं करिष्यति” इति । १९६७ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/१०/१९६७) दिनाङ्के तयोः गृहे कन्यायाः जन्म अभवत् । सा कन्या एव मार्गरेट् अर्थात् भगिनी निवेदिता । निवेदितया बाल्यं [[आयर्लैण्ड]]-देशे तस्याः पितामह्याः गृहे व्यतीतम्, यतो हि तस्य पिता धर्मप्रचारस्य, देशस्वतन्त्रतायाः च कार्ये व्यस्तः आसीत् । तस्य पिता देशसेवायाः विचारान् निवेदितायाः मनसि आरोपयत् । परन्तु १८८२ तमे वर्षे ३४ वर्षस्य वयसि तस्याः पितुः अवसानम् अभवत् । तदा निवेदितायाः आयुः पञ्चदश आसीत् । पितुः अवसानानन्तरं गृहनिर्वाहस्य दायित्वं निवेदितायाः उपरि आपतितम् । अतः १८८४ तमे वर्षे सा एकस्यां शालायां शिक्षिकात्वेन कार्यं प्रारभत । परन्तु देशसेवायै जन्मधृता निवेदिता कुत्रापि शान्त्या वृत्त्युपार्जनं कर्तुं न शक्तवती । सा षड्वर्षेषु भिन्नेषु चतुर्षु स्थानेषु कार्यं कृतवती । अन्ततो गत्वा सा १८९२ तमे वर्षे [[लण्डन]]-महानगरम् अगच्छत् । == शिक्षणम् == पितुः मरणानन्तरं वृत्त्युपार्जनेन सह निवेदिता पठन्ती अपि आसीत् । तस्याः माता मेरी निवेदितां, तस्याः अनुजां च पठितुं 'होलीफाक्स'-कलाविद्यालयं प्रैषयत् । तयोः सहोदर्योः सम्यगध्ययनेन विद्यालयस्य शिक्षकाः सन्तुष्टाः आसन् । ते अध्ययने अतिचतुरे आस्ताम् । तस्मिन् विद्यालये ते [[सङ्गीत]]-[[चित्र]]-[[नृत्यम्|नृत्यादीनाम्]] अभ्यासम् अकुरुताम् । तस्मिन् विद्यालये अध्ययनं समाप्य निवेदिता 'केस्विक्'-विद्यालये शिक्षिकात्वेन कार्यं प्रारभत । == [[स्वामिविवेकानन्द|स्वामिविवेकानन्देन]] सह मेलनम् == बाल्यकालात् निवेदितायाः स्वप्नम् आसीत् यत्, “[[आयर्लैण्ड]]-देशः स्वतन्त्रः स्यात्” इति । तस्याः पित्रोः संस्काराः अपि तथैव आसन् । [[लण्डन]]-महानगरं सम्प्राप्य तस्याः [[आयर्लैण्ड]]-देशस्य क्रान्तिकारिभिस्सह सम्पर्कः अभवत् । १८९३ तमे वर्षे [[अमेरिका]]-देशस्य [[शिकागो]]-महानगरे विश्वधर्मपरिषदि सा भागम् अवहत् । तत्र [[भारत]]स्य प्रतिनिधेः [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य भाषणं श्रृत्वा सा प्रेरणां प्रापत् । [[स्वामिविवेकानन्द|स्वामिववेकानन्देन]] तस्यां परिषदि यत् भाषणं दत्तमासीत्, तेन सर्वेषां हृदयम् अजयत सः । ततः [[विवेकानन्दः]] [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य [[लण्डन]]-महानगरे 'लेडी ईझाएल्' इत्यस्याः गृहम् अगच्छत् । तस्मिन् गृहे [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य प्रवचनम् आसीत् । तस्मिन् प्रवचने पञ्चदश जनाः आसन् । तेषु निवेदिता अपि अन्यतमा । ततः तु निवेदिता [[स्वामिविवेकानन्द|विवेकान्दं]] प्रति मुग्धा अभवत् । [[विवेकानन्दः]] तदनन्तरवर्षे यदा पुनः [[लण्डन]]-महानगरम् अगच्छ्त्, तदारभ्य निवेदितायाः परिचयः [[स्वामिविवेकानन्द|विवेकानन्देन]] सह अवर्धत । परन्तु स्वामिना सह सा अधिकं समयं न यापयत् । एकदा सा [[स्वामिविवेकानन्द|विवेकानन्दं]] पत्रम् अलिखत्, “भोः स्वामिन् ! भारतम् आगन्तुकामा अहं भवतः आज्ञायाः प्रतीक्षां कुर्वती अस्मि” । निवेदितायाः पत्रं पठित्वा [[विवेकानन्दः]] किंवक्तव्यमूढः अभवत्, यतो हि स्वामी जानाति स्म यत्, “सा विदेशस्य शीतवातावरणे निवसितुम् अभ्यस्ता अस्ति । [[भारतम्|भारतस्य]] उष्णवातावरणे सा कथं निवत्स्यति ?” इति । परन्तु निवेदितायाः निर्णयः दृढः आसीत्, अतः स्वामी तस्यै [[भारतम्]] आगन्तुम् आज्ञाम् अयच्छत् । == भारतागमनम् == १८९८ तमस्य वर्षस्य 'जनवरी'-मासस्य अष्टाविंशतितमे (२८/१/१८९८) दिनाङ्के मोम्बासा-नामकेन जलयानेन सा [[कोलकाता]]-महानगरं प्रापत् । मासद्वयं यावत् सा [[भारत]]स्य [[भारतीयसंस्कृतिः|संस्कृति]]-[[इतिहास]]-जीवशैल्यादिवषये गहनाध्ययनम् अकरोत् । स्वामिना प्रदर्शितध्यानमार्गस्यापि सा अनुसरणम् अकरोत् । ततः १९९८ तमस्य वर्षस्य 'मार्च'-मासस्य पञ्चविंशतितमे (२५/३/१९९८) दिनाङ्के [[स्वामिविवेकानन्दः]] तस्यै दीक्षाम् अददत् । दीक्षाकाले स्वामी तस्यै मन्त्रम् अयच्छत्, “भारते स्निह्यताम्, भारतस्य सेवा क्रियताम् (Love India, Serve India)” इति । स्वामी निवेदितायै उपादिशत् यत्, “[[भारत]]स्य यथार्थतया यदि त्वं सेवां कर्तुम् इच्छसि, तर्हि [[भारत]]स्य आत्मनि लीना भव । भारतीयानां सुखदुःखानि, अज्ञानम्, अन्धविश्वासम्, आपत्तिं च स्वस्य मत्वा सहस्व । साधनया, तपश्चर्यया च तेषां निवारणं कुरु । तदैव त्वं स्वोद्देशे सफला भविष्यसि” इति । दीक्षाकाले एव मार्गरेट् इत्यस्मात् निवेदिता इति स्वामिना तस्याः नामान्तरणं कृतम् । ततः सा निवेदिता इति प्रसिद्धा अभवत् । कालान्तरे भगिनी शब्दः अपि तस्याः नाम्ना सह अयुजत् (जुड़ गया) । अतः भगिनी निवेदिता इति सा प्रसिद्धा । तस्मिन् एव काले [[कोलकाता]]-महानगरे 'प्लेग'-रोगेण [[यम]]रूपं धृतम् आसीत् । जनाः [[औषध]]-सेवा-उपचारादीनाम् अभावेन मरन्तः आसन् । निवेदिता तेषां रोगिणां कृते धनसञ्चयस्य कार्यं प्रारभत । अविरतपरिश्रमेण सा रोगिणाम् उपचारार्थं धनम् एकत्रितम् अकरोत् । रागिणां सेवायै सा सर्वदा तत्परा आसीत् । ततः सा [[भारत]]भ्रमणं प्रारभत । [[भारत]]यात्राकाले सा विविधयोगिभिः [[ध्यान]]-[[योग]]-[[समाधि]]-विषये अपठत् । १९०० तमे वर्षे [[पेरिस]]-महानगरे विश्वधर्मपरिषदः आयोजनम् आसीत् । निवेदिता स्वामिना सह तस्यां परिषदि भागम् अवहत् । परन्तु ततः आगमनानन्तरं स्वामिनः स्वास्थ्यं शिथिलम् अभवत् । एकदा स्वामी निवेदिताम् अवदत्, “इतःपरं त्वया स्वविवेकेनैव अग्रे गन्तव्यमस्ति । तव अन्तरात्मा यस्मिन् मार्गे प्रति नयति, तं मार्गं प्रति गच्छतु” इति । == भारतीयस्वतन्त्रतान्दोलने योगदानम् == [[विवेकान्द]]स्य आदेशानन्तरं निवेदिता सर्वत्र एकाकी एव अटति स्म । सा [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशस्य यात्राम् अकरोत् । तस्मिन् काले [[इङ्ग्लैण्ड]]-देशे जनाः [[हिन्दुधर्म]]म् अङ्गीकर्तुम् आरब्धवन्तः आसन् । तेन तत्रस्थाः [[क्रिस्त]]-जनाः रुष्टाः आसन् । ते भारतीयसंस्कृतेः अपमानं कुर्वन्ति स्म । सा यदा [[इङ्गलैण्ड]]-देशे आसीत्, तदा तया अनुभूतं यत्, "[[इङ्ग्लैण्ड]]-[[भारत]]योः मित्रता न भवितुम् अर्हति । अतः भारतेन तु स्वतन्त्रतायाः कृते सङ्घर्षः एव करणीयः" इति । भारतं प्रत्यागत्य सा बहुत्र भाषणानि अकरोत् । तस्याः भाषणेषु भारतं प्रति प्रेम एव आसीत् । सा ऐच्छत् यत्, “भारतीयाः स्वयं जागरूकाः भवेयुः, स्वमातृभूम्यै युद्धं कुर्युः” इति । अतः सा भारतीयानां [[शिक्षा]]याः कार्यं प्रारभत, येन सुशिक्षिताः भारतीयाः स्वभाग्यं स्वयमेव लेखितुं समर्थाः भवेयुः । निवेदितायाः देशसेवाकार्यं पश्यन्तः [[भारत]]स्य राष्ट्रियनेतारः तया सह सम्पर्कम् अस्थापयन् । राष्ट्रियनेतॄणां निवेदितया सह सम्बन्धे वर्धिते सति आङ्ग्लसर्वकारः निवेदितायाः पृष्ठे गुप्तचरान् न्ययुङ्क्त । तस्याः पत्रेषु अपि आङ्ग्लसर्वकारस्य [[गृध्र]]दृष्टिः आसीत् । १९०२ तमस्य वर्षस्य 'जुलाई'-मासस्य तृतीये (३/७/१९०२) दिनाङ्के [[स्वामिविवेकानन्दः]] ब्रह्मलीनः अभवत् । ततः पञ्चदिनपश्चात् भगिनी निवेदिता [[रामकृष्ण मिशन्]] इत्याख्यां संस्थाम् अत्यजत् । सा पुनः [[भारत]]भ्रमणार्थं निर्गता । [[मुम्बई]]-[[नागपुर]]-[[वर्धा]]-[[अमरावती]]-नगराणां यात्रां कृत्वा सा [[वडोदरा]]-महानगरम् अगच्छत् । तत्र [[अरविन्द घोष]] इत्यनेन सह तस्याः परिचयः अभवत् । तस्य राष्ट्रवादिविचारैः सा प्रभावता । [[वडोदरा]]-महानगरात् [[कर्णावती]]-महानगरं गत्वा सा तत्र दिनत्रयं यावत् भाषण-प्रवचन-सम्मेलनानि अकरोत् । [[भारत]]मातुः सुप्तपुत्रेभ्यः उत्थानबोधः एव तस्याः मुखात् सर्वदा निर्गच्छति स्म । सा देशभक्त्याः विषये भारतीयान् बोधयति स्म । तस्याः भाषणस्य सारः आसीत् यत्, “ईश्वरप्राप्तेः ईप्सा अस्ति चेत्, [[भारत]]मातुः सेवां कुर्वन्तु । तेन ईश्वरप्राप्तिः निश्चयेन भविष्यति” इति । [[कर्णावती]]-तः सा [[मुम्बई]]-[[अजञ्ता]]-[[इलोरा]]-[[मद्रास]]-आदिस्थेषु भ्रमणं कृत्वा [[वङ्गप्रदेश|वङ्गप्रदेशं]] प्रापत् । यदा सा [[वङ्गप्रदेश|वङ्गप्रदेशं]] प्रापत्, तदा तत्र क्रान्तिकारिप्रवृत्तिः वेगवती आसीत् । अतः सा स्वपार्श्वे सङ्गृहीतं सर्वं क्रान्तिकारिसाहित्यं तेभ्यः क्रान्तिकारिभ्यः अददत् । सा [[राष्ट्रध्वज]]स्य एकां परिकल्पनाम् अपि देशस्य सम्मुखम् उपास्थापयत् । तस्मिन् एव समये [[स्वामिविवेकानन्द]]स्य अनुजः भूपेन्द्रनाथ दत्त आङ्ग्लविरोधस्य कारणेन कारागारे आसीत् । भगिनी निवेदिता तं कारागारवासात् अमोचयत् । ततः 'चाफेकर'-बन्धूनां मात्रा सह स्थित्वा निवेदिता तस्यै सान्त्वनां प्रादात् । 'चाफेकर'-परिवारस्य त्रीन् पुत्रान् आङ्ग्लाः अमारयन् । तेन [[वङ्गप्रदेश]]स्य राजकीयस्थितिः विस्फोटकी अभवत् । तस्मिन् एव काले लोर्ड कर्जन् [[वङ्गप्रदेश]]स्य विभाजनम् अकरोत् । वङ्गविभाजनस्य निर्णयस्य सर्वत्र विरोधः अभवत् । तेन विरोधने [[स्वदेशी आन्दोलनम्|स्वदेशी-आन्दोलन]]स्य जन्म अभवत् । भगिनी निवेदिता तस्मिन् आन्दोलने भागम् अवहत् । तया अपि आजीवनं स्वदेशिवस्त्रधारणस्य प्रतिज्ञा कृता । आजीवनं तस्याः प्रतिज्ञायाः पालनमपि अकरोत् सा । == मृत्युः == भगिनी निवेदिता राष्ट्रियप्रवृत्तिभिः सह सल्लग्ना आसीत्, परन्तु तया [[समाजसेवा]]याः कार्यम् अपि क्रियमाणम् आसीत् । सा [[भारत]]मातुः सेवायै स्वजीवनं समार्पयत् । सा स्वस्वास्थ्यस्यापि चिन्तनं नाकरोत् । भारतस्य ऊष्णवातावरणे यद्यपि सा कष्टमनुभवति स्म, तथापि स्वास्थ्यस्य चिन्ताम् अकृत्वा सा सम्मेलन-प्रवचन-भाषणादिकार्याणि अविरतं करोति स्म । परन्तु स्वजीवनस्य अन्तिमदिनेषु तया तत्सर्वं त्यक्तम् । १९११ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासस्य त्रयोदशे (१३/१०/१९११) दिनाङ्के चतुश्चत्वारिंशत् (४४) वयसि [[वङ्गप्रदेश|वङ्गप्रदेशे]] तस्याः निधनम् अभवत् । [[भारत]]मातुः निःस्वार्थभावेन सेवां कृतवत्यै तस्यै कोटि कोटि नमस्काराः । == सम्बद्धाः लेखाः == *[[स्वामिविवेकानन्दः]] *[[हिन्दुधर्मः]] *[[भारतीयसंस्कृतिः]] *[[वङ्गप्रदेशः]] == बाह्यानुबन्धाः == http://www.bhagininiveditacollege.in/ http://bhagininiveditabank.com/ https://en.wikipedia.org/wiki/Bhagini_Nivedita_(film) https://en.wikipedia.org/wiki/Sister_Nivedita http://bngvn.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140516225530/http://bngvn.org/ |date=2014-05-16 }} https://en.wikipedia.org/wiki/Kishore_Bharati_Bhagini_Nivedita_(Co-ed)_College http://www.du.ac.in/du/index.php?page=bhagini-nivedita-college http://www.jagranjosh.com/articles/bhagini-nivedita-college-du-notified-recruitment-to-17-assistant-professor-posts-2013-1380005219-1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140402203047/http://www.jagranjosh.com/articles/bhagini-nivedita-college-du-notified-recruitment-to-17-assistant-professor-posts-2013-1380005219-1 |date=2014-04-02 }} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:महिलास्वातन्त्र्ययोधाः]] p99iobwn75j0dnc7nydi84ncoqtxotc 0 35973 500193 483570 2026-08-15T02:15:49Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500193 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} <!-- अस्य लेखस्य tagging and coding अवशिष्टमस्ति --> [[चित्रम्:BW Fjord an Glameyer Stack 2007-12-15.JPG|thumb|right|200px|]] '''परिवहनम्''' ({{IPA audio link|परिवहनम्.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|p|ə|r|ɪ|v|ə|h|ə|n|ə|m}}) ({{lang-hi|परिवहन}}, {{lang-en|Transportation}}) अर्थात् वस्तूनां, व्यक्तीनां च एकस्थानात् अन्यत्र वहनम् इति । प्राकृतिकसंसाधनानाम् आर्थिकक्रियाकलापानाम् आपणानाम् एकस्मिन् स्थाने एव प्राप्तिः दुर्लभा । उत्पादनकेन्द्राणाम् उपभोगकेन्द्रैः सह संयोगः परिवहनेन, सञ्चारेण, व्यापारेण च भवति । प्रत्येकेषु प्रदेशेषु तत्रत्यानाम् आवश्यकानां वस्तूनाम् उत्पादनम् अत्यधिकं भवति । तादृशानां वस्तूनां व्यापारः विनिमयश्च परिवहनसञ्चारयोः आधारितः भवति । तथैव जीवनस्य स्तरः, गुणवत्ता च दक्षपरिवहनसञ्चारव्यापारेषु आधारिता भवति । प्रारम्भिकावस्थायां परिवहनसञ्चारयोः एकमेव साधनमासीत् । किन्तु साम्प्रते काले द्वयोः स्वरूपं स्पष्टं, विशिष्टं च वर्तते । परिवहनेन उत्पादनकेन्द-उपभओगकेन्द्रयोः कृते योजकः, वाहकश्च प्राप्यते । तेन माध्यमेन व्यापारः क्रियते । व्यक्तीनां, वस्तूनां च एकस्थलात् अन्यस्थलप्राप्तिः परिवहनेन भवति । परिवहने मनुष्याणां, पशूनां, विभिन्नयानानां च उपयोगः भवति । गमनागमनस्य प्रक्रिया स्थले, जले, वायौ च भवति । मार्गाः, रेलमार्गाः च स्थलीयपरिवहनं वर्तते । जलमार्गाः, वायुमार्गाः च परिवहनस्य अन्यतमौ द्वौ प्रकारौ स्तः । नलिकारेखाः (pipeline) पेट्रोलियम्, प्राकृतिकवायून्, तरलावस्थान्, अयस्कान् च परिवहति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=65|year=2007 }}</ref> परिवहनं समाजस्य आधारभूतानाम् आवश्यकतानां सन्तुष्ट्यर्थं निर्मितः कश्चित् सेवायाः उद्योगः वर्तते । अस्मिन् प्रकल्पे परिवहनाय मार्गाणां, मनुष्याणां, वस्तूनां वहनार्थं यानानां च समावेशः क्रियते । प्रतिदेशे विभिन्नप्रकारकाणां परिवहनानां विकासः भवति । अनेकमार्गाणाम् एकस्यां श्रेण्यां संयोजनेन निर्मितं प्रारुपं परिवहनजालम् उच्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=65|year=2007 }}</ref> ==परिवहनस्य प्रकाराः== विश्वपरिवहनस्य प्रमुखप्रकाराः चत्वारि सन्ति । यथा – स्थलपरिवहनं, जलपरिवहनं, वायुपरिवहनं, नलिकारेखा (Pipeline) परिवहनं च । एतेषामुपयोगः अन्तःप्रादेशिकाय, अन्ताराष्ट्रियाय च भवति । स्थलपरिवहनेन, वायुपरिवहनेन, जलपरिवहनेन च यात्रीणां, वस्तूनां च वहनं क्रियते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=66|year=2007 }}</ref> परिवहितानां वस्तूनां, सेवानां प्रकाराणां, परिवहनस्य व्ययानां च आधारेण परिवहनस्य प्रकाराणां सार्थकता गण्यते । वस्तूनां, मनुष्याणां एकस्थानात् अन्यत्र वहनं मार्गपरिवहनेन (Road) वेगेन भवति । कस्माच्चित् स्थलात् स्थूलपदार्थानां विशालपरिमाणस्य दीर्घान्तरं यावत् वहनाय रेलमार्गः अनुकूलः वर्तते । उच्चमूल्यवतां, नाशवतां च वस्तूनां वायुमार्गेण परिवहनं सर्वश्रेष्ठं भवति । परिवहनाय वायुयातायातं सर्वश्रेष्ठं वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=66|year=2007 }}</ref> ===मार्गः (Road)=== बहूनां वस्तूनां सेवानां सञ्चालनं स्थले एव भवति । पुरातनकाले मानवः स्वयं वाहकः आसीत् । तदनन्तरं भारवाहनाय पशूनाम् उपयोगः आरभत । चक्राणाम् (Wheel) आविष्कारानन्तरं यानानां प्रयोगः महत्वपूर्णः अभवत् । अष्टादशशताब्द्यां बाष्पयन्त्रस्य आविष्कारानन्तरं परिवहने क्रान्तिः अभवत् । प्रायः प्रथमः सार्वजनिकः रेलमार्गः १८२५ तमे वर्षे उत्तरीय [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्गलेण्ड]] देशस्य स्टॉकटन् डर्लिङ्ग्टन् इत्येतयोः मध्ये आरब्धः । तत्पश्चात् १९ तमायां शताब्द्यां परिवहने रेलमार्गः लोकप्रियः, तीव्रतमः च अभवत् । ततः परम् अन्तर्दहनयन्त्रस्य आविष्कारेण मार्गाणां गुणवत्तायां वाहनानां परिवहने क्रान्तिरागता । स्थलपरिवहने नवीनतमस्य विकासस्य स्वरूपे नलिकारेखाणां (Pipeline), राजमार्गाणां तारमार्गाणां व्यवस्था आरभत । खानिजतैलस्य, अवमलस्य, नलिकामलस्य इत्यादीनां द्रवपदार्थानां परिवहनं नलिकारेखाभिः क्रियते । प्रायः मानववाहकः, पशुवाहनं यानम् इतीदं परिवहनस्य बहुमूल्यसाधनानि सन्ति । किन्तु बृहद्वाहकाः अल्पमूल्याः भवन्ति । साम्प्रतम् अपि [[भारतदेशः|भारतदेशे]], [[चीनदेशः|चीनदेशे ]]<nowiki/>च मानववाहकाः, पशुवाहनानि प्रचलितानि सन्ति । अल्पान्तरे रेलपरिवहनस्य अपेक्षया मार्गपरिवहनम् आर्थिकदृष्ट्या लाभकरं भवति । मार्गैः वस्तूनां परिवहनं महत्वपूर्णं भवति । मार्गपरिवहनेन गृहं प्रति वस्तूनि प्राप्यन्ते । अपक्वमार्गाः निर्माणदृष्ट्या सरलाः भवन्ति । किन्तु वर्षर्तौ एतेषु मार्गेषु परिवहनम् असम्भवम् । पक्वमार्गाः अपि अधिकवर्षायां प्रभाविताः भवन्ति । तादृश्यां परिस्थितौ रेलमार्गैः परिवहनं क्रियते । किन्तु रेलमार्गाः लघवः भवन्ति । तेन कारणेन अल्पव्ययेन आवश्यकतायाः पूर्तिः अशक्या । अतः मार्गैः सर्वेषां देशानां व्यापारः, वाणिज्यं च विकसितं भवति । पर्यटनाय मार्गाः एव महत्वपूर्णाः सन्ति । विकासिदेशेषु, विकासशीलदेशेषु च मार्गाणां गुणवत्तायां पर्याप्तम् अन्तरं प्राप्यते । यतः मार्गाणां निर्माणाय संरक्षणाय च बहुधनव्ययः भवति । विकसितदेशेषु श्रेष्ठगुणवत्तायाः मार्गाः सर्वत्र प्राप्यन्ते । किन्तु अनेकैः कारणैः विश्वस्य मार्गतन्त्रं सम्पूर्णतया विकसितं न जातम् । विश्वस्य मोटर-वाहनस्य मार्गाः १५० लक्षं लम्बमानाः सन्ति । तस्य ३३% भागः [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपे प्राप्यते । पश्चिम[[यूरोप]] महाद्वीपस्य तुलनया [[उत्तर अमेरिका]] महाद्वीपे वाहनानां सङ्ख्या अधिका वर्तते । अस्याशयः अस्ति यत् विश्वस्मिन् मार्गाणां विकासे प्रादेशिकेषु, राष्ट्रियेषु, अन्ताराष्ट्रियेषु, महाद्वीपीयेषु च स्तरेषु असमानता प्राप्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}</ref> ====यातायातस्य प्रवाहः==== गतवर्षेषु मार्गाणां यातायाते अतिवृद्धिः जाता । मार्गतन्त्रं यदा यातायातस्य आवश्यकतानुरूपं विकसितं न भवति, तदा मार्गे सम्मर्दः (traffic) वर्धते । प्रातःकाले, सायङ्काले च मार्गेषु अधिकः सम्मर्दः दृष्टुं शक्यते । अर्थात् कार्यस्य पूर्वं कार्यस्य परं वा इति । विश्वस्य बहूनि नगराणि सम्मर्दस्य समस्यया प्रभावितानि सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}</ref> ===विभिन्नदेशानां मार्गाणां दैर्घ्यम्<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=67|year=2007 }}</ref>=== # [[भारत]] - १०५ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[जापान्]] - ३२७ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[फ्रान्स्]] - १६४ प्रतिवर्ग कि. मी. # यूनाइटेड् किङ्गडम् - १६२ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]] - ६७ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[स्पेन्]] - ६८ प्रतिवर्ग कि. मी. # [[श्रीलङ्का]] - १५१ प्रतिवर्ग कि. मी. ====महामार्गः==== दूरस्थानां नगराणां सन्धिः महामार्गैः क्रियते । अबाधितरूपेण यातायातं भवेत्, अतः एतावत् निर्माणं क्रियते । यातायातस्य अबाधितप्रवाहस्य सौकर्याय विभिन्न-यातायातरेखा (Lane), सेतुः, ८० मी. विस्तृताः, मार्गाः च भवन्ति । विकसितदेशेषु प्रत्येकानि नगराणि, पत्तनानि च महामार्गैः परस्परं सम्बद्धानि सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> [[अमेरिका]]<nowiki/>-देशे महामार्गाणां विकासः अधिकः वर्तते । तत्र प्रायः ०.६५ कि. मी. प्रतिवर्गं कि. मी. अस्ति । तत्र प्रत्येकं स्थानं महामार्गात् २० कि. मी. दूरे स्थितम् अस्ति । [[प्रशान्तमहासागरः|पश्चिमप्रशान्तमहासागरीयतटेषु]] स्थितानि नगराणि पूर्वदिशि [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिकमहासागरीयतटेषु]] स्थितैः नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । तथैव उत्तरदिशि [[केनडा]] देशस्य नगराणि दक्षिणदिशि [[मेक्सिको|मैक्सिको]] इत्यस्य नगरैः सह सम्बद्धानि सन्ति । पान-अमेरिकन् महामार्गः इदानीं निर्माणाधीनः वर्तते । तस्य अधिकांशः भागः निर्मितः जातः । [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण-अमेरिका]] महाद्वीपस्य देशाः, मध्य अमेरिका महाद्वीपस्य देशाः, [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], केनडा च तेन महामार्गेण परस्परं सम्बद्धाः सन्ति । वाहनानां विशालसङ्ख्या, महामार्गाणां सुविकसितं जालं च यूरोप-महाद्वीपे प्राप्यते । किन्तु महामार्गाणां रेलमार्गैः जलमार्गैः सह प्रतिद्वन्द्विता वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> [[रूस]]<nowiki/>-देशे यूराल-पर्वतस्य पश्चिमदिशि स्थितेषु औद्योगिकेषु प्रदेशेषु महामार्गाणाम् अत्यधिकः विकासः जातः । [[मास्को]]<nowiki/>-ब्लाडीवोस्टक् महामार्गः पूर्वदिशि स्थितेषु प्रदेशेषु वर्तते । रूस-देशस्य भौगोलिकक्षेत्रफलम् अत्यधिकविस्तृतं वर्तते । तेन कारणेन तत्रत्याः महामार्गाः रेलमार्गाणाम् अपेक्षया महत्वपूर्णाः न सन्ति । [[चीनदेशः|चीन]]<nowiki/>-देशे महामार्गाः प्रमुखानि नगराणि सञ्योजयन्ति । एकः नूतनमहामार्गः [[तिब्बत]]<nowiki/>क्षेत्रे चेगडू इत्यनेन ल्हासा इतीदं सञ्योजयति । [[भारत]]<nowiki/>-देशे बहवः महामार्गाः प्राप्यन्ते । ते महामार्गाः नगराणि, पत्तनानि च परस्परं सञ्योजयन्ति । राष्ट्रियमहामार्गः ७ [[वाराणसी|वाराणसीनगरं]] [[कन्याकुमारी]] नगरेण सह सञ्योजयति । अयं देशस्य दीर्घतमः महामार्गः वर्तते । साम्प्रतं स्वर्णिमचतुर्भुजद्रुतमार्गाणां निर्माणं प्रचलति । सर्वकारस्य योजना अस्ति यत् अनेन मार्गेण प्रमुखमहानगराणि, [[मुम्बई]], [[बेङ्गळुरु|बैङ्गळुरु]], [[चेन्नै|चैन्नई]], [[कोलकाता]], [[हैदराबाद्-नगरम्, भारतम्|हैदराबाद]] इत्येतानि परस्परं सम्बद्धानि भवेयुः । [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिका]]<nowiki/>-महाद्वीपे उत्तरदिशि स्थितः एकः महामार्गः अल्जियर्स् इतीदं गुयाना इत्यस्य कोनाफ्रि इत्यनेन सह सञ्योजयति । तथैव कैरा अपि केपटाऊन् इत्यनेन सह सम्बद्धम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> ====सीमावर्तीमार्गाः==== अन्ताराष्ट्रियसीमासु निर्मिताः मार्गाः सीमावर्तिमार्गाः कथ्यन्ते । इमे मार्गाः दूरस्थेषु क्षेत्रेषु निवसितां जनानां प्रतिरक्षणाय, प्रमुखनगरैः सह सम्बद्धाय च महत्वपूर्णाः भवन्ति । प्रायः प्रत्येकेषु देशेषु ग्रामेभ्यः सैन्यशिबिरेभ्यः वस्तूनि प्रेषणाय सीमावर्तिमार्गाः प्राप्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> ===रेलमार्गः=== रेलमार्गैः स्थूलवस्तूनां, यात्रिणाम् अधिकदूरस्थले यातायातः क्रियते । अयम् अपि परिवहनस्य एकः प्रकारः वर्तते । रेलमार्गस्य विस्तारः प्रत्येकेषु देशेषु भिन्नः प्राप्यते । सामान्यतः बृहत् (१.५ मी. वा तस्मादधिकं), मानकः (१.४४ मी.), मीटर् लाइन् (१ मी.), लघु च इति प्रकारकेषु रेलमार्गाः विभक्ताः सन्ति । ब्रिटेन-देशे मानकरेखा (Line) उप्युज्यते । दैनिकावागमनस्य रेलयानानि [[ब्रिटेन]]<nowiki/>-देशे, संयुक्त राज्य अमेरिका, [[जापान्]]<nowiki/>-देशे, [[भारत]]<nowiki/>-देशे च अत्यधिकानि लोकप्रियानि सन्ति । दैनिकरेलयानैः जनाः प्रतिदिनम् एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र आवागमनं कुर्वन्ति । विश्वस्मिन् १३ लक्षं कि. मी. यावत् दैर्घ्याः रेलयातायातमार्गाः वर्तन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref> ====चितदेशेषु रेलमार्गाणां दैर्घ्यं<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=68|year=2007 }}</ref>==== # [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]] – २७८.३ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[रूस]] – १६०.८ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[भारत]] – १४४.७ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[केनडा]] – ९३.५ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[जर्मनी]] – ९०.८ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[चीनदेशः|चीन]] – ७०.१ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[ऑस्ट्रेलिया]] – ४०.० प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[संयुक्तराष्ट्रसङ्घः|संयुक्त राष्ट्र]] – ३७.९ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[फ्रान्स्]] – ३४.५ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् # [[ब्रासील|ब्राजील् ]]<nowiki/>– ३०.१ प्रति १०० वर्ग कि. मी. क्षेत्रम् [[यूरोप्]]<nowiki/>-महाद्वीपे विश्वस्य सघनतमं रेलतन्त्रं वर्तते । तत्र रेलमार्गाः प्रायः ४ लक्षं ४० सहस्रं कि. मी. दीर्घाः वर्तन्ते । [[लन्दन्]], [[पेरिस्]], ब्रुसेल्स्, मिलान्, बलिन्, वारसा च इत्येतेषु नगरेषु महत्वपूर्णानि रेलकेन्द्राणि वर्तन्ते । [[इङ्ग्लेण्डदेशः|इङ्ग्लेण्ड्]] देशे यूरो टनल् ग्रुप् इत्यनेन प्रचालितः सुरङ्गामार्गः [[लन्डन्|लन्दन्]] इतीदं पेरिस इत्यनेन सह सञ्योजयति । यूराल् इत्यस्य पर्वतस्य पश्चिमे भागे अत्यन्तं सघनं जालं वर्तते । तेन जालेन युक्ते [[रूसदेशः|रूस्]]<nowiki/>-देशे रेलमार्गैः देशस्य परिवहनस्य ९० प्रतिशतं भागः प्रबन्धितः भवति । मास्को इति महानगरं रेलवे इत्यस्य महत्वपूर्णः मुख्यालयः वर्तते । तत्र देशस्य विस्तृतानां भौगोलिकानां क्षेत्राणां विभिन्नेषु भागेषु प्रमुखाः रेलरेखाः (railline) विकिसिताः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> [[उत्तर अमेरिका|उत्तर-अमेरिका]] महाद्वीपे सर्वाधिकं विस्तृतं रेलमार्गतन्त्रं वर्तते । तत् तन्त्रं विश्वस्य रेलमार्गाणां ४० प्रतिशतं वर्तते । अस्य विपरीतं यूरोप्-महाद्वीपस्य अनेकेषु देशेषु रेलमार्गाणां प्रयोगः यात्रिणां परिवहनस्य अपेक्षया स्थूलपदार्थानां (अयस्क, धान्यं, काष्ठं, यन्त्रम् च) परिवहने अधिकः भवति । [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[केनडा]] इत्येतयोः उच्चौद्योगिकेषु, नगरीयप्रदेशेषु च सघनरेलतन्त्रं प्राप्यते । [[केनडा]] देशे रेलमार्गः सार्वजनिकविभागेषु वर्तते । अधिकजनसङ्ख्यायुतेषु क्षेत्रेषु अपि रेलमार्गाः सन्ति । महाद्वीपपारीयरेलमार्गैः [[गोधूमः|गोधूमस्य]], अङ्गारस्य च परिवहनं क्रियते । [[ऑस्ट्रेलिया]]<nowiki/>-महाद्वीपे प्रायः ४०,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः वर्तन्ते । तस्य रेलमार्गस्य २५ प्रतिशतं न्यु साउथ वेल्स् इत्यस्मिन् प्राप्यते । [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]] देशे मुख्यतः उत्तरद्वीपे रेलमार्गाः प्राप्यन्ते । ते मार्गाः कृषिक्षेत्रेषु उपयुज्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपे द्वयोः प्रदेशयोः रेलमार्गाः सघनाः सन्ति । [[अर्जण्टिना|अर्जेण्टिना]] इत्यस्य पम्पास्, ब्राजील् इत्यस्य कॉफी उत्पादकः प्रदेशः च । एतयोः द्वयोः प्रदेशयोः [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपस्य रेलमार्गाणां ४० प्रतिशतं भागः प्राप्यते । [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]] महाद्वीपस्य शेषदेशेषु केवलं चिली देशे महत्वपूर्णदैर्घ्यस्य रेलमार्गाः सन्ति । ते तटीयकेन्द्राणि आन्तरिकक्षेत्रैः सह सञ्योजयन्ति । [[पेरू]], बोलीविया, इक्वाडोर्, [[कोलम्बिया]], [[वेनेजुयेला|वेनेजुएला]] इत्यादिषु एकरेखायाः रेलमार्गाः प्राप्यन्ते । तत्र केवलं महाद्वीपपारीयरेलमार्गः वर्तते । सः मार्गः एण्डिज् पर्वतानाम् अपरे भागे ३९०० मी. औन्नत्ये स्थितः अस्ति । सः ब्यूनसआयर्स (अर्जेण्टिना) इतीदं वाल्पैराइजो इत्यनेन सह मेलयति एशिया महाद्वीपे [[जापान्]]<nowiki/>-देशस्य, [[चीनदेशः|चीन]]<nowiki/>-देशस्य, [[भारत]]<nowiki/>-देशस्य च सघनेषु आवासिक्षेत्रेषु रेलमार्गाणां सघनतमं घनत्वं प्राप्यते । अत्र अन्येषां देशानाम् अपेक्षया अल्परेलमार्गाः निर्मिताः सन्ति । विस्तृतमरुस्थलानां कारणेन, अधिकजनसङ्ख्यायाः कारणेन च रेलमार्गाणां न्यूनतमः विकासः जातः । यद्यपि [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रिका]]<nowiki/>-महाद्वीपः विश्वस्य द्वितीयः बृहत्तमः महाद्वीपः वर्तते, तथापि तत्र ४०,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः सन्ति । तेषु मार्गेषु स्वर्णस्य, हीरकमणेः च सान्द्रणेन, ताम्रखननस्य क्रियाकलापैः च दक्षिण आफ्रिका महाद्वीपे १८,००० कि. मी. दीर्घाः रेलमार्गाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> आफ्रिका-महाद्वीपस्य प्रमुखाः रेलमार्गाः सन्ति यत्<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=69|year=2007 }}</ref> - # बेङ्गुएला रेलमार्गः - अङ्गोला तः कटङ्गा-जाम्बिया ताम्रस्य पेटिका पर्यन्तम् । # तञ्जानिया रेलमार्गः – जाम्बिया ताम्रस्य पेटिका तः तटे स्थितं दार-ए-सलाम् पर्यन्तम् । # बोसवाना तः जिम्बाब्वे पर्यन्तं रेलमार्गः, यः स्थलरूद्धानि राज्यानि दक्षिण आफ्रिकीरेलतन्त्रेण सह सम्बद्ध्यते । # [[दक्षिण-आफ्रिका]] इत्यस्य गणतन्त्रे केपटाउन् तः प्रेटोरिया पर्यन्तं ब्लू रेल । ====पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः==== पारमहाद्वीपीयरेलमार्गाः सम्पूर्णमहाद्वीपस्य एकपक्षतः अपरपक्षपर्यन्तं भवति । आर्थिकराजनैतिकाभ्यां कारणैः विभिन्नदिक्षु दीर्घयात्राभ्यः अस्य मार्गस्य निर्माणं क्रियते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}</ref> ====पार-साइबेरियन् रेलमार्गः==== [[रूस्]]<nowiki/>-देशस्य अयं प्रमुखः रेलमार्गः वर्तते । पश्चिमदिशि सेण्ट् पीटर्सबर्गतः पूर्वदिशि [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागर]]<nowiki/>तटस्थं [[मास्को]], कजान्, ट्युमिन्, नोवोसिबिर्स्क्, चिता, खबरोवस्क् पर्यन्तम् अयं मार्गः वर्तते । अयम् ए[[एशियाखण्डः|शिया]]<nowiki/>-महाद्वीपस्य महत्वपूर्णः रेलमार्गः विद्यते । विश्वस्य सर्वाधिकेन दैर्घ्ययुग्मपथेन (९,३२२ कि. मी.) युक्तः विद्युतीकृतः पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}</ref> ====पार-कैनेडियन् रेलमार्गः==== [[केनडा]] इत्यस्य मार्गस्य दैर्घ्यं ७,०५० कि. मी. अस्ति । अस्य रेलमार्गस्य निर्माणं १८८६ तमे वर्षे अभवत् । अयं रेलमार्गः पूर्वदिशि हैलिफैक्स् तः माण्ट्रियल्, ओटावा, विनिपेग्, कलगैरी, पश्चिमे प्रशान्ततटे स्थितं वैङ्कुवर् पर्यन्तं वर्तते । अयं जलमार्गः [[केनडा]] इत्यस्य आर्थिकरेखा वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=70|year=2007 }}</ref> ====सङ्घरेलमार्गः प्रशान्तरेलमार्गश्च==== अयं रेलमार्गः अटलाण्टिकतटे स्थितं न्यूयार्क् इतीदं क्लीवलैण्ड्, शिकागो, ओमाहा, इवान्स्, ऑग्डन्, सैक्रामेण्टो, [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरस्य]] तटे स्थितं [[फ्रान्सिस्को]] इत्येतैः सह मेलयति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}</ref> ====ऑस्ट्रेलियाई पारमहाद्वीपीयरेलमार्गः==== अयं रेलमार्गः पश्चिमतटे स्थितं [[पर्थ]] इतीदं कलगुर्ली, ब्रोकन् हिल्, पोर्ट् ऑगस्ता, पूर्वीतटे स्थितं [[सिडनी]] इत्येतैः सह सञ्योजयति । अयं रेलमार्गः महाद्वीपस्य पश्चिमतः पूर्वदिशं प्रति गच्छति । अपरः एकः रेलमार्गः उत्तर-दक्षिणरेखाम् एडीलेड् इतीदम् एलिस् स्प्रिङ्ग इत्यनेन सह मेलयति । अग्रे इमं रेलमार्गं डार्विन्-बिरदुम् रेलमार्गेण सह सञ्योजयति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}</ref> ====ओरिएण्ट् एक्सप्रेस्==== अयं रेलमार्गः पेरिस् इतीदं स्ट्रैस्बर्ग्, म्युनिख्, विएना, बुडापेस्ट् बेल्ग्रेड्, [[इस्ताम्बूल्]] इत्येतैः सह मेलयति । जलमार्गेण [[लन्दन्]] तः इस्ताम्बूल् पर्यन्तं १० दिनानि भवन्ति, किन्तु अनेन रेलमार्गेण लन्दन् तः इस्ताम्बूल् पर्यन्तं ९६ होरा एव भवति । इस्ताम्बूल इतीदं बैङ्कॉक्, [[ईरान|ईरान्]], [[पाकिस्तानम्|पाकिस्तान्]], [[भारत]]<nowiki/>-देशं, [[बाङ्ग्लादेशः|बाङ्ग्लादेशं]], म्यांमार च इतीदं पर्यन्तं रेलमार्गस्य निर्माणाय अपि प्रस्तावः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=71|year=2007 }}</ref> ===जलपरिवहनम्=== जलपरिवहने महत्वपूर्णः लाभः अस्ति यत् अस्मिन् परिवहने मार्गनिर्माणस्य आवश्यकता न भवति । सर्वे महासागराः परस्परं सम्बद्धाः सन्ति । महासागरेषु विभिन्नानि जलयानानि चलन्ति । किन्तु महासागराणां द्वयोः पक्षयोः पत्तनसौकर्यस्य आवश्यकता वर्तते । इदं परिवहनम् अल्पमूल्यं भवति । यतः मार्गाणाम् अपेक्षया जलस्य घर्षणं न्यूनं भवति । जलपरिवहनस्य ऊर्जा निवेशस्य अपेक्षया न्यूना भवति । जलपरिवहनं समुद्रमार्गेषु, आन्तरिकजलमार्गेषु च विभक्तं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=72|year=2007 }}</ref> ====समुद्रमार्गः==== महासागरे एकैकस्यां दिशि महामार्गाः भवन्ति । तेषां महामार्गाणां संरक्षणाय व्ययः न भवति । एकस्मात् द्वीपात् अन्यद्वीपं प्रति स्थूलवस्तूनां दैर्घ्यान्तरं परिवहनं स्थलवायुपरिवहनस्य अपेक्षया अल्पमूल्यं भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}</ref> ====उत्तरी अटलाण्टिक समुद्रमार्गः==== अयं मार्गः औद्योगिकदृष्ट्या उत्तर-पूर्वी संयुक्त राज्य अमेरिका, पश्चिमी यूरोप् इति इमौ परस्परं मेलयति । विश्वस्य २५% वैदिशिकः व्यापारः अस्मिन् मार्गे एव भवति । अतः विश्वस्य व्यस्ततमः व्यापारिकजलमार्गः अयम् इति । अयं ’बृहद् ट्रङ्क् मार्गः’ इत्यपि तस्य नामन्तरम् । अस्य मार्गस्य उभयोः तटयोः पत्तनस्य, पोताश्रयस्य च विशिष्टाः सुविधाः प्राप्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}</ref> ====भूमध्यसागरीयः, हिन्दमहासागरीयः च समुद्रमार्गः==== अयं समुद्रमार्गः विश्वस्य अधिकतमेभ्यः देशेभ्यः, जनेभ्यः च सेवां ददाति । पोर्ट् सईद्, अदन्, [[मुम्बई]], [[कोलम्बो]], [[सिङ्गापुरम्|सिङ्गापुर्]] इत्यादीनि अस्य मार्गस्य महत्वपूर्णानि पत्तनानि सन्ति । अयं व्यावसायिकमार्गः पश्चिमयुरोपीयप्रदेशान्, पश्चिम-आफ्रीका, दक्षिण-आफ्रीका, दक्षिण-पूर्व एशिया, [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]] इत्यस्य देशस्य कृषिवाणिज्ये, पशुपालनाधारित-अर्थव्यवस्थां च योजयति । स्वेज् इत्यस्याः कूल्यायाः निर्माणपूर्वम् अयं मार्गः लिवरपुल्, [[कोलम्बो]] च इति इमे परस्परं मेलयति स्म । अस्य मार्गस्य दैर्घ्यं ६,४०० कि. मी. आसीत् । [[स्वर्णं]], हीरकमणिः, [[ताम्रम्|ताम्रं]], [[टिन|टिन्]], कलायः, गिरितैलं, [[फलम्|फलं]] च इत्यादीनां प्राकृतिकसंसाधनैः व्यापारस्य प्रमाणेन यातायाते वृद्धिर्भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=73|year=2007 }}</ref> ===='उत्तमाशा अन्तरीप' समुद्रमार्गः==== [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिक-महासागरस्य]] अपरे तटे अयम् एकः अन्यः महत्वपूर्णः समुद्रमार्गः वर्तते । अयं मार्गः पश्चिम- यूरोपीय, पश्चिम-आफ्रीकीदेशान् [[ब्रासील|ब्राजील्]], [[अर्जण्टिना|अर्जेण्टिना]], उरुग्वे इत्येतैः सह योजयति । उत्तर-अटलाण्टिक मार्गस्य तुलनायां [[दक्षिणामेरिका|दक्षिण अमेरिका]], [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रीका]] इत्येतयोः सीमितविकासेन, जनसङ्ख्यया यातायातः बहुन्यूनः वर्तते । दक्षिण-पूर्वी [[ब्राजील्]], प्लाटा ज्वारनदमुख, [[दक्षिण-आफ्रिका|दक्षिण-आफ्रीका]] च इत्येतेषां केषुचित् भागेषु बृहत्प्रमाणेन औद्योगिकरणम् अभवत् । रियो-डि-जैनेरो, केपटाउन् इत्येतयोः मध्ये अपि यातायतः अतिन्यूनः वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरे]] अनेकमार्गैः व्यापारः क्रियते । बृहद्वृत्ते स्थितः मार्गः वैङ्कूवर्, याकोहामा इति इमौ परस्परं योजयति । यात्रायाः अन्तरम् अपि अर्धं (२,४८० कि. मी.) करोति । <ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ====उत्तरी प्रशान्त समुद्रमार्गः==== अयं समुद्रमार्गः [[अमेरिका]] इत्यस्य तटवर्तिपत्तनानि [[एशिया]] महाद्वीपस्य पत्तनैः सह योजयति । ====दक्षिणी प्रशान्त समुद्रमार्गः==== अयं समुद्रमार्गः पश्चिम-[[यूरोप्]], [[उत्तर-अमेरिका]] इति इमौ [[ऑस्ट्रेलिया]], [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]], पनामाकूल्या, [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्तमहासागरस्य]] द्वीपः च इत्येतैः सह योजयति । [[हॉङ्गकॉङ्ग्]] फिलिपीन्स्, [[इण्डोनेशिया]], इत्येतेषां प्राप्त्यै अयं मार्गः उपयुज्यते । [[पनामा]] तः [[सिडनी]] इत्येतयोः अन्तरं १२,००० कि. मी. वर्तते । [[होनोलूलू]] इति अस्य मार्गस्य महत्वपूर्णं पत्तनम् अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ===तटीयं नौकापरिवहनम्=== जलपरिवहनम् एकम् अल्पमूल्यं साधनं वर्तते इति स्पष्टम् एव । समुद्रमार्गः विभिन्नदेशान् परस्परं योजयति । तटीयनौकापरिवहनं केभ्यश्चित् देशेभ्यः सुगमं वर्तते । यथा – [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[चीनदेशः|चीन]], [[भारत|भारतं]] च । [[यूरोप्]] महाद्वीपे शेनगेन-देशानां स्थितिः तटीयनौकापरिवहनदृष्ट्या उपयुक्ता वर्तते । यदि तटीयनौकापरिवहनस्य सम्यक्तया विकासः भवेत्, तर्हि स्थलमार्गस्य यातायातस्य सम्मर्दे न्यूनता भवितुं शक्नोति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ===नौकापरिवहनकूल्या=== स्वेज्, पनामा इति इमे द्वे नौकापरिवहनाय मनुष्यनिर्मिते कूल्यौ स्तः । अयं जलमार्गः अपि कथ्यते । इमे कूल्ये पूर्वीविश्व-पश्चिमीविश्वयोः प्रवेशद्वारम् इव वर्तेते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ====स्वेज् कूल्या==== अस्याः कूल्याः निर्माणं १८६९ तमे वर्षे मिस्र-देशस्य उत्तरदिशि पोर्टसईद्, दक्षिणदिशि पोर्ट् स्वेज् इत्यस्य मध्यभूमध्यसागरः, रक्तसागरः च इत्येतेषां संयोजनाय कृतम् आसीत् । [[हिन्द महासागरः|हिन्दमहासागरे]] प्रवेशाय नूतनमार्गरूपेण इयं कूल्या वर्तते । इयं जलबन्धरहिता, समुद्रस्तरस्य समाना कूल्या वर्तते । अस्य १६० कि. मी. दैर्घ्यं, ११ तः १५ मी. पर्यन्तं गहनता च वर्तते । अस्यां कूल्यां प्रतिदिनं १०० जलयानानि यातायातं कुर्वन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=74|year=2007 }}</ref> ====पनामा-कूल्या==== इयं कूल्या पूर्वदिशि [[अटलांटिक महासागरः|अटलाण्टिक्-महासागरं]] पश्चिमदिशि [[प्रशान्तमहासागरः|प्रशान्त-महासागरेण]] सह योजयति । अस्य निर्माणं [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य अमेरिका]] इत्यनेन कारितम् आसीत् । तेन कूल्यायाः द्वयोः पक्षयोः ८ कि. मी. क्रीत्वा कूल्यामण्डलम् इति नाम दत्तम् । इयं कूल्या प्रायः ७२ कि. मी. दीर्घा अस्ति, १२ कि. मी. पर्यन्तं गहना च वर्तते । अस्यां कूल्यायां षड् जलप्रबन्धकतन्त्राणि सन्ति । जलयानानि अस्यां कूल्यायां प्रवेशपूर्वं जलप्रबन्धकानि प्राप्नुवन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=75|year=2007 }}</ref> अनया कूल्यया [[न्यूयॉर्क]] [[सैनफ्रान्सिस्को]] इत्येतयोः मध्ये प्रायः १३,००० कि. मी. अन्तरं न्यूनं जातम् । यद्यपि अस्याः कूल्याः आर्थिकमहत्त्वं स्वेज् कूल्यया न्यूनं वर्तते तथापि दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य अर्थव्यवस्थायाम् अस्याः महत्वपूर्णा भूमिका वर्तते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=75|year=2007 }}</ref> ====आन्तरिकजलमार्गः==== नद्यः, तडागाः, तटीयक्षेत्राणि च प्राचीनकालादेव महत्वपूर्णाः जलमार्गाः सन्ति । नौकाः, जलयानानि च यात्रिणां, वस्तूनां च परिवहनार्थम् उपयुज्यन्ते । आन्तरिकजलमार्गाणां विकासः कूल्यानां नौगम्यतायां, विस्तृततायां, गहनतायां जलप्रवाहस्य निरन्तरतायां च आधारितः भवति । सघनवनैः युक्तेषु क्षेत्रेषु नद्यः एव परिवहनस्य साधनत्वेन भवन्ति । अत्यधिकभारयुतानां वस्तूनाम् (अङ्गारस्य, सीमेण्ट्, काष्टस्य, धात्विक-अयस्कस्य च) आन्तरिकजलमार्गैः यातायातः क्रियते।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}</ref> प्राचीनेकाले परिवहनस्य मुख्यराजमार्गत्वेन नदीमार्गः एव प्रयुज्यते स्म । यथा [[भारत|भारते]], किन्तु साम्प्रते काले रेलमार्गैः सह प्रतिद्वन्दितया, सेचनादिना कार्ये जलस्यैव उपयोगे पर्याप्तमात्रायां जलस्य अभावेन च नदीनां जलपरिवहनं विलुप्तं जातम् ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}</ref> आन्तरिकजलमार्गरूपे नदीनां सार्थकता अन्ताराष्ट्रियपरिवहनेन, व्यापारक्षेत्रेषु विकसितदेशैः च मान्यता प्राप्ता । निम्नलिखिताः नद्यः जलमार्गविश्वस्य महत्वपूर्णाः वाणिज्यमार्गाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=76|year=2007 }}</ref> ====राइन् जलमार्गः==== इयं नदी [[जर्मनी]] [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड]] इत्येतयोः प्रवहति । [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड]] इत्यस्य रोटरर्डम् इत्यस्मिन् [[स्विटजरलैण्ड्]] इत्यतः बेसल् प्रति ७०० कि. मी. पर्यन्तम् इयं नौकायनयोग्या वर्तते । सामुद्रिकयानानि कोलोन् इतीदं प्रति गन्तुं शक्नुवन्ति । रूर्-नदी पूर्वदिशम् आगत्य राइन्-नद्यां मिलति । इयं नदी अङ्गारक्षेत्रतः प्रवाहिता भवति । सम्पूर्णनदी बेसिन-विनिर्माणक्षेत्रस्य दृष्ट्या अत्यधिका सम्पन्ना वर्तते । अस्मिन् प्रदेशे राइननद्यां डसलडोर्क् नामकं पत्तनं स्थितम् अस्ति । विश्वस्य जलमार्गेषु अधिकतमः प्रयुक्तः जलमार्गः अयं वर्तते । प्रतिवर्षं २०,००० तः अधिकानां जलयानानां, वस्तूनाम् आदान-प्रदानं भवति । अयं जलमार्गः [[स्विटजरलैंड|स्विटजरलैण्ड्]], [[जर्मनी]], [[फ्रान्स्]], [[बेल्जियम्]] [[नेदर्लेण्ड्देशः|नीदरलैण्ड्]] इत्यादीन् औद्योगिकक्षेत्रैः सह योजयति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====डेन्यूब्-जलमार्गः==== अयम् आन्तरिकजलमार्गः पूर्वीयूरोपीयभागाय महत्वपूर्णः वर्तते । डेन्यूब्-नदी ब्लैक् फॉरेस्ट् इत्यतः पूर्वदिशं प्रति प्रवहति । इयं नदी टारना तः सेविरिन् पर्यन्तं नौकायनयोग्या वर्तते । अनेन जलमार्गेण मुख्यतः [[गोधूमः|गोधूमस्य]], काष्ठस्य, यन्त्राणां च निर्यातः भवति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====वोल्गा-जलमार्गः==== [[रूस्]]<nowiki/>-देशे बहुमात्रायां विकसितजलमार्गाः प्राप्यन्ते । तेषु मार्गेषु वोल्गा-जलमार्गः सर्वाधिकः महत्वपूर्णः वर्तते । अयं जलमार्गः ११,२०० कि. मी. यावत् नौकायनाय सुविधां प्रददाति । कैस्पियन्-सागरेण सह संलग्नः अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====बृहत् तडागाः (झील)सेन्ट् लारेन्स्==== [[उत्तर-अमेरिका]] इत्यस्य महाद्वीपस्य सुपीरियर्, ह्युरन्, इरी, ओण्टोरियो इत्यादयः बृहद् तडागाः (झील) सू-कूल्यया, वलैण्ड्-कूल्यया सह योजिताः सन्ति । एभिः आन्तरिकजलमार्गाः अपि प्राप्यन्ते । तत्र स्थितानि मुख्यानि डुलुथ्, बुफालो इत्यादीनि पत्तनानि सामुद्रिकपत्तनानाम् आधुनिकसौकर्ययुतानि सन्ति । विशालसामुद्रिकजलयानानि महाद्वीपस्य आन्तरिके भागे मॉट्रियल् पर्यन्तं नौकायनं कुर्वन्ति । किन्तु नदीषु बहवः प्रपाताः सन्ति । तेन कारणेन लघुजलयानैः यातायातः क्रियते । तेन कारणेन लघुजलयानानां संरक्षणाय कूल्याः ३.५ मी. गहनाः वर्तन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ====मिसीसिपी-जलमार्गः==== मिसीसिपी-उनोहियो जलमार्गः [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य-अमेरिका]] इत्यस्य आन्तिकभागान् दक्षिणे [[मेक्सिको|मैक्सिको]] इत्यस्य गर्तेन सह योजयति । लम्बवाष्पपोताः अनेन मार्गेण मिनियापोलिस् पर्यन्तं गन्तुं शक्नुवन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> ===वायुपरिवहनम्=== वायुपरिवहनं परिवहनस्य तीव्रतमं साधनं वर्तते । किन्तु इदं बहुमूल्यम् साधनम् अपि अस्ति । अस्य साधनस्य गतिः अधिका भवति । अतः अस्य उपयोगः दीर्घयात्रायां भवति । अनेन कारणेन भारयुतानि वस्तूनि एकस्मात् स्थानात् अन्यत्र जटिति प्रेषयितुं शक्यन्ते । वायुपरिवहनेन सम्पूर्णे विश्वस्मिन् सम्पर्कक्रान्तिः अभवत् । अगम्यक्षेत्रं यावत् अपि वायुपरिवहनेन प्राप्तुं शक्यते । पर्वतेषु, हिमक्षेत्रेषु, विषममरुस्थलीयभूभागेषु च अपि प्राप्तुं शक्यते । हिमालयीयप्रदेशेषु भूस्खलनेन, हिमपातेन च प्रायः मार्गाः अवरुध्यन्ते । तस्यां स्थितौ किञ्चित् स्थानं प्राप्तुं वायुयात्रा एव एकमात्रः विकल्पः वर्तते । वायुमार्गाणां सामयिकमहत्वमपि दृश्यते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=77|year=2007 }}</ref> वायुयानानां निर्माणाय, तेषां कार्यप्रणाल्यै च सौकर्यानाम् आवश्यकता वर्तते । वायुपत्तनानां निर्माणे अपि बहुव्ययः भवति । साम्प्रते काले विश्वस्मिन् किमपि स्थानं ३५ होरा इत्यस्मात् अधिकदूरं नास्ति । विश्वस्य अनेकेषु भागेषु नित्यवायुसेवाः उपलब्धाः सन्ति । ====अन्तर्महाद्वीपीयवायुमार्गः==== उत्तरगोलार्द्धे अन्तर्महाद्वीपीयवायुमार्गाणां पूर्व-पश्चिमपट्टिका अस्ति । पौर्वात्य संयुक्तराज्य-अमेरिका, पश्चिम-[[यूरोप्]], दक्षिण-पूर्व [[एशियाखण्डः|एशिया]] च इत्यादिषु महाद्वीपेषु वायुमार्गाः व्यस्ताः सन्ति । विश्वस्य वायुमार्गाणां ६०% भागस्य प्रयोगं संयुक्तराज्य-अमेरिका एव करोति । [[आफ्रिकाखण्डः|आफ्रीका]], [[रूस्]]<nowiki/>-देशस्य एशियाई भाग, [[दक्षिण-अमेरिका]] इत्यादिषु महाद्वीपेषु वायुपरिवहनस्य अभावः वर्तते । दक्षिणगोलार्द्धे १०-३५ अक्षांशानां मध्ये अधिकजनसङ्ख्या, सीमितस्थलखण्ड, आर्थिकविकासः च इत्येतैः कारणैः अल्पमात्रायां वायुसेवाः उपलब्धाः सन्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}</ref> ===नलिकारेखा (Pipeline)=== [[जलम्|जलस्य]], पेट्रोलियम् , प्राकृतिकवायूनाम् इत्यादीनां पदार्थानाम् अबाधितप्रवाहाय, परिवहनाय च नलिकारेखाणां व्यापकरूपः प्रयुज्यते । नलिकारेखाभिः जनेभ्यः [[जलम्|जलस्य]] आवश्यकतापूर्तिः भवति इति सर्वे जानन्ति । विश्वस्य नैकेषु भागेषु भोजनालयीयवायोः (L.P.G.) इत्यस्य पूर्तिः नलिकारेखाभिः क्रियते । द्रविताङ्गाराणां परिवहनाय अपि नलिकारेखानाम् उपयोगः क्रियते । [[न्यूजीलैण्ड|न्यूजीलैण्ड्]]<nowiki/>-देशे अपि [[दुग्धम्|दुग्धं]] यन्त्रागारपर्यन्तं नलिकारेखाभिः प्रेषयते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}</ref> [[संयुक्त राज्‍य अमेरिका|संयुक्तराज्य-अमेरिका]]<nowiki/>-देशे उत्पादकक्षेत्रस्य, उपभोगक्षेत्रस्य च मध्ये विस्तृताः तैलनलिकारेखाः प्राप्यन्ते । ’बिग् इन्च्’ नामिका एका प्रसिद्धा नलिकारेखा वर्तते । अनया नलिकारेखया मैक्सिको इत्यस्य गर्ते तैलकूपतः उत्तरपूर्विराज्येषु तैलस्य यातायातं क्रियते । द्रवपदार्थानां, वायूनां च अबाधितरूपेण प्रवाहाय नलिकारेखाः मुख्यत्वेन प्रयुज्यन्ते ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=78|year=2007 }}</ref> [[यूरोप्]], [[रूस्]], पश्चिम् [[एशिया]], [[भारत]]<nowiki/>-देशः इत्येतेषु च तैलकूपान् तैलपरिष्करणशालाभिः, पत्तनैः च सह योजयितुं नलिकारेखाः उपयुज्यन्ते । मध्य [[एशिया]] इत्यस्मिन् महाद्वीपे तुर्कमेनिस्तान् इत्यतः [[ईरान्]] ,[[चीनदेशः|चीन्]] पर्यन्तं नलिकारेखाणां वृद्धिः जायमाना अस्ति ।<ref>{{Cite book|author=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)|title=मानव भूगोल के मूल सिद्धान्त|publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT)| isbn=8174506748|page=79|year=2007 }}</ref> ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः]] * [[खानिजः]] * [[मृत्तिका]] * [[प्राकृतिकी आपद्]] * [[पृथ्वी]] * [[वायुः]] * [[कृषिः]] * [[जलम्]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Chhath‎|{{PAGENAME}}}} * [http://www.ncert.nic.in/NCERTS/textbook/textbook.htm?lhgy1=0-10 NCERT Book] * http://www.dot.gov/ * http://www.trb.org/Main/Home.aspx * [https://www.indiantrain.in/pnr-status भारतीय रेल्वे PNR Status सहायता] * [https://www.pnr-status.info/ भारतीय रेल्वे सुरक्षित PNR स्थितिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160704034603/https://www.pnr-status.info/ |date=2016-07-04 }} * [https://www.onlinepnrstatus.in/ आधिकारिक रेलवे PNR सहायता] * [https://www.pnrstatusbuzz.in/ भारतीय रेल्वे PNR स्थितिः] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161229033237/https://www.pnrstatusbuzz.in/ |date=2016-12-29 }} * [https://www.getpnrstatus.co.in/ भारतीय Check PNR Status जालस्थानम्] == सन्दर्भः == {{Reflist|3}} {{तलं गच्छतु}} {{शिखरं गच्छतु}} [[वर्गः:परिवहनम्]] [[वर्गः:सारमञ्जूषा योजनीया‎]] mnkdijqzqkg6t5n558u7q6pmccy8ogg 0 37895 500197 481065 2026-08-15T04:34:46Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500197 wikitext text/x-wiki {{तलं गच्छतु}} {{Infobox person |name = सरला ठकराल |image = Sarla Thakral.jpg |caption = सरला ठकराल |birth_date = १९१४ |birth_place = [[देहली]], [[भारतम्]] |death_date= १५ मार्च् २००९ |spouse = पी. डी. शर्मा , पी. पी. ठकराल |parents = |children = }} '''सरला ठकराल''' ({{IPA audio link|सरला ठकराल.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|s|ə|r|ə|l|aː|_|t|h|ə|k|ə|r|aː|l|ə}}) ({{lang-hi|सरला ठकराल}}, {{lang-en|Sarla Thakral}}) इत्याख्या भारतस्य प्रथमा विमानचालिका (Pilot) आसीत् । ई. स. १९३६ तमे वर्षे २१ वर्षस्य वयसि एव सरलया प्रथमवारं विमानं चालितम् आसीत् । तया “जिप्सी मॉथ्” नामकं विमानम् एकाकिन्या एव चालितुं साहसं कृतम् आसीत् । ==जन्म== ई. स. १९१४ तमे वर्षे [[देहली]]<nowiki/>-महानगरे सरलायाः जन्म अभवत् <ref>{{cite web |title=सरला ठकराल|url=http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%A0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2|publisher=http://bharatdiscovery.org/|accessdate=24 March 2015}}</ref>। सा [[आर्यसमाजः|आर्यसमाज]]<nowiki/>स्य अनुयायिनी आसीत् । ==व्यक्तित्वम्== सरलायाः स्वभावः अपि तस्याः नामानुगुणः एव आसीत् । सा स्वभावे अपि सरला आसीत् । सा निर्भीका, साहसिकी च आसीत् । तया लघुवयसि एव बृहत्कार्यं कृतम् आसीत् । यदा तस्याः मृत्युः अभवत्, तदा तस्याः आयुः नवतिवर्षम् (९०) आसीत् । नवतिवर्षे प्राप्ते सति अपि सा स्वकार्यं स्वयमेव करोति स्म । मध्याह्ने अपि किमपि कार्यं कुर्वती आसीत् । सा समयव्यर्थम् अपि न करोति स्म । ==विवाहः== सरलायाः विवाहः षोडशवर्षस्य (१६) वयसि पी.डी. शर्मा इत्याख्येन सह अभवत्<ref>{{cite web |title=Remember Sarla Thakral’s maiden flight of fancy|url= http://www.dnaindia.com/speak-up/report-remember-sarla-thakral-s-maiden-flight-of-fancy-1316073|publisher= http://www.dnaindia.com/|accessdate=24 March 2015}}</ref> । पी.डी. शर्मा देहली-महानगरे निवसति स्म । सरलायाः द्वे पुत्र्यौ स्तः । पी. डी. शर्मा विमानचालकः आसीत् । सः सन्देशविमानस्य विमानचालकः आसीत् । सः अपि प्रथमः भारतीयः आसीत्, येन सन्देशविमाने विमानचालकस्य अनुमतिः प्राप्ता । कराची-नगरतः लाहोरपर्यन्तं [[विमानम्|विमानं]] चालयति स्म । सरलायाः श्वसुरालये अधिकतमाः जनाः विमानचालकाः आसन् । अतः तेषां प्रेरणया सा अपि विमानचालिका भवेत् इति तस्याः पत्युः इच्छा आसीत् । ई. स. १९३९ तमे वर्षे एकस्यां विमानदुर्घटनायां पी.डी. शर्मा इत्यस्य मृत्युः अभवत् <ref>{{cite web |title=India’s First women in air – India’s First lady Pilot – Sarla Thakral|url= http://bharatkinaribharatkishan.blogspot.in/2011/08/sarla-thakral.html|publisher= http://bharatkinaribharatkishan.blogspot.in/|accessdate=24 March 2015}}</ref>। [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य विभागानन्तरं १९४८ तमे वर्षे मातृपितृभ्यां तस्याः पुनर्विवाहः कारितः । पी.पी ठकराल इत्याख्येन सह सरलायाः पुनर्विवाहः अभवत् । द्वितीयविवाहात्प्राक् सा लाहोर-नगरे निवसति स्म । विवाहानन्तरं सा निवासाय देहली-नगरं गतवती आसीत् । ==शिक्षणम्== [[लाहोर]]<nowiki/>-नगरे सः मेयो-विद्यालये अधीतवती । तस्मिन् विद्यालये चित्रकलायाः अपि शिक्षणं दीयते स्म । चित्रकलायां सरलायाः विशिष्टा अभिरुचिः आसीत् । अतः सरला अपि चित्रकलां पठति स्म । [[कला]]<nowiki/>क्षेत्रे अपि तया डिप्लोमा-पदवी प्राप्ता आसीत् । अतः [[चित्रकला]]<nowiki/>यामपि तस्याः महज्ज्ञानं वर्तते स्म । ई. स. तमे वर्षे यदा भारतं पराधीनम् आसीत् । तदा आङ्ग्लशासकैः भारतीयेभ्यः “देहली- फ्लाइङ्ग्-क्लब्” इति नामिका संस्था स्थापिता । तस्यां संस्थायां कैश्चित् जनैः एव प्रवेशः प्राप्तः आसीत् । पी. डी. शर्मा इत्याख्यः तस्यां संस्थायां प्रवेशं प्राप्तवान् । विवाहानन्तरं पी. डी. शर्मा इत्याख्येन तस्यां संस्थायां सरलायाः प्रवेशः कारितः आसीत् । सः तां विमानचालिकां भावयितुं निश्चितवान् । श्वसुरालये अपि सर्वैः जनैः तस्य निर्णयस्य समर्थनं कृतम् आसीत् । श्वसुरेण स्वयमेव संस्थायां सरलायाः प्रवेशः कारितः । तस्यां संस्थायां प्रतिहोरम् एकस्य पाठस्य ३० रुप्यकाणि अध्ययनशुल्कम् आसीत् । सरलया १००० पाठाः अधीताः । १००० पाठानन्तरं सरला उत्पतनस्य “ए” श्रेण्याः प्रमाणपत्रं प्राप्तवती<ref>{{cite web |title=India’s First women in air – India’s First lady Pilot – Sarla Thakral|url= https://vivchavan.wordpress.com/2007/10/17/indias-first-women-in-air-indias-first-lady-pilot-sarla-thakral/|publisher= https://vivchavan.wordpress.com/|accessdate=24 March 2015}}</ref> । तदनन्तरं सा “बी” श्रेण्याः प्रमाणपत्रं प्राप्तुम् इच्छति स्म । तेन प्रमाणपत्रेण कारणेन सा वाणिज्यिकविमानचालिका भवितुं शक्नोति स्म । सा “बी” श्रेण्याः प्रमाणपत्राय जोधपुर-नगरं गतवती । तत्र तया प्रशिक्षणम् आरब्धम् । किन्तु तस्याः पत्युः मृत्योः घटनया मनसि आघातः जातः । [[जोधपुरम्|जोधपुर]]<nowiki/>-नगरस्य फ्लाइङ्ग्-क्लब् अपि पिहितम् जातम् । तस्मिन् काले विश्वयुद्धस्य अपि आरम्भः अभवत् । अन्ते पत्युः आधारस्य, मार्गदर्शकाणां, सफलतायाः मार्गाणां च अभावेन सरलया उत्पतनस्य स्वप्नः त्यक्तः । अनन्तरं सा लाहोर-नगरं गतवती । तत्र चित्रकलायाः क्षेत्रे कार्यं कुर्वती आसीत् <ref>{{cite web|title=1936-India-Sarla Thakral|url=http://centennialofwomenpilots.com/node/25|publisher=http://centennialofwomenpilots.com/|accessdate=24 March 2015|archive-date=3 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103013347/http://centennialofwomenpilots.com/node/25|deadurl=yes}}</ref>। ==जीवनम्== ई. स. १९३६ तमे वर्षे सरला ‘जिप्सी मॉथ्’-नामकं विमानं चालितवती आसीत् । तदा तस्याः आयुः एकविंशतिः आसीत् । तत्पूर्वं कयाचित् अपि भारतीयमहिलया विमानं न चालितम् । अतः सा भारतस्य प्रथमायाः विमानचालिकायाः गौरवं प्राप्तवती आसीत् <ref>{{cite web|title=Flying Colours & Ground Reality|url=http://www.tribuneindia.com/2006/20060205/society.htm#1|publisher=http://www.tribuneindia.com/|accessdate=24 March 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001651/http://www.tribuneindia.com/2006/20060205/society.htm#1|deadurl=yes}}</ref>। तस्मिन् काले विमानं [[विज्ञानम्|विज्ञान]]<nowiki/>स्य चमत्कारः ज्ञायते स्म । तद्विमानं पुरुषाः एव चालयन्ति स्म । किन्तु सरलायाः निश्चयः दृढः, साहसम् अदम्यं च आसीत् । अतः यदा साहसेन सरला विमानं चालितवती, तदा जनाः आश्चर्यचकिताः अभवन् । सम्पूर्णे भारते तस्याः साहसस्य प्रशंसा जाता । साम्प्रतमपि बहवः जनाः न जानन्ति यत् –“सरला ठकराल इत्याख्या विमानचालिका आसीत् । तस्याः चित्राणि समाचारपत्रे मुद्रितानि आसन्” इति । यदा विमानोत्पातनाय प्रशिक्षणं प्रचलत् आसीत् , तदा सरला उत्पातने समये गलपट्टं निष्कास्य सहायकाय ददाति स्म । तस्य सहायकः “राय बहादुर रूपचन्द” इत्याख्यः आसीत् । अनन्तरं सः भारतस्य राजदूतत्वेन कार्यं करोति स्म । एकदा “राय बहादुर रूपचन्द” इत्याख्येन सरलायाः पतिः उक्तः - “ विमानचालनसमये गलपट्टं मा निष्कासयेत् इति सरलां कथयतु । तत्पश्चात् सरला गलपट्टं धृत्वा एव विमानं चालयति स्म । प्रमाणपत्रस्याभावेन सा वाणिज्यविमानचालिका भवितुं असमर्था अभवत् । यदा तया तस्मिन् क्षेत्रे अग्रे कोऽपि मार्गः न प्राप्तः, तदा लाहोर-नगरं गत्वा सा “मेयो-कला-विद्यालयेन” सह संलग्ना जाता । तत्रैव सा प्रशिक्षयति स्म । तया चित्रकलाक्षेत्रे ख्यातिः अर्जिता । यत्र चित्रवीथीकाः भवन्ति स्म, तत्र सा स्वस्याः चित्राणां प्रदर्शनीं स्थापयति स्म <ref>{{Cite book|author= डॉ. बानो सरताज|title=भारत की इक्यावन प्रथम महिलाएं|publisher=अयन प्रकाशन, नई दिल्ली| isbn=9788174083746|page=52|year=2009}}</ref>। अनन्तरं तया वस्त्रेषु, आभूषणेषु चापि परिकल्पना (Design) कृता । समयान्तरे तया तन्तुकार्ये अपि मुद्रणम् आरब्धम् आसीत् । २० वर्षाणि यावत् सा स्वस्याः आभूषणपरिकल्पनाम् अन्येभ्यः औद्योगिकसंस्थानेभ्यः आदधाति स्म । तस्याः बहवः क्रेतारः आसन् । तेषु ‘[[विजयलक्ष्मी पण्डित]]<nowiki/>’ इत्याख्या अपि अन्यतमा आसीत् । सा कथयति स्म यत्- “प्रतिदिनं प्रातःकाले अहं मम सम्पूर्णदिनस्य कार्यस्य योजनापत्रं उत्सृजामि । यदि तस्मिन् योजनापत्रे बहूनि कार्याणि स्युः, तर्हि अहं प्रसन्ना भवामि, अन्यथा दिवसः व्यर्थः अभवत् इति अनुभवामि” इति । ==मृत्युः== ई. स. २००९ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य १५ दिनाङ्के सरलायाः मृत्युः अभवत् <ref>{{cite web |title=सरला ठकराल|url=http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%A0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2|publisher=http://bharatdiscovery.org/|accessdate=24 March 2015}}</ref>। ==सम्बद्धाः लेखाः== * [[विजयलक्ष्मी पण्डित]] * [[कर्णम् मल्लेश्वरी]] * [[भारतीयनौसेना]] * [[भारतीयवायुसेना]] * [[भारतीयभूसेना]] * [[कला]] ==बाह्यसम्पर्कतन्तुः== {{commons|Category:Sarla Thakral|{{PAGENAME}}}} * [http://bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%A0%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B2 भारत डिस्कवरी - सरला ठकरल] * [https://vivchavan.wordpress.com/2007/10/17/indias-first-women-in-air-indias-first-lady-pilot-sarla-thakral India’s First Woman Pilot - Sarla Thakral] ==सन्दर्भाः== {{Reflist}} [[वर्गः:महिला-लेखाभियानम् २०१५]] {{शिखरं गच्छतु}} 7x3kg2913rvjzmy3dtqc6ir38b47bs6 0 63493 500190 499203 2026-08-14T23:49:46Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500190 wikitext text/x-wiki <div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"></div></div> {{Infobox military installation |name=आमेरदुर्गम्<br>आम्बेरदुर्गम् |partof=[[जयपुरम्]] |location=[[आमेर]], [[राजस्थानम्]], [[भारतम्]] |image=[[File:Jaipur 03-2016 03 Amber Fort.jpg| border|300px| आमेरदुर्गस्य विहङ्गमं दृश्यम्]] |caption=<small> आमेरदुर्गस्य सम्मुखं दृश्यं, यस्मिन् विशाला सर्पाकारा सोपानशृङ्खला अपि दृश्यते। </small> |image2=[[File:Amber Fort, Jaipur, c1858.jpg|300px]]|map_caption=<center>राजस्थाने आमेरस्य स्थितिः</center> |map_type=India Rajasthan |latitude=26.9859 |longitude=75.8507 |coordinates={{Coord|26.9859|N|75.8507|E}} |type=[[दुर्गम्]] |controlledby=[[राजस्थानसर्वकारः]] |open_to_public=आम् |condition=संरक्षितम् |built=९६७ |builder=राजा [[मानसिंहप्रथमः]] तत्पश्चात् [[सवाई जयसिंह]] द्वारा अनेकानि योगदानानि, परिष्काराः च |materials=रक्तः बलुआ-पाषाणः, [[पाषाणः]], [[संगमर्मर]] च|used=१५९२ - १७२७ }} '''आमेरदुर्गं (आम्बेरदुर्गम्)''' [[भारतम्|भारत]]<nowiki/>स्य [[राजस्थानराज्यम्|राजस्थान]]<nowiki/>-राज्यस्य राजधान्याः [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>-नगर्याः [[आमेर]]<nowiki/>-क्षेत्रे कस्मिँश्चित् उन्नते पर्वते स्थितं पर्वतीयदुर्गम् अस्ति। एतत् जयपुर-नगरस्य प्रधानं पर्यटकाकर्षणम् अस्ति। आमेर-क्षेत्रं मूलरूपेण स्थानीयैः मीणा-जनैः विकसितं वर्तते, यस्मिन् कालान्तरे कछवाहा-राजपूतः मानसिंहप्रथमः राज्यम् अकरोत्। स एव दुर्गस्यास्य निर्माणम् अकारयत्। एतद्दुर्गं स्वस्य कलात्मकाय विशुद्धाय हिन्दूवास्तुशैल्याः घटकाय प्रसिद्धम् अस्ति। दुर्गस्य विशालानां प्राचीराणां, द्वाराणां शृङ्खलाः, प्रस्तरैः निर्मातैः मार्गैः युक्तं दुर्गमिदं पर्वतस्य केन्द्रीयप्रदेशे स्थित्वा मावठा-सरोवरं पश्यन्नस्ति इति प्रतीयते। रक्तवर्णीय-मृत्प्रस्तरैः, संगमर्मर-प्रस्तरैः च निर्मितम् एतत् आकर्षकं दुर्गं पर्वतस्य चतुर्षु स्तरेषु निर्मितम् अस्ति, येषु प्रत्येकं स्तरे विशालः प्राङ्गणः अस्ति। जन-साधारणेभ्यः प्राङ्गणः, विशिष्ट-जनेभ्यः प्राङ्गणः, काचप्रासादः उत जयमन्दिरं, सुखनिवासः च मुख्यभागाः सन्ति। सुखनिवासे कृत्रिम-जलधारा वर्तते, यया औष्ण्यवातारवणेऽपि अत्र शीलतायाः आनन्दः सम्प्राप्यते। दुर्गमिदं कछवाहा-[[राजपूताः|राजपूत]]<nowiki/>-महाराजेभ्यः, तेषां परिवारेभ्यः च निवासाय निर्मितम् आसीत्। दुर्गे प्रासादस्य मुख्यप्रवेशद्वारस्य निकटे तेषाम् आराध्यायाः चैतन्य-पंथस्य शिला-देव्याः किञ्चन मन्दिरम् अस्ति। आमेरदुर्गस्य, जयगढ-दुर्गस्य च निर्माणम् [[अरावली|अरावलीपर्वतमाला]]<nowiki/>याः पर्वताेषु जातम् अस्ति। तयोः मध्ये कश्चन पर्वतीयः विवरमार्गः (tunnel) अपि वर्तते। राजस्थानस्य अन्यैः पञ्चभिः दुर्गैः सह आमेरदुर्गम् अपि राजस्थानस्य पर्वतीयदुर्गेषु अन्तर्भवति, अतः फ्नोम पेन्ह, कम्बोडिया मध्ये २०१३ वर्षे आयोजिते विश्व-परम्परा-समितेः ३७ तमे सत्रे युनेस्को-विश्व-परम्परा-स्थल-त्वेन स्थानम् अलभत। == नाम्नः व्युत्पत्तिः == आम्बेर उत आमेर इति नाम अत्र निकटस्थे "''चील के टीले'' " नामक-गिरिकायां स्थितस्य अम्बिकेश्वरमन्दिरस्य कारणेन प्राप्तम् अस्ति। अम्बिकेश्वर इति नाम भगवतः [[शिवः|शिव]]<nowiki/>स्य तत् स्वरूपस्य अस्ति, यत् मन्दिरेऽस्मिन् विराजते। अर्थात [[दुर्गा|अम्बिका]]<nowiki/>याः ईश्वरः। अत्रस्थाः काश्चन स्थानीयाः किंवदन्त्यः प्रचलिताः, तासाम् अनुसारं दुर्गस्य नाम [[दुर्गा]]<nowiki/>देव्याः पर्यायवाचिना शब्देन अम्बा इत्यनेन प्रसिद्धम् अस्ति। एतन्नाम विहाय अम्बावती, अमरपुरा, अम्बरम्, आम्रदाद्री, अमरगढ इत्यादिनी अपि नामानि सन्ति अस्य। इतिहासकारः कर्नल जेम्स टॉड इत्यस्य अनुसारम् एत्रस्थाः राजपूताः आत्मानं अयोध्यापतेः [[रामः|रामचन्द्र]]<nowiki/>स्य [[कुशः|कुश]]<nowiki/>-नामकपुत्रस्य वंशजत्वेन मन्यमानाः आसन्।अतः एव ते कुशवाहा-नाम्ना अपि प्रसिद्धाः जाताः, ततश्च कालान्तरे कछवाहा इति अपभ्रंशः जातः। आमेर-स्थितात् संघी-जूथाराम-मन्दिरात् मिर्जा-राजा-जयसिंहस्य वि॰सं॰ १७१४ तदनुसारं १६५७ ई॰ कालस्य शिलालेखानुसारम् अम्बावती इति नाम '''ढूंढाड-'''क्षेत्रस्य राजधानी उल्लिखिता। शिलालेखमिदं राजस्थानसर्वकारस्य पुरातत्त्व-एवं-इतिहास-विभागस्य सङ्ग्रहालये सुरक्षितम् अस्ति। अत्रस्थाः अधिकांशजनाः एतस्य मूलनाम [[अयोध्या]]<nowiki/>याः इक्ष्वाकु-वंशस्य विष्णुभक्तस्य राज्ञः [[अम्बरीषः|अम्बरीष]]<nowiki/>स्य नाम्ना सह संयोजयन्ति। कस्याश्चित् मान्यतायाः अनुसारम् अम्बरीषः दीन-दुःखितानां सहायतायै स्वराज्यस्य  भण्डारान् सार्वजनिकान् अकरोत्। अतः राज्ये सर्वत्र सुखंं, शांतिः च आसीत्। परन्तु राज्यस्य भण्डारः प्रतिदिनं न्यूनः जायमानः आसीत्। यदा तस्य पिता राजा नाभागः अम्बरीशम् अपृच्छत्, तदा सः प्रत्युदतरत् यत्, धनकोषः भगवतः भक्तानाम् एव अस्ति, तेभ्यश्च सदैव उद्घाटितः भविष्यति। तदा अम्बरीशः राज्यहित-विरुद्धं कार्यं करोति इति आरोपत्वात् सः दोषी घोषितः। किन्तु यदा राजकोषे सम्पत्तेः मूल्याङ्कनम् अभवत्, तदा सर्वे चकिताः, यतः दिने रिक्तः कृतः राजकोषः रात्रौ पुनः पूर्णः भवति स्म। अम्बरीशः ईश्वरकृपां मन्यमानः ईश्वराय कृतज्ञतां प्राकटयत्। ततः तस्य पिता अपि राज्ञः भक्तेः शक्तिम् अनजानत्। ततः ईश्वरस्य आराधनां कर्तुम् अम्बरीशः अरावली-पर्वतमायां मन्दिरनिर्माणस्य निर्णयम् अकरोत्। तन्मन्दिरं तस्य नाम्ना एव प्रसिद्धम् अभवत्, परन्तु कालान्तर अपभ्रंशत्वात् अम्बरीशात् "आम्बेर" इति अभवत्। परन्तु टॉड, कन्निंघम इत्येतौ महोदयौ अम्बिकेश्वर-नामकात् शिवस्वरूपादेव नाममिदं व्युत्पन्नम् इति मन्येते। एषा अम्बिकेश्वरशिवस्य मूर्तिः पुरातन-नगर्याः मध्यस्थिते कस्यचित् कुण्डस्य समीपे स्थिता अस्ति। कदाचित् पुरातनकाले अनेके आम्राः अत्र आसन् अतः राजपूत-इतिहासे आम्रदाद्री इति नाम प्राप्यते। जगदीश सिंह गहलौत इत्यस्य मतानुसारं{{Citation needed}} कछवाह-इतिहासे महाराणाकुम्भस्य समये अभिलेख-आमेर इति आम्रदाद्रि-नाम्ना एव सम्बोधितम् अस्ति। प्रसिद्धविवरणानुसारं दूल्हाराय कछवाहा इत्यस्य सं॰ १०९३ ई॰ मध्ये मृत्योपरान्तं पुत्रः अम्बाभक्तः राजा कांकिलः आमेर-नाम्ना  सम्बोधितः अभवत्।{{ref|जमुवाय|क}} == भूगोलम् == आमेर-क्षेत्रं जयपुरात् ११ कि.मी. (६.८३५ मील) उत्तरदिशि स्थितम् अस्ति। क्षेत्रस्यास्य विस्तारः ४ वर्गं किलोमीटर (४,३०,००,००० वर्ग-फुट) <ref name="Publishing2008">{{cite book|author=आउटलुक पब्लिशिंग|title=आउटलुक|url=https://books.google.com/books?id=PTEEAAAAMBAJ&pg=PA39|accessdate=१८ अप्रैल २०११|date=१ दिसम्बर २००८|publisher=आउटलुक पब्लिशिंग|language=अंग्रेज़ी|pages=३९–}}</ref> व्याप्तः अस्ति। दुर्गं उन्नते पर्वते स्थितम् अस्ति। एतस्य प्राचीराणां, द्वाराणां, मार्गाणां च वैभवं धारयन् मवाठा-सरोवरं पश्यन्नस्ति इति प्रतीयते। <ref name="Abram2003">{{cite book|last=Abram|first=डेविड|title=रफ़ गाइड टू इण्डिया|url=https://books.google.com/books?id=kAMik_6LbwUC&pg=PA161|accessdate=१९ अप्रैल २०११|date=१५ दिसम्बर २००३|publisher=रफ़ गाइड्स|isbn=978-1-84353-089-3|language=अंग्रेज़ी|page=१६१}}</ref><ref name="BruynBain2010">{{cite book|author1= पिप्पा द ब्रूयेन|author2= कीथ बैन|author3= डेविड एलार्डाइस|author4= शोनार जोशी|title= फ़्रॉमर्स इण्डिया [Frommer's India]|url=https://books.google.com/books?id=HlqM2CR4vfUC&pg=PA521|accessdate= १८ अप्रैल २०११|date=१ मार्च २०१०|publisher= फ़्रॉमर्स|isbn=978-0-470-55610-8 |language=अंग्रेज़ी |pages=521–522}}</ref><ref name=fort>{Cite web|url=https://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/amber.html|title=आमेर{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} फ़ोर्ट|accessdate=२० मार्च २०१४|publisher = जयपुर.ऑर्ग |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name=Tour>{{Cite web|url=https://www.rajasthantourism.gov.in/Destinations/Jaipur/Amer.aspx |title= आमेर पैलेस [Amer Palace] |accessdate=३१ मार्च २०११|publisher= राजस्थान पर्यटन विभाग: भारत सरकार |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="iloveindia">{{cite web |url=http://www.iloveindia.com/indian-monuments/amber-fort.html |title=आमेर फ़ोर्ट [[Amer Fort]] |publisher=iloveindia.com |accessdate=१४ फ़रवरी २०१८ |language=अंग्रेज़ी |archivedate=2018-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216084453/http://www.iloveindia.com/indian-monuments/amber-fort.html |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url = http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=4&name=Maota%20Sarover|title = माओठा सरोवर-आमेर-जयपुर [Maota Sarover -Amer-jaipur]|date = |accessdate = २५ सितम्बर २०१५|website = http://amerjaipur.in|publisher = अगम पारीख|7 = |language = अंग्रेज़ी|archive-date = 2018-06-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20180630105210/http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=4&name=Maota|deadurl = yes}}</ref> सरोवरोऽयम् आमेर-प्रासादस्य जलापूर्तेः मुख्यस्रोतोऽपि अस्ति। क्षेत्रमिदं पूर्वस्मादेव ढूंढाड-नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति। राजस्थानस्य पूर्वीभागे ढूण्ढ-नदी प्रवहति स्म, अतः तस्याः तटवर्तीयं क्षेत्रं ढूण्ढाड इति जातम्। सद्यः क्षेत्रेऽस्मिन् [[जयपुरमण्डलम्|जयपुर]], [[दौसामण्डलम्|दौसा]], [[सवाई माधोपुरमण्डलम्|सवाई माधोपुर]], [[टोङ्कमण्डलम्|टोंक]] इत्येतानि मण्डलानि, [[करौलीमण्डलम्|करौली]]<nowiki/>-प्रदेशस्य उत्तरभागश्च अन्तर्भवति। <ref>[https://www.mapsofindia.com/maps/rajasthan/rivers/jaipur.html जयपुर रिवर मैप]।मैप्स ऑफ इण्डिया।अभिगमन तिथि १८ फ़रवरी २०१८]</ref> आमेर-क्षेत्रं जयपुर-नगरात् नातिदूरे स्थितम् अस्ति। अत्र ऊष्म-मरुस्थलीय-जलवायोः, ऊष्म-अर्ध-शुष्क-जलवायोः च प्रभावः भवति। <ref>[//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/66/World_K%C3%B6ppen_Map.jpg विश्व कोप्पन मानचित्र]</ref> "''BWh''/''BSh''", अत्र वार्षिक्यः वर्षाः ६५० मि॰मी॰ (२६ इंच) भवन्ति, किन्तु अधिकांशभागः वर्षार्तौ, जून-तः सितम्बर-मध्ये एव भवन्ति। ग्रीष्मकाले अपेक्षाकृतम् उच्चतापमानं भवति, यस्य प्रतिशतं दैनिक-तापमानम् अनुमानेन ३०° से॰ (८६° फै॰)} भवति। वर्षाकाले प्रायः तीव्रवर्षाः भन्ति, किन्तु अतिवृष्ट्याः स्थितिः न भवति। शीतकालः नवम्बर-तः फरवरी-पर्यन्तं अपेक्षाकृततया आनन्ददायी भवति। तदा तापमानप्रतिशतं १०-१५° से॰ (५०-५९° फै॰) पर्यन्तं भवति, येन सह सूक्ष्मा उत शून्या आर्द्रता अपि भवति। तदा शीतप्रवाहः तापमानं शीततरं करोति। पुरातत्त्वविज्ञान-एवं-संग्रहालय-विभागस्य अधीक्षकद्वारा उक्त-वार्षिक-पर्यटन-अङ्कानुसारम् अत्र ५००० पर्यटकाः प्रतिदिनं समागच्छन्ति। २००७ वर्षस्य अङ्कानुसारं अत्र १४ लक्षं दर्शनार्थिनः समागताः आसन्। == इतिहासः == === आरम्भिकेतिहासः === [[सञ्चिका:Amber1860.jpg|लघुत्तम|200x200पिट|आम्बेर-दुर्गस्य एकं दृश्यम्, विलियम सिम्पसन, सं.१८६०, जलरङ्गः]] आमेरस्य स्थापना मूलरूपेण ९६७ ई॰ मध्ये राजस्थानस्य मीणा-जनेषु चन्दावंशस्य एलान-सिंह-नामकेन राज्ञा कृता आसीत्। सद्यः विद्यमानम् आमेरदुर्गं कछवाहा-वंशीयस्य मानसिंहस्य शासनकाले पुरावशेषेषु निर्मितम्। मानसिंहद्वारा निर्मितप्रासादस्य विस्तारं तस्य वंशजः जयसिंह-प्रथमः अकरोत्। आगामिषु १५० वर्षेषु कछवाहा-राजपूत-राजभिः आमेरदुर्गे अनेके परिष्काराः कृताः। ततः अन्ततः सवाई-जयसिंह-द्वितीयस्य शासनकाले १७२७ वर्षे  [[जयपुरम्|जयपुर]]<nowiki/>-नगरे स्वराजधानी स्थानांतरिता। === कछवाह-जनैः आमेरस्य अधिग्रहणम् === {{Cite web}} [[सञ्चिका:3_step_stepwell.jpg|वामतः|लघुत्तम|पन्नामीणाण्याः कुण्डः (बावली)।]] इतिहासकारः जेम्स टॉड इत्यस्य अनुसारं क्षेत्रमिदं प्रप्रथमं '''खोगोंग-'''नाम्ना प्रसिद्धम् आसीत्। तदा अत्र मीणा-राजः रलुनसिंहः, यस्यापरं नाम एलान-सिंह-चन्दा अपि आसीत्, तस्य शासनम् आसीत्। सहृदयः सः  असहाय्यां राजपूतमातरं, तस्य पुत्रं च  स्वशरणे अनयत्। तस्य बाकलस्य नाम  ढोलारायम् (दूल्हेरायः) आसीत्। कालान्तरे सः युवा अभवत्, तदा मीणाराज्यस्य प्रतिनिधित्वेन सः देहलीम् अगच्छत्। मीणाराजवंशस्य जनाः सर्वदा शस्त्रैः सज्जिताः भवन्ति स्म, अतः तेषु आक्रमणं सरलं नासीत्। किन्तु वर्षे केवलम् एकवारं [[दीपावलिः|दीपावल्याः]] दिने ते अत्रस्थे कुण्डे स्वशस्त्राणि परे स्थापयित्वा स्नानं, पितृ-तर्पणं च कुर्वन्ति स्म। एषा परिपाटिः अतीव गोपनीया आसीत्, किन्तु ढोलारायः मृदङ्गवादकम् अस्याः परिपाटेः भेदम् उदघाटयत्। एवं शनैः शनैः सर्वराजपूतेषु विषयोऽयम् उद्घाटितः। ततः अनेके राजपूताः दिपावल्याः दिने निःशस्त्रेषु तेषु मीणा-जनेषु आक्रमणम् अकुर्वन्। तस्मिन् नरसंहारे कुण्डः मीणा-जनानां रक्तेन रञ्जितः, शवैः परिपूर्णश्च अभवत्।<ref>[टॉड.द्वितीय.२८१]</ref> एवं तत्र राजपूतानाम् आधिपत्यम् अभवत्।<ref name="amer fort">{{cite web|url=http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=3&name=Jaigarh%20fort|title=आमेर(आम्बेर)|language=अंग्रेज़ी|accessdate=१२ मार्च २०१८|archive-date=2018-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630105115/http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=3&name=Jaigarh|deadurl=yes}}</ref> राजस्थानस्य इतिहासे कछवाहा-राजपूतानां कृत्यमिदं हेयदृष्ट्या दृश्यते।<ref name="कुण्ड">{{cite web|first1=बृजेश|last1=उपाध्याय|title=इस बावड़ी की परंपरा का खुल गया राज तो जान गवां बैठे मीणा|url=https://www.bhaskar.com/news/c-10-2409428-jp0925-history-of-rajasthan-NOR.html|website=bhaskar.com/|publisher=[[दैनिक भास्कर]]|accessdate=16 नवम्बर 2017}}</ref> तस्मिन् समये अत्र मीणाराजस्य पन्नामीणा इत्यस्य शासनम् आसीत्, अतः कुण्डोऽयं "पन्नामीणा-कुण्डः" इति प्रसिद्धः अभवत्। सद्यः अपि अत्र कुण्डः अस्ति, सश्च २०० फीट गभीरः अस्ति। तस्मिन् १८०० सोपानानि सन्ति। राजपूतराजः काङ्किलदेवः १०३६ वर्षे आमेरं स्वराजधानीत्वेन अघोषयत्। ततः सः आमेरदूर्गे प्रप्रथमवारं निर्माणम् अकारयत्।तन्निर्माणमेव जयगढदुर्गम्। सद्यः विद्यमानानि अधिकांशभवनानि मानसिंहप्रथमस्य (दिसम्बर २१, १५५० – जुलाई ६, १६१४ ई॰) शासनकाले १६०० ई॰ पश्चात् निर्मितानि। तेषु कानिचन प्रमुखानि भवनानि आमेर-प्रासादस्य मुख्यभागः मन्यते। मिर्जा इत्यस्य अनुसारं प्रासादे चित्रितयुक्तः गणेशस्तम्भः जयसिंहप्रथमस्य शासनकाले अभवत्। वर्तमानः आमेरप्रासादः १६ शताब्द्याः परार्धे निर्मितः। मुख्यतया निर्माणकारणं शासकानां निवासव्यवस्थायां विस्तारः आसीत्। अत्रस्थः पुरातनः प्रासादः, यः ''कादिमी'' -प्रासादः इति प्रसिद्धः अस्ति, सः भारतस्य प्राचीनतमेषु विद्यमानप्रासादेषु अन्यतमः अस्ति। एषः प्राचीनः प्रासादः आमेर-प्रासादस्य पृष्ठे स्थितायां गिरिकायां निर्मितः अस्ति। आमेरः मध्यकाले ढूंढाड-नाम्ना प्रसिद्धः आसीत् (अर्थात् पश्चिमीसीमायां कश्चन बलि-पर्वतः)। अत्र ११ शताब्द्याः – अर्थात् १०३७ तः १७२७ ई॰ पर्यन्तं कछवाहा-राजपूतानां शासनम् आसीत्, यावत् पर्यन्तम् स्वनवीनां जयपुर-नामिकां राजधानीं प्रति तेषां स्थानान्तरणं नाभवत्। अतः आमेरस्य इतिहासः तेभ्यः शासकेभ्यः पूर्णतया संलग्नः अस्ति, यतः तैः स्वसामग्राज्यम् अत्र विस्तारितम् आसीत्। मीणा-जनानां समयस्य मध्यकाले अनेकानि निर्माणानि उत ध्वंसाः अभवन्। कालान्तरे तत्स्थाने अन्यनिर्माणम् अपि आकृतिं प्रापत्। यद्यपि १६ शताब्द्याः आमेरदुर्गं निहित-प्रासादस्य परिसरः अस्ति, यस्य निर्माणं राजपूतमहाराजैः कृतम् आसीत्, तथापि पूर्णतया संरक्षितम् अस्ति। ====== अन्या कथा ====== श्री[[रामः|रामचन्द्र]]<nowiki/>स्य पुत्रस्य [[कुशः|कुश]]<nowiki/>स्य वंशजस्य शासकस्य नरवरसस्य सोढासिंहस्य पुत्रः दुलहरायः अनुमानतया सन् ११३७ ई॰ मध्ये तत्कालीने रामगढे (ढूंढाड) मीणाजनान् युद्धे  पराजितवान्। [[दौसा]]<nowiki/>-प्रदेशस्य बडगूजर-वंशीयान्  पराजित्य कछवाहा-वंशस्य राज्यं स्थापितम् आसीत्। तदा सः रामगढे स्वकुलदेव्याः जमुवायदेव्याः मन्दिरं निर्मितम् आसीत्। तस्य पुत्रः काङ्किलदेवः १२०७ वर्षे आमेरप्रदेशे राज्यं कुर्वन् मीणा-जनान् पराजित्य स्वराज्ये विलयम् अकरोत्। ततश्च तं प्रदेशं स्वराजधानीत्वेन अघोषयत्। तदारभ्य आमेरप्रदेशः कछवाहा-जनानां राजधानी अभवत्। नवनिर्मितस्य जयपुर-नगरस्य निर्माणं यावत् सा राजधानीत्वेन अविद्यत। एतस्य वंशस्य  शासकः पृथ्वीराजस्य महाराणासांगा-प्रदेशे सामन्तः आसीत्, यः खानवा-युद्धे सांगा-पक्षात् युद्धम् अकरोत्। पृथ्वीराजः स्वयं गलता-प्रदेशस्य श्रीवैष्णवसम्प्रदायस्य साधोः कृष्णदासपयहारी इत्यस्य अनुयायी आसीत्। एतस्य पुत्रः सांगा एव सांगानेर-ग्रामम् अस्थापयत्। <ref>{{cite web|url=http://connectrajasthan.com/history-of-amer-kachwah/|title=आमेर के कच्छवाहो का इतिहास|accessmonthday=|accessdate=१२ मार्च २०१८|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|year=|month=|format=|work=|publisher=|pages=|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180209063029/http://connectrajasthan.com/history-of-amer-kachwah/|archivedate=2018-02-09|quote=|deadurl=yes}}</ref> == अभिन्यासः == आमेरदुर्गं, जयगढदुर्गं च [[अरावली|अरावलीपर्वतमाला]]<nowiki/>याः  ''चील का टीला ''-नामके पर्वते वर्तेते। वास्तव्येन प्रासादोऽयं प्रासादः जयगढदुर्गं च समानः परिसरः एव अस्ति। उभयं पर्वतीयगुप्तमार्गेण सम्बद्धे स्तः।गुप्तमार्गस्य निर्माणप्रयोजनं युद्धकाले विपरीतपरिस्थित्यां राजवंशस्य सुरक्षा आसीत्।<ref name="BruynBain2010"/><ref name="iloveindia"/><ref name="Jaivan">{{Cite web|url=http://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/jaigarh-fort.html|title=जयपुर|accessdate=१६ अप्रैल २०११|language=अंग्रेज़ी|publisher=Jaipur.org.uk|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615190554/https://www.jaipur.org.uk/forts-monuments/jaigarh-fort.html|deadurl=yes}}</ref><ref name="Ruggles2008">{{cite book|author= डी फ़ेयरचाइल्ड रग्ग्ल्स|title= इस्लामिक गार्डन्स एण्ड लैण्डस्केप्स [Islamic gardens and landscapes] |language=अंग्रेज़ी|url=https://books.google.com/books?id=PgbjhGwfXBEC&pg=PA205|accessdate= १६ अप्रैल २०११|year=२००८|publisher= पेन्नसिल्वेनिया विश्वविद्यालय प्रेस |language=अंग्रेज़ी|isbn=978-0-8122-4025-2|pages= २०५-२०६}}</ref> === प्रवेशद्वारः === एषः प्रासादः चतुर्षु मुख्यभागेषु विभक्तः अस्ति, येषां प्रत्येकं प्रवेशद्वारः, प्राङ्गणं च स्तः। मुख्यप्रवेशः '''सूरजपोल-'''द्वार-त्वेन प्रसिद्धः अस्ति, यत् जलेब-चौक-नामके विभागे अन्तर्भवति। जलेब-चौक-भागः प्रथमं विशालं मुख्यप्राङ्गणम् अस्ति। एतस्य विस्तार अनुमानतया १०० मी लम्बमानः, ६५ मी. विस्तृतः च अस्ति। प्राङ्गणे युद्धविजयिन्याः सेनायाः यात्रा भवति स्म। सा यात्रा राज-परिवारस्य महिलाभिः जालिकायुक्तेभ्यः वातायनेभ्यः दृश्यते स्म।<ref name="BrownThomas2008">{{cite book|author1=लिण्डसे ब्राउन |author2=अमेलिया थॉमस|title=राजस्थान, दिल्ली एण्ड आगरा [Rajasthan, Delhi & Agra]|url=https://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA178|accessdate= १८ अप्रैल २०११|date= १ अक्तूबर २००८ |language = अंग्रेज़ी |publisher=लोनली प्लानेट |isbn=978-1-74104-690-8|pages=१७८–}}</ref> अत्र द्वारपालाः नियुक्ताः आसन्, यतः एतत् दुर्गस्य मुख्यप्रवेशद्वारम् आसीत्। द्वारमिदं पूर्वाभिमुखम् आसीत्। उदयमानस्य सूर्यस्य किरणआः दुर्गे प्रवेशं प्राप्नुवन्ति स्म, अतः एव एतत् सूरजस्तम्भः इति प्रसिद्धः आसीत्। सेनायाः अश्वारोहिणः राज्यस्य गणमान्याः च प्रासादे अनेन द्वारेण एव प्रविशन्ति स्म। जलेब इति [[अरबीभाषा]]<nowiki/>याः कश्चन शब्दः। सैनिकेभ्यः सभास्थानम् इति तस्य अर्थः भवति। आमेरदुर्गस्य चतुर्षु प्रमुखेषु प्राङ्गणेषु अन्यतमः, यस्य निर्माणं सवाई जय सिंह इत्यस्य शासनकाले (१६९३-१७४३ ई॰) जातम् आसीत्। अत्रैव सेनानायकानाम् आध्यक्ष्ये महाराजस्य निजाङ्गरक्षकानां युद्धाभ्यासः भवति स्म। महाराजा रक्षकानां अभ्यासस्य निरीक्षणं करोति स्म। प्राङ्गणस्यास्य समीपे एव अश्वशाला विद्यते, यस्याः उपरि अङ्गरक्षकाणां निवासस्थानम् आसीत्। === प्रथमप्राङ्गणम् === [[सञ्चिका:Amer_Fort_Entrance.jpg|लघुत्तम|300x300पिट|गणेशद्वारम्]] जलेब-प्राङ्गणात् सोपानीयमार्गेण मुख्यप्राङ्गणं प्रति गन्तुं शक्यते। अत्र प्रवेशे सति वामतः स्थितः मार्गः शिलादेवीमन्दिरं प्रति नयति। अत्र राजपूतमहाराजा १६ शताब्द्याः आरभ्य  १९८० पर्यन्तं पूजनं करोति स्म। तावत्पर्यन्तम् अत्र महिषीबलेः प्रथा आसीच्च। १९८० ई॰ तः अत्र बलिप्रथा समाप्ता। तस्य मन्दिरस्य निकटे एव शिरोमणेः वैष्णवमन्दिरम् अस्ति। एतस्य मन्दिरस्य तोरणः श्वेतरङ्गस्य संगमरमर-प्रस्तरेण निर्मितः अस्ति। तद् उभयतः गजयोः प्रतिमे स्तः। ====== गणेशद्वारम् ====== : अग्रिमद्वारस्य नाम गणेशद्वारम् अस्ति। भगवतः [[गणेशः|गणेश]]<nowiki/>स्य प्रथमपूजनत्वात्, विघ्नहर्तृत्वात् च एतत् नाम अस्ति। अत्र गणेशप्रतिमा स्थापिता अस्ति। एतद्भवनं त्रि-स्तरीयं विद्यते, यस्य अलंकरणं जयसिंहस्य (१६२१-१६२७ ई॰) आदेशानुसारं जातम् आसीत्। द्वारस्यास्य उपरि सौभाग्य-मन्दिरम् अस्ति, यत्र राजवंशस्य महिलाः मुख्यप्राङ्गणे आयोजितान् कार्यक्रमान् वातायनेभ्यः पश्यन्ति स्म। द्वारेऽस्मिन् आकर्षकम् उत्कीर्णकार्यं जातम् अस्ति। द्वारेण सह संलग्नायां भित्तिकायां कलात्मकानि चित्राणि निर्मितानि सन्ति। चित्राणां सन्दर्भे मान्यता अस्ति यत्, चित्राणां कलाकारेभ्यः मुगल-राजः जहांगीरः अत्यधिकः रुष्टः जातः, अतः सः तेषु चित्रेषु कर्कर-मृत्तिकायाः लेपनम् अकारयत्। कालान्तरे लेपनस्य तलपतिते सति चित्राणि दर्शनीयानि अभवुन्। === शिलादेवीमन्दिरम् === <div class="rellink relarticle mainarticle">{{मुख्यः|शिला देवी मन्दिर}}</div> [[सञ्चिका:Silver_door_in_Amber_Fort,_Rajasthan.jpg|वामतः|लघुत्तम|[[रजतम्|रजत]]<nowiki/>स्य पत्रेण विभूषितं शिलादेवीमन्दिरस्य प्रवेशद्वारम्]] जलेब-प्राङ्गणस्य दक्षिणतः लघु  किन्तु भव्यं मन्दिरं राराजते, यत् कछवाहा-राजपूतानां कुलदेव्याः शिलामातुः विद्यते। शिलादेवी [[काली|कालीमातुः]] उत [[दुर्गा]]<nowiki/>याः अवतारः इति मन्यते। मन्दिरस्य मुख्यप्रवेशद्वारे रजतपत्रैः विभूषिते द्वारे स्तः। रजतपत्रे नवदुर्गायाः,  दश महाविद्यानां च चित्राणि उत्कीर्णानि सन्ति। मन्दिरस्य गर्भगृहे रजतनिर्मिते गजमूर्ती स्तः। तयोः गजयोः मध्ये प्रधानदेव्याः मूर्तिः स्थापिता अस्ति। मूर्तिना सह सम्बद्धाः अनेकाः कथाः प्रसिद्धाः सन्ति। तासु एकस्याः कथायाः अनुसारं महाराजः मानसिंहः मुगल-राजेन बङ्गालप्रदेशस्य सामन्तत्वेन नियुक्तः।ततः तस्य युद्धं जेस्सोर-प्रदेशस्य राज्ञा सह युद्धं निश्चितम् आसीत्, तस्मिन् समये तेन अत्र पूजा कृता आसीत्। ततः देवी विजयार्शीर्वादम् अयच्छत्, स्वप्ने च समुद्रतटे स्थितां शिलाम् आनेतुम् आदेशम् अयच्छत्।<ref name="Abram2003"/><ref name="Prasad1966">{{cite book|author= राजीव नयन प्रसाद |title= आमेर के राजा मान सिंह [Raja Mān Singh of Amer]|url=https://books.google.com/books?id=FsA5AQAAIAAJ|accessdate= १८ अप्रैल २०११|year=१९६६|publisher=वर्ल्ड प्रेस |language = अंग्रेज़ी }}</ref><ref name="Babb2004">{{cite book|author= लॉरेन्स ए बॅब|title=Alchemies of violence: myths of identity and the life of trade in western India|url=https://books.google.com/books?id=74tUY0le33UC&pg=PA230|language = अंग्रेज़ी |accessdate=१९ अप्रैल २०११|date=१ जुलाई २००४|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-3223-9|pages= २३०-२३१}}</ref>  राजा १६०४ वर्षे विजयोत्तरं तांं शीलां समुद्रतटात् आनीय् मूर्तिस्वरूपम् अयच्छत्। शिलारूपेण माता प्राप्ता आसीत्, अतः शिलामाता इति नाम अभवत्। मन्दिरस्य प्रवेशद्वारे गणेशस्य एकाश्ममूर्तिः अपि स्थापिता अस्ति। अन्यकिम्वदन्त्याः अनुसारं मानसिंहः  जेस्सोर-अधिपतिं पराजयत, ततः पराजितः राजा मानसिंहाय श्यामशिलाम् उपहारत्वेन अयच्छत्, यस्य सम्बन्धः महाभारतेन सह अस्ति। महाभारते कृष्णस्य मातुलः मथुरायाः राजा कंसः कृष्णस्य ७ भ्रातॄन्, १ भगिनीं च अस्यां शिलायां पातयित्वा अमारयत्। अस्याः शिलायाः विनमये राजा मानसिंहः जेस्सोर-क्षेत्रं पराजिताय तस्मै नरेशाय प्रत्ययच्छत्। तदा एतस्यां शिलायां दुर्गायाः महिषासुरमर्दिनी-रूपम् उत्कर्णीं कारयित्वा अस्मिन् आमेरमन्दिरे स्थापितम्। तदारभ्य शिलादेव्याः पूजनम् आमेरस्य कछवाहा-राजपूतेषु प्राचीनदेव्याः रूपेण प्रचलति। परन्तु तेषां परिवारे कुलदेवीत्वेन पूज्यमाना रामगढ-प्रदेशस्य जामवादेवी एव तेषां कुलदेवी अस्ति।<ref name="Babb2004" /> अनेन मन्दिरेण सह सम्बद्धा काचित् अन्या प्रथा पशु-बलेः अपि आसीत्, या प्रतिवर्षं द्वयोः [[नवरात्रोत्सवः|नवरात्र्योः]] (शारदीयायां, चैत्रीयायां च) भवति स्म। तस्यां प्रथायां नवरात्र्याः [[नवरात्रोत्सवः|महाष्टम्याः]] दिने मन्दिरस्य द्वारं पुरतः महीषस्य, अजस्य च बलिः भवति स्म। एतस्याः प्रथायाः साक्षिणः राजपरिवारस्य सर्वे सदस्याः, अनेके जनाः अपि भवन्ति स्म। प्रथैषा १९७५ ई॰ तः भारतीयदण्डसंहितायाः ४२८,<ref>{{Cite web|url=https://hindi.lawrato.com/इंडियन-कानून/आईपीसी/धारा-428|title=इंडियन कानून धारा 428 आईपीसी - इंडियन पीनल कोड - दस रुपए के मूल्य के जीवजन्तु को वध करने या उसे विकलांग करने द्वारा रिष्टि|publisher=lawrato.com|accessdate=२६ मार्च २०१८}}</ref> ४२९ <ref>{{Cite web|url=https://hindi.lawrato.com/इंडियन-कानून/आईपीसी/धारा-429|title=इंडियन कानून धारा 429 आईपीसी - इंडियन पीनल कोड - किसी मूल्य के ढोर, आदि को या पचास रुपए के मूल्य के किसी जीवजन्तु का वध करने या उसे विकलांग करने आदि द्वारा कुचेष्टा।|publisher=lawrato.com|accessdate=२६ मार्च २०१८}}</ref> धारयोः अनुसारं निषेधा अभवत्।तत्पश्चात् एषा प्रथा जयपुरस्य प्रासादे गुप्ततया भवति स्म। तदा एतस्याः साक्षिणः केवलं राजपरिवारस्य निकटवर्तिसदस्याः एव भवन्ति स्म। कालान्तरे एषा प्रथा पूर्णतया समाप्ता अभवत्। सद्यः देव्यै केवलं शाकाहारीभोज्यं प्रदीयते। === द्वितीयप्राङ्गणम् === [[सञ्चिका:Amber_Palace-Diwan_I_Am-20131017.jpg|लघुत्तम|<small> आमेरदुर्गस्य मुख्यभवनं २७ स्तम्भानां द्वाभ्यां पङ्क्तिभ्याम् आवृत्तम् अस्ति।</small>]] प्रथमप्राङ्गणात् मुख्यसोपानैः द्वितीयप्राङ्गणं प्राप्तुं शक्यते, यत्र '''उपभवनं''' निर्मितम् अस्ति। एतस्य प्रयोगः जनसाधारणस्य सभाहेतु भवति स्म। संगमर्मर-प्रस्तराणां द्वाभ्यां स्तम्भपङ्क्तिभ्याम् आवृत्तम् उपभवनं पक्षिवेदिकायां रक्त-मुत्तिकाप्रस्तरैः २७ स्तम्भयुक्तः विशालः खण्डः अस्ति। एतस्य स्तम्भेषु गजरूपिणः स्तम्भशीर्षाणि राराजन्ते। तेषाम् उपरि चित्रशृङ्खला विद्यते। सभाखण्डेऽस्मिन् सभाकाले राजा जनसाधारणस्य समस्याः, विनतीः, याचिकाः च श्रुत्वा तासां निवारणं करोति स्म।  === तृतीयप्राङ्गणम् === तृतीयप्राङ्गणे महाराजस्य, तस्य परिवारसदस्यानां, परिचराणां च निजकक्षाः निर्मिताः सन्ति। एतस्य प्राङ्गणस्य प्रवेशः '''गणेशद्वारेण''' तुल्यः अस्ति। गणेशद्वारे उत्कृष्टस्तरस्य चित्राकृतिः, शिल्पाकृतिः च अस्ति। प्राङ्गणेऽस्मिन् भवनद्वयं परस्परं पश्यदस्ति। तयोः मुगलशैल्या निर्मितम् उद्यानम् अस्ति। प्रवेशद्वारस्य वामतः '''जयमन्दिरम्''' विद्यते। प्रासादेऽस्मिन् दर्पण-अङ्कितैः फलकैः निर्मितम् अस्ति। छदि च बहुरङ्गयुक्तानां काचानाम् उत्कृष्टप्रयोगं कृत्वा चित्रकृतयः सन्ति। दर्पणखण्डाः रङ्गयुक्तधातोः साहाय्येन अङ्किताः सन्ति। अतः प्रकाशस्य सङ्गमे सति सिक्थदीपवत् देदीप्यमानाः भवन्ति। तस्मिन् समये अत्र सिक्थदीपानाम् एव प्रयोगः भवति। अत एव अस्य नाम '''काच-प्रासादः''' इति। तस्य दृश्यस्य साहित्यिकं विवरणं लिखितम् अस्ति यत्, यथा प्रकम्पमाने सिक्थदीपानां प्रकाशे द्यूतिमानम् आभूषणम् अस्ति इति"। काचप्रासादस्य निर्माणं मानसिंहः १६ शताब्द्याम् अकारयत्। तत्कार्यं १७२७ ई॰ मध्ये पूर्णम् अभवत्। तद्वर्षम् एव जयपुरराज्यस्य स्थापनावर्षम् अपि आसीत्।<ref>{{Cite web|url = http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=9&name=Sheesh%20mahal%20Amer%20palace|title = शीश महल, आमेर महल [Sheesh mahal Amer palace]|language = अंग्रेज़ी|date = |accessdate = १ जनवरी २०१६|website = www.amerjaipur.in|publisher = आमेर जयपुर . इन|last = पारीख|first = अमित कुमार पारीख एवं अगम कुमार|archive-date = 2017-07-03|archive-url = https://web.archive.org/web/20170703210004/http://amerjaipur.in/Amer-monuments-description.php?mid=9&name=Sheesh%20mahal%20Amer%20palace|deadurl = yes}}</ref> यद्यपि अत्रस्थम् अधिकांशं कार्यं १९७०-८० दशके नष्टं, भ्रष्टं च अभवत्, किन्तु तत्पश्चात् अस्य पुनरोद्धारस्य, नवीनीकरणस्य च कार्यम् आरब्धम्। कक्षस्य भित्तिकाः संगमर्मर-प्रस्तरैः निर्मिताः सन्ति। तासु च उत्कृष्टानि उत्कीर्णानि अपि कृतानि सन्ति। अस्मात् कक्षात् मावठा-तडागस्य रोचकं, विहङ्गं च दृश्यं प्रस्तुतं भवति।<ref name="BrownThomas2008"/> एतस्मिन् प्राङ्गणे जयमन्दिरम् अपि अन्तर्भवति। तस्य अपरं नाम सुखनिवासः उत '''सुखप्रासादः''' अपि प्रसिद्धम्। तस्य प्रदवेशद्वारं [[चन्दनम्|चन्दन]]<nowiki/>काष्ठैः निर्मितम् अस्ति। तस्मिन् च जालिकायुक्तं उत्कीर्णनकार्यं जातम् अस्ति। नलिकाभिः आनितं जलं सुखनालिकया प्रवहदेव भवति, येनास्य भवनस्य वातावरणं वातानुकूलित-वायुयुक्त-कक्षवत् शीतलं भवति स्म। नालिकाभ्यः निर्गम्यमानं जलम् उद्यानस्य सस्य-समूहं प्रति गच्छति। एतस्य प्रासादस्य विशेषाकर्षणं '''शिविका-प्रासादः (डोली महल)''' मन्यते, यस्य आकारः शिविकावत् अस्ति। शिविका राजपूतमहिलानां यात्रायाः साधनम् आसीत्। एतस्मिन् प्रसादे एव प्रवेशद्वारे शिविकाप्रासादात् पूर्वं कश्चन गहनमराग्ः (भूल-भूलैया) अपि निर्मितः अस्ति, यत्र महाराजा स्वराज्ञिभिस्सह परिहासं करोति स्म उत क्रीडाः करोति स्म। राज्ञः मानसिंहस्य अनेकाः राज्ञ्यः आसन्। यदा सः युद्धात् प्रत्यागच्छति स्म, तदा सर्वासु राज्ञीसु तेन सह मेलनस्य स्पर्धा भवति स्म। तदा राजा मानसिंहः गहनमार्गेऽस्मिन् इतस्ततः भ्रमति स्म, या राज्ञी तस्य अन्वेषणे सफला भवति स्म, सः तेन सह एव प्रप्रथमं मेलनं करोति स्म। ; दीव्यपुष्पम् ; [[सञ्चिका:Amber_035.jpg|लघुत्तम|131x131पिट|आमेरदुर्गस्य स्तम्भेषु संगमर्मर-प्रस्तरे उत्कीर्णं दीव्यपुष्पम्, यस्मिन् सप्त विशिष्टानि प्रारूपाणि सन्ति।]] अत्र स्थितस्य काचप्रासादस्य स्तम्भेषु एकस्य आधारभागे उत्कीर्णकार्यं कृतम् अस्ति। तस्मिन्नेव दीव्यपुष्पम् अत्रस्थं विशेषाकर्षणं मन्यते। एषः स्तम्भाधारः पतङ्गयुगलं प्रदर्शयति, यस्मिन् पुष्पाकृतिना सप्त विशिष्टानि प्रारूपाणि उत्कीर्णानि सन्ति। तत्र मत्स्यस्य पृच्छं, कमलं, नागस्य फणा, हस्तिनः शूण्डा, सिंहस्य पृच्छं, धान्यकं, वृश्चिकः इत्येतेषां  रूपाङ्कनानि सन्ति। उक्तेषु सर्वेषु रूपाङ्कनेषु किमपि एकं हस्तस्य निश्चितकोणे स्थापिते सति दृश्यते। एवं विभिन्नेषु कोणेषु क्रमशः उक्तानि सर्वाणि अङ्कानि दृश्यन्ते ; मानसिंहप्रथमस्य प्रासादः [[सञ्चिका:Amber Fort, Baradhari Pavilion at Man Singh Palace Square, 2010.jpg|वामतः|लघुत्तम|मानसिंहप्रथमस्य प्रासादस्य मण्डपः]] एतस्य प्राङ्गणस्य दक्षिणे  मानसिंहप्रथमस्य प्रासादः विद्यते। एषः भागः प्रासादस्य पुरातनतमः भागः अस्ति।  अस्य निर्माणे २५ वर्षाणि व्यतीतानि आसन्। एतस्य निर्माणं मानसिंहप्रथमस्य काले (१५८९-१६१४ ई॰) १५९९ ई॰ मध्ये पूर्णम् अभवत्। एषः प्रासादः अत्रस्थः मुख्यप्रासादः अस्ति। एतस्य केन्द्रीये प्राङ्गणे स्तम्भयुक्तः मण्डपः अस्ति, यः अलङ्कारैः सज्जितः अस्ति। भित्तिचित्राणि उपरि, अधः च तले व्याप्तानि सन्ति। एकान्तं सुदृढं कर्तुम् एषः प्रासादः जवनिकाभिः आच्छादितः भवति स्म। राजपरिवारस्य स्त्रिभ्यः एषः सभाकक्षः आसीत्। एतस्य मण्डपस्य चतुर्षु दिक्षु बाह्योद्घाट्यमानैः वातायनैः युक्ताः कक्षाः आसन्। एतस्य प्रासादस्य निकासमार्गः आमेरनगरं प्रति गच्छति, यत्र विभिन्नानि मन्दिराणि, भवनानि च विद्यन्ते। ; उद्यानम् तृतीये प्राङ्गणे निर्मितस्य उद्यानस्य पूर्वदिशि पक्षिवेदिकायां '''जयमन्दिरं,''' पश्चिमे पक्षिवेदिकायां सुखनिवासः च निर्मितः अस्ति। उभयमपि भवनं जयसिंहः (१६२३-६८ ई॰) निर्मितवान्। मध्ये च उद्यानं विद्यते। तस्य निर्माणशैली मुगलोद्यानस्य चारवाग-शैलीवत् अस्ति। सितार-वाद्यस्य आकारवत् निर्मिते उद्याने तालबद्धतया केन्द्रीय-जलाकरान् (fountain) परितः आच्छादयन्ती शेषभूमिः नत-स्तरे षटकोणीयाकारस्य निर्मिता अस्ति, यस्यां संगमर्मर-प्रस्तरैः तनवः नालिककाः जलं वहन्ति। उद्यानाय जलं सुखनिवासस्य निकासमार्गेण समागच्छति। ततोधिकं जयमन्दिरस्य परकोटात् आरब्धा ''"चीनी खाना नाइचेस "'' इत्यस्य नालिकाः अत्र जलापूर्तिं कुर्वन्ति।<ref name="Ruggles2008"/> ;त्रिपोलीय-द्वारम् अत्र स्थानीयभाषायां 'पोल'-शब्दस्य अर्थः द्वारम् इति, अतः 'त्रिपोलीय' अर्थात् त्रिभिः उपद्वारै निर्मितं द्वारम् इति। एतद्वारं पश्चिमदिशः प्रासादस्य प्रवेशाय निर्मितम्। त्रीणि द्वाराणि क्रमेण – जलेब-चतुष्पथं, मानसिंह-प्रासादं, राज्ञीवासं च प्रति नयति। ;सिंहद्वारम् सिंहद्वारं विशिष्टं द्वारं मन्यते, यत् द्वारपालैः सुरक्षितम् अस्ति। ततः नीजभवनानि प्राप्तुं शक्यन्ते। सुरक्षिततमद्वारत्वादेव अस्य नाम सिंहद्वारम् इति। जयसिंहस्य (१६९९-१७४३ ई०) काले निर्मितं द्वारमिदं भित्तिचित्रैः अलङ्कृतम् अस्ति। अतस्य प्रारूपं किञ्चित् विचित्रम् अस्ति, येन आक्रमणस्थितौ आक्रमणकारिणः सहजतया द्वारम् अन्वेष्टुं न शक्नुयुः। ===चतुर्थं प्राङ्गणम् === चतुर्थे प्राङ्गणे राजपरिवारस्य महिलाः निवासं कुर्वन्ति स्म। तदतिरिक्तं राज्ञीनां दास्यः, राज्ञः उपस्त्रियः अपि अत्रैव निवासं कुर्वन्ति स्म। एतस्मिन् प्रभागे अनेके निवासकक्षाः सन्ति, येषु प्रत्येकं राज्ञां निवासः आसीत्। राजा स्वरुच्यानुसारं प्रतिदिनं कस्यापि एकस्य पार्श्वे गच्छति स्म, किन्तु अन्य राज्ञीनां तद्विषये ज्ञानं न भवति स्म यत्, राजा कदा, केन सह भवति इति। सर्वे कक्षा लघुमार्गं प्रति उद्घाटिताः भवन्ति स्म।<ref name="BrownThomas2008"/> प्रासादस्य एतस्मिन् भागे राजमाता, राजमहिषी च निवसतः स्म। तयोः दासीनां निवासः अपि अत्रैव आसीत्। राजमातॄणां आमेरनगरे मन्दिरनिर्माणे रूचिः विशेषतया दरीदृश्यते।<ref name=Deorhi>{{Cite web|url=http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amer_Fort_-_Zenani_Deorhi_-_Information_plate.jpg |title= जनानी ड्योढ़ी पर सूचना पट्ट [Information plaque on Zenani Deorhi] |accessdate= १७ अप्रैल २०११ |publisher= पुरा. विभाग, राज. सरकार }}{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अत्र जस-मन्दिर-नाम्ना कश्चन नैज-कक्षः अपि विद्यते, यस्मिन् काचस्य पुष्पाणां कलात्मकं शृङ्गारः दरीदृश्यते। तदतिरक्तं [[:w:alabaster|सिलखड़ी]] उत संगमर्मरी-वातायने (प्लास्टर ऑफ़ पैरिस) उत्कीर्णाः उत्कृष्टाः शिल्पकला अपि अस्ति।<ref name="BruynBain2010"/> ==संरक्षण== राजस्थानस्य षट् दुर्गाणि, आमेरदुर्गं, [[चित्तौडगढदुर्गम्|चित्तौडदुर्गं]], [[गागरौनदुर्गम्]], [[जैसलमेरदुर्गम्]], [[कुम्भलगढदुर्गम्]], [[रणथम्भोरदुर्गम्]] च यूनेस्को-विश्वदाय-समितिद्वारा 'फ्नोम पेन' इत्यत्र जून २०१३ वर्षे आयोजित ३७ तमस्य सत्रस्य गोष्ठ्यां [[यूनेस्कोविश्वपरम्परास्थल]]सूच्यां सम्मिलितानि जातानि। एतानि सांस्कृतिकपरम्परायाः श्रेण्यां परिणगितानि, राजपूतपर्वतीयवास्तुकलायाम् अपि श्रेणीगतानि जातानि। <ref>{{cite news|title=दुर्गों की विरासत स्थिति [Heritage Status for Forts]|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-3028072831.html|accessdate=५ जुलाई २०१५|date=२८ जून २०१३|publisher=ईस्टर्न आई|via=हाई बीम|language=अंग्रेज़ी|subscription=yes|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924204129/http://www.highbeam.com/doc/1P3-3028072831.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite news|title=संयुक्त राष्ट्र संघ के प्रतिष्ठित विरासत दुर्ग स्थल [Iconic Hill Forts on UN Heritage List]|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-334781049.html|accessdate=५ जुलाई २०१५|date=२२ जून २०१३|publisher=मेल टुडे|location=नई दिल्ली, भारत|via=हाइ बीम|subscription=yes|language=अंग्रेज़ी|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154401/http://www.highbeam.com/doc/1G1-334781049.html|deadurl=yes}}</ref> आमेरदुर्गस्य क्षेत्रं दुर्गस्य, प्रासादस्य अभिन्नम्, अपरिहार्यं च अङ्गं मन्यते, एतस्य प्रवेशद्वारः अपि तत्र अन्तर्भवति। एतत् क्षेत्रं सद्यः परम्परास्थलत्वेन दृश्यते, एतस्य च अर्थव्यवस्था अधिकांशरूपेण अत्र पर्यटनाय आन्तॄणां (लगभग ४००० से ५००० प्रतिदिनं, सर्वोच्चपर्यटककाले) उपरि निर्भरते। एतत् क्षेत्रं ४ वर्गं कि॰मी॰ (४,३०,००,००० वर्ग फीट) क्षेत्रफले विस्तृतः अस्ति, अत्र १८ मन्दिराणि, ३ जैनमन्दिराणि, २ यवन-प्रार्थनागृहाणि च सन्ति। एतत्स्थानं विश्वस्मारकनिधिद्वारा (वर्ल्ड मॉन्युमेण्ट फण्ड) विश्वस्य १०० लुप्तप्रायस्थलेषु मन्यते। एतस्य संरक्षणाय व्ययः 'रॉबर्ट विलियम चैलेन्ज ग्रांट'-द्वारा भवति।<ref name="Publishing2008"/> वर्ष २००५ के आंकड़ों के अनुसार दुर्ग में ८७ हाथी रहते थे, जिनमें से कई हाथी पैसों की कमी के कारण कुपोषण के शिकार थे।<ref name="Ghosh2005">{{cite book|last=घोष|first=र्हिया|title= कड़ियों में ईश्वर [Gods in chains]|url=https://books.google.com/books?id=3Av0YQXO1mgC&pg=PT24|accessdate= १९ अप्रैल २०११|year=२००५|publisher= फ़ाउण्डेशन बुक्स|isbn=978-81-7596-285-9|page=24| language= अंग्रेज़ी}}</ref> आमेर-विकास-एवं-प्रबन्धन-प्राधिकरण(''आमेर डवलपमेण्ट एण्ड मैनेजमेण्ट अथॉरिटी'' (एडीएमए))द्वारा आमेरप्रासादे, परिसरे च ४० कोटि-रूप्यकाणि ( ८.८८ मिलियन [[अमेरिकी डॉलर|अमरीकी डॉलर]]) संरक्षणस्य, विकासस्य च कार्येषु व्ययीतानि। एतस्य संरक्षणस्य, पुनरोद्धारस्य कार्यसम्बद्ध-प्राचीन-संरचनानाम् ऐतिहासिकतायाः, स्थापत्यसुविधायाः उपयोगिता-विषये अनेके विरोधाः जाताः। एतस्य परिसरस्य व्यावसायिकरणस्य विषये अपि विरोधः प्राप्यते।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Amber-Palace-rennovation-Tampering-with-history/articleshow/3928204.cms|title= आमेर महल पुनरोद्धार: इतिहास से छेड़छाड़? [Amer Palace renovation: Tampering with history?]| language= अंग्रेज़ी|accessdate= १९ अप्रैल २०११|publisher=[[टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date= ३ जून २००९}}</ref> कस्यचित् चलचित्रस्य निर्माणकाले चलचित्रसंस्थया ५०० वर्षपुरातनं वातायनं खण्डितं कृतम्। चन्द्रप्रासादस्य पुरातने चूना-प्रस्तरस्य छदे हानिः अपि अभवत्। संस्था स्वमञ्चस्य कृते छिद्राणि अपि करोत्। जलेब-खण्डे इतस्ततः धूलिकाः अपि विक्रितानि आसन्। एवं राजस्थान-स्मारक-पुरातात्त्विक-स्थल-एन्टीक-अधिनियमस्य (१९६१) उपेक्षा, उल्लङ्घनं च अभवत्।<ref name= High>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/Film-crew-drilled-holes-into-historic-Amer/rssarticleshow/4134002.cms|title= फ़िल्म दल ने आमेर में ड्रिल किये [ Film crew drilled holes in Amer]|accessdate= १९ अप्रैल २०११|publisher=[[टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]| language= अंग्रेज़ी|date=१६ फ़रवरी २००९}}</ref> [[राजस्थानोच्चन्यायालय]]स्य जयपुरपीठः हस्तक्षेपं कृत्वा चलचित्रनिर्माणकार्यम् अस्थगयत्। निरीक्षणोत्तरं तस्याः घटनायाः विषये तस्य पीठस्य कथनम् आसीत् यत्, : "दुर्भाग्यवशात् न केवलं जनता अपि तु विशेषरूपेण सम्बन्धिनः अधिकारिणः अपि धनलोलूपतायां अधाः, बधिराः, मौनिनः जाताः। एतादृशः ऐतिहासिक-संरक्षित-स्मारकः आयस्य स्रोतमात्रम् अभवत्।"<ref name= High/> ===पशूणां शोषणम् === अनेकैः समूहैः, संस्थाभिः च गजयात्राद्वारा आमेरदुर्गे आरोहणं तेषु अत्याचारत्वेन अङ्गीकृतम्, तैः चिन्ता अपि प्रदर्शिता। तेषां मतः आसीत् यत्, एतत् अमानवीयम् अस्ति।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Amber-Fort-centre-for-elephant-trafficking-Welfare-board/articleshow/45559191.cms ''Amber Fort centre for elephant trafficking: Welfare board'' द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]। १८ दिसम्बर २०१४| (अंग्रेज़ी)|अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref> [[:w:PETA|पीईटीए]] नामक-संगटनः, केन्द्रीयवन्योद्यानप्राधिकरणः च तस्मिन् अंशे गभीरतया विरोधम् अकुरुताम्। अत्र गजग्रामः (हाथीगाँव) बन्दिपशु-नियंत्रणस्य नियमानाम् उल्लङ्घनं करोति। पेटा-संस्थया यदा अत्र अन्वेषणम् आरब्धं, तदा अत्र अनेके गजाः कण्टकयुक्त-लोह-शृङ्खलया बद्धाः प्राप्ताः। अत्र अन्धेभ्यः, रोगिभ्यः, आहतेभ्यः गजेभ्यः बलपूर्वकं कार्यं कार्यते। तेषां दन्ताः, कर्णाः चापि विक्षतावस्थायाम् आसन्।<ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/flora-fauna/PETA-takes-up-jumbo-cause-seeks-end-to-elephant-ride-at-Amber/articleshow/45469545.cms ''PETA takes up jumbo cause, seeks end to elephant ride at Amber,'' द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]। ११ दिसम्बर २०१४ | (अंग्रेज़ी)|अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref> सद्यः २०१७ वर्षे न्यूयॉर्क-नगरस्य यात्रा-सञ्चालकः गजानां स्थाने यानेन पर्यटकान् आमेरदुर्गं यावत् स्वीकर्तुम् अघोषयत्। तस्य कथनम् आसीत् यत्, सः पशुषु अत्याचारस्य विरुद्धी अस्ति।"<ref>"Zachary Kussin, "[http://nypost.com/2017/10/09/tour-cuts-indian-elephant-rides-after-peta-reports-abuse/ पेटा की रिपोर्ट के बाद टूर में भारतीय हाथियों की सवारी हटायी गई] [Tour Cuts Indian Elephant Rides After PETA Reports Abuse]," NY पोस्ट, ९ अक्तूबर २०१७.| (अंग्रेज़ी) |अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref> == विश्वपरम्परात्वेन घोषणा == राजस्थानस्य सर्वकारः जनवरी २०११ मध्ये केषाञ्चन दुर्गाणां विश्व-परम्परायाम् अन्तर्भवनार्थं प्रस्तावं प्रैषयत्। ततः यूनेस्को-दलस्य आकलन-समित्याः द्वौ प्रतिनिधी जयपुरम् आगच्छताम्। एएसआई, राज्यसर्वकारस्य च अघिकारिभिः सह तयोः गोष्ठी अभवत्। तत्पश्चात् मई २०१३ मध्ये स्थानमदिं विश्वपरम्परायां सम्मिलितम् अभवत्। परन्तु औपचारिकी घोषणा २१ जून २०१३ दिनाङ्के जाता।<ref>[https://hi.pinkcity.com/2013/06/22/6-fortification-world-heritage-of-rajasthan/ राजस्थान के 6 दुर्ग विश्व विरासत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180920162000/https://hi.pinkcity.com/2013/06/22/6-fortification-world-heritage-of-rajasthan/ |date=2018-09-20 }} - पिंक सिटी समाचार पत्र | अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref><ref>[http://www.jagran.com/news/national-six-rajasthan-hill-forts-on-world-heritage-list-10376266.html राजस्थानस्य षड् दुर्गाणि सहसा विश्व-परम्परासूच्याम्] - [[दैनिक जागरण|जागरण]] समाचार | अभिगमन तिथि: १२ मार्च २०१८</ref><ref>{{cite news|last1=सिंह|first1=महिम प्रताप|title=यूनेस्को राजस्थानस्य ६ दुर्गाणि विश्वपरम्परास्थलत्वेन अघोषयत् [Unesco declares 6 Rajasthan forts World Heritage Sites]|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/unesco-declares-6-rajasthan-forts-world-heritage-sites/article4838107.ece|accessdate=१ अप्रैल २०१५|publisher=[[द हिन्दू]] |language=अंग्रेज़ी |date=२२ जून २०१३}}</ref> वर्ष २०११-१३ मध्ये स्मारके, दुर्गेषु च कार्यरता अन्ताराष्ट्रिय-परिषद् (''इन्टरनेश्नल काउन्सिल ऑन मॉन्युमेण्ट्स एण्ड फ़ोर्ट्स'', ICOMOS) विभिन्नाभियानस्य माध्यमेन दुर्गाणां निरीक्षणमम् अकरोत्। नामाङ्कनेन सह सम्बद्धैः अनेकैः अधिकारिभिः, विशेषज्ञैः च सह विचार-विमर्शम् अकरोत्। अन्ताराष्ट्रिय-परिषदः विवरणे एतेषां दुर्गाणाम् एतस्याः शृङ्खलायाः सार्वभौमिकं महत्त्वम् अतुलनीयं स्वीकृतम्। राजस्थानराज्यस्य एतेषां ६ विशालकायानां, वैभवशालिनां पर्वर्तीयदूर्णां रूपे ८ (अष्टमी) शताब्दीतः १८ (अष्टादश) शताब्दीं यावत् राजपूतशासनानां (राजपूतानाशैल्याः वास्तुशिल्पस्य) विहङ्गं दृश्यं प्राप्यते - एतादृशं तस्मिन् विवरणे उल्लिखितम् अस्ति। २०१० वर्षे जन्तर-मन्तर-स्थानम् अपि विश्व-परम्परायाः सूच्यां स्थानम् अलभत।<ref> {{cite web |url=http://www.khaskhabar.com/hindi-news/National-rajasthan-news-select-6-forts-of-rajasthan-in-the-world-heritage-2256093.html |title= विश्वपरम्परायां राजस्थानस्य ६ दुर्गाणां चयनम् |accessmonthday= |accessdate= १४ फरवरी २०१८|last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= २१ जून २०१३|year= |month= |format= |work= |publisher= खास खबर.कॉम |pages= |language= |archiveurl= |archivedate= |quote= }} </ref><ref>{{cite web|url= https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9B%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2-1371896828-2|title= राजस्थानस्य अरावली-गिरमालियायां निर्मतानि षड् दुर्गाणि यूनेस्को-विश्व-परम्परायाः सूच्यां स्थानम् अलभन्त|accessmonthday= |accessdate= १२ मार्च २०१८|last= मिश्रा|first= मनोज कुमार|authorlink= |coauthors= |date= २२ जून २०१३|year= |month= |format= |work= |publisher= जागरण जोश|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180215204151/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%9B%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87-%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4-%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%9A%E0%A5%80-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2-1371896828-2|archivedate= 2018-02-15|quote= |deadurl= yes}}</ref> ==प्रचलितेषु चलचित्रेषु दृश्यम् == आमेर-दुर्गम् अनेकेषु हिन्दी-चलचित्रेषु (बॉलीवुड) प्रदर्शितम्। [[बाजीराव मस्तानी (चलच्चित्रम्)|बाजीराव मस्तानी]] मध्ये - ''मोहे रंग दो लाल..'' नामके गीते अभिनेत्री [[दीपिका पादुकोण]] [[कत्थकनृत्यम्]] एतस्मिन् दुर्गे एव अकरोत्। एतस्य मञ्चनं केसर-क्यारी-उद्याने जातम् आसीत्। तदतिरिक्तं [[मुगल-ए-आझम (१९६० चलच्चित्रम्)|मुगले आझम]], [[जोधा अकबर (२००८) चलच्चित्रम्|जोधा अकबर]], [[शुद्ध देसी रोमांस]], [[भूल भुलैया (२००७ चलच्चित्रम्)|भूल भुलैया]]<ref>{{cite web|first1=नूपुर|last1=अग्रवाल|title=19-hindi-movies-to-watch-before-you-visit-jaipur|trans_title=जयपुर भ्रमण से पूर्व देखने योग्य १९ फिल्में|url=https://theculturetrip.com/asia/india/articles/19-hindi-movies-to-watch-before-you-visit-jaipur/|website=१४ दिसम्बर २०१६|publisher=द कल्चर ट्रिप|accessdate=1 दिसम्बर 2017|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132229/https://theculturetrip.com/asia/india/articles/19-hindi-movies-to-watch-before-you-visit-jaipur/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{cite web|title=Amber Fort from eye of Bollywood|trans_title=आमेर दुर्ग - बॉलीवुड की दृष्टि में|url=https://jaipur.org/2016/08/05/amber-fort-from-eye-of-bollywood/|website=जयपुर.ऑर्ग|publisher=पिंक सिटी|accessdate=1 दिसम्बर 2017}}</ref> आदीनां चलच्चित्राणां भागः अपि अत्र निर्मितः। [[हॉलीवुड|हॉलीवुड]]चलच्चित्राणि यथा [[w:North West Frontier (film)|''नार्थ वेस्ट फ्रन्टियर'']]<ref>{{cite web |url=https://jkroaming.com/2014/04/06/north-west-frontier/comment-page-1/ |title= नॉर्थ वैस्ट फ़्रण्टियर [NORTH WEST FRONTIER] |accessmonthday= |accessdate= १२१ मार्च २०१८|last= रोज़|first= जॉन|authorlink= |coauthors= |date= ६ अप्रैल २०१४|year= |month= |format= |work= |publisher= जे के रोमिंग |pages= |language= आङ्ग्लम् |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.willylogan.com/?p=920 |title= Good action and bad stereotypes on the Northwest Frontier |accessmonthday= |accessdate= १२ मार्च २०१८ |last= |first= विली |authorlink= |coauthors= |date= २७ जनवरी २०१६ |year= |month= |format= |work= |publisher= विली लोगान |pages= |language= आङ्ग्लम् |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180313031415/http://www.willylogan.com/?p=920 |archivedate= 2018-03-13 |quote= |deadurl= yes }}</ref>, [[w:The Second Best Exotic Marigold Hotel|''द बेस्ट एग्ज़ॉटिक मॅरिगोल्ड होटल'']], आदीनां चलच्चित्राणां भागः अत्र निर्मितः च। == आवागमनम् == मुख्यनगरात् जयपुरात् ११ किलोमीटर उत्तरे स्थितं आमेरदुर्गं, नगरस्य अन्यपर्यटकस्थलेभ्यः अपेक्षाकृतं भिन्नं, दूरे च अस्ति। दुर्गस्य आधारं यावत् प्राप्तिः तु सरला एव। तस्य कृते नगरकेन्द्रात् भाटकेन यानानि, रिक्षा-यानं, नगर-बस-सेवा उत नैज-कार-यानं च उत्पमः विकल्पः भवति। नगरात् अत्यधिकं दूरे नास्ति, अतः मात्रम् अर्धहोरायाः यात्रा भवति। नगर-बस-सेवायाः सार्वजनिक-यानानि 'अजमेरीद्वारम्', 'एम.आई'-मार्गात् कदाचित् २० तः ३० मिनट मध्ये प्रापयन्ति। आधार-स्थलस्य प्राप्त्योत्तरं यात्रायाः द्वितीयं चरणम् आरभते। इतः दुर्गं यावत् पर्यटकेभ्यः गजयात्रायाः व्यवस्था उपलब्धा भवति।<ref>{{cite web |url=https://www.amarujala.com/rajasthan/elephant-riding-at-amber-fort |title=आमेरदुर्गे गजयात्रायाः संयुक्ततया (ओनलाइन) आरक्षणं भविष्यति |last= |first= |date= १५ जून २०१३ |website= amarujala.com |publisher= [[अमर उजाला]] |access-date= |quote= }}</ref> तदतिरिक्तं नैज-यानानि, जीप उत टैक्सि इत्यादि अपि दुर्गस्य पृष्ठमार्गात् उपरि नयति। यदि वातावरणं सुकरम् अस्ति, तर्हि पद्भ्याम् अपि गन्तु शक्यते। अल्पव्ययित्वात्स सरलत्वाच्च अनेक पर्यटकाः एतस्यापि उपयोगं कुर्वन्ति। अन्ततोगत्वा सर्वे सूरज-पोल-द्वारात् प्रवेशं प्राप्नुवन्ति।<ref>{{cite web |url= https://jaipur.org/2016/08/05/how-to-reach-amber-fort/ |title= आमेरदुर्गस्य प्राप्तिः कथम्< [How to reach Amber Fort] |last= |first= |date= |website= pinkcity.com |publisher= पिंकसिटी.कॉम |access-date= |language=आङ्ग्लम्|quote=}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.tripsavvy.com/jaipur-amber-fort-guide-4123752 |title= जयपुरस्य आमेरदुर्गम् : सम्पूर्णा मार्गदर्शिका [Jaipur's Amber Fort: The Complete Guide] |last= |first= |date= |website= tripsavvy.com |publisher= ट्रिप्सैवी |language= आङ्ग्लम् |9= |access-date= |quote= |accessdate= 2018-09-21 |archive-date= 2018-02-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180216205307/https://www.tripsavvy.com/jaipur-amber-fort-guide-4123752 |deadurl= yes }}</ref> === भूमार्गः === जयपुरनगरं रेल-बस-वायु-सेवा-द्वारा देशस्य प्रमुखैः नगरैः सह संयोजितम् अस्ति। अत्र [[राजस्थानराज्यपथपरिवहननिगम]]स्य बस-यानानि दिल्ली, आगरा, अहमदाबाद, अजमेर, उदयपुर इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः समयानुसारं साधारणे, वातानुकूलिते प्रकारे च उपलब्धानि भवन्ति। अन्यराज्यानां सर्वकारीय-परिवहन-निगमस्य बस-यानानि अपि अधिकमात्राां प्राप्यन्ते। निज-यात्रा-सञ्चालकाः अपि साधारणे, वातानुकूलिते, वॉल्वो-बस-याने च आवागमनव्यवस्थां कुर्वन्ति। नगरस्य प्रमुखं बस-स्थानकं 'सिंधी कैम्प'नामके स्थानके विद्यते। निज-वॉल्वो-बस-सेवाः नारायणसिंह-चतुष्पथ-मार्गात् आरभन्ते।<ref name=nativeplanet.com/"नेटिव"> {{cite web |url=https://hindi.nativeplanet.com/travel-guide/the-pink-city-rajasthan/articlecontent-pf5369-000586.html |title=गुलाबी मौसम में जाएँ 'गुलाबी नगर' जयपुर |last= |first= आह्लादकम् |date= २२ अप्रैल २०१५ |website= nativeplanet.com/ |publisher= नेटिव प्लानेट |access-date= |quote= }}</ref> === रेल-मार्गः === जयपुर-नगरं रेल-मार्ग-द्वारा देशस्य मुख्यनगरैः सह संयुक्तम् अस्ति। नगरे पञ्च रेल-स्थानकानि विभिन्नासु दिक्षु स्थितानि सन्ति : [[जयपुरमहानगररेलस्थानकम्|जयपुरमहानगरम्]], जयपुरगांधीनगरं, गेटोर, जगतपुरं, दुर्गापुरं च रेल-स्थानकम्। अत्र [[शताब्दीद्रुतयानम्|शताब्दी]], [[राजधानीद्रुतयानम्|राजधानी]], [[दुरन्तोद्रुतयानम्|दूरन्तो]], डबल डेकर, [[गरीबरथः]] सदृशानि मुख्यानि, अमुख्यानि च रेल-यानानि उपलभ्यन्ते।<ref name="पर्यटकः">{{cite web |url=http://www.omusafir.com/2016/03/amer-fort.html |title=आमेरदुर्गे कानिचित् पलानि |last= चौहान |first= प्रदीप |date= २६ फरवरी, २०१६ |website= omusafir.com |publisher= ओ मुसाफ़िर |access-date= |quote= }}</ref> === वायुमार्गः === [[चित्रम्:Jaipur Airport.JPG|thumb|जयपुर-आन्तर्राष्ट्रिय-विमानक्षेत्रस्य मुख्यद्वारम्]] जयपुर-नगरं देशस्य प्रमुखैः नगरैः सह वायुमार्गेण संयुक्तम् अस्ति। तदतिरिक्तम् एतत् कैश्चित् अन्ताराष्ट्रियमार्गैः सह अपि संयुक्तम् अस्ति। नगरस्य वायुस्थानकं [[जयपुरान्ताराष्ट्रियविमानक्षेत्रम्|सवाई-मानसिंह-अन्ताराष्ट्रियविमानक्षेत्रम्]] अस्ति, यत् नगरस्य दक्षिणक्षेत्रे सांगानेर-स्थाने स्थितम् अस्ति। इतः [[जेट एयरवेझ|जेट एयरवेझ]], [[एअर इंडिया|एअर इण्डिया]], [[ओमान एयर]], [[स्पाइस जेट|स्पाइसजेट]], [[इंडिगो एयरलाइन|इण्डिगो]] इत्यादयः वायुसञ्चालक-संस्थाः सेवां प्रयच्छन्ति।<ref>{{cite web|url= https://hi.pinkcity.com/2013/03/06/jaipur-international-airport/|title= जयपुर-अन्ताराष्ट्रिय-विमानस्थानकम्|accessmonthday= |accessdate= |last= |first= |authorlink= |coauthors= |date= 6 मार्च 2013|year= |month= |format= |work= aimactimes|publisher= पिंकसिटी|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20180507221810/https://hi.pinkcity.com/2013/03/06/jaipur-international-airport/|archivedate= 2018-05-07|quote= |deadurl= yes}}</ref> ==चित्र दीर्घा== {{Panorama |image = File:Amber_Palace_Jaipur_Pano.JPG |height = 300 |width = |alt = |caption = आमेरदुर्गस्य मनोरम्यं प्रातःकालीनं दृश्यम्|dir = |align = left/right/none }} <gallery class="center" widths="160px" heights="120px" mode="packed-hover"> File:Amer Palace View From Jaigarh Fort.jpg|thumb|पर्वते आमेरदुर्गम्, आमेर File:Amerpalace.jpg|आमेरदुर्गस्य विहङ्गमं दृश्यम् <!--File:Amber Palace Jaipur Pano.JPG|--> File:Amber palace, Jaipur.jpg|पर्वते आमेरदुर्गम् File:Amer fort view during the night lighting.JPG|रात्रिः प्रज्ज्वलिता आमेरदुर्गे File:Maota Lake.JPG|मावटा-तडागः, केसरक्यारी च File:Amber Fort-Jaipur-India0007.JPG|२७ स्तम्भयुक्तः मुख्यसभाखण्डः File:Sheesh Mahal, Amer Fort.jpg|काचप्रासादः File:Amber Fort Second Courtyard Mirror Palace view.jpg|द्वितीयं प्राङ्गणं काचप्रासादः, आमेरदुर्गम् </gallery> <small><center>चित्रस्य विवरणं द्रष्टुं मूषकं चित्रस्य उपरि स्थापयतु।</center></small> == सन्दर्भग्रन्थः, टीका च == * {{note|जमुवाय|क}} राजेन्द्रकृत-'''जमुवायगाथा'''तः :- '''काङ्किलरायचरित्रम्''' :श्रीदुलहराय माघ शुक्ला सप्तमी विक्रमी सं॰ १०९३ दिने स्वर्गवासी अभवत्। ततः तस्य ज्येष्ठपुत्रः काङ्किलरायस्य राज्याभिषेकः अभवत्। सोऽपि प्रसिद्धः राजा मन्यते। ;चौपाई: {{cquote|कांकिल पाय पिता ते ज्ञाना। मां जमुवाय करे नित ध्याना।।<br>सुंसावत कुल भत्तोरावा। मीना समाज ही सकल बुलावा।।|20px||जमुवाय गाथा}} काङ्किलरायः स्वस्य पितुः दूलहरायस्य शिक्षामार्गम् अनुसृत्य मातुः जमुवाय-देव्याः प्रतिदिनं भजनं, पूजनं च करोति स्म। तदा सूंसावत-मीनो इत्यस्य राव-भत्तो-जनानां आमेरप्रान्ते शासनम् आसीत्। तत् परितः सर्वे मीना-समुदायस्य जनाः एकत्रिताः कृताः। {{cquote|होय संगठित कीना धावा। कछु कांकिल की भूमि दबावा।।<br>:तब कांकिल निज बुला समाजा। करी मंत्रणा रण के काजा।।|20px||जमुवाय गाथा}} राव-भत्तो इत्यस्य नेतृत्वे सर्वः मीना-समाजः संगटितः अभवत्, काङ्किलरायस्य राज्यस्य च भूमिप्रदेशं स्वाधीनम् अकुर्वन्। तदा काङ्किलः स्वहितेषभिः सह चर्चां कृत्वा युद्धस्य निर्णयम् अकरोत्। ; सन्दर्भग्रन्थः {{कालम|2}} # [[जेम्स टॉड|कर्नल जेम्स टॉड]]: ''ऐनल्ज एण्ड एण्टिक्विटीज़ ऑफ़ राजस्थान'', भाग ३, पृ. १३२८ {{अंग्रेज़ी}} # [[अलेक्ज़ैंडर कन्निघम|कन्निंघम]]: ''आर्क्यिलॉजिकल सर्वे ऑफ़ इण्डिया'', जिल्द २, पृ ३१९{{अंग्रेज़ी}} # [[पृथ्वीराज रासो]] (उदयपुर संस्करण), भाग तृतीय, पृ. ७१-७४ # ''जर्नल ऑफ़ [[एशियाटिक सोसायटी|एशियाटिक सोसाइटी]]'', जिल्द 31, अंक ६ पृष्ठ ३९३, {{अंग्रेज़ी}} # साहनी, दयाराम, ''आरक्योलॉजिकल रिमेंस एंड एक्सप्रेशन ऐट बैराट'', पृष्ठ 9 , {{अंग्रेज़ी}} # टॉड, कर्नल, ''एनल्स एंड एक्टिविटी ऑफ राजस्थान'', पृष्ठ ३४६, {{अंग्रेज़ी}} # कनिंघम, ''आरक्योलॉजिकल सर्वे ऑफ इंडिया'', जिल्द-२, पृष्ठ ५५, {{अंग्रेज़ी}} # नाटाणी, सियाशरण, कछवाहा राजघराने की अमूल्य विरासत आमेर सवाई जयपुर, पृष्ठ 69 # मुक्तक संग्रह- राजस्थान पत्रिका के नगर परिक्रमा में, ११-०५-८९ जयपुर # मीणा, यशोदा, मीणा जनजाति का इतिहास, पृष्ठ ५० से ५६ # मंडावा, देवी सिंह, कछवाहों का इतिहास, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, २०१०, पृष्ठ ४५ # प्रसाद, राजीव नयन, राजा मानसिंह आमेर, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, २०१०, पृष्ठ ४८ # सिंह, फतेह, ए ब्रीफ़ हिस्ट्री ऑफ जयपुर, पृष्ठ १६२ से १६५ # सिंह, चंद्रमणि, जयपुर राज्य का इतिहास, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर २००८, पृष्ठ ६६ # श्यामलदास, वीर वीनो भाग २, पृष्ठ ६६ # श्यामलदास वीर वीनो, भाग २, १३३२ # गहलोत, जगदीश सिंह, कछवाहों का इतिहास, पृष्ठ २१५ </div> == सन्दर्भ == {{Cite web}} == बाह्यपरिसन्धयः == {{Commonscat|Amer fort|आमेर दुर्ग}}{{विकियात्रा}} * [http://www.mapaplan.com/travel-map/jaipur-city-top-tourist-attractions-download-printable-street-guide/high-resolution/jaipur-top-tourist-attractions-map-06-amber-fort-region-complete-full-hd-plan-free-download-interactive-amer-fort-visitor-guide-high-resolution.htm आमेर दुर्ग का मानचित्र]- मैपाप्लान जालस्थल पर। {{अंग्रेज़ी}} * देखें: {{यूट्यूब|XU3eFkY1BTI}} * [http://www.tracyanddale.50megs.com/India/Rajasthan/HTML/AmberFrt.htm आमेर दुर्ग का वर्चुअल टुअर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130093257/http://www.tracyanddale.50megs.com/India/Rajasthan/HTML/AmberFrt.htm |date=2017-11-30 }}।{{अंग्रेज़ी}} * आमेर दुर्ग का भ्रमण - {{यूट्यूब|JUNdJWzSbvs}} [[वर्गः:राजस्थानस्य प्रेक्षणीयस्थानानि]] [[वर्गः:भारतस्य विश्वपरम्परास्थानानि]] idt8jo5fxb79wmipsans48tou714h7s 0 90011 500192 500175 2026-08-15T01:48:18Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500192 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा | image = {{multiple image|caption_align=center|header_align=center|align = center|direction = vertical|width = 200|image1 = Tenzing Norgay (cropped).jpg|image2 = Tenzing Norgay signature.svg}} | caption = तेन्जिङ नोभेम्बर १९६७ [[स्टकहोम]], स्विडेनदेशे| birth_name = नाम्ग्याल वाङ्दी | main_discipline = [[पर्वतारोहण|पर्वतारोही]] | birth_date = वि.सं १९७१ जेठ १६ | birth_place = [[खुम्बु]], [[सोलुखुम्बु मण्डलम्]], [[सगरमाथा अञ्चल]], [[नेपाल अधिराज्य|नेपाल]] | death_date = २०४३ वैशाख २६ | death_place = [[दार्जिलिङ]], [[पश्चिम बङ्गाल]], भारत | nationality = [[नेपाली]], [[भारतीय]] <!-- Please do not change -- (see source at http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Racerx11/Archive_1#Tenzing_Noray.27s_citizenship)--> | start_age = १९ वर्ष | start_discipline = भरिया | notable_ascents = [[सगरमाथा]]को प्रथम आरोहण, २०१० जेठ १६<ref>{{cite web|author=|title=तेन्जिङको त्यो पहिलो पाइलो|url=https://annapurnapost.com/news/tenjingko-tyo-philo-paailo-180509|language=नेपाली |work=|website=अन्नपूर्ण पोस्ट|date=|accessdate=२३ भदौ २०७९}}</ref> | partnerships = [[एडमन्ड हिलारी]] | spouse = * दावा बुठ्रीद् (वि.सं १९९१-२०००) * आङ ल्हमो (वि.सं २००१-२०२०) * दक्कु (?-?) | children = ७<ref>*{{cite web |title=A Lofty Legacy |url=https://www.unh.edu/unhtoday/2020/03/lofty-legacy |website=UNH Today |publisher=University of New Hampshire |access-date=23 July 2022 |language=en |date=10 March 2020 |archive-date=1 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221201132918/https://www.unh.edu/unhtoday/2020/03/lofty-legacy |deadurl=yes }} *{{cite news |last1=Flinn |first1=John |title=Connected to the Khumbu / Tenzing Norgay's son, Norbu, and Richard Blum exemplify the Bay Area's rich shared history with Mount Everest and its denizens. This month marks 50 years since the mountain's first conquering |url=https://www.sfgate.com/bayarea/article/Connected-to-the-Khumbu-Tenzing-Norgay-s-son-2647299.php |access-date=23 July 2022 |work=SFGATE |date=18 May 2003 }} *{{cite news |last1=Clash |first1=Jim |title=Son Of Tenzing Norgay Calls For Better Climbing Benefits For The Sherpa Community |url=https://www.forbes.com/sites/jimclash/2017/06/15/son-of-tenzing-norgay-calls-for-better-climbing-benefits-for-the-sherpa-community/ |access-date=23 July 2022 |work=Forbes |language=en }} *{{cite news |title=Sherpa: Norbu Tenzing on the Everest 'circus' and the inevitability of another disaster |url=https://www.theguardian.com/film/2016/mar/30/sherpa-norbu-tenzing-on-the-everest-circus-and-the-inevitability-of-another-disaster |access-date=23 July 2022 |work=[[द गार्डियन]] |date=30 March 2016 |language=en }}</ref> }}   '''तेनज़िङ्ग् नोर्गे''' '''शेर्पा''' (मे १९४९-मे ९,१९८६) तस्य जन्मनाम नाम्ग्याल् वाङ्ग्दी ख्याताः नेपाली-भारतीय--पर्वतारोही आसीत्। १९५३ तमे वर्षे मे-मासस्य २९ दिनाङ्के, सः एड्मण्ड् हिलरी च, 1953 तमे वर्षे ब्रिटिश्-मौ ण्ट् एवेरेस्ट्-अभियानस्य भागत्वेन [[देवगिरि शिखरम्|देवगिरी शिखरम्]] (एवेरेस्ट् पर्वत) प्राप्तवन्तौ इति प्रथमं दृढीकृतं। विंशति शताब्द्याः प्रभावशालिषु शत जनेषु अन्यतमः नोर्गे इति टाइम पत्रिकायाः नामकरणं कृतम्।&nbsp; [[सञ्चिका:Statue_of_Tenzing_Norgay_at_Himalayan_Mountaineering_Institute.jpg|दक्षिणतः|लघुचित्रम्|हिमालयस्य पर्वतारोहणसंस्थायां नोर्गे-इत्यस्य प्रतिमा अस्ति।हिमालय पर्वतारोहण संस्थान दार्जीलिङ]] [[सञ्चिका:Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006_edit_1.jpg|लघुचित्रम्|[[देवगिरि शिखरम्|देवगिरी शिखरम्]]]] नोर्गे इत्ययं 20 वयसि एवरेस्ट-यात्रायां भागं ग्रहीतुं प्रथमं अवसरम् अवाप्नोत्, यदा एरिक शिप्टन् इत्येषः 1935 तमे वर्षे ब्रिटिश्-माउण्ट एभरेष्ट इति अन्वेषण-अभियानं संयोजयन् आसीत्। यदा अन्यौ द्वौ सम्भाव्यदलसदस्यौ चिकित्सा-परीक्षणेषु विफलाः अभवन्, तदा नोर्गे इत्ययं तस्य मित्रेण आङ्ग थार्के इत्यनेन अग्रे नीतः, यः 1933 तमे वर्षे ब्रिटिश-माउण्ट् एवरेस्ट-अभियाने आसीत्। तस्य आकर्षकं हसमुख मुखाकृति शिप्टन् इत्यस्य दृष्टिं आकृष्टं, यः तं धरितुं निश्चितवान्।<ref>{{Cite book | url = https://books.google.com/books?id=05QTCgAAQBAJ&q=His+name+was+Tensing+Norkay%E2%80%94or+Tensing+Bhotia | title = That Untravelled World: An Autobiography | date = 2015-02-24 | accessdate = 28 August 2023 }}</ref> 1947 तमे वर्षे, नोर्गे एवेरेस्ट्-शिखरस्य असफल-आरोहणप्रयासे भागम् अगृह्णात्। क्यानडा-देशे जातः पर्वतारोही अर्ल् डेन्मन्, आङ्गे दावा शेर्प, नोर्गे च आरोहणस्य प्रयासार्थं अवैधरूपेण टिब्बत-देशं प्रविष्टवन्तौ। परन्तु 22,000 फीट परिमितं (6,700 मी.) तीव्रं प्रभञ्जनम् आपतित्वा तेषां आरोहण समाप्तम्। डेन्मन् पराजयं अङ्गीकृतवान्, तिस्रः अपि परिवृत्त्वा सुरक्षिततया प्रत्यागतवन्त। 1947 तमे वर्षे, नोर्गे प्रथमवारं स्विस्-अभियानस्य नायक अभवत्, यः पतितः गम्भीररूपेण व्रणितः सर्दार् वाङ्गदी नोर्बू इत्यस्य उद्धाराय साहाय्यं कृतवान्। अयं अभियानः नोर्गे दलेन सह पश्चिम-गढ्वाल्-हिमालयस्य 22,769 फीट परिमितं (6,940 मी.) [[केदारनाथः|केदारनाथ]] शिखरस्य मुख्यशिखरं प्राप्नोत्। 1951 तमे वर्षे सः ब्रिटिश्-माउण्ट् एवेरेस्ट्-अन्वेषण-अभियाने सम्मिलितः।<ref>{{Cite book | title = That Untravelled World | date = 1969 | pages = 190–199, 97 | url = https://archive.org/details/thatuntravelledw0000eric/page/190/mode/1up?q=tensing }}</ref> 1953 तमे वर्षे तेन्ज़िङ्ग् नोर्गे जान् हण्ट् इत्यस्य अभियाने भागम् अगृह्णात्। तेन्ज़िङ् पूर्वं षट्‍बारं एवेरेस्ट्-शिखरं प्राप्तवान् (तथा हण्ट्-त्रिगुणितं च।{{Sfn|Hunt|1953}} दलस्य एकः सदस्यः एड्मण्ड् हिलरी आसीत्, यः क्रिवस्-मध्ये पतितः, परन्तु स्वस्य हिम-कुठारस्य उपयोगेन रज्जुं सुरक्षितं कर्तुं नोर्गे इत्यस्य त्वरित-क्रियया अधस्तन-प्रहारात् रक्षितः। तस्य एतत् रक्षणकार्यात् हिलारी भविष्ये कस्यापि शिखर-आरोहणस्य प्रयासस्य कृते सः आरोहणस्य सहभागिनी इति मन्यन्ते स्म।<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1575208/Sir-Edmund-Hillary.html|archivedate=12 January 2022|title=Sir Edmund Hillary|accessdate=21 February 2014}}</ref> 1953 तमे वर्षे मार्च्-मासे, अभियान आधारशिबिरस्य स्थापना कृतम्। हिलारी 1975 तमे वर्षे 5 मार्च् 1953 तमे दिने [[काष्ठमण्डपनगरम्|काष्ठमण्डपनगरे]] नोर्गे-इत्यनेन प्रथम-मेलनस्य विषये अलिखत्।{{Sfn|Gill|2017}} तेन्जिङ् नोर्गे इति पुरुषं द्रष्टुमहं अतिवाञ्छितवान्। स्विट्जर्लैण्डदेशीययात्रायाः द्वाभ्यां महान्भिः प्रयत्नाभ्यां पूर्वं स एव प्रसिद्धिः अत्यधिकं प्रभावोत्पादिनी आसीत्। तेन्जिङ् वस्तुतः तादृश एव दृश्यते स्म—सर्वेभ्यः शेरपजनात् अधिकः, सः अतीव बलवान् च सक्रियश्च आसीत्; तस्य दीप्तिमान् स्मितं मनोहरं च आसीत्; सः अस्माकं प्रश्नानां याचनानां च प्रति अतीव धैर्यशीलः आसीत्। पूर्वसिद्धयः तस्मै महतीं शारीरिकविश्वासं प्रदत्तवन्तः। मम मन्ये तदा अपि सः अन्तिमाक्रमणदलस्य सदस्यः भविष्यति इति अपेक्षितवान्। किन्तु एकं सन्देशः स्पष्टतया प्रकटितः—तेन्जिङस्य स्वव्यक्तिगतं महत्त्वाकाङ्क्षा या आसीत्, सा मया दृष्टेषु सर्वेषु शेरपेषु अधिका आसीत्। मन्दगत्या कार्यं कुर्वन्, अभियानेन दक्षिणकोले 25,900 फीट परिमितौ (7,900 मी.) तेषां उपान्त्य-शिबिरं स्थापितम्। दिनाङ्के, टाम् बौर्डिलन् तथा चार्ल्स इवान्स च आरोहणार्थं प्रयतन्ते स्म, परन्तु यदा इवान्स् इत्यस्य प्राणवायु-व्यवस्था विफलतां प्राप्नोत् तदा पुनरावर्तितवन्तौ। शिखरस्य 300 फीटपरिमितं (91 मी.) ऊर्ध्व दक्षिणशिखरसम्मेलनं प्राप्तवन्तौ युगलं। ततः हण्ट् इत्ययं नोर्गे तथा हिलरी इत्येतौ शिखरसम्मेलनाय गन्तुं निर्देशितवान्। दक्षिणकोल् इत्यत्र दिनद्वयं यावत् हिमः वायुः च युगलं धारयन्ति स्म। ते मे 28 दिनाङ्के आङ्ग् नैमा, आल्फ्रेड् ग्रेगरी, जार्ज् लोव् इत्येतैः सह त्रयं समर्थयन् प्रस्थितवन्तः। नोर्गे तथा हिलरी मे 28 दिनाङ्के 27,900 फीटपरिमितौ (8,500 मी.) तम् तम् तम् तम् आश्रयं स्थापितवन्तः, यदा तेषां समर्थकाः पर्वतः अधोमुखं प्रत्यागताः। अपराह्णे, हिलरी, तम्बुः बहिः तस्य पादत्राणानि घनीभूतानि इति ज्ञातवती। सः तान् उष्णं कर्तुं घण्टा-द्वयं व्यतितवान्, ततः पूर्वं सः तेन्जिङ्ग् इत्यनेन सह 30 पौण्ड् (14 किलो) युक्तान् वेष्टनं कृत्वा अन्तिमारोहणं कर्तुं प्रायतत। आरोहणस्य अन्तिमभागे 40 फीटे (१२ मी.) शिलामुखम् आसीत्, यस्य नाम इतपरं "हिलरी स्टेप" इति अभवत्। हिलारी शिलाभित्त्याः हिमस्य च मध्ये मुखस्य विच्छेदस्य मार्गस्य विच्छेदनं कर्तुं उपायम् अपश्यत्, नार्गे च तत् अनुवर्तत।<ref>{{Cite book | title = Ascent: Two Lives Explored – The Autobiographies of Sir Edmund and Peter Hillary | location = New York }}</ref> ततः परं निम्नलिखितः प्रयासः अपेक्षाकृतः सरलः आसीत्। ते एवेरेस्ट्-शिखरं 29,028 फीटपरिमितं (8,848 मी.) प्रातः 11:30 समये प्राप्तवन्तौ। यथा हिलरी उक्तवती, "दृढ-हिमस् हिम-अक्षस्य कतिपयानि अधिकानि, वयं च उपरि स्थितवन्तः" इति।&nbsp;<ref name="pbsnova">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/firstsummit2.html|title=NOVA Online &#124; Everest &#124; First to Summit (2)|publisher=Pbs.org|accessdate=21 February 2014|archivedate=25 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170225143204/http://www.pbs.org/wgbh/nova/everest/history/firstsummit2.html}}</ref> [[सञ्चिका:Edmund_Hillary_&_Sherpa_Tenzing.jpg|लघुचित्रम्|सर् एड्मण्ड् हिलरी तेनज़िङ्ग् नोर्गे इत्येनं अभिवादनं करोति, प्रायः १९७९ तमे वर्षे।]] तदनन्तरं, नोर्गे नेपाल-भारते च महतीं प्रशंसां प्राप्नोत्। हिलारी हण्ट् च राज्ञी एलिजाबेथ द्वितीयया इत्यनेन नाइट् इति उपाधिं प्राप्तवन्तौ, नोर्गे इत्ययं अभियानस्य प्रयत्नानां कृते जर्ज-पदकम् अवाप्नोत्। भारतस्य प्रधानमन्त्रिणः जवाहरलाल् नेहरू वर्यः नोर्गे-इत्यस्य नैट्-उपाधिं दातुं अनुमतिं निराकरोत् इति सूचितम् अस्ति।<ref name="ODNB" /> {{Cquote|It has been a long road&nbsp;... From a mountain [[coolie]], a bearer of loads, to a wearer of a coat with rows of medals who is carried about in planes and worries about income tax.|||Tenzing Norgay<ref name="Ullman" />}} [[सञ्चिका:Himalayan_Mountaineering_Institute,_Darjeeling_in_2011.jpg|लघुचित्रम्|मे (शिखरात् शिखरं प्रति आरोहणम्) ]] [[वर्गः:१९८६ मरणम्]] [[वर्गः:१९१४ जननम्]] ah94rzcmuxte91hhdtonllquf2gdhe0 0 92384 500196 499954 2026-08-15T04:26:33Z InternetArchiveBot 31833 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 500196 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = शोको असहारा | native_name = 麻原 彰晃 | image = | caption = | birth_name = चिजुओ मात्सुमोतो (Chizuo Matsumoto) | birth_date = २ मार्च १९५५ | birth_place = कुमामतो-प्रान्तः, जपान् | death_date = ६ जुलाई २०१८ (वयस् ६३) | death_place = टोकियो-निरीक्षणागारः (Tokyo Detention House), टोकियो, जपान् | death_cause = फाँसी-माध्यमेन मृत्युदण्डः | nationality = जपानी | known_for = 'ओम् शिनरिक्यो' (Aum Shinrikyo) इति धार्मिकसमूहस्य संस्थापकः तथा च १९९५ वर्षस्य टोकियो-मेट्रो-सारिन्-गैस्-आक्रमणस्य मुख्ययोजनाकारः | occupation = एक्यूपंक्चरिस्ट्, कल्ट्-नेता | spouse = तोमोको मात्सुमोतो | children = ६ }} '''शोको असहारा''' (जापानी: 麻原 彰晃, जन्म: २ मार्च १९५५ – मृत्यु: ६ जुलाई २०१८), यस्य जन्मनाम '''चिजुओ मात्सुमोतो''' (Chizuo Matsumoto) आसीत्, सः जपानदेशस्य कस्यचित् उग्रपन्थि-विनाशकारि-धार्मिकसमूहस्य [[ओम् शिनरिक्यो]] इत्यस्य संस्थापकः मुख्यनेता च आसीत्। सः आत्मानम् ईश्वरस्य अवतारं तथा गौतमबुद्धस्य पश्चात् पृथिव्याम् एकमात्रं बोधिप्राप्तं मानवम् आध्यात्मिकगुरुं च दावितवान्। असहारा मुख्यतः १९९५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य २० तमे दिनाङ्के जपानदेशस्य राजधान्यां टोकियो-नगरे सञ्जातस्य भयानकस्य [[टोकियो सबवे सारिन गैस हमला|टोकियो-सबवे-सारिन्-गैस्-आक्रमणस्य]] मुख्यनिर्देशकरूपेण विश्वे कुख्यातिम् अलभत। टोकियो-महानगरस्य मेट्रो-रेल्-मध्ये कृते अस्मिन् नर्व्-गैस्-आक्रमणे १३ निरपराधिजनानां मर्मान्तिको मृत्युः अभवत् तथा च सहस्राधिकाः जनाः विषक्त-सारिन्-गैसस्य प्रभावेण आजीवनं रुग्णाः पङ्गुत्वस्य च शिकारम् अभवन्। इयं घटना आधुनिकजपानस्य इतिहासे सर्वाधिकं भयानकम् आन्तरिकम् आतङ्कवादि-आक्रमणम् आसीत्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo: Japan executes cult leader Shoko Asahara |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-44735237 |publisher=BBC News |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> जपानदेशस्य कुमामतो-प्रान्तस्य एकस्मिन् दरिद्रपरिवारे जातः असहारा बाल्यकालादेव 'ग्लूकोमा' (Glaucoma) रोगस्य कारणात् प्रायः दृष्टिहीनः आसीत्; तस्य केवलं दक्षिणनेत्रे किञ्चित् दृष्टिः अवशिष्टा आसीत्। दृष्टिहीनानां कृते निर्मिते आवासीयविद्यालये (Boarding school) वर्धितः असहारा स्वप्रारम्भिकजीवने एक्यूपंक्चरिस्ट्-रूपेण स्वपेशां आरब्धवान्। किन्तु धनस्य, क्षमतायाः, समाजे आधिपत्यविस्तारस्य च तीव्रा लालसा तं शनैः शनैः अपराधजगतः दिशि आकृष्टवती। पश्चात् सः योगस्य, हिन्दु-बौद्ध-ख्रीष्टीय-धर्माणाम् विभिन्नानां मतानां सम्मिश्रणेन स्वस्य एकं कल्ट् (Cult) निर्मितवान्, यत् तस्मै अपरिमेयां क्षमताम् अददात्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=जपाने धर्मनेतुः मृत्युदण्डः निष्पादितः (জাপানে ধর্মীয় নেতার মৃত্যুদণ্ড কার্যকর) |url=https://www.prothomalo.com/world/জাপানে-ধর্মীয়-নেতার-মৃত্যুদণ্ড-কার্যকর |publisher=Prothom Alo |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> तस्य मस्तिष्कोत्पन्न-निर्देशेन 'ओम् शिनरिक्यो' इत्यस्य सदस्याः हत्या, अपहरणम्, अवैधशस्त्रनिर्माणं, रासायनिक-जैविक-अस्त्र-गवेषणा-सदृशेषु भयानकेषु अपराधेषु लिप्ताः अभवन्। दीर्घकालस्य प्रायः २२ वर्षाणां विचारप्रक्रियायाः अनन्तरं, मानवतायाः विरुद्धम् अस्य जघन्य-अपराधस्य दायित्वे २०१८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य ६ दिनाङ्के जपानसर्वकारः असहारा-सहितं तस्य सङ्घटनस्य अन्येषां षण्णां शीर्षनेत्रॄणां मृत्युदण्डं निष्पादितवान्। == जन्म, बाल्यकालः प्रारम्भिकजीवनञ्च == शोको असहारा इत्यस्य जन्म १९५५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य २ दिनाङ्के जपानदेशस्य कुमामतो-प्रान्तस्य एकस्मिन् अतीव दरिद्रपरिवारे अभवत्। तस्य जन्मनाम चिजुओ मात्सुमोतो आसीत्। तस्य मातापितरौ चटाई (ताँत अथवा टाटामी मैट्) वयनं कृत्वा जीविकां निर्वाहयतः स्म, येन तेषां विशालपरिवारस्य व्ययः चालयितुं प्रायः असम्भवम् आसीत्। जन्मनः एव मात्सुमोतो 'ग्लूकोमा' (Glaucoma) रोगेण आक्रान्तः आसीत्। अस्य रोगस्य कारणात् सः स्ववामनेत्रस्य दृष्टिं सम्पूर्णतया हृतवान् तथा च दक्षिणनेत्रे केवलं किञ्चित् अस्पष्टा दृष्टिः अवशिष्टा आसीत्। दरिद्रतायाः कारणात् तस्य मातापित्रोः कृते गृहे शिक्षकं स्थापयित्वा तं पाठयितुं सम्भवं नासीत्। अतः १९६० तमे वर्षे प्रायः षड्वर्षीयं तं गृहात् दूरं सम्पूर्णदृष्टिहीनानां कृते निर्मिते एकस्मिन् सर्वकारीय-आवासीयविद्यालये (Boarding school) प्रेषितवन्तौ। अल्पवयसि परिवारात् एषः वियोगः तस्य मनसि गभीरं प्रभावम् अकरोत् तथा च तस्य अन्तः एकप्रकारस्य वञ्चनाबोधस्य जन्म अभवत्। आवासीयविद्यालये गत्वा मात्सुमोतो अतिशीघ्रम् अज्ञासीत् यत्, तत्रत्येषु अन्येषु सम्पूर्णान्धछात्रेषु सः एकस्य विशेषसुविधायाः अधिकारी अस्ति, यतः तस्य दक्षिणनेत्रे क्षीणा दृष्टिः अस्ति। एतस्याः सामान्यदृष्ट्याः उपयोगं कृत्वा सः अन्यछात्राणाम् उपरि आधिपत्यं विस्तारयितुम् आरब्धवान्। सम्पूर्णान्धछात्राणां हस्तं धृत्वा मार्गं पारयितुं वा लॉजेन्स्-आइसक्रीम-आपणं नेतुं विनिमये सः तेभ्यः बलपूर्वकं धनं सङ्गृह्णाति स्म। तस्य एतस्य आचरणस्य विषये विद्यालयस्य प्राध्यापकः ज्ञात्वा तस्मै कठोरं दण्डम् अयच्छत्। किन्तु मात्सुमोतो स्वदोषं स्वीकर्तुं स्थाने एतत् विश्वसितुम् आरब्धवान् यत्, तस्य दृष्टेः कारणादेव सर्वे तस्मिन् ईर्ष्यां कुर्वन्ति। आवासीयविद्यालये स्थितिकाले एका उल्लेखयोग्या घटना तस्य भविष्यजीवनस्य हिंस्र-प्रतिशोधपरायण-मानसिकतायाः आधारम् अस्थापयत्। नोमोतो-नामकः एकः सहपाठी (यस्य पिता नगरस्य एकः धनिकः रत्नव्यापारी आसीत्) एकदा प्रमादात् मात्सुमोतो-महोदयस्य उपरि उष्णं सूपं (Soup) पतितवान्। मात्सुमोतो एतत् ইচ্ছাকৃত-आक्रमणं मत्वा अतीव क्रुद्धः सन् नोमोतो-महोदयस्य शिरः भित्तौ प्रताडितवान्। अस्याः घटनायाः अनन्तरं विद्यालयस्य कोऽपि मात्सुमोतो-महोदयस्य पक्षे न उक्तवान्। सः अनुभूतवान् यत्, नोमोतो धनिकः अस्ति इति कारणादेव समाजः तस्य दोषम् आच्छादयति तथा च दरिद्रः अस्ति इति कारणात् सः एव अविचारस्य शिकारः भवति। अस्मात् चरम-अपमानात् वञ्चनाबोधात् च तस्य मनसि धनसम्पदः क्षमतायाः च प्रति एका तीव्रा लालसा उत्पन्ना। पश्चात् आरक्षकाणां प्रश्नकाले स्वबाल्यकालस्य विषये वदन् सः स्वस्य तत्कालीनमानसिकतायाः विषये अङ्गीकृतवान्: {{Quote|स्वर्णचमसम् आस्ये धृत्वा ये जायन्ते ते किं दरिद्राणां कष्टं ज्ञास्यन्ति? तस्मिन् आवासीयविद्यालये माम् विहाय अन्ये सर्वे सम्पूर्णान्धाः आसन्। अहं तदा एव चिन्तयामि स्म यत्, महान् भूत्वा अहम् प्रभूतं धनम् अर्जयिष्यामि। कथं जनानां शिरसि पदं स्थापयित्वा गन्तुं शक्यते, सा एव कथा सर्वदा मम मस्तके घूर्णति स्म।|शोको असहारा (तत्कालीनः चिजुओ मात्सुमोतो)}} बाल्यकालस्य एते तिक्तानुभवाः एव तं शिक्षितवन्तः यत्, समाजे जीवितुं सम्मानं प्राप्तुं च धनस्य क्षमतायाः च कोऽपि विकल्पः नास्ति। अयमेव विश्वासः तं पश्चात् एकस्य धर्मनेतुः आवरणे भयानक-अपराधि-रूपेण परिणतं कर्तुं प्रेरितवान्। == शिक्षा, विवाहः एक्यूपंक्चर-पेशा च == विद्यालयजीवनस्य शिक्षां समाप्य चिजुओ मात्सुमोतो (पश्चात् शोको असहारा) गभीरतया अनुभूतवान् यत्, आधुनिकसमाजे प्रतिष्ठितः भवितुं धनस्य ख्यातेः च कोऽपि विकल्पः नास्ति। सः एकः चिकित्सकः भवितुं स्वप्नं द्रष्टुम् आरब्धवान्। चिकित्सकपेशा-माध्यमेन प्रभूतं धनं सामाजिकमर्यादां च अर्जयितुं सम्भवम्—इति धारणात् सः निरन्तरं मासत्रयं यावत् वैद्यकीयमहाविद्यालये (Medical College) प्रवेशार्थं प्रस्तुतिम् अकरोत्। किन्तु जपानदेशस्य तत्कालीन-चिकित्साविद्या-सम्बन्धि-नियमानुसारं, तस्य सदृशस्य प्रायः दृष्टिहीनस्य मनुष्यस्य कृते वैद्यकशास्त्रं पठितुं कोऽपि अवसरः नासीत्। फलतः योग्यताप्रमाणस्य कञ्चन अवसरं प्राप्तुं पूर्वमेव वैद्यकीयमहाविद्यालयाः तस्य मुखोपरि द्वारं पिहितवन्तः। अयं स्वप्नभङ्गः असहारा-महोदयस्य मनसि तीव्रं क्षोभम् अजनयत्। सः अज्ञासीत् यत्, समाजस्य प्रचलितमार्गेण तस्य कृते सम्मानं धनं च उपार्जनं प्रायः असम्भवम् अस्ति। वैद्यकशास्त्रं पठितुम् अवसरं न प्राप्य सः आशां न त्यक्तवान्। जपानदेशे पारम्परिकरूपेण दृष्टिहीनानां कृते एक्यूपंक्चर (Acupuncture) पेशायां युक्तं भवितुम् अतीव सुलभम् आसीत् तथा च एतदर्थं सर्वकारीयसहाय्यमपि प्राप्यते स्म। अतः सः एक्यूपंक्चरिस्ट् भवितुं निर्णयम् अकरोत्। एक्यूपंक्चर-विद्यालये अध्ययनकाले तस्य परिचयः सहपाठिन्या तोमोको-महोदयया (Tomoko) सह अभवत्। पश्चात् तौ विवाहबन्धने आबद्धौ अभवताम् तथा च तयोः एकः विशालः परिवारः निर्मितः। अध्ययनं समाप्य असहारा टोकियो-नगरस्य ईशान्यदिशि स्थिते फुनाबाशी (Funabashi) प्रान्ते एकम् औषधालयम् (Pharmacy) उद्घाटितवान्। तत्र सः औषधविक्रयेण सह एक्यूपंक्चर-अभ्यासमपि आरब्धवान्। किन्तु तत्कालीन-जपानसर्वकारं प्रति तीव्रक्षोभस्य अवज्ञायाः च कारणात् सः स्वौषधालयस्य कृते किमपि सर्वकारीय-अनुज्ञापत्रं (License) न गृहीतवान्। आरक्षकाणां प्रश्नकाले सः पश्चात् उक्तवान्, "सर्वकारः मम कृते किं कृतवान् यत् अहम् आपणं कर्तुं सर्वकाराय धनं दास्यामि?"<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=A Guru's Journey -- The Seer Among the Blind: Japanese Sect Leader's Rise |url=https://www.nytimes.com/1995/10/24/world/a-guru-s-journey-the-seer-among-the-blind-japanese-sect-leader-s-rise.html |publisher=The New York Times |date=24 October 1995 |access-date=3 August 2026}}</ref> == अपराधस्य आरम्भः, अवैधव्यापारः दिवालियापनञ्च == एकं क्षुद्रम् अनुज्ञापत्ररहितम् औषधालयं सामान्यम् एक्यूपंक्चर-अभ्यासं च कृत्वा असहारा-महोदयस्य कृते शीघ्रं धनिकं भवितुं सम्भवं नासीत्। अभावस्य परिवारे अल्पायेन च तस्य उच्चाकाङ्क्षा तृप्ता न भवति स्म। फलतः सः द्रुतधनोपार्जनार्थम् एकम् अवैधमार्गं चितवान्। सः स्वौषधालये नक्कली (Fake) जाली च औषधानि विक्रेतुम् आरब्धवान्। कतिपयेषु वर्षेषु एव अस्य अवैधव्यापारस्य माध्यमेन सः आर्थिकरूपेण अतीव समृद्धः अभवत्। किन्तु १९८२ तमे वर्षे एकया मर्मान्तिकघटनया तस्य अस्य अपराधजगतः प्रथमं पतनम् अभवत्। फुनाबाशी-नगरस्य पार्श्ववर्तिनि एकस्मिन् मलिनबस्ती-क्षेत्रे (Slum area) क्रमेण त्रयाणां जनानां रहस्यमयी मृत्युः अभवत्। अनुसन्धाने प्रवृत्ताः आरक्षकाः ज्ञातवन्तः यत्, मृतानां त्रयाणामपि केवलं सामान्यज्वरः आसीत् तथा च ते असहारा-महोदयस्य औषधालयात् औषधं क्रीत्वा खादितवन्तः आसन्। तत् जाली-औषधं खादनानन्तरमेव तेषां शारीरिक-अवस्थायाः अवनतिः अभवत् तथा च ते मृताः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Shoko Asahara: The rise and fall of the Aum Shinrikyo cult leader |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/07/06/national/crime-legal/shoko-asahara-rise-fall-aum-shinrikyo-cult-leader/ |publisher=The Japan Times |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> क्रमेण तिसृणां मृत्युघटनानां विषये आरक्षकाः निरन्तरं कतिपयदिनानि यावत् असहारा-महोदयस्य उपरि दृष्टिं स्थापितवन्तः तथा च तस्य जाली-औषधव्यापारस्य अकाट्यं प्रमाणं सङ्गृहीतवन्तः। अन्ते १९८२ तमे वर्षे आरक्षकाः तं जाली-औषधविक्रयस्य अनुज्ञापत्ररहित-औषधालयचालनस्य च अपराधे बद्धवन्तः। न्यायालये तस्य अपराधः प्रमाणितः जातः अतः तस्य उपरि २,००,००० (लक्षद्वयं) येन् (Yen) इत्यस्य विशालस्य अर्थदण्डस्य भारः आरोपितः। अस्य विशालस्य अर्थदण्डस्य दानेन असहारा आर्थिकरूपेण सम्पूर्णतया दिवालिया (Bankrupt) अभवत्। तस्य व्यापारः परिवारश्च पूर्णतया विनाशस्य मुखे आगत्य स्थितः। == सामाजिका वञ्चना प्रतिशोधस्य स्पृहा च == बन्धनस्य अर्थदण्डस्य च अनन्तरम् असहारा-महोदयस्य या अल्पा ख्यातिः आसीत्, सा सम्पूर्णतया नष्टा अभवत्। अहोरात्रम् आरक्षकाणां पत्रकाराणां च आगमनेन सः तस्य परिवारश्च गृहबन्दी अभवत्। प्रतिवेशिनः स्थानीयजनाः च तान् 'ठग' (Fraud) 'प्रतारकः' च इति उक्त्वा निरन्तरम् अपमानितुम् आरब्धवन्तः। अस्य समयस्य एका घटना असहारा-महोदयस्य मानसिकतां चिरकालं यावत् एकं हिंस्ररूपम् अयच्छत्। एकदा तस्य पत्नी तोमोको पार्श्वस्थे एकस्मिन् आपणे रामेन् (Ramen - जापानी नूडल्स) क्रेतुं गतवती, आपणिकः तेषां दारिद्र्यस्य अपमानस्य च अवसरं गृहीत्वा ताम् अतीव व्यङ्ग्यम् अकरोत्। आपणिकः तोमोको-महोदयाम् उद्दिश्य उक्तवान्, "यस्य पतिः ठगः अस्ति तस्मै किञ्चित् धनार्थं हस्तं प्रसारयितुमेव भवति, त्वया धनं दातुं आवश्यकता नास्ति।" अपमानिता लाञ्चिता च तोमोको गृहं प्रत्यागत्य रोदितुं रोदितुं पत्ये सर्वां घटनां विवृतवती तथा च तेषाम् अस्याः चरमदुर्दशायाः विषयम् उपस्थापितवती। पत्न्याः अयम् अपमानः असहारा-महोदयम् उन्मत्तम् अकरोत्। सः तीव्रक्रोधेन उत्पीडिकायाः (Table) उपरि मुष्टिप्रहारं कृत्वा एकां भयानकां प्रतिज्ञाम् अकरोत्। तस्य इयमेव प्रतिज्ञा मूलतः पश्चात् टोकियो-नगरे सञ्जातस्य भयानक-नर्व्-गैस्-आक्रमणसहितम् असङ्ख्यानां हत्याकाण्डानां बीजं वप्तवती: {{Quote|सर्वे मम विरुद्धं षड्यन्त्रं कुर्वन्ति... अहम् न त्यक्ष्यामि कमपि! अहम् सर्वान् दर्शयिष्यामि। एकस्मिन् दिने, सर्वे मम पादयोः पतिष्यन्ति!|शोको असहारा (पत्न्याः अपमानानन्तरं प्रतिशोधस्य शपथः)}}<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=How a Blind Acupuncturist Created a Deadly Terrorist Cult |url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2018/07/aum-shinrikyo-asahara-japan/564560/ |publisher=The Atlantic |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> अस्याः घटनायाः अनन्तरमेव सः छलेन-बलेन-कौशलेन वा समाजे स्वस्य आधिपत्यप्रतिष्ठायै तत्परः अभवत्। अस्याः आधिपत्यप्रतिष्ठायाः लक्ष्यादेव सः धर्मम् एकस्य अस्त्ररूपेण उपयोगस्य योजनाम् आरब्धवान्। == आध्यात्मिकतायां प्रवेशः धर्मतत्त्वचर्चा च == दिवालिया-भवनानन्तरं चिजुओ मात्सुमोतो (पश्चात् शोको असहारा) इत्यस्य चरमा निराशा क्षोभश्च तं मानसिकरूपेण अस्वस्थम् अकरोत्। तस्य उग्रस्वभावं निराशां च दूरीकर्तुं तस्य पत्नी तोमोको एकस्य प्रतिवेशिनः परामर्शेन तं योगाभ्यासं कर्तुम् अनुरोधम् अकरोत् तथा च योगसम्बन्धि पुस्तकद्वयम् आनीय अददात्। मात्सुमोतो पुस्तके पठित्वा गभीरतया आकृष्टः अभवत्। सः अज्ञासीत् यत्, मनुष्याणां मनः नियन्त्रितुम् एका अद्भुता क्षमता अस्याः आध्यात्मिकतायाः अन्तः लुकासिता अस्ति। तदनन्तरं सः केवलं योगाभ्यासस्य मध्ये एव आत्मानं सीमितं न स्थापितवान्। अवसादं दूरीकर्तुं सहैव सः विभिन्नेषु धार्मिकविषयेषु निविडचर्चाम् आरब्धवान्। चीन-ज्योतिषविद्या, ताओ-वादः, बौद्धधर्मः, हिन्दूधर्मः, जैनधर्मः, विभिन्नदार्शनिकमतानां च विषये सः गभीरं ज्ञानम् अर्जितवान्। विभिन्नासु धार्मिकजनसभासु गत्वा सः आध्यात्मिकगुरूणां भाषणानि कैसेट्-मध्ये (Cassette) रेकॉर्ड् कृत्वा आनयति स्म तथा च अहोरात्रं तानि शृणोति स्म। पत्न्याः प्रश्नस्य उत्तरे सः स्वस्य अस्याः नूतन-आसक्तेः मूल-उद्देश्यं स्पष्टरूपेण उक्तवान्: {{Quote|एतेषां पुस्तकानाम् अन्तः एव लुकासिता अस्ति मम स्वप्नस्य कुञ्जिका।|शोको असहारा (धर्मग्रन्थपठनस्य उद्देश्यविषये)}} == गुरोः छद्मवेशधारणं प्राथमिकसङ्घटनञ्च == १९८४ तमे वर्षे मात्सुमोतो टोकियो-नगरे केवलम् एककक्षकस्य एकस्मिन् प्रकोष्टे (Flat) स्वस्य प्रथमं योग-प्रशिक्षण-केन्द्रम् उद्घाटितवान्। किन्तु तस्य पूर्वतन-प्रतारणायाः रेकॉर्ड्-कारणात् आरम्भे कोऽपि छात्रः छात्रिका वा तत्र न आगच्छति स्म। इमां स्थितिं सम्भालितुं सः शनैः शनैः एकम् अनुगतं दलं निर्मितवान्, यस्मिन् अन्यतमाः आसन् तोमोमित्सु, हिसाको इशी (या दलस्य आर्थिकदिशं पश्यति स्म) तथा च कियोहिदे हावाकावा। जनानां विश्वासम् अर्जयितुं ते मात्सुमोतो-महोदयम् एकः 'त्रिकालदर्शी' तथा आध्यात्मिक-क्षमतासम्पन्न-गुरुरूपेण प्रचारं कर्तुम् आरब्धवन्तः। मात्सुमोतो स्वस्य बाह्यरूपे अपि आमूलपरिवर्तनम् आनीतवान्। सः दीर्घां केशावलीं श्मश्रुं च धारयति स्म, यत् सामान्यजनानां मनसि सुलभतया एकस्य साधोः गुरोः वा भावमूर्तिं निर्माति स्म। स्टूडियो-बहिः पद्मासने (Padmasana) उपविष्टस्य तस्य एकं विशालं चित्रं लम्बितम् आसीत्। तस्य अनुगामिनः समाजस्य विषण्ण-दुर्बलमनस्कानां जनानां अन्वेषणं कृत्वा तान् बोधयन्ति स्म यत्, मात्सुमोतो मनुष्याणां भविष्यं द्रष्टुं शक्नोति तथा च तस्य समीपं गते सति सर्वेषां मानसिकयन्त्राणां उपशमः भविष्यति।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo: The Japanese cult that wanted to end the world |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35975069 |publisher=BBC News |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> == मिथ्या-आत्मप्रचारः 'शोको असहारा' नाम्नः उत्पत्तिः च == आत्मानम् अधिकं विश्वासयोग्यम् अन्ताराष्ट्रियस्तरस्य गुरुं च प्रतिष्ठापयितुं सः स्वशिष्यं हावाकावां नीत्वा भारतं तिब्बतञ्च सहितम् एशिया-महादेशस्य विभिन्नेषु तीर्थस्थानेषु भ्रमणम् आरब्धवान्। विभिन्नेषु तीर्थस्थानेषु प्रभूतं धनं दानं कृत्वा सः स्वस्य भावमूर्तिम् उज्वलाम् अकरोत्। जपानदेशं प्रत्यागत्य सः दावितवान् यत्, सः दुर्गम-हिमालयस्य गुहासु मासान् यावत् ध्यानं कृत्वा परम-आध्यात्मिकज्ञानं वा 'बोधि' (Enlightenment) प्राप्तवान् अस्ति तथा च गौतमबुद्धस्य अनन्तरं स एव पृथिव्याः एकमात्रः बोधिप्राप्तमानवः अस्ति। अपि च सः एतदपि मिथ्यादावीम् अकरोत् यत्, तिब्बतस्य आध्यात्मिकनेत्रा चतुर्दशेन दलाई लामा-महोदयेन सह तस्य साक्षात्काराः अभवन् तथा च लामा तस्मै जपानदेशे बौद्धधर्मप्रचारस्य पवित्रदायित्वं दत्तवान् (पश्चात् दलाई लामा असहारा-महोदयेन सह कस्यापि प्रकारस्य सम्बन्धस्य कथां सम्पूर्णतया अस्वीकृतवान्)। बोधिलाभस्य अस्याः काल्पनिकघोषणायाः अनन्तरमेव सः स्वनाम परिवर्त्य '''शोको असहारा''' (Shoko Asahara) इति स्थापितवान्। जापानी काञ्जी-लिपि-अनुसारम् अस्य नाम्नः अर्थः अस्ति 'दीप्तिः' अथवा ईश्वरीयज्ञानस्य प्रतीकः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Cult Leader Asahara Shōkō Execution |url=https://www.nippon.com/en/news/yjj2018070600494/ |publisher=Nippon.com |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> == 'ओम् शिनरिक्यो' प्रतिष्ठा (१९८७) == १९८७ तमे वर्षे शोको असहारा आनुष्ठानिकरूपेण स्वस्य एकं नूतनं धर्मं प्रतिष्ठितवान्, यस्य नाम सः '''ओम् शिनरिक्यो''' (Aum Shinrikyo) इति अयच्छत्। जापानीभाषया अस्य अर्थः अस्ति 'सर्वोच्चसत्यम्' (Supreme Truth)। अस्य धर्मस्य मतवादः प्राचीनभारतीययोगस्य, हिन्दुदेवस्य शिवस्य उपासनायाः, प्राचीनबौद्धधर्मस्य ख्रीष्टीयधर्मस्य च एकम् अद्भुतं सम्मिश्रणम् आसीत्। १९८९ तमे वर्षे टोकियो-मेट्रोपोलिटन्-सर्वकारः इमं समूहं प्रातिष्ठानिक-धार्मिक-कॉर्पोरेशन्-इत्यस्य स्वीकृतिम् अयच्छत्। स्वीकृतिप्राप्तेः अनन्तरं तेषां सर्वे कराः (Tax) मुक्ताः अभवन् तथा च ते सर्वकारीय-निरीक्षणादपि मुक्ताः अभवन्। केवलं षण्णां वर्षाणां मध्ये अस्य समूहस्य सम्पदः परिमाणं ४३ कोटि-येन्-तः वर्धयित्वा १००० कोटि-समीपे प्राप्तम् तथा च ते अमेरिकादेशे (न्यूयॉर्क) स्वशाखां विस्तारितवन्तः। == प्रलयस्य भविष्यवाणी ब्रेनवाश् (Brainwash) च == असहारा अतिशीघ्रम् अनुगामिनाम् अन्धविश्वासस्य अवसरं ग्रहीतुम् आरब्धवान्। सः स्वानुयायिनः बोधयितुं समर्थः अभवत् यत् सः भूत-भविष्यत् सर्वं द्रष्टुं शक्नोति। सः एकां भयानकां भविष्यवाणीम् अकरोत् यत्, १९९६ तः २००० वर्षाणां मध्ये संयुक्तराज्य-अमेरिका-कारणात् तृतीयविश्वयुद्धम् आरप्स्यते तथा च पृथिवी ध्वस्ता भविष्यति (Armageddon)। सः घोषितवान्: {{Quote|ये 'ओम्'-इत्यस्य अनुयायिनः न भविष्यन्ति, ते अनन्तनरकं गन्तुम् अभिशापात् रक्षितुं न शक्ष्यन्ति। किन्तु अस्माकं हस्ते यदि पूर्वमेव तेषां मृत्युः भवति, तर्हि ते अस्माकं पुण्येन एव अनन्तनरकवासात् मुक्तिं प्राप्स्यन्ति।|शोको असहारा (हत्यायाः आध्यात्मिकवैधताप्रसङ्गे)}}<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo’s Apocalyptic Vision and the Tokyo Subway Attack |url=https://www.cfr.org/backgrounder/aum-shinrikyo |publisher=Council on Foreign Relations |date=19 June 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> अस्य अर्थः आसीत्, ये असहारा-दले योगं न दास्यन्ति, तान् हननमेव परमपुण्यम् अस्ति। इमं मतवादं केन्द्रं कृत्वैव शिक्षिताः, चिकित्सकाः, यन्तारः (Engineers) वैज्ञानिकाश्च तार्किकबोधं त्यक्त्वा अस्मिन् दले योगं दत्तवन्तः तथा च स्वस्य स्थावर-जङ्गम-सर्वासम्पत्तिं 'ओम् शिनरिक्यो'-इत्यस्य नाम्नि दानं कृतवन्तः। धार्मिक-उन्मादस्य आवरणे एवमेव एकस्य भयानक-आतङ्कवादि-सङ्घटनस्य जन्म अभवत्। == राजनैतिक-उच्चाकाङ्क्षा निर्वाचने पराजयः च == १९८९ तमवर्षं यावत् 'ओम् शिनरिक्यो' व्यापकां लोकप्रियताम् अर्जितवान्। असहारा-अनुगामिनां मध्ये जपान-आरक्षकवाहिनी-सदस्याः, सेल्फ्-डिफेन्स्-फोर्स् (JSDF) कर्मचारिणः, विश्वविद्यालयस्य प्राध्यापकाः वैज्ञानिकाः च सदृशाः अभिजातश्रेण्याः जनाः अपि युक्ताः भवितुम् आरब्धवन्तः। अस्याः वर्धमानायाः क्षमतायाः बलेन असहारा-महोदयस्य मनसि राजनैतिक-उच्चाकाङ्क्षा उत्पन्ना। सः विश्वासं कर्तुम् आरब्धवान् यत्, तस्य धार्मिकमतवादं राष्ट्रपरिचालनायाः मुख्यभित्तिं निर्मातुम् उचितम्। १९८९ तमे वर्षे असहारा 'शिनरितो' (Shinrito) अथवा 'Truth Party' नाम्ना एकं राजनैतिकदलं गठितवान्। १९९० तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासे अनुष्ठिते जपानस्य साधारणनिर्वाचने (Japanese general election) असहारा तस्य समूहस्य २५ सदस्याः च प्रार्थिरूपेण प्रतिस्पर्धां कृतवन्तः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo - The Political Ambitions |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Aum_Shinrikyo#Early_activities |publisher=Wikipedia |access-date=3 August 2026}}</ref> निर्वाचनात् पूर्वम् असहारा देशव्यापीं व्यापकां प्रचाराम् अकरोत्। सः प्रतिश्रुतिं दत्तवान् यत्, निर्वाचने विजयी भूत्वा सः एकं 'सत् तथा आध्यात्मिकं शासनं' प्रतिष्ठापयिष्यति तथा च आत्मानं भविष्यस्य प्रधानमन्त्रिरूपेण घोषितवान्। तेषां प्रचारकार्ये प्रभूतं धनं व्ययितम्, अपि च ते विभिन्नानां कार्टून्-एनिमेशन्-माध्यमेन युवावर्गम् आकृष्टुं प्रयत्नं कृतवन्तः।<ref>{{গবেষণা পত্র |title=Destroying the World to Save It: Aum Shinrikyo, Apocalyptic Violence, and the New Global Terrorism |url=https://www.researchgate.net/publication/274110051_Destroying_the_World_to_Save_It_Aum_Shinrikyo_Apocalyptic_Violence_and_the_New_Global_Terrorism |publisher=ResearchGate |date=October 2024 |access-date=3 August 2026}}</ref> किन्तु निर्वाचनस्य परिणामप्रकाशानन्तरं दृष्टं यत्, तेषां चरमपराजयः जातः। असहारा स्वयं केवलं १,७८३ मतानि प्राप्तवान् तथा च तस्य दलस्य एकः अपि प्रार्थी संसदि प्रवेशं कर्तुं विफलः अभवत्। इमं शोचनीयं पराजयम् अपमानं च असहारा कथमपि स्वीकर्तुं न शक्तवान्। इयं विफलता तं गभीरतया आहतवती तथा च तस्य मानसिकताम् अधिकं विनाशकारीं अकरोत्। सः घोषितवान् यत्, समाजः (ओम्-सदस्यान् विहाय) मन्दकर्मभिः (Bad karma) पूर्णः जातः तथा च तेषां 'पोया' (Poa - असहारा-महोदयस्य भाषया, हत्यायाः माध्यमेन आत्मनः मुक्तिप्रदानं) प्रयोजनम् अस्ति। अत्रैव सः समाजं सर्वकारं च ध्वंसयितुं शपथं गृहीतवान्।<ref>{{গবেষণা পত্র |title=Psychological aspects of the Aum Shinrikyo affair |url=https://psychologyinrussia.com/volumes/index.php?article=3027 |publisher=Psychology in Russia |access-date=3 August 2026}}</ref> == रशियादेशे सम्प्रसारणं सामरिकप्रौद्योगिक्याः सङ्ग्रहः च == १९९०-दशकस्य आरम्भे सोवियत्-सङ्घस्य पतनं (Fall of the Soviet Union) सञ्जातम्, तत्र एकं चरमम् आर्थिकसङ्कटं राजनैतिकम् अस्थिरत्वं च दृश्यते स्म। असहारा अतीव सुकौशलेन रशियादेशस्य अस्याः अवस्थायाः सुयोगं गृहीतवान्। १९९२ वर्षात् सः तस्य शीर्षनेतारः च वारं वारं रशियाभ्रमणम् आरब्धवन्तः। धनस्य प्रलोभनं दर्शयित्वा सः रशियनवैज्ञानिकानां, विशेषतः येषां रासायनिक-जैविक-अस्त्राणां (CBW) निर्माणस्य ज्ञानम् आसीत्, स्वदले आकर्षणम् आरब्धवान्। १९९२ तः १९९५ वर्षाणां मध्ये केवलं वर्षत्रयस्य अन्तराले, रशियादेशे 'ओम् शिनरिक्यो'-इत्यस्य प्रायः ३०,००० तः ४०,००० अनुयायिनः निर्मिताः, यत् जपानदेशस्य मूलसङ्घटनस्य अनुयायिभ्यः अपि अतीव अधिकम् आसीत्। मास्को-सेन्ट्-पीटर्सबर्ग्-सदृशेषु महानगरेषु तेषां विशालं नेटवर्क् निर्मितम्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=The Nonproliferation Review: Ensuring the Security of Russia's Chemical Weapons |url=https://ciaotest.cc.columbia.edu/olj/npr/npr_99vok01.html |publisher=Columbia University |access-date=3 August 2026}}</ref> रशियादेशे असहारा-महोदयस्य मूल-उद्देश्यं केवलं धर्मप्रचारः नासीत्, अपि तु सामरिकप्रौद्योगिक्याः अस्त्राणां च सङ्ग्रहः आसीत्। ते रशियादेशस्य दुर्नीतिग्रस्त-सामरिक-अधिकारिभ्यः विभिन्नाः संवेदनशीलाः प्रौद्योगिक्यः अस्त्रशस्त्राणि च क्रेतुम् आरब्धवन्तः। आरक्षकाणां रिपोर्ट्-विभिन्न-गुप्तचरतथ्यानुसारम्, अस्मिन् समये 'ओम् शिनरिक्यो' रशियादेशात् यत् यत् सङ्गृहीतवान्: * '''एके-४७ (AK-47):''' ते रशियादेशस्य आपणात् एके-४७ राइफेल्-निर्माणस्य प्रौद्योगिकिं ब्लूप्रिन्ट् च क्रीत्वा आनीतवन्तः तथा च जपानदेशे स्वस्य यन्त्रशालायां एतादृशं स्वचालित-राइफेल् निर्मातुम् आरब्धवन्तः। * '''एमआई-१७ हेलिकॉप्टर् (Mil Mi-17):''' ते रशियादेशात् एकं सामरिक-ग्रेड्-एमआई-१७-हेलिकॉप्टर् क्रीतवन्तः, येन ते आकाशमार्गेण रासायनिकगैस् (यथा- सारिन्) प्रसारयितुं योजनां कृतवन्तः। * '''अस्त्रस्य रूपरेखा ब्लूप्रिन्ट् च:''' ते गैस्-लेज़र्-अस्त्रस्य महाकाश-लञ्च्-रकेट्-इत्यस्य कानिचन रशियन्-नथ्यानि (Documents) अपि सङ्गृहीतवन्तः।<ref>{{গবেষণা পত্র |title=Chronology of Aum Shinrikyo's CBW Activities |url=https://www.nonproliferation.org/wp-content/uploads/2016/06/aum_chrn.pdf |publisher=James Martin Center for Nonproliferation Studies |access-date=3 August 2026}}</ref> असहारा-महोदयस्य योजना आसीत् यत्, यदि जपानदेशे तेषाम् उपरि कोऽपि महान् आरक्षक-क्रैक्डाउन् भवति, तर्हि ते रशियादेशं प्रति पलाय्य ततः स्वस्य कार्यक्रमान् परिचालयिष्यन्ति। रशियादेशस्य राजनैतिक-आर्थिक-दुर्बलताम् उपयुज्य असहारा स्वधार्मिकसमूहम् एकस्मिन् सम्पूर्ण-सज्जित-आतङ्कवादि-सङ्घटने रूपान्तरितवान् आसीत्। == विरोधी-कण्ठस्वरस्य रोधः साकामतो-परिवारस्य हत्याकाण्डञ्च == 'ओम् शिनरिक्यो' यावत् शक्तिशाली भवितुम् आरब्धवान्, तेषाम् आभ्यन्तरीणदुर्नीतिः हिंस्रता च तावत् वृद्धिं गता। ये अस्य समूहस्य विरोधं कुर्वन्ति स्म अथवा दलं त्यक्त्वा गन्तुम् इच्छन्ति स्म, तान् निर्ममरूपेण हन्यन्ते स्म। असहारा-महोदयस्य भण्डामि-अपराधमूलक-कर्मकाण्डानां विरुद्धं सर्वप्रथमं दृढं वैधानिकं विरोधं सुत्सुमि साकामतो (Tsutsumi Sakamoto) नामकः ३३ वर्षीयः एकः साहसी जापानी-अधिवक्ता (Lawyer) अकरोत्। साकामतो एकम् 'एन्टी-कल्ट्' (Anti-cult) वैधानिक-सहायता-दलं गठितवान् आसीत् तथा च ओम् शिनरिक्यो-सदस्यानाम् अभिभावकानां पक्षं गृहीत्वा एकं 'क्लास्-एक्शन्' (Class-action) अभियोगं दातुं प्रस्तुतिं करोति स्म। सः जनसमक्षं प्रकाशितवान् यत्, असहारा-समूहः सामान्यजनानां मस्तिष्कमार्जनं (Brainwashing) कृत्वा बलपूर्वकं बन्दिं कृत्वा स्थापयति तथा च धार्मिकवस्तूनि उच्चमूल्ये विक्रीय तान् सर्वस्वहरान् करोति। १९८९ तमस्य वर्षस्य अक्टोबर्-मासे टोकियो-ब्रॉडकास्टिंग्-सिस्टम् (TBS) साकामतो-महोदयस्य एकं साक्षात्कारं रेकॉर्ड् अकरोत्। किन्तु टीबीएस (TBS) अधिकारिणः गुप्तरूपेण तस्य साक्षात्कारस्य वीडियो ओम् शिनरिक्यो-सदस्यान् दर्शितवन्तः, यत् साकामतो-महोदयस्य जीवने कालस्वरूपम् अभवत्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Sakamoto family murder - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sakamoto_family_murder |publisher=Wikipedia |access-date=3 August 2026}}</ref><ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Thirty years later, Aum Shinrikyo's horrors are ever-present |url=https://www.japantimes.co.jp/editorials/2025/03/21/aum-thirty-years-later/ |publisher=The Japan Times |date=21 March 2025 |access-date=3 August 2026}}</ref> अभियोगे सत्ये समूहः दिवालिया भवितुम् अर्हति—इति भयेन असहारा साकामतो-महोदयं सपरिवारं हन्तुं निर्देशम् अयच्छत्। १९८९ तमस्य वर्षस्य नवम्बर-मासस्य ४ दिनाङ्कस्य रात्रौ (५ नवम्बर-प्रत्यूषे ३ वादने), ओम् शिनरिक्यो-इत्यस्य घातकदलस्य सदस्याः (येषु सातोरु हाशिमोतो तथा हिदेओ मुराई अन्यतमौ आस्ताम्) योकोहामा-नगरे साकामतो-महोदयस्य अपार्टमेन्ट्-मध्ये बलपूर्वकं प्रविष्टवन्तः। ते निद्रितस्य साकामतो-महोदयस्य मस्तके मुद्गरेण (Hammer) प्रहारं कृतवन्तः तथा च तम्, तस्य २९ वर्षीयां पत्नीं सातोको तथा च केवलं १४ मासस्य शिशुपुत्रं तात्सुहिको इत्येतं 'पोटैशियम् क्लोराइड्' (Potassium chloride) इन्जेक्शनं दत्त्वा श्वासरोधं कृत्वा निर्ममरूपेण मारितवन्तः। मृतदेहान् येन कोऽपि न परिचिनुयात्, तदर्थं ते मुद्गरेण मृतदेहानां दन्तान् भञ्जितवन्तः। तदनन्तरं मृतदेहान् पृथक् पृथक् लौहपात्रेषु (Drums) संस्थाप्य जपानस्य त्रिषु विभिन्नेषु पार्वत्य-ग्राम्य-क्षेत्रेषु (निइगाता, तोयामा तथा नागानो-प्रान्ते) निखातवन्तः। दीर्घ-षड्वर्षाणाम् अनन्तरं १९९५ तमे वर्षे सबवे-आक्रमणस्य अनुसन्धानकाले घातकाः बद्धाः तदा अस्य नारकीय-हत्याकाण्डस्य रहस्यम् उद्घाटितम्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Cult member sentenced to die for brutal murder |url=https://www.cbc.ca/news/world/cult-member-sentenced-to-die-for-brutal-murder-1.220379 |publisher=CBC News |date=10 November 2000 |access-date=3 August 2026}}</ref> == भिन्नमतावलम्बिनां हत्या वैज्ञानिकानां बलपूर्वकं नियोगः च == साकामतो-परिवारस्य हत्याकाण्डस्य अनन्तरम् असहारा-महोदयस्य निर्देशम् अमान्यीकरणं प्रायः असम्भवम् अभवत्। वृद्धलेखकः यामा अथवा मुराकामी-सदृशः यः कोऽपि दलत्यागस्य प्रयत्नं वा बौद्धधर्मं त्यक्त्वा अस्मिन् नूतनधर्मे आगन्तुम् अस्वीकारं करोति स्म, तेषु कोऽपि न मुक्तः। सहसा, रासायनिक-जैविक-अस्त्राणां निर्माणार्थम् असहारा-महोदयस्य वैज्ञानिकानाम् आवश्यकता आसीत्। केचन वैज्ञानिकाः धनस्य लोभेन स्वेच्छया युक्ताः अभवन्, किन्तु बहवः बलपूर्वकं ब्लैकमैल् (Blackmail) कृत्वा दले नियुक्ताः अभवन्। वैज्ञानिकः हारुमासु यदा मनुष्यमारणस्य अस्त्रं निर्मातुम् अस्वीकृतवान्, तदा असहारा तं परोक्षरूपेण हत्यायाः भयं दर्शितवान्। पश्चात् हारुमासु रहस्यमयरूपेण लुप्तः अभवत्, यत् मूलतः एका सुनियोजिता गुप्तहत्या आसीत्। == रासायनिक-जैविक-अस्त्र-गवेषणा (कामेदो तथा कामिकुइशिकी-प्रयोगशाला) == धनस्य क्षमतायाः च बलेन असहारा टोकियो-नगरस्य कामेदो (Kameido) तथा च माउण्ट् फुजी-पर्वतस्य पाददेशे कामिकुइशिकी (Kamikuishiki) ग्रामे विशालां गुप्तां प्रयोगशालां निर्मितवान्। बहिःस्थजनानां कृते कामेदो-प्रयोगशाला एका सामान्या 'कम्प्यूटर् चिप्' निर्माणस्य यन्त्रशाला-रूपेण परिचिता आसीत्। किन्तु तस्याः अन्तः पृथिव्याः भयानकानां मारणास्त्राणां विषये गवेषणा प्रचलति स्म। एतासु प्रयोगशालासु असहारा-महोदयस्य निर्देशेन वैज्ञानिकाः निरन्तररूपेण मारणघाती-एन्थ्रैक्स् (Bacillus anthracis), बोटुलिनम् टॉक्सिन् (Botulinum toxin) तथा च विसूचिकायाः (Cholera) जीवाणून् निर्मातुं प्रयत्नं कुर्वन्ति स्म। ते अफ्रीका-महादेशस्य जाइरे (Zaire) देशात् भयानक-इबोला-विषाणोः (Ebola virus) नमूनाम् अपि सङ्गृहीतवन्तः आसन्। १९९३ तमे वर्षे कामेदो-प्रयोगशालायाः ते एन्थ्रैक्स्-स्प्रे कृत्वा एकं जैविकम् आक्रमणं कर्तुम् अपि प्रयत्नं कृतवन्तः, यत् 'कामेदो एन्थ्रैक्स् इन्सिडेन्ट्' इति नाम्ना परिचितम् अस्ति। किन्तु जीवाणोः स्ट्रेन्-दुर्बलत्वात् तस्मिन् समये टोकियो-महानगरम् एकस्याः महत्याः महामार्याः हस्तात् रक्षितम्।<ref>{{গবেষণা পত্র |title=The Kameido Anthrax Incident: A Microbial Forensics Case Study |url=https://experts.nau.edu/en/publications/the-kameido-anthrax-incident-a-microbial-forensics-case-study/ |publisher=Northern Arizona University |access-date=3 August 2026}}</ref><ref>{{গবেষণা পত্র |title=Revisiting Aum Shinrikyo: New Insights into the Most Extensive Non-State Biological Weapons Program to Date |url=https://www.nti.org/analysis/articles/revisiting-aum-shinrikyo-new-insights-most-extensive-non-state-biological-weapons-program-date-1/ |publisher=Nuclear Threat Initiative (NTI) |date=10 December 2011 |access-date=3 August 2026}}</ref> असहारा-महोदयस्य लक्ष्यम् आसीत् यत् एतादृशम् एकं बायोलॉजिकल्-अथवा-रासायनिक-अस्त्रं निर्मितं भवेत्, येन एककाले लक्षशः जनान् मारयितुं शक्यते। अस्य भयानकोद्देश्यस्य कृते ते अन्ते 'सारिन्' (Sarin) नामकस्य रासायनिक-नर्व्-गैसस्य उत्पादनदिशि ध्यानं दत्तवन्तः। == टोकियो-सबवे-सारिन्-गैस्-आक्रमणम् (१९९५) == १९९५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य २० तमे दिनाङ्के जपानदेशस्य राजधान्यां टोकियो-नगरे सञ्जातम् 'सबवे सारिन् गैस् आक्रमणम्' (जापानी: 地下鉄サリン事件, Chikatetsu Sarin Jiken) आधुनिकजपानस्य इतिहासे सर्वाधिकं भयानकम् अभूतपूर्वम् आन्तरिकम् आतङ्कवादि-आक्रमणम् आसीत्। 'ओम् शिनरिक्यो' (Aum Shinrikyo) धार्मिकसमूहस्य प्रधानस्य शोको असहारा-महोदयस्य प्रत्यक्षनिर्देशेन अयं नारकीयः हत्यायज्ञः सञ्चालितः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Tokyo subway attack of 1995 |url=https://www.britannica.com/event/Tokyo-subway-attack-of-1995 |publisher=Encyclopedia Britannica |access-date=3 August 2026}}</ref> === आक्रमणस्य पृष्ठभूमेः कारणं लक्ष्यञ्च === १९९५ तमस्य वर्षस्य आरम्भे जपान-आरक्षकवाहिनी ओम् शिनरिक्यो-इत्यस्य विभिन्न-अपराधानां, विशेषतः साकामतो-परिवारस्य हत्याकाण्डस्य अन्यासां गुप्तहत्यानां च अनुसन्धाने बहुदूरम् अग्रेसरा आसीत्। असहारा गुप्तसूत्रेण ज्ञातवान् यत्, २२ मार्च दिनाङ्के आरक्षकाः तेषां माउण्ट् फुजी-पर्वतस्य पाददेशे स्थितं मुख्यकार्यालयं तथा कामिकुइशिकी (Kamikuishiki) प्रयोगशालां प्रति विशालम् अभियानं चालयितुं प्रस्तुतिं कुर्वन्ति। आरक्षकाणाम् एतत् ध्यानम् अन्यत्र आकृष्टुं तथा च स्वस्य काल्पनिकीं 'तृतीयविश्वयुद्धस्य' प्रलयस्य वा (Armageddon) भविष्यवाणीं सत्यं प्रमाणीकर्तुम् असहारा एकस्य जनविनाशकारि-आक्रमणस्य योजनाम् अकरोत्। आक्रमणस्य मुख्यलक्ष्यत्वेन टोकियो-मेट्रो-रेल्-इत्यस्य कासुमिगासेकी (Kasumigaseki) तथा च नागाताचो (Nagatacho) स्टेशनं चितम्। यतः, एतेषां स्टेशनानां पार्श्वे एव जपानस्य राष्ट्रियसंसद (National Diet), आरक्षकमुख्यालयः तथा सर्वकारीयमन्त्रालयाः स्थिताः आसन्। सर्वकारीय-अधिकारिणां आरक्षकप्रशासनस्य च ध्वंसः एव अस्य आक्रमणस्य मुख्यम् उद्देश्यम् आसीत्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=A chronology of doomsday cult and its founder |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/07/26/national/crime-legal/chronology-doomsday-cult-founder/ |publisher=The Japan Times |date=26 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> === २० मार्च, १९९५: भयानका सा प्रभाता आक्रमणस्य पद्धतिः च === आक्रमणस्य दिने प्रातःकाले, २० मार्च १९९५। असहारा-महोदयस्य निर्देशेन ओम् शिनरिक्यो-इत्यस्य पञ्च शीर्षसदस्याः (येषु केचन उच्चशिक्षिताः चिकित्सकाः वैज्ञानिकाः च आसन्) टोकियो-सबवे-सिस्टम्-मध्ये प्रविष्टवन्तः। एते पञ्च आक्रमणकारिणः आसन्: इकुओ हयाशी, केनिची हिरोसे, तोरु तोयोदा, मासातो योकोयामा तथा यासुओ हयाशी। आक्रमणस्य पद्धतिः अतीव सुनियोजिता भयानका च आसीत्: * आक्रमणकारिणां प्रत्येकस्य पार्श्वे वार्तापत्रेण आच्छादितं प्लास्टिक-पोट्टलकम् आसीत्, यस्य अन्तः तरलः 'सारिन्' (Sarin) नामकः अतीव विषक्तः नर्व्-गैस् (Nerve agent) पूर्णः आसीत्। सारिन्-गैस् वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति तथा च एषः साक्षात् मनुष्याणां स्नायुतन्त्रं विकलं करोति। * ते आत्मानं छद्मवेशे स्थापयितुं सामान्ययात्रिणः इव रेलयाने (Train) आरूढाः तथा च प्रत्येकस्य हस्ते एकैकम् तीक्ष्णाग्रयुक्तं दीर्घं छत्रम् आसीत्। * प्रातः ८:०० वादने, यदा टोकियो-मेट्रो-मध्ये यात्रिणां सर्वाधिकः सम्मर्दः (Morning rush hour) भवति, तदा ते टोकियो-मेट्रो-इत्यस्य त्रिषु मुख्यमार्गेषु (चियोदा-लाइन्, मारुनोउची-लाइन् तथा हिबिया-लाइन्) पञ्चसु भिन्नेषु रेलयानेषु स्थानं गृहीतवन्तः। * रेलयानानि निश्चितं स्टेशनं प्राप्तुं किञ्चित् पूर्वमेव, आक्रमणकारिणः अतीव सन्तरपणेन सारिन्-पूर्णानि पोट्टलकानि रेलयानस्य भूतले स्थापितवन्तः। तदनन्तरं छत्रस्य तीक्ष्णाग्रेण पोट्टलकानि छिद्रीकृत्य द्रुतं रेलयानात् अवतीर्य स्टेशनस्य सम्मर्दे मिलिताः तथा च बहिः अपेक्षमाणे वाहने आरुह्य पलायिताः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Tokyo subway sarin attack - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Tokyo_subway_sarin_attack |publisher=Wikipedia |access-date=3 August 2026}}</ref> === ভয়াবহ-परिणतिः हताहताः च === पोट्टलकानि छिद्रितानि भवतः एव तरलः सारिन् बाष्पीभवितुम् आरब्धवान् तथा च रेलयानस्य बद्धप्रकोष्टे विषक्तगैस् प्रसृतः। यात्रिणः अज्ञासीत् अपि न यत् ते एकस्य भयानकस्य रासायनिक-आक्रमणस्य शिकारः अभवन्। गैस्-प्रसारस्य कतिपयमुहूर्तानां मध्ये एव यात्रिणां मध्ये मारत्मिका प्रतिक्रिया आरब्धा। तेषां नेत्राणि तीव्रज्वलनं प्राप्तवन्ति तथा च बहवः तत्क्षणमेव दृष्टिं हृतवन्तः। मनुष्याणां श्वासकष्टम् आरब्धम्, मुखात् फेनः निर्गन्तुम् आरब्धवान् तथा च स्नायुतन्त्रं विकलं भूत्वा बहवः रेलयानस्य भूतले अचेतनाः सन्तः पतिताः। यात्रिणां मध्ये चरमः आतङ्कः विशृङ्खला च प्रसृता। रेलयानानि परवर्तिषु स्टेशनेषु तिष्ठन्ति एव विषक्तगैस् प्लैटफॉर्म्-मध्ये अपि प्रसृतः। यात्रिणः रेलयानात् बहिः गन्तुं प्रयत्नं कृतवन्तः चेदपि बहवः प्लैटफॉर्म्-उपरि एव छटपटायमानाः मृताः। सारिन्-गैस् एतावान् तीव्रः आसीत् यत्, उद्धारकार्याय आगताः सामान्यजनाः चिकित्साकर्मिणः अपि आक्रान्तानां संस्पर्शे आगत्य विषक्रियायाः शिकारः अभवन्। कासुमिगासेकी-स्टेशने सारिन्-पोट्टलकानि परिष्कर्तुं गतौ द्वौ सबवे-कर्मचारिणौ मर्मान्तिकं मृत्युं प्राप्तवन्तौ।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Former ER doctor recalls fear treating victims in 1995 Tokyo sarin attack |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/03/18/national/crime-legal/1995-sarin-attack-er-doctor/ |publisher=The Japan Times |date=18 March 2025 |access-date=3 August 2026}}</ref> टोकियो-नगरस्य चिकित्सालयेषु एका अभूतपूर्वा आपत्कालीना अवस्था (Emergency) उत्पन्ना। कोरिडोर-तः आरभ्य भूतलपर्यन्तं सर्वत्र केवलं रोगिणां सम्मर्दः आर्तनादश्च। चिकित्सकाः आरम्भे अज्ञासीत् यत् एतत् कस्य आक्रमणम्, तथापि पश्चात् सामरिकविशेषज्ञानां साहाय्येन सारिन्-गैसस्य विषयः निश्चितः अभवत्। अस्मिन् भयानके आक्रमणे सर्वमोटं '''१३ निरपराधिजनाः (पश्चात् शारीरिकजटिलतया अन्यस्य एकस्य मृत्योः कारणात् सङ्ख्या १४ इति गण्यते) प्राणान् हृतवन्तः''' तथा च आनुमानिकरूपेण '''५,५०० तः ६,००० यात्रिणः आहताः अभवन्'''। एतेषु बहवः आजीवनं दृष्टिहीनता, फुफ्फुसस्य समस्या, पङ्गुत्वं तथा च पोस्ट्-ट्रॉमैटिक्-स्ट्रेस्-डिसऑर्डर (PTSD) सदृशेषु भयानकेषु आफ्टर-इफेक्ट्-मध्ये (After-effect) जीवितुं बाध्याः अभवन्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Thirty years later, Aum Shinrikyo's horrors are ever-present |url=https://www.japantimes.co.jp/editorials/2025/03/21/aum-thirty-years-later/ |publisher=The Japan Times |date=21 March 2025 |access-date=3 August 2026}}</ref><ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Man recalls effects of Tokyo subway sarin attack on sister |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2025/03/21/national/tokyo-sarin-attack-sister/ |publisher=The Japan Times |date=21 March 2025 |access-date=3 August 2026}}</ref> इयं नारकीयघटना केवलं जपानदेशं न, अपि तु सम्पूर्णविश्वं स्तम्भितम् अकरोत्। एतत् प्रमाणितम् अकरोत् यत्, एकः उग्रधार्मिकसमूहः कियत् सुलभतया राष्ट्रियसंरचनायाः अन्तः जनविनाशकारि-अस्त्राणाम् (Weapons of Mass Destruction) उपयोगं कृत्वा आतङ्कवादं चालयितुं शक्नोति। == आरक्षक-अभियानं बन्धनञ्च == टोकियो-सबवे-मध्ये भयानक-सारिन्-गैस्-आक्रमणस्य केवलं दिनद्वयानन्तरम्, १९९५ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य २२ तमे दिनाङ्के सहस्रशः दङ्गा-आरक्षकाः सामरिकविशेषज्ञाश्च गैस्-मास्क्-प्रतिकूलपरिधानैः (Hazmat suits) युक्ताः सन्तः 'ओम् शिनरिक्यो'-इत्यस्य देशव्यापिषु २५ केन्द्रेषु एककाले अभियानम् अचालयन्। टोकियो-नगरात् आरभ्य माउण्ट् फुजी-पर्वतस्य पाददेशे कामिकुइशिकी (Kamikuishiki) ग्रामे स्थितासु तेषां मुख्यप्रयोगशालासु अन्वेषणम् अभवत्। अन्वेषणकाले आरक्षकाः ततः टन्-प्रमाणात् रासायनिकपदार्थान् (येषु सारिन्-गैस्-निर्माणस्य उपकरणानि आसन्), स्वचालित-एके-४७-राइफेल्-निर्माणस्य उपकरणानि, जैविक-अस्त्र-निर्माणस्य इन्क्यूबेटर्, एकं सामरिकं हेलिकॉप्टर् तथा च लक्षशः डलर् (Dollar) नगद-धनम् उद्धारितवन्तः। आरक्षकाः प्रमाणं प्राप्तवन्तः यत्, तत्र यावान् रासायनिक-उपादानः सङ्गृहीतः आसीत्, तेन न्यूनातिन्यूनं ४० लक्षं जनान् हन्तुं सम्भवम् आसीत्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo: Japan's cult of terror |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35975069 |publisher=BBC News |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> दीर्घं प्रायः मासद्वयं यावत् आत्मगोपने स्थित्वा, १९९५ तमस्य वर्षस्य मई-मासस्य १६ दिनाङ्के प्रायः द्विसहस्रम् आरक्षकाः कामिकुइशिकी-ग्रामस्य मुख्यकार्यालयं परिवेष्टितवन्तः। भवनस्य अन्तः एकस्मिन् गुप्ते अन्धकारमये च प्रकोष्टे (यम् असहारा ध्यानस्य कक्षः वदति स्म) लुकासित-अवस्थायां शोको असहारा बद्धः अभवत्। बन्धनकाले सः कोऽपि प्रतिरोधं न अकरोत्। तेनैव सह हावाकावा, तोमोमित्सु-सहितं सङ्घटनस्य अन्ये शीर्षनेतारः अपि क्रमेण बद्धाः अभवन्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Cult Head Is Arrested In Japan |url=https://www.nytimes.com/1995/05/16/world/cult-head-is-arrested-in-japan-police-find-him-in-secret-room.html |publisher=The New York Times |date=16 May 1995 |access-date=3 August 2026}}</ref> == विचारप्रक्रिया (१९९६ - २००४) == असहारा तस्य सहयोगिनां च विचारप्रक्रिया जपानस्य इतिहासे "शताब्द्याः श्रेष्ठः विचारः" (Trial of the Century) इति परिचिता अस्ति। १९९६ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य २४ दिनाङ्के टोकियो-मण्डल-न्यायालये (Tokyo District Court) असहारा-महोदयस्य विचारः आरब्धः। तस्य विरुद्धं साकामतो-परिवारस्य हत्याकाण्डः, १९९४ तमस्य वर्षस्य मात्सुमोतो सारिन् आक्रमणम् (Matsumoto incident), टोकियो-सबवे-आक्रमणसहितं सर्वमोटं २७ हत्यायाः अभियोगाः आनीताः। दीर्घं ८ वर्षाणि यावत् चलितायाम् अस्यां विचारप्रक्रियायां प्रायः १७० साक्षिणः साक्ष्यं प्रदत्तवन्तः। न्यायालये अभियुक्ताः अन्ये वैज्ञानिकाः शीर्षनेतारः च स्वस्य अपराधं स्वीकृतवन्तः। ते असूचयन् यत्, केवलम् असहारा-महोदयस्य साक्षात् निर्देशेन अन्धभक्त्या च ते एतानि मानवता-विरोधीनि कार्याणि कर्तुं बाध्याः आसन्। तथापि सम्पूर्णायां विचारप्रक्रियायाम् असहारा चरमम् असहयोगम् अकरोत्। सः प्रायः न्यायालये तूष्णीं तिष्ठति स्म, सर्वं विस्मरणस्य अभिनयम् अकरोत् अथवा असङ्गतं प्रलापं करोति स्म। तस्य अधिवक्तारः दावितवन्तः यत् सः मानसिकरूपेण अस्वस्थः अस्ति, किन्तु मानसिकविशेषज्ञाः तं विचारार्थं पूर्णतया स्वस्थं घोषितवन्तः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Japan cult leader sentenced to hang |url=http://edition.cnn.com/2004/WORLD/asiapcf/02/26/japan.cult/ |publisher=CNN |date=27 February 2004 |access-date=3 August 2026}}</ref> अन्ते २००४ तमस्य वर्षस्य फरवरी-मासस्य २७ दिनाङ्के, टोकियो-मण्डल-न्यायालयः शोको असहारा-महोदयं सर्वेषु अभियोगेषु दोषी সাব্যস্ত (Convict) अकरोत् तथा च तस्मै मृत्युदण्डस्य (फाँसी) आदेशं प्रदत्तवान्। निर्णयघोषणाकाले न्यायाधीशः शोजी ओगावा (Shoji Ogawa) उक्तवान्: {{Quote|असहारा शीतलमस्तके योजनां कृत्वा सहस्रशः जनान् मारयितुं प्रयत्नं कृतवान्। एतत् मानवतायाः विरुद्धम् एकः जघन्यतमः अपराधः अस्ति। अपराधस्य निर्देशकरूपेण तस्य उपरि एव सम्पूर्णं दायित्वं वर्तते।|न्यायाधीशः शोजी ओगावा (निर्णयघोषणाकाले)}} == अपील् मृत्युदण्डस्य निष्पादनञ्च (२०१८) == मृत्युदण्डस्य निर्णयस्य अनन्तरम् असहारा-महोदयस्य अधिवक्तारः जपानस्य सर्वोच्चन्यायालये (Supreme Court) अपील् (Appeal) कृतवन्तः। किन्तु असहारा अपील्-शृण्वनकाले (Hearing) अपि कस्यापि प्रकारस्य सहयोगम् अनुशोचनां वा न प्राकाशयत्। अन्ते २००६ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य १५ दिनाङ्के सर्वोच्चन्यायालयः तस्य अपील् अन्तिमरूपेण खण्डितवान् तथा च मृत्युदण्डस्य निर्णयं स्थिरम् अस्थापयत्। दीर्घकालं यावत् विभिन्नाः वैधानिकजटिलताः तथा च सङ्घटनस्य अन्येषां पलातकासदस्यानां विचारप्रक्रियायाः समाप्त्याः प्रतीक्षायां तस्य फाँसी-निष्पादने विलम्बः अभवत्। अन्ते २३ वर्षाणाम् अनन्तरं, २०१८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य ६ दिनाङ्के प्रभाते टोकियो-निरीक्षणागारे (Tokyo Detention House) फाँसी-माध्यमेन शोको असहारा-महोदयस्य मृत्युदण्डः निष्पादितः। तस्य वयस् ६३ वर्षाणि आसीत्। तस्मिन्नेव दिने ओम् शिनरिक्यो-इत्यस्य अन्येषां षण्णां शीर्षसदस्यानां (कियोहिदे हावाकावा, तोमोमासु नाकागावा, सेइची एन्डो, मासामी तुचिया, इकुओ हयाशी तथा इओशिहिरो इनोउये) फाँसी निष्पादिता अभवत्। पश्चात् तस्यैव मासस्य २६ दिनाङ्के अन्येषां षण्णां सदस्यानां फाँसी-निष्पादनमाध्यमेन अस्य भयानकस्य कल्ट्-इत्यस्य मुख्यनायकानाम् अध्यायस्य चिरकालं यावत् समाप्तिः अभवत्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Japan executes sarin gas attack cult leader Shoko Asahara and six members |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/06/japan-executes-sarin-gas-attack-cult-leader-shoko-asahara |publisher=The Guardian |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref><ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo guru Shoko Asahara and six other cult members hanged for mass murders |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2018/07/06/national/crime-legal/aum-shinrikyo-guru-shoko-asahara-hanged-mass-murders/ |publisher=The Japan Times |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> == परिवारस्य सन्तानानां च वैधानिकः सङ्घर्षः == शोको असहारा-महोदयस्य भयानक-अपराधस्य प्रभावः केवलं जपानस्य समाजस्य उपरि एव न पतितः, अपि तु तस्य स्वपरिवारस्य उपरि अपि अस्य सुदूरप्रसारी नकारात्मकः प्रभावः पतितः। असहारा तस्य पत्नी तोमोको मात्सुमोतो इत्येतयोः सर्वमोटं षट् सन्तानाः आसन्। १९९५ तमे वर्षे असहारा-महोदयस्य बन्धनस्य अनन्तरं तस्य सन्तानानां जीवनं चरमविपर्ययस्य मुखे आगतम्। समाजस्य तीव्रक्षोभस्य घृणायाः च कारणात् ते जपानस्य मुख्यधारायाः समाजात् बहिष्कृताः अभवन्। सुरक्षाकारणात् तीव्रभेदभावस्य च शिकारं भूत्वा तेषां सन्तानाः विभिन्नेभ्यः विद्यालयेभ्यः शिक्षासंस्थानेभ्यः च बहिष्कृताः अभवन्। स्वाभाविकजीवनयापनार्थं तेभ्यः कतिपयवारं स्वनामानि परिवर्तनीयानि आसन्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Daughter of Aum Shinrikyo guru Shoko Asahara speaks out |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2015/03/20/national/crime-legal/daughter-aum-shinrikyo-guru-shoko-asahara-speaks/ |publisher=The Japan Times |date=20 March 2015 |access-date=3 August 2026}}</ref> === असहारा-महोदयस्य चिताभस्मं नीत्वा सन्तानानां वैधानिकं युद्धम् === २०१८ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासस्य ६ दिनाङ्के असहारा-महोदयस्य मृत्युदण्डस्य निष्पादनानन्तरं, तस्य चिताभस्मं (Ashes/Remains) कः ग्रहीष्यति—इति विषये असहारा-महोदयस्य परिवारस्य अन्तः एकम् अभूतपूर्वम् दीर्घस्थायि च वैधानिकं युद्धम् आरब्धम्। मृत्युदण्डस्य निष्पादनात् किञ्चित् पूर्वं, कारागाराधिकारिणां समीपे असहारा इच्छां प्रकटितवान् आसीत् यत् तस्य मृतदेहः चिताभस्मं च तस्य चतुर्थकन्यकायै (Fourth Daughter) हस्तान्तरितं भवेत्। असहारा-महोदयस्य इयं चतुर्थकन्या २००६ वर्षात् स्वपरिवारात् 'ओम् शिनरिक्यो' समूहात् च सम्पूर्णसम्बन्धं छित्त्वा एकं स्वाभाविकं जीवनं यापयितुं प्रयत्नं करोति स्म। सा स्वपितुः अपराधस्य तीव्रा समालोचिका आसीत् तथा च प्रकाशरूपेण क्षमामपि याचितवती आसीत्। किन्तु असहारा-महोदयस्य पत्नी तोमोको तथा तस्य तृतीयकन्या (रिका मात्सुमोतो, या तदापि पितुः आदर्शं प्रति सहानुभूतिशीला आसीत्) अस्य निर्णयस्य तीव्रं विरोधम् अकरोत्। ता टोकियो-पारिवारिक-न्यायालये (Tokyo Family Court) अभियोगं दत्त्वा दावितवत्यौ यत्, असहारा मृत्योः पूर्वं मानसिकरूपेण स्वस्थः नासीत्, अतः तस्य अन्तिमेच्छा वैधानिकरूपेण ग्राह्या नास्ति। चिताभस्मनः अधिकारः पत्नीरूपेण तोमोको वा अन्येभ्यः सन्तानेभ्यः प्राप्तव्यः। जपानसर्वकारः गुप्तचरसंस्थाः च इमं वैधानिकसङ्घर्षम् अतीव महत्त्वेन सह गृहीतवन्तः। यतः, असहारा-महोदयस्य पत्नी वा कल्ट्-सह युक्ताः कन्याः यदि चिताभस्मनः अधिकारं प्राप्नुयुः, तर्हि तं भस्मं 'पवित्रनिदर्शनम्' (Holy relic) रूपेण उपयुज्य अनुयायिनां मस्तिष्कमार्जनं कर्तुं तथा च सङ्घटनं पुनः शक्तिशालीं कर्तुं गभीरा आशङ्का आसीत्।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Family of executed Aum Shinrikyo cult leader battle over his ashes |url=https://www.reuters.com/article/us-japan-cult-ashes-idUSKBN1K10BY/ |publisher=Reuters |date=11 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> दीर्घं वर्षत्रयं वैधानिकं युद्धं चालनानन्तरं, २०२१ तमस्य वर्षस्य जुलाई-मासे जपानस्य सर्वोच्चन्यायालयः (Supreme Court of Japan) अन्तिमनिर्णयं प्रदत्तवान्। सर्वोच्चन्यायालयः अधस्तनन्यायालयस्य निर्णयं स्थिरं स्थापयित्वा घोषितवान् यत्, असहारा-महोदयस्य चिताभस्मनः वैधः वैधानिकः अधिकारः तस्य चतुर्थकन्यायाः एव। राष्ट्रिय-सुरक्षायाः विषयं विचार्य तथा च कल्ट्-पुनरुत्थानं निवारयितुं चिताभस्मम् एकस्मिन् अज्ञातगुप्ते स्थाने संरक्षितुं वा समुद्रे प्रवाहितुं निर्देशः दत्तः।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Japan Supreme Court finalizes ruling on ashes of Aum Shinrikyo cult founder |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2021/07/06/national/crime-legal/shoko-asahara-ashes/ |publisher=The Japan Times |date=6 July 2021 |access-date=3 August 2026}}</ref> == सङ्घटनस्य वर्तमाना अवस्था (आलेफ् तथा हिकारि नो वा) == टोकियो-सबवे-आक्रमणस्य अनन्तरम् 'ओम् शिनरिक्यो'-इत्यस्य अनुज्ञापत्रं खण्डितम् अभवत् चेदपि जपानस्य धार्मिक-नियमानां केषाञ्चन छिद्राणाम् उपयोगं कृत्वा सङ्घटनं पूर्णतया विलुप्तं नाभवत्। २००० तमे वर्षे सङ्घटनं स्वस्य भयानक-अतीतात् जनदृष्टिं दूरीकर्तुं नाम परिवर्त्य आत्मानम् '''आलेफ्''' (Aleph) इति रूपेण आत्मप्रकाशम् अकरोत्। ते असहारा-महोदयस्य उग्रमतवादात् आत्मानम् आनुष्ठानिकरूपेण दूरीकरणस्य घोषणाम् अकुर्वन् चेदपि, गुप्तचरसंस्थानां मतेन ते गुप्तरूपेण अद्यापि असहारा-महोदयस्य शिक्षां अनुसरन्ति। पश्चात् २००७ तमे वर्षे अयं समूहः भञ्जित्वा अपरम् एकं नूतनं दलं निर्मितम्, यस्य नाम '''हिकारि नो वा''' (Hikari no Wa - Circle of Rainbow Light) इति दत्तम्। अस्य नेतृत्वम् ओम् शिनरिक्यो-इत्यस्य भूतपूर्वः प्रवक्ता फुमिहिरो जोयु (Fumihiro Joyu) अकरोत्। वर्तमाने एतौ उभावपि समूहौ जपानसर्वकारः, आरक्षकवाहिनी तथा च पब्लिक्-सिक्योरिटी-इन्टेलिजन्स्-एजेन्सी (PSIA) इत्येते चरम-सन्दिग्ध-आतङ्कवादि-सङ्घटनरूपेण कठोरनिरीक्षणे स्थापितवन्तः। रशियासहितं विश्वस्य केषुचित् देशेषु अद्यापि एते समूहाः सम्पूर्णतया निषिद्धाः घोषिताः सन्ति।<ref>{{সংবাদ উদ্ধৃতি |title=Aum Shinrikyo today: The cult is now Aleph and Hikari no Wa |url=https://www.scmp.com/news/asia/east-asia/article/2154085/what-happened-aum-shinrikyo-cult-now-called-aleph-and-hikari-no |publisher=South China Morning Post |date=6 July 2018 |access-date=3 August 2026}}</ref> == उल्लेखयोग्याः उद्धृतयः == शोको असहारा (तत्कालीनः चिजुओ मात्सुमोतो) विभिन्नेषु समयेषु स्व-अनुयायिनाम् उद्दिश्य वा आरक्षकाणां प्रश्नकाले तादृशानि कानिचन मन्तव्यानि अकरोत्, यानि तस्य हिंस्रस्य, आधिपत्यकामिनः, विकारग्रस्तस्य च मनस्तत्त्वस्य परिचयं ददति। तस्य काश्चन उल्लेखयोग्याः उद्धृतयः अधः दत्ताः सन्ति: * {{Quote|स्वर्णचमसम् आस्ये धृत्वा ये जायन्ते ते किं दरिद्राणां कष्टं ज्ञास्यन्ति? ...अहं तदा एव चिन्तयामि स्म यत्, महान् भूत्वा अहम् प्रभूतं धनम् अर्जयिष्यामि। कथं जनानां शिरसि पदं स्थापयित्वा गन्तुं शक्यते, सा एव कथा सर्वदा मम मस्तके घूर्णति स्म।}} * {{Quote|सर्वे मम विरुद्धं षड्यन्त्रं कुर्वन्ति... अहम् न त्यक्ष्यामि कमपि! अहम् सर्वान् दर्शयिष्यामि। एकस्मिन् दिने, सर्वे मम पादयोः पतिष्यन्ति!}} — पत्न्याः अपमानितस्य अनन्तरं प्रतिशोधस्य शपथः। * {{Quote|एतेषां पुस्तकानाम् (धर्मग्रन्थानाम्) अन्तः एव लुकासिता अस्ति मम स्वप्नस्य कुञ्जिका।}} — आध्यात्मिकताम् अस्त्ररूपेण उपयोगस्य सङ्केतः। * {{Quote|ये 'ओम्'-इत्यस्य अनुयायिनः न भविष्यन्ति, ते अनन्तनरकं गन्तुम् अभिशापात् रक्षितुं न शक्ष्यन्ति। किन्तु अस्माकं हस्ते यदि पूर्वमेव तेषां मृत्युः भवति, तर्हि ते अस्माकं पुण्येन एव अनन्तनरकवासात् मुक्तिं प्राप्स्यन्ति।}} — अस्य विकृतदर्शनस्य उपरि आधारितं कृत्वैव सः विरोधिनां हत्यायाः निर्देशं ददाति स्म, यं सः 'पोया' (Poa) वा आत्मनः मुक्तिप्रदानं वदति स्म। * {{Quote|अहम् ठगः नास्मि! अहम् ईश्वरस्य वरपुत्रः। ये मेट्रो-मध्ये मृताः ते स्वर्गं गमिष्यन्ति तथा च भवतां सर्वेषां नरके स्थानं भविष्यति।}} — आरक्षक-प्रश्नकाले तस्य उक्तिः। == तथ्यसूत्राणि == {{Reflist}} == बाह्यसम्पर्काः == * [https://www.bbc.com/news/world-asia-35975069 बीबीसी न्यूज़् (BBC News): Aum Shinrikyo: Japan's cult of terror] * [https://www.nytimes.com/1995/10/24/world/a-guru-s-journey-the-seer-among-the-blind-japanese-sect-leader-s-rise.html द न्यूयॉर्क टाइम्स् (The New York Times): A Guru's Journey -- The Seer Among the Blind: Japanese Sect Leader's Rise] * [https://www.japantimes.co.jp/news/2018/07/06/national/crime-legal/shoko-asahara-rise-fall-aum-shinrikyo-cult-leader/ द जपान् टाइम्स् (The Japan Times): Shoko Asahara: The rise and fall of the Aum Shinrikyo cult leader] * [https://www.reuters.com/article/us-japan-cult-ashes-idUSKBN1K10BY/ रॉयटर्स् (Reuters): Family of executed Aum Shinrikyo cult leader battle over his ashes] * [https://www.britannica.com/event/Tokyo-subway-attack-of-1995 एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका (Encyclopedia Britannica): Tokyo subway attack of 1995] * [https://www.prothomalo.com/world/%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%87-%E0%A6%A7%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A7%80%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%A8%E0%A7%87%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A7%83%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%81%E0%A6%A6%E0%A6%A3%E0%A7%8D%E0%A6%A1-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%95%E0%A6%B0 प्रोथोम आलो (Prothom Alo): जपाने धर्मनेतुः मृत्युदण्डः निष्पादितः]{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} }} 4682mz8q73fz7ra3o6zbdn67bya4vt9