Wikipedia scwiki https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Media Ispetziale Cuntierra Usuàriu Cuntierra usuàriu Wikipedia Cuntierra Wikipedia File Cuntierra file MediaWiki Cuntierra MediaWiki Template Cuntierra template Agiudu Cuntierra agiudu Categoria Cuntierra categoria TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Giuanni Lilliu 0 10243 189818 185215 2026-04-03T01:29:11Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189818 wikitext text/x-wiki {{LSC}}{{Biografia|immàgine=Mialinu Pira e Giuanne Lilliu.jpg|descritzione=Giuanni Lilliu (a dereta) cun [[Mialinu Pira]]|logu_de_nàschida=[[Barùmini]]|logu_de_morte=[[Casteddu]]|àteros_nùmenes=Giuanne Lilliu|data_de_nàschida=13 de martzu de su 1914|data_de_morte=19 de freàrgiu de su 2012|traballu=archeòlogu, publitzista, paleontòlogu, acadèmicu e polìticu|istitutzione_de_traballu=[[Universidade de Casteddu]]|natzionalidade=sarda|tzitadinàntzia=italiana|positzione_de_traballu=professore ordinàriu, prèside de sa Facultade de Lìteras e Filosofia|campu=archeologia nuràgica, paleontologia, paletnologia|prèmios=*Glorificatzione "Sardus Pater" de sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna]] pro sos personàgios chi si siant distintos pro mèritos de annotu de balore culturale, sotziale o morale e apant dadu lustru a sa Sardigna (2007)|interessos_printzipales=istòria e preistòria sardas|alma_mater=Universidade "La Sapienza" de Roma}} '''Giuanni Lilliu''' ([[Barùmini]], 13 de [[martzu]] de su [[1914]] – [[Casteddu]], 19 de [[freàrgiu]] de su [[2012]])<ref>{{Tzita web|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?p=7824|tìtulu=SU MASTRU MANNU DE S’ARCHEOLOGIA EST OE PURU UNA GHIA SEGURA: GIUANNE LILLIU DUOS ANNOS A PUSTIS DE S’ISCUMPÀRFIDA|sambenadu=Francioni|nùmene=Federicu|editore=Fondazione Sardinia|atzessu=2020-04-20}}</ref><ref name=":0">{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/sabadu-a-laconi-pro-ammentare-a-giuanni-lilliu/|tìtulu=Sàbadu, a Làconi pro ammentare a Giuanni Lilliu|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2018-03-15|atzessu=2021-04-29}}</ref> est istadu un'[[Archeologia|archeòlogu]], publitzista, paleontòlogu e polìticu [[Populu sardu|sardu]], reconnotu in gènere che a su connoschidore prus mannu de sa [[tziviltade nuraghesa]] chi bi siat istadu. Archeòlogu de fama internatzionale, est connotu mescamente pro àere batidu a sa lughe sa règia nuràgica de [[Su Nuraxi]] in sa bidda nadale sua, decrarada in su [[1997]] [[Patrimonios de s'Umanidade|patrimòniu de s'umanidade]] dae s'[[UNESCO]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/267?s=7&v=9&c=28513&nodesc=1|tìtulu=Arte nuràgica - Archeologia|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-05-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210503030908/http://www.sardegnacultura.it/j/v/267?s=7&v=9&c=28513&nodesc=1|urlmortu=eja}}</ref> == Biografia == Laureadu in Lìteras clàssicas, est istadu dischente de Ugo Rellini in s'"Iscola Natzionale de Archeologia" de [[Roma]], in ue at otentu s'ispetzializatzione. Dae su 1943 a su [[1943|1945]] at operadu in sa "Soprintendèntzia a sas Antighidades de sa [[Sardigna]]". In su [[1972]] at fundadu e a pustis dirìgidu pro bint'annos s'"Iscola de ispetzializatzione in Istùdios Sardos" de s'[[Universidade de Casteddu]], cun su ruolu de Professore ordinàriu de Paletnologia cun s'insegnamentu de Antighidades sardas. Benit cunsideradu, in paris cun Ernesto de Martino e Alberto Mario Cirese, unu de sos fundadores de s'Iscola antropològica de [[Casteddu]], siat in cantu ordinàriu de Paletnologia, siat che a fundadore e, a pustis, Presidente de s'Istitutu superiore regionale etnogràficu (ISRE) de Nùgoro pro medas annos, siat mescamente pro sos interesses transdisciplinares mannos suos in s'istùdiu de sa preistòria. Est istadu pro medas annos Prèside de sa Facultade de Lìteras e Filosofia. At dirìgidu sa rivista "''Studi Sardi''" e su "''Nuovo Bollettino Archeologico Sardo''". At fatu fintzas fainas polìticas a livellu locale, essende istadu cussigeri regionale dae su [[1969]] a su 1974 e cussigeri cumonale in [[Casteddu]] dae su [[1974|1975]] a su [[1980]] semper in sas filas de sa Democratzia Cristiana.<ref name=":0" /><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=Giulio Angioni|url=http://lanuovasardegna.gelocal.it/regione/2012/02/20/news/la-vita-e-le-opere-di-un-profeta-ottimista-1.3669477|tìtulu=La vita e le opere di un profeta ottimista|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2020-02-20|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131105203150/http://lanuovasardegna.gelocal.it/regione/2012/02/20/news/la-vita-e-le-opere-di-un-profeta-ottimista-1.3669477|dataarchìviu=2013-11-05|urlmortu=eja}}</ref>. Est istadu membru de medas istitutos sientìficos italianos e de àteros istados e dae su [[1990]] Acadèmicu de s'Acadèmia de sos Lintzeos. In su [[2007]] at retzidu dae sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna]] sa glorificatzione "[[Sardus Pater]]" istituida pròpiu in cudd'annu che a reconnoschimentu de assignare a tzitadinos sardos e istràngios chi si siant distintos pro mèritos de annotu de balore culturale, sotziale o morale e apant dadu lustru a sa Sardigna.<ref>{{Tzita web|url=https://www.regione.sardegna.it/j/v/13?&s=66832&v=2&c=392&t=1|tìtulu=Consegnato a Giovanni Lilliu il "Sardus Pater"|situ=www.regione.sardegna.it|limba=it|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-10-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211027103802/https://www.regione.sardegna.it/j/v/13?&s=66832&v=2&c=392&t=1|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Tzita noas|url=https://www.lacanas.it/novas/2012/a-giuanni-lilliu-su-premiu-sardus-pater/|tìtulu=A Giuanni Lilliu su premiu Sardus Pater|publicatzione=Làcanas.it}}</ref><ref name=":1">{{Tzita web|url=http://virtualarchaeology.sardegnacultura.it/index.php/it/siti-archeologici/periodo-nuragico/villaggio-nuragico-di-su-nuraxi/schede-di-dettaglio/1416-giovanni-lilliu-padre-dell-archeologia-sarda|tìtulu=Giovanni Lilliu, padre dell’archeologia sarda|limba=it|atzessu=2021-04-30|urlmortu=eja}}</ref> In paris a su traballu acadèmicu suo ligadu a s'archeologia est istadu fintzas un'ativista pro sa limba sarda, impreende·la in medas iscritos e artìculos suos (pro giornales e rivistas che a Nazione Sarda, Sardigna Antiga, S'Ischiglia,<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Giuanni|sambenadu=Lilliu|annu=1980|mese=maju|tìtulu=Emiliu Lussu e sa lingua sarda|rivista=S'Ischiglia|atzessu=2021-04-30|url=https://www.sischiglia.it/emiliu-lussu-e-sa-lingua-sarda/}}</ref> [[L'Unione Sarda]] e medas àteros) e chirchende de la batire in sas istitutziones e in s'Universidade.<ref>{{Tzita web|url=http://www.anthonymuroni.it/2018/03/14/giuanni-lilliu-unomine-mannu-pariat-minore/|tìtulu=Giuanni Lilliu: un'òmine mannu chi pariat minore|autore=Anthony Muroni|sambenadu=Corongiu|nùmene=Giuseppe|situ=Anthony Muroni|data=2018-03-14|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-01-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210122035318/http://www.anthonymuroni.it/2018/03/14/giuanni-lilliu-unomine-mannu-pariat-minore/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sotziulimbasarda.net/luglio2006/lilliulsc.htm|tìtulu=Lilliu: Bene sa LSC. S'Universidade e sa Crèsia fatzant de prus pro sa limba bia|situ=Sotziu Limba Sarda|data=2006-07-25|atzessu=2021-04-30}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sindipendente.com/blog/annos-70-maistros-de-limba-sarda-ischedados-dae-su-minist%C3%A8riu|tìtulu=Annos '70. Maistros de limba sarda ischedados dae su Ministèriu|sambenadu=Serra|nùmene=Sarvadore|situ=S'Indipendente|data=2021-03-02|limba=sc|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-04-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210430141124/https://www.sindipendente.com/blog/annos-70-maistros-de-limba-sarda-ischedados-dae-su-minist%C3%A8riu|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":2">{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2013/07/11/news/l-isola-ricorda-giovanni-lilliu-1.7402340|tìtulu=L’isola ricorda Giovanni Lilliu|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2013-07-11|atzessu=2021-04-30}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.luigiladu.it/Articoli/ppulina_giovanni_lilliu.htm|tìtulu=Giovanni Lilliu, sommo archeologo, ma anche osservatore e protagonista della politica e della cultura della Sardegna|sambenadu=Pulina|nùmene=Paolo|limba=it|atzessu=2021-04-30}}</ref> Medas de sos artìculos suos in sardu los ant torrados a publicare in su 2004, in su libru ''Sentidu de Libbertade'', in ocasione de sos noranta annos suos.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|tìtulu=Sentidu de libbertade|url=https://www.worldcat.org/oclc/56122010|annu=2004|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|OCLC=56122010|ISBN=88-8467-183-3}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=26719&v=2&c=28305&c1=28334&visb=&t=1|tìtulu=Giuanni Lilliu|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2021-04-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210430141114/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=26719&v=2&c=28305&c1=28334&visb=&t=1|urlmortu=eja}}</ref> Semper cun custa punna su cussìgiu de sa Facultade de Lìteras e Filosofia, cando issu fiat Prèside, at deliberadu, in su 19 de [[freàrgiu]] de su 1971, de propònnere su reconnoschimentu de su [[Populu sardu|pòpulu sardu]] comente minoria ètnicu-linguìstica. Custa proposta l'ant imbiada a totu sos comunes de sa Sardigna, e unos cantos de cussos (a es. [[Barùmini]], [[Bonolva|Bonorva]], [[Monte]]) aiant torradu risposta in sardu.<ref name=":2" /> Est istadu fintzas su promotore de s'istitutzione de s'[[Istitutu superiore regionale etnogràficu|ISRE - Istitutu Superiore Regionale Etnogràficu]], fundadu in su 1972, in ue est istadu presidente dae su 1985 a su 1995.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> Est mortu in [[Casteddu]] su 19 de freàrgiu de su [[2012]] a s'edade de 97 annos.<ref>{{Tzita noas|url=https://www.ilminuto.info/sc/2012/02/sa-morti-de-giuanni-lilliu-sarcheologu-de-sa-sardigna-chi-arresistit|tìtulu=Sa morti de Giuanni Lilliu. S'archeólogu de sa Sardigna chi "arresistit"|publicatzione=IlMinuto|data=2012-02-22|atzessu=2021-04-30}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=http://www.unionesarda.it/Articoli/Articolo/254451|tìtulu=È morto l'archeologo Lilliu Guru della civiltà nuragica|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2012-02-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120221211809/http://www.unionesarda.it/Articoli/Articolo/254451|urlmortu=eja}}</ref> In su 2013 su Comune de Barùmini, in paris cun sa Fundatzione Barumini Sistema Cultura, l'at dedicadu una mustra in su tzentru intituladu a issu, semper in Barùmini, e in su 2014 sas sovrintendèntzias sardas nd'ant fatu un'àtera in Casteddu, in su tzentru "San Pancrazio".<ref name=":2" /><ref name=":1" /> In su 2018 su Coordinamentu Sardu Ufitziale nd'at fatu un'ammentu in Làconi, bidda chi l'aiat dadu sa tzitadinàntzia onorària.<ref name=":0" /> == Òperas == Sa bibliografia de sas òperas de Lilliu est manna meda, cun deghinas de annos de traballu.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|data=2008|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|pp=11-15|volume=1|OCLC=955203671|ISBN=978-88-7138-502-0|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-04-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210411045743/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|urlmortu=eja}}</ref> Custa est una lista partziale de sas òperas prus connotas: *{{Tzita publicatzione|annu=1953|mese=santugaine|tìtulu=I nuraghi della Sardegna|rivista=Le vie d'Italia|volume=LIX|nùmeru=10|pp=1289-1297|limba=it|url=http://www.sardegnaturismo.it/documenti/1_105_20070124154455.pdf|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2014-11-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20141106175922/http://www.sardegnaturismo.it/documenti/1_105_20070124154455.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|nùmene2=Enrico|sambenadu2=Atzeni|nùmene3=Antonio|sambenadu3=Segni|tìtulu=La civiltà dei Sardi dal neolitico all'età dei nuraghi|data=1963|editore=ERI|tzitade=Torinu|limba=it|OCLC=251212723}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sculture della Sardegna nuragica|data=1966|editore=La Zattera|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=536140}} *{{Tzita libru|tìtulu=La civiltà nuragica|data=1982|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=477131483}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|curadore=Alberto Moravetti|tìtulu=Cultura e culture: storia e problemi della Sardegna negli scritti giornalistici di Giovanni Lilliu|data=1995|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=907709797|ISBN=978-88-7138-113-8}} *{{Tzita libru|tìtulu=Arte e religione della Sardegna prenuragica|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401123937.pdf|data=1999|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=468515858|ISBN=978-88-7138-175-6|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2012-11-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121113210412/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401123937.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=La costante resistenziale sarda|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401174110.pdf|data=2002|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=469935047|ISBN=978-88-87825-42-8|atzessu=2021-04-30|dataarchìviu=2012-12-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121224225237/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_26_20060401174110.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=La civiltà dei Sardi dal Paleolitico all'età dei nuraghi|annuoriginale=1988|annu=2003|editore=Il Maestrale|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=795912404|ISBN=978-88-86109-73-4}} *{{Tzita libru|àteros=prefatzione de Alberto Moravetti|tìtulu=I nuraghi: torri preistoriche di Sardegna|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_49_20060511103620.pdf|data=2005|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=886305669|ISBN=978-88-89188-53-8|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2013-09-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130923020912/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_49_20060511103620.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna nuragica|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2008040218311700023.pdf|data=2006|editore=Il Maestrale|limba=it|OCLC=839274535|ISBN=978-88-89801-78-9|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2012-03-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120303205232/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2008040218311700023.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|tìtulu=Sentidu de libbertade|url=https://docplayer.net/47007055-Giovanni-lilliu-sentidu-de-libbertade.html|annu=2004|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|OCLC=56122010|ISBN=88-8467-183-3}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|annu=2008|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|volume=1|OCLC=955203671|ISBN=978-88-7138-502-0|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-04-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210411045743/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319503100007.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319511800009.pdf|annu=2008|editore=Carlo Delfino editore|tzitade=Tàtari|limba=it|volume=2|OCLC=955203714|ISBN=978-88-7138-502-0|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2022-03-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220307035845/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319511800009.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319501100005.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=3|OCLC=955203625|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-05-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210513191940/https://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319501100005.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319510800008.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=4|OCLC=955203626|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2021-08-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210831192150/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319510800008.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319502100006.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=5|OCLC=955203401|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2022-03-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220307035929/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009022319502100006.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|tìtulu=Sardegna e Mediterraneo negli scritti di Giovanni Lilliu|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_81_20090309104950.pdf|editore=Carlo Delfino editore|limba=it|volume=5|OCLC=955203402|ISBN=978-88-7138-502-0|tzitade=Tàtari|annu=2008|atzessu=2020-04-19|dataarchìviu=2022-03-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20220307035858/http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_81_20090309104950.pdf|urlmortu=eja}} *{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Lilliu|curadore=Alberto Contu|tìtulu=Opere|annu=2008|editore=Zonza Editori|limba=it|ISBN=978-88-8470-209-8}} == Notas == <references /> == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|http://www.emigratisardi.com/old/Giovanni-Lilliu-archeologo.html|Intervista a Giovanni Lilliu|limba=it|atzessu=24 nadale 2009|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20091217180931/http://www.emigratisardi.com/old/Giovanni-Lilliu-archeologo.html|dataarchìviu=17 nadale 2009|urlmortu=eja}} * {{Tzita web|http://whc.unesco.org/en/list/833|Su Nuraxi de Barùmini in su portale de s'Unesco|limba=en}} * {{YouTube|autore=Enrico Putzolu|produidore=TCS - Tele Costa Smeralda|hXYk9AGUWZo|LOGOS DE LOGU 2020 13PUNTATA|minutu=19|segundu=55}} (in s'ùrtima parte de sa puntada [[Frantziscu Casula]] chistionat de Giuanne Lilliu) {{Controllu de autoridade}} [[Categoria:BioBot]] [[Categoria:Sardos]] [[Categoria:Archeologia]] [[Categoria:Archeologos]] [[Categoria:Istòria de Sardigna]] [[Categoria:Giornalistas]] iosmuzfv2oati9w8ge0z8mdyaf9vdn9 Almaty 0 14289 189814 146772 2026-04-02T21:06:03Z Milenioscuro 8300 ([[c:GR|GR]]) [[File:Almaty p.svg]] → [[File:Almaty (city) in Kazakhstan.svg]] updated svg 189814 wikitext text/x-wiki {{coord|format=dms|display=title}}{{Variant|LSC}} [[File:Night Almaty.jpg|thumb|245x245px|Bista de Almaty a de note]] [[File:Almaty (city) in Kazakhstan.svg|thumb|244x244px|Posidura in su Kasakhstan]] '''Almaty''' (in [[Limba kazaca|kazacu]]: '''Алматы'''/Almatı; in [[limba russa|russu]]: '''Алматы''', pronountziadu [ɑl.mɑ.ˈtə]), giai connota che ''Alma-Ata'' (in [[limba russa|russu]]: Алма-Ата) e ''Vernɨy'', est una tzitade de unos 1.552.350 biviodres, bidda prus manna de su [[Kazàchistan]]. Posta in sa regione montosa a su chirru meridionale de su Kasakhstan, Almaty sighit a èssere su tzentru culturale e cummertziale de s'istadu, mancari in su [[1997]] apat pèrdidu su tìtulu de capitale a lucuru de [[Astanà]]. ==Àteros progetos== {{commons|Category:Almaty}} [[Categoria:Kazàchistan]] sgoursmw4s0v2piu2hpcid1db7psag6 Alan Turing 0 18797 189815 182043 2026-04-03T00:06:51Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189815 wikitext text/x-wiki {{LSC}}[[File:Alan Turing az 1930-as években.jpg|thumb]]'''Alan Mathison Turing''' ([[Londra]], 23 de Làmpadas 1912; [[Manchester]], 7 de Làmpadas 1954) est istadu unu [[Matemàtica|matemàticu]], [[Informàtica|informàticu]], [[Lògica|lògicu]], [[filòsofu]], [[Biologia matemàtica|biòlogu matemàticu]] e [[Criptoanàlisi|criptoanalista]] [[Rennu Unidu|britannicu]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.bl.uk/people/alan-turing|tìtulu="Who was Alan Turing?". The British Library. Archived from the original on 23 July 2019. Retrieved 29 July 2019.|atzessu=11 May 2020|dataarchìviu=23 July 2019|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20190723191531/https://www.bl.uk/people/alan-turing|urlmortu=eja}}</ref>. Est su creadore de s'idea de sa [[Màchina de Turing]], chi est a su fundamentu de is [[Computer|carcoladoris]] de oe. In s'interis de sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Gherra Mundiali]] at traballadu me is Servìtzios Segretos britannicos pro arrogare su codighe [[Germània nazista|tedescu]] Enigma, donende meda agiudu pro sa gherra de is sutamarinos in sa Batalla de s'Atlànticu. A pustis de sa gherra at progetadu su computadore '''ACE''' e at fatu medas traballos impreende su computadore pro istudiare problemas matemàticos de sa [[biologia]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U243891|tìtulu=c d Anon (2017). "Turing, Alan Mathison". Who's Who. ukwhoswho.com (online Oxford University Press ed.). A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc. doi:10.1093/ww/9780199540884.013.U243891. (subscription or UK public library membership required) (subscription required)}}</ref>, pretzisamente de embrionòlogia. At fatu puru traballos filosòficos a pitzus de s'[[intelligèntzia artifitziali]], e sa [[Prova de Turing]] o '''Giogu de s'Imitu''' est cunsideradadu oe puru su paradigma pro s'istùdiu de su cumportamentu de is elaboradores. Ddu ant protzessadu in su 1952 cun s'acusa de [[Omosessualidade|omosessualidadi]] e cundennadu a sa [[castradura]] chìmica. S'est bocidu in su 1954 cun una mela prena de [[cianuru]]. Est cunsideradu unu de is prus grandus matemàticos de su XX seculu, su babbu de s'informàtica moderna, su primu a istudiare s'[[intelligèntzia artifitziali]]. Medas de is traballos de cosa sua, po mori de su segretu militare, ddos ant iscobertos isceti meda annos a pustis de sa morte == Giovania e educatzione == Alan Turing beniat dae una famìlia de sa gentry, is printzipales chentza tìtulu de nobilesa de sa sotziedade [[Britànnia Manna|inglesa]]. Su babbu fiat '''Julius Turing''', unu funtzionàriu de s'Indian Civil Service, s'amministratzione de s'[[Impèriu Britànnicu]] in [[Ìndia]]. Sa mama, '''Ethel Stoney''', beniat de una famiglia de sa burghesia noa de s'[[Irlanda (isola)]], e su babbu puru traballàt in Ìndia cummente [[Ingenieria|Ingegnere]] de sa [[Ferrovia]]. Si fiant cannotos a pustis de unu perìodu de deghe annos chi su Julius Turing aiat coladu in su distretu de Madras, in s'Ìndia de su Sud. Si sunt cojaus in su 1907 a [[Dublinu]] e aiant tentu su primu fìgiu, '''John Turing''', in su 1908. Alan Turing est nàsciu in su 1912 in Paddington, unu borghu de Londra, in s'interis de unu perìodu de litzèntzia longu de su babbu. Unu annu a pustis su babbu e sa mama fiant partidos pro s'Ìndia, afidende Alan e su frade cun sa famìlia Ward, unu coronellu in pensione cun sa pobidda chi biviant a St Leonards-on-Sea, una bidda acanta de su mare de sa Manica. In su 1916 fiat torrada sa mama isceti, su babbu ancora traballende in Ìndia. Dd'ant iscritu dae su 1918 a su 1922 in sa iscola privada St Michael, e dae su 1922 a su 1926 in sa iscola indipendente de Hazelhurst, aunde is pipios biviant impari. Est intradu in sa public school de Sherborne in su 1926. Fintzas dae minore ddis praghiant is [[Iscièntzia|Iscièntzias]], is mapas, is giogos cummente is [[Iscacos]], ma custas passiones no praghiant a is professores, chi pensànt chi sa cultura bera fessit cussa umanìstica. Su fatu chi fadìat esperimentos de [[chìmica]] Is votos de cosa sua no fiant artos meda, e teniat grandu problemas cun is gerarchias de s'iscola. No ddis praghiant is isports de iscuadra, ma fiat bravu meda in sa cursa de resistèntzia. === Christopher Morcom === Turing fiat unu pitzocu solitàriu, e no teniat medas amigos. Un'ecetzione est istada s'amigàntzia cun Christopher Morcom, unu pitzocu de un'annu prus mannu chi aiat connotu a iscola in su 1927. Issu teniat sa passione pro sa scièntzia ca Alan, e passaiant medas tempus a chistionare de matemàtica, astronomia, relatividade e a fàghere esperimentos. In su 1929 aiant fatu in paris is provas pro intrare a su '''Trinity College''' de Cambrige: Morcom fiat arranèschidu a intrare, Turing nono. Alan no iscirìat chi Christopher teniat sa tubercolosi bovina<ref>{{Tzita web|url=http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2014/dec/19/poor-imitation-alan-turing/|tìtulu=^ Caryl, Christian (19 December 2014). "Poor Imitation of Alan Turing". New York Review of Books. Archived from the original on 7 January 2015. Retrieved 9 January 2015.}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2014/03/The-Sherborne-Formula-Vivat-2012-2013-optimised.pdf|tìtulu=^ Rachel Hassall, 'The Sherborne Formula: The Making of Alan Turing' Archived 15 April 2014 at the Wayback Machine 'Vivat!' 2012/13|atzessu=11 May 2020|dataarchìviu=15 April 2014|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140415082353/http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2014/03/The-Sherborne-Formula-Vivat-2012-2013-optimised.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Christof_Teuscher|tìtulu=^ Teuscher, Christof, ed. (2004). Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker. Springer-Verlag. ISBN 978-3-540-20020-8. OCLC 53434737.}}</ref>: su 13 de su Freargiu 1930 est mortu. Cussa amigàntzia est istada de meda importu pro Turing. Naràiat chi Christopher fiat istadu su primu amore de cosa sua, mancari Christopher no pensesaret a cussu raportu a cudda manera. Po fàghere bella figura cun issu aiat imparadu a essere prus pretzisu a iscola, e aiat agatadu pro sa primu borta calincunu pro chistionare de is cosas chi ddi praghìant. Est abarradu amigu de sa famìlia a pustis de sa morte. In sa letera chi aiat imbiadu a sa mama de Christopher aiat iscritu: « S'interessu chi ponia in su traballu de cosa mia, pro esempru in astronomia (chi est istadu issu a mi fàghere connòschere), deo ddu cunsideraia ca cosa de dividi cun issu, e creo chi issu puru intenderet unu pagu sa pròpia cosa a petus a mimi. Immoi una parti de cuddu interessu si nde est andada, ma isco chi in su traballu de cosa mia depo pònnere su matessi interessu, sa matessi energia chi aiat a pònnere si issu esseret ancora biu, ca custa est sa cosa chi issu aiat a bòlere pro mei. Seu seguru chi pro Fustei perunu dolu diat èssere prus mannu. »<ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_Turing#CITEREFHodges1983|tìtulu=^ Hodges 1983, p. 61}}</ref> === Universidade === Turing at bintu una bussa pro s'istùdiu in su '''King's College''' in su 1931, e est andadu a istudiare matemàtica. In su 1935 dd'ant fatu fellow (collega) de su King's College<ref>{{Tzita web|url=https://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U243891|tìtulu=Anon (2017). "Turing, Alan Mathison". Who's Who. ukwhoswho.com (online Oxford University Press ed.). A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc. doi:10.1093/ww/9780199540884.013.U243891. (subscription or UK public library membership required) (subscription required)}}</ref> pro una dimustratzione de su teorema de su lìmite tzentrale, mancari su teorema fiat istadu giai dimustradu in una manera diferente in su 1922 dae Lindeberg. In su 1937 at publicadu unu de is traballos de cosa sua prus mentovadu, "'''On Computable Numbers with an application to the Entscheidungsproblem'''<ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_Turing#CITEREFTuring1937|tìtulu=^ Turing 1937}}</ref>" (A pitzus de is nùmeros computàbiles cun aplicatziones a su problema de sa decibilidade). Fiat unu traballu de [[lògica]] [[matemàtica]]: Turing dimostrat chi su problema de sa Decidibilidadi no faghiat a ddu arresolvere. Puru immoi Turing aiat demostradu una cosa chi fiat giai istada dimustrada dae '''Alonzo Church''' unus pagos meses prima, cun unu mètodu diferente, su lamda-carculu. Ma in su traballu de Turing ddoi fiat su cuncetu de Machina de Turing, sa fundadura de is [[Computer|computadores]] modernos. == Carrera == Cando Turing si nche fiat torradu a [[Cambridge]], issu aiat sighidu letziones universitarias imparads in su [[1939]] de '''Ludwig Wittgenstein''' a pitzus de is fundamentas de sa matemàtica<ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_Turing#CITEREFHodges1983|tìtulu=^ Hodges 1983, p. 152}}</ref>. Is letziones universitarias sunt istadas trascritas testualmente, includidas is interientziones intra Turinfg e is àteros istudente, de is notas de is istudentes<ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cora_Diamond|tìtulu=^ Cora Diamond (ed.), Wittgenstein's Lectures on the Foundations of Mathematics, University of Chicago Press, 1976}}</ref>. Turing e Wittgenstein ca argumentaiant e fiant in disacordiu, cun Turing ca difendiat su formalismu e Wittgenstein ca proponiat sa bisura sua de una matematica ca no iscoberit nisciuna beridade assoluta, ma imbetzes imbetat is beridades<ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_Turing#CITEREFHodges1983|tìtulu=^ Hodges 1983, pp. 153–154}}</ref>. == Protzessu e morte == Su 31 de Martzu [[1952]] '''Alan Turing''' est istadu arrestadu pro omosessualidade e portadu in tribunale, in ue a densa sua aiat naradu ca «no bidiat nudda de male in atziones suas>>. Secundu calincuna fonte, Turing diat aere denuntziadu un'amigu pro aere furadu in domo sua e diat aere amitidu su propriu orientamentu sessuale respundende a is preguntas de sa politzia. In cussu perìodu in su parlamentu britànnicu si arrejonaiat de s'abrogatzione de su reatu de omosessualidade e est possibile ca su clima mutadu apat portadu Turing a si nche nàrrere sa veridade<ref>{{Tzita libru|tìtulu=^ J.Resh, L'uovo di Archimede}}</ref>. Condannadu pro [[omosessualidade]], est istadu costretua sceberare intra un apena de duos annos de presone o sa castratzione chimica pighende estrogenos. Issu aiat sceberadu sa secunda alternativa. Pro prus de un annu fat istadu sotopostu a tratamentos ca ant provocadu in issu unu calu de sa libido e s'isvilupu de is titas ([[ginecomastia]]). Sa [[depressione]] sighida a su tratamentu e a s'umiliatzione, secundu istòricos meda, est su motivu ca dda't portadu su7 de mese de Lampadas a si nche suicidare<ref>{{Tzita web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/the-turing-enigma-campaigners-demand-pardon-for-mathematics-genius-1773480.html|tìtulu=EN) The Independent: The Turing enigma: Campaigners demand pardon for mathematics genius}}</ref>. == Su traballu a pitzus de sa lògica == "'''On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem'''" est un'artìculu de meda importu pro sa lògica matemàtica e s'[[informàtica]]<ref>{{Tzita web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Alan_Turing#CITEREFTuring1937|tìtulu=Turing 1937}}</ref>. In su 1931 [[Kurt Gödel]] aiat dimustradu is teoremas de s''''incumpletesa''', est a nàrrere chi in unu sistema lògicu aritmèticu no podet èssere cumpletu (ossiat chi faghet a dimustrare totus is afirmatziones beras partende dae is [[assiomas]]); su '''Entscheidungsproblem''', su problema de sa Decidibilidade, fiat: mancari ddoe ant afirmatziones chi no si podent dimustrare, faghet a agatare unu [[algoritmu]] chi podet detzìdere si una afirmatzione est bera o nono? == Su traballu che criptoanalista == Trassintru sa [[segunda gherra mundiale]], Turing aiat postu is capatzidades matemàtica suas a su servìtziu de su '''''Department of Communications'' de su Regnu Unidu''' pro detzifrare is comnicatziones tedescas, criptadas gràtzias a su sistema [[Enigma]] de [[Arthur Scherbius]]. Cuns'intrada in gherra de su [[Rennu Unidu]], Turing fiat istadu arruoladu in su grupu de critografos istabilidu a [[Bletchley Park]] e cun is cumpangios suos aiat traballadu pro totu sa gherra a sa decritatzione, isvilupende chircas giai fatas in s'<nowiki/>'''Ufìtziu Cifra polacu''' cun sa màchina Bomba, progetada in Polonia de [[Marian Rejewski]] in su 1932 e acabbada in su 1938<ref>{{Tzita libru|tìtulu=^ Al momento dell'invasione della Polonia da parte delle truppe del Terzo Reich, le "bombe" di Marian Rejewski furono inviate nel Regno Unito, ove si trasferì lo stesso Rejewski}}</ref>. Pighende a modellu custas esperientzias, Turing nde aiat realizadu una versione noa, meda prus eficace, de sa [[Bomba de Rejewski]]. In su 1942 su matemàticu de [[Bletchley Park]], Max Newman, aiat progetadu una màchina mutida Colossus (una prima rudimentale versione de su computadore) ca detzifraiat a manera lestra e eficiente is coditzes tedescos fraigados cun sa [[Tzifradora Lorenz SZ40/42]], perfetzionamentu de sa tzifradora [[Enigma]]. sa màchina mancari is superiores no cheriant est istada realizada cun su progetu de Newman, de s'ingegnere [[Tommy Flowers]], ca dd'aiat cunsegnada a sa fine de su 1943<ref>{{Tzita libru|tìtulu=^ Simon Singh, Codici & Segreti, pagg. 249-250}}</ref>. A sa fine de sa gherra Turing est istadu imbiadu a su ''National Physical Laboratory'' (NPL, Laboratoriu Natzionale de Fìsica) situadu a [[Teddington]], in is zonas acanta de Londra, pro progetare su modellu de unu computadore. Su raportu suo proponniat ca s''''Automatic Computing Engine''' (ACE, Motore pro su Còmputu Automàticu) fiat istadu presentadu in su martzu 1946, ma no est istadu tentu in grandu consideratzione ca is costaos preventivos fiant artos meda. S'atividade de '''Alan Turing''' in su grupu de '''Bletchley Park''' fiat istada cuada cun su segretu assolutu. Acabbada sa gherra su guvernu britànnicu aiat impostu a totu is chi aiant trabballadu in sa decritatzione, faghende màchinas e sistemas pro cumprèndere is coditzes critograficos tedescos, giapponesos e italianos<ref>{{Tzita libru|tìtulu=^ L'insieme delle informazioni raccolte era denominato Ultra}}</ref>, su divietu dechistionare o iscriere de cale sis siat argumentu tratadu in cussu perìodu. Custu silentziu aiat impedidu a Turing ae a is collegas suos mancari prus pagu famosos de tènnere su reconnoschimentu pùblicu chi ddi spetatiat. Datos e informatziones a pitzus de custas atividades ant cumintzadu a èssere pubblicadas, previa autorizatzione de is servìtzios ssegretos inglesos, in su 1974 cando Turing e àteros collegas in sa decritaztzione si nche fiant giai mortos de tempus<ref>{{Tzita libru|tìtulu=^ Simon Singh, Codici & Segreti, pag. 190}}</ref>. == Istùdios biologicos == Cando turing teniat 39 annos in su, issu si nche est aplicadu a sa [[matematica biologica]], a sa fine pubblichende su capolavoru suo "'''The Chemical Basis of Morphogenesis'''" (is bases chimica de sa morfogenesi) in su ghennàrgiu 1952. Issu fiat interessadu a sa morfogenesi, s'isvilupu de ischemas e modellos in is organismos biològicos. Issu aiat sugeridu ca in un sistema de reatziones chìmicas in reagentes chimicos reagint s'unu cun s'àteru e si ispratzinant atressu s'ispàtziu terminende in un sistema de reatzione-difusione podiat ispiegare e giustificare is printzipales fenòmenos de sa [[morfogènesi]]<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Turing, Alan M. (14 August 1952). "The Chemical Basis of Morphogenesis". Philosophical Transactions of the Royal Society of London B. 237 (641). pp. 37–72. Bibcode:1952RSPTB.237...37T. doi:10.1098/rstb.1952.0012.}}</ref>. Issu aiat impreadu sistemas de ecuatzione spartziales pro modelizare is reatzione schimicas cataliticas. Pro esempru che sa catalisi A est richiesta pro chi ua tzerta reatzione chimica si fatzat e sa reatzione producit prus de sa catalisi A, tando podimus nàrrere ca sa reatzione est autocatalitica e e c'est possibilidade de modellizare cun ecuatzione diferentziale nonlineares. Turing aiat iscobertu ca ca is ischemas podiant èssere prodotos no isceti chi chi sa reatzione chimica produciat sa cataliasi A ma puru chi un'inibidore B nde ralleantaiat sa produtzione de A Chi A e B si difundent atressu su contenidore cun tassos de difusione diferentes, tando podes tènner calincuna regione in ue A dominat e calicuna àtera n ue B dominat. Pro computare custu Turing diat aere dèpidu tènner unu computare potente a berus ma custos no fiant meda disponìbiles in su 1951, aici issu est istadu custretu a impreare aprossimatzione lineares pro resolvere si ecuatzione a manu. Custos còmputos ant donadu is '''risultados cualitativos esatos'''. == Riferimentos == [[Categoria:Matematicos]] iny37da0k7iqsfzrvzh812zbkyf0c6l Museu archeològicu natzionale de Nùgoro 0 19253 189819 183982 2026-04-03T02:35:53Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189819 wikitext text/x-wiki {{coord|format=dms|display=title}} {{LSC}} {{Museu |Nùmene = Museu archeològicu natzionale "Giorgio Asproni" |Tipologia = museu archeològicu |Immàgine = Museu Archeològicu de Nùgoro.jpg |Largària = <!-- pro s'immàgine --> |Didascalia = <!-- pro s'immàgine --> |Indiritzu = Carrera Mannu 1 |Diretore = Stefano Giuliani<ref>{{Tzita noas |tìtulu=Nuoro. Museo Archeologico Nazionale ‘G. Asproni’. Confermato il direttore Stefano Giuliani [IL SERVIZIO] |url=https://www.telesardegna.net/index.php/servizi/12546-nuoro-museo-archeologico-nazionale-g-asproni-confermato-il-direttore-stefano-giuliani-il-servizio |atzessu=2022-10-23 |publicatzione=[[TeleSardegna]] |limba=it |dataarchìviu=2022-10-23 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221023154648/https://www.telesardegna.net/index.php/servizi/12546-nuoro-museo-archeologico-nazionale-g-asproni-confermato-il-direttore-stefano-giuliani-il-servizio |urlmortu=eja }}</ref> |Bisitadores = 2635 |Annu bisitadores = 2017 }} Su '''museu archeològicu natzionale "Giorgio Asproni"''' est unu museu archeològicu in gestione a su Ministeru de sos Benes Culturales chi s'agatat in su tzentru istòricu de [[Nùgoro]], a curtzu a sa Catedrale de Santa Maria. Fundadu in su 2002<ref>{{Tzita web|url=https://musei.sardegna.beniculturali.it/musei/museo-archeologico-nazionale-g-asproni-di-nuoro/|tìtulu=Museo archeologico nazionale “Giorgio Asproni”|situ=Direzione regionale Musei Sardegna|limba=it|atzessu=2022-10-23|dataarchìviu=2022-10-19|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221019154506/https://musei.sardegna.beniculturali.it/musei/museo-archeologico-nazionale-g-asproni-di-nuoro/|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0">{{Tzita web|url=https://virtualarchaeology.sardegnacultura.it/index.php/it/siti-archeologici/periodo-nuragico/complesso-nuragico-di-s-arcu-e-is-forros/schede-di-dettaglio/2552-il-museo-archeologico-nazionale-di-nuoro|tìtulu=Il museo Archeologico Nazionale di Nuoro|situ=Sardegna Virtual Archaeology|limba=it|atzessu=2022-10-23|dataarchìviu=2022-10-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221023164209/https://virtualarchaeology.sardegnacultura.it/index.php/it/siti-archeologici/periodo-nuragico/complesso-nuragico-di-s-arcu-e-is-forros/schede-di-dettaglio/2552-il-museo-archeologico-nazionale-di-nuoro|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":1">{{Tzita web|url=https://cultura.gov.it/luogo/museo-archeologico-nazionale-g-asproni|tìtulu=Museo archeologico nazionale "G. Asproni"|situ=Ministero per i Beni e le Attività culturali e per il Turismo|limba=it|atzessu=2022-10-23|dataarchìviu=2022-10-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221023154649/https://cultura.gov.it/luogo/museo-archeologico-nazionale-g-asproni|urlmortu=eja}}</ref>, tenet sede in unu palatzu de s'otighentos chi fiat de propiedade de [[Giorgio Asproni]], polìticu e intelletuale [[Populu sardu|sardu]] de su de XIX sèculos.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=24553&v=2&c=2487&c1=2124&visb=&t=1|tìtulu=Nuoro, Museo Archeologico Nazionale G. Asproni|situ=Sardegna Cultura|limba=it|atzessu=2022-10-23|dataarchìviu=2022-10-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221023154649/https://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=24553&v=2&c=2487&c1=2124&visb=&t=1|urlmortu=eja}}</ref> == S'espositzione == S'espositzione cumprendet repertos bènnidos dae su territòriu de sa [[Provìntzia de Nùgoro|provìntzia istòrica de Nùgoro]], chi pertocant a un'arcu cronològicu cumprèndidu intre su [[Paleolìticu]] e s'[[Edade de Mesu]]. Su materiale prus cunsistente est relativu a s'edade [[Tziviltade nuraghesa|nuràgica]]. S'allestimentu tenet un'impostatzione didàtica forte, cun riprodutziones de unos cantos monumentos (a esempru Sa Sedda 'e sos Carros de [[Ulìana]]<ref name=":1" />), dae ue benint sos ogetos agatados. In custu momentu s'espositzione s'isvilupat in su pranu terra, mentras sunt galu in fase de allestimentu sos pranos superiores. === Paleontologia === Sa prima sala de su museu esponet repertos paleontològicos relativos a calicunu de sos animales chi pobulaiant sa [[Sardigna]] in su Pleistotzene. Intre custos, ispicant sos restos de animales chi in dies de oe non s'agatant prus in [[Europa]], che a unas cantas genias de martinica o de iena. Sa parte manna de sos rinvenimentos benit dae sos iscavos de su Monte Tuttavista de [[Orosei]] e dae sas grutas de su territòriu de [[Ulìana]].<ref name=":0" /> === Edade pre-nuraghesa === Sos materiales prus antigos sunt costituidos dae pedras traballadas de su [[paleolìticu]].<ref name=":0" /><ref>{{Tzita web|url=https://www.distrettoculturaledelnuorese.it/it/attrattori/luoghi/luogo/Museo-Nazionale-Archeologico-di-Nuoro/|tìtulu=Museo Nazionale Archeologico di Nuoro|situ=Distretto Culturale del Nuorese|limba=it|atzessu=2022-10-23|dataarchìviu=2022-10-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221023154649/https://www.distrettoculturaledelnuorese.it/it/attrattori/luoghi/luogo/Museo-Nazionale-Archeologico-di-Nuoro/|urlmortu=eja}}</ref> B'at fintzas un'issèberu de materiales mescamente in tzeràmica relativos a sas fases vàrias de sa [[Sardigna preistòrica|preistòria de sa Sardigna]]. A s'[[Edade de su Brunzu|edade de su brunzu]] antigu si datat sa carena de Sisaia<ref name=":1" />, una fèmina chi ant sepultadu in manera individuale cun unu rituale diferente respetu a su colletivu prevalente, e chi in sa conca sua presentat sos sinnos de una trapanazione acontèssida cun probabilidade pro resones màgicu-religiosas<ref name=":2" /> a sa cale sa fèmina fiat subravìvida, comente benit ammustradu dae sa saldadura perfeta de sa rundella òssea bogada e posca torrada a pònnere in logu. === Edade nuràgica === [[File:Navitzellas nuraghesas.jpg|left|thumb|Navitzellas nuraghesas subra de pedracontzas decoradas]] [[File:Pedracontzas de su Nuraghe Nurdole.jpg|thumb|Pedracontzas decoradas de su Nuraghe Nurdole]] Sa fase [[Tziviltade nuraghesa|nuraghesa]] est cussa a sa cale su museu archeològicu de Nùgoro dèdicat prus logu, esponende unos cantos de sos repertos prus importantes. In su pranu temàticu, s'espositzione privilègiat sos materiales bènnidos dae sos logos de cultu caraterizados dae sa presèntzia rituale de abba ([[Puttu sacru nuraghesu|tèmpios a putzu]] e fontes sacras). Intre sas àteras cosas, si signalant che a puntos de fortza de s'espositzione una colletzione manna de [[Brunzittu nuragicu|brunzitos nuràgicos]], sa ricostrutzione de unu cantzu de su cumplessu de Sa Sedda 'e Sos Carros de [[Ulìana]], e unos cantos de sas pedracontzas decoradas de su nuraghe Nurdole de [[Orane]].<ref name=":0" /> === Edade ellenìstica === A s'edade ellenìstica est dedicadu unu tretu minore, ma fintzas gasi in ie s'agatant elementos de primore, che a sos frammentos de tzeràmica decorada bènnidos dae sa [[Grèghia|Grètzia]] o dae sa [[Pùglia]]. === Edade romana === Sa [[Sardigna e Còrsica|romanizatzione de su territòriu]] est rapresentada dae unu campionàriu de sas formas e produtziones de tzeràmica e ànforas de edade romana<ref name=":2" /> prus difùndidas, ma bi sunt fintzas epìgrafes e unu diploma militare, est a nàrrere un'atestadu de cungedu de unu sordadu chi aiat serbidu in s'esèrtzitu romanu a su tempus de s'imperadore Trajanu. === Edade medievale === Un'ùrtima vetrina presentat carchi frammentu de tzeràmica [[Edade mèdia|medievale]] e postmedievale, bènnidas dae s'àrea de su casteddu de [[Pasada]].<ref name=":0" /> == Riferimentos == <references /> == Bibliografia == *{{Tzita libru|autore=Fulvia Lo Schiavo|autore2=Maria Ausilia Fadda|curadore=Giovanni Lilliu|tìtulu=L'Antiquarium arborense e i civici musei archeologici della Sardegna|annu=1988|editore=Banco di Sardegna|tzitade=Cinisello Balsamo|capìtulu=Nuoro|OCLC=884626176}} *{{Tzita libru|nùmene=Maria Ausilia|sambenadu=Fadda|tìtulu=Il Museo Archeologico Nazionale di Nuoro|editzione=17|collana=Sardegna Archeologica. Guide e Itinerari|annu=2006|editore=Carlo Delfino Editore|tzitade=Tàtari|OCLC=609195035|ISBN=978-8871383866}} == Ligàmenes esternos == * {{Tzita web|http://www.museoarcheologiconuoro.beniculturali.it/|Situ ufitziale|limba=it|atzessu=12 abrile 2014|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160601234520/http://www.museoarcheologiconuoro.beniculturali.it/|dataarchìviu=2016-06-01|urlmortu=eja}} {{Controllu de autoridade}} [[Categoria:Museos de sa Sardigna]] [[Categoria:Cultura sarda]] [[Categoria:Archeologia]] [[Categoria:Istòria de Sardigna]] flzjfslgn6dvh1ec7mtwo8eeoy4qzdv Cuntierra:Museu archeològicu natzionale de Nùgoro 1 19255 189820 183983 2026-04-03T02:35:54Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 189820 wikitext text/x-wiki {{Bortadu dae|it|Museo archeologico nazionale di Nuoro|24/01/2020|110366124}} == Ligàmenes esternos modificados (Nadale 2022) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 2 ligàmene(s) esternu(os) in [[Museu archeològicu natzionale de Nùgoro]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=179296 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20221019154506/https://musei.sardegna.beniculturali.it/musei/museo-archeologico-nazionale-g-asproni-di-nuoro/ annantu a https://musei.sardegna.beniculturali.it/musei/museo-archeologico-nazionale-g-asproni-di-nuoro/ *Archìviu https://web.archive.org/web/20221023154649/https://cultura.gov.it/luogo/museo-archeologico-nazionale-g-asproni annantu a https://cultura.gov.it/luogo/museo-archeologico-nazionale-g-asproni . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:03, 2 Nad 2022 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Làmpadas 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Museu archeològicu natzionale de Nùgoro]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=180615 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20221023154648/https://www.telesardegna.net/index.php/servizi/12546-nuoro-museo-archeologico-nazionale-g-asproni-confermato-il-direttore-stefano-giuliani-il-servizio annantu a https://www.telesardegna.net/index.php/servizi/12546-nuoro-museo-archeologico-nazionale-g-asproni-confermato-il-direttore-stefano-giuliani-il-servizio . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 03:57, 24 Làm 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Santugaine 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Museu archeològicu natzionale de Nùgoro]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=181724 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20221023154649/https://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=24553&v=2&c=2487&c1=2124&visb=&t=1 annantu a https://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=24553&v=2&c=2487&c1=2124&visb=&t=1 . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:31, 4 Stg 2023 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Maju 2024) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Museu archeològicu natzionale de Nùgoro]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=183982 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20221023154649/https://www.distrettoculturaledelnuorese.it/it/attrattori/luoghi/luogo/Museo-Nazionale-Archeologico-di-Nuoro/ annantu a https://www.distrettoculturaledelnuorese.it/it/attrattori/luoghi/luogo/Museo-Nazionale-Archeologico-di-Nuoro/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 06:47, 3 Maj 2024 (CEST) == Ligàmenes esternos modificados (Abrile 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Museu archeològicu natzionale de Nùgoro]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=189819 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20221023164209/https://virtualarchaeology.sardegnacultura.it/index.php/it/siti-archeologici/periodo-nuragico/complesso-nuragico-di-s-arcu-e-is-forros/schede-di-dettaglio/2552-il-museo-archeologico-nazionale-di-nuoro annantu a https://virtualarchaeology.sardegnacultura.it/index.php/it/siti-archeologici/periodo-nuragico/complesso-nuragico-di-s-arcu-e-is-forros/schede-di-dettaglio/2552-il-museo-archeologico-nazionale-di-nuoro . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 04:35, 3 Abr 2026 (CEST) f6x66qdr6axafz5z5nvkuvc4tcqb3w6 Pilota de dispositivu 0 19520 189821 177924 2026-04-03T03:02:09Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 1 fonte(es) e etichetende·nde 0 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189821 wikitext text/x-wiki {{Variant|LSC}} In [[informàtica]], unu '''pilota de dispositivu''' (connotu fintzas comente a '''device driver''', o '''driver''' isceti) est una protzedura de programma chi manìgiat is [[Perifèrica|dispositivos]] de un'[[elaboradore]]. Est de sòlitu cunsideradu parte de su [[sistema operativu]] e tenet sa masione de incumentzare is operatziones de [[intrada/essida]] e de nde giùghere s'acabu<ref>{{Tzita libru|sambenadu=Stallings, William|tìtulu=Operating systems: internals and design principles|url=https://www.worldcat.org/oclc/818853058|atzessu=2020-04-01|editzione=6th ed|data=2009|editore=Pearson|limba=EN|p=556|OCLC=818853058|ISBN=978-81-317-2528-3}}</ref>. == Descritzione == Dae su puntu de annotu de s'impitadore de un'elaboradore, su pilota de dispositivu est unu programma frunidu cun unu cale si siat dispositivu collegadu e chi bolet installadu pro ddu fàghere funtzionare. De onni manera, medas sistemas operativos modernos oe sunt bonos a iscarrigare a solos sa parte manna de is pilotas netzessàrios e medas aparatos, comente a telefoneddos e tauleddas, ddos tenent integrados in sa memòria ROM, duncas s'interventu manuale no est netzessàriu in custos casos. Pro un'isvilupadore de sistemas operativos, est una parte delicada e de importu mannu de su progetu, ca unu pilota chi funtzionat male podet blocare su dispositivu chi manìgiat o fintzas su sistema intreu. Su pilota de dispositivu est unu programma dislindadu pro cada dispositivu o, in pagos casos comente pro is [[Sòrighe (informàtica)|sòrighes]], pro unu tipu de dispositivu. Sa masione sua est a iscrìere e lèghere in e dae is registros de su dispositivu pro ddi imbiare cumandos o pro lèghere datos in intrada o imbiare datos in essida. Gràtzias a is pilotas, su sistema operativu podet frunire a is programmas de s'usuàriu un'interfàtzia indipendente dae is dispositivos, a manera de pòdere impreare perifèricas de sa pròpiu classe de mollos e produtores diferentes (a esempru, un'ischeda video ATI e una nVidia) cun su pròpiu còdighe.<ref name=":0">{{Tzita libru|autore=Tanenbaum, Andrew S.|tìtulu=Modern operating systems.|url=https://www.worldcat.org/oclc/870646449|atzessu=2020-04-01|editzione=Fourth edition|limba=EN|pp=356-369|OCLC=870646449|ISBN=978-0-13-359162-0}}</ref> Is pilotas de dispositivu podent èssere impreados fintzas pro pònnere in òpera àteros servitzios de su sistema, comente a protocollos de retze o sistemas de archìviu, chi recherent su suportu de su sistema operativu. Custu acuntessit in Windows<ref>{{Tzita libru|autore=Stallings, William|tìtulu=Operating systems : internals and design principles|url=https://www.worldcat.org/oclc/818853058|atzessu=2020-04-01|editzione=6th ed|data=2009|editore=Pearson|limba=EN|p=84|OCLC=818853058|ISBN=978-81-317-2528-3}}</ref> e in carchi sistema tipu-UNIX. In is sistemas operativos traditzionales, comente a [[UNIX]], su pilota de dispositivu est parte de su [[Sistema operativu|nùcleu]], mancari chi, comente acontesset in [[Linux (nùcleu)|Linux]]<ref>{{Tzita web|url=https://embetronicx.com/tutorials/linux/device-drivers/linux-device-driver-part-1-introduction/|tìtulu=Linux Device Driver Part 1 - Introduction|situ=EmbeTronicX|data=2017-08-09|limba=en-US|atzessu=2020-04-01|dataarchìviu=2020-08-15|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200815071339/https://embetronicx.com/tutorials/linux/device-drivers/linux-device-driver-part-1-introduction/|urlmortu=eja}}</ref> e [[Microsoft Windows|Windows]], potzant èssere carrigados a manera dinàmica pro non si dèpere generare unu nùcleu nou onni borta chi unu dispositivu nou depet èssere manigiadu dae su sistema operativu<ref name=":0" />. Sistemas cun unu disinnu prus modernu, comente [[HURD|GNU/Hurd]] e [[MINIX]] chi impreant unu [[micro-nùcleu]] e is versiones prus reghentes de Windows, ant iscostiadu is pilotas de dispositivu dae su nùcleu a s'ispàtziu impitadore pro una seguresa majore e pro lassare su nùcleu prus lèbiu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.cs.cornell.edu/Info/People/ulfar/ukernel/ukernel.html|tìtulu=Interface Design: Microkernels|situ=www.cs.cornell.edu|limba=EN|atzessu=2020-04-01}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.gnu.org/software/hurd/open_issues/user-space_device_drivers.html|tìtulu=user-space device drivers|situ=GNU Hurd|limba=EN|atzessu=2020-04-01}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Tanenbaum, Andrew S.|autore2=Woodhull, Albert S.|tìtulu=Operating systems : design and implementation|url=https://www.worldcat.org/oclc/61859929|atzessu=2020-04-01|editzione=3rd ed|data=2006|editore=Pearson/Prentice Hall|limba=EN|p=231|OCLC=61859929|ISBN=0-13-142938-8}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://technet2.microsoft.com/windowsserver/en/library/eb1936c0-e19c-4a17-a1a8-39292e4929a41033.mspx?mfr=true|tìtulu=User-mode vs. Kernel-mode Drivers|situ=Microsoft (archiviadu)|data=2008-03-09|limba=EN|atzessu=2020-04-01|dataarchìviu=2008-03-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20080309012600/http://technet2.microsoft.com/windowsserver/en/library/eb1936c0-e19c-4a17-a1a8-39292e4929a41033.mspx?mfr=true|urlmortu=eja}}</ref> == Esempru de funtzionamentu == Immaginemus chi unu programma bògiat lèghere un'archìviu dae su [[discu fissu]] de s'elaboradore. Custu est su chi acontesset in un'elaboradore tìpicu<ref name=":0" />: # Su programma tzèrriat una funtzione de libreria, comente sa ''fscanf''. # Sa funtzione faghet una [[mutida de sistema]], pro pedire a su sistema operativu de acumprire s'operatzione. # Su còdighe indipendente dae su dispositivu de su sistema operativu tzèrriat su pilota de dispositivu. # '''Su pilota pedit is datos''' rechertos imbiende is cumandos a s'eletrònica de su discu. # Su protzessu chi abisòngiat de is datos est blocadu mentras su discu ddus chircat. # Cando su discu at finidu, imbiat unu signale de [[Interrutzione (informàtica)|interrutzione]] a su [[micro-protzessore]]. # Su controllu colat a una funtzione de manìgiu de s'interrutzione. Custa iscoberit cale pilota at aviadu s'operatzione de intrada/essida e ddi donat su controllu. # '''Su pilota de dispositivu leghet is datos''' dae is registros de s'eletrònica de su discu e ddos passat a su programma chi ddos at pedidos. # Su controllu colat a su programma, chi immoi podet sighire s'esecutzione. == Notas == <references />{{Controllu de autoridade}} [[Categoria:Informàtica]] 0eiqi2l3025v57vugzgc2h2d0zp9s60 Rivolutzione de Tunisia 0 20736 189823 173212 2026-04-03T03:21:31Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189823 wikitext text/x-wiki {{LSC}} [[File:Tunisian Revolution collage.png|thumb|333x333px|Immàgines de sa Rivolutzione de is giasminos ]] [[File:Arab Spring Democracy.svg|thumb|319x319px|Gràficu de is efetos subra sa democràtzia intre is rivolutziones àrabas vàrias. Sa Tunisia est su solu paisu chi at pòdidu artziare a livellos democràticos]] Sa '''Rivolutzione de Tunisia'''<ref>{{Tzita web|url=https://www.ara.cat/cronica/ningu-pot-apropiar-se-revolucio-tunisiana_1_2593774.html|tìtulu="Ningú pot apropiar-se de la revolució tunisiana"}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.ccma.cat/324/acudits-de-la-revolucio-tunisiana/noticia/1036746/|tìtulu=Acudits de la revolució tunisiana}}</ref> o '''Rivolutzione de is giasminos''',<ref>{{Tzita web|url=https://www.ara.cat/internacional/tunisia-mohamed-ghannouchi-ugtt_1_2999901.html|tìtulu=Es trenca l'acord per arribar a un govern d'unitat que supervisi la transició política fins a les eleccions}}</ref> est una nera de protestas acontessidas in tzitades medas de [[Tunisia]] intre su mese de nadale de su [[2010]] e su [[2011]] in su cuntestu de is [[Beranu àrabu (2010-2012)|Beranos àrabos]], e chi ant portadu a s'esìliu de su presidente [[Zine El-Abidine Ben Ali]] (in càrriga dae su [[1987]]). Is tunisinos preferent sa denùmenatzione '''Rivolutzione de sa dinnidade''' pro calificare sos acontessimentos de su 2010-2011.<ref>{{Tzita web|url=https://www.letemps.ch/opinions/remontant-revolution|tìtulu=En remontant la Révolution|atzessu=2021-05-04|dataarchìviu=2021-05-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210504075929/https://www.letemps.ch/opinions/remontant-revolution|deadurl=yes}}</ref> Tzocadas dae sa bidda de [[Sidi Bouzid]], dae chi su nùmene originale de « abolotu de Sidi Bouzid » (ثورة سيدي بوزيد) o de« intifada de Sidi Bouzid»,<ref>{{Tzita web|url=https://www.nouvelobs.com/opinions/20110101.OBS5549/tribune-sidi-bouzid-mon-amour.html|tìtulu="Sidi Bouzid, mon amour"}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.slate.fr/story/32201/facebook-manifestations-ben-ali-sidi-bouzid-tunisie|tìtulu=La génération Facebook plus forte que Ben Ali}}</ref> custas manifestatziones fiant atuadas protestende contra de su disimpreu chi tocaiat una fita manna de is giòvanos, in piessignu de is giòvanos diplomados, sa corrutzione e sa repressione de sa politzia. Fiant inghitzadas su 17 de nadale de su 2010, a fatu de s'immolatzione ponende·si fogu de unu pitzocu de 26 annos bendidore ambulante de fruta e birdura in [[Sidi Bouzid]], [[Mohamed Bouazizi]], sa cale mercantzia fiat istada cunfiscada dae is autoridades.<ref>{{Tzita web|url=https://www.nytimes.com/2011/01/15/world/africa/15region.html?_r=1&hp|tìtulu=Joy as Tunisian President Flees Offers Lesson to Arab Leaders}}</ref> Cun totu ca fiat istada atuada sa repressione, in bator chidas is manifestatzione si fiant isparghinadas in totu su paisu, provochende sa fuida de [[Zine El-Abidine Ben Ali|Ben Ali]] a [[Aràbia Saudita]] su 14 de ghennàrgiu de su [[2011]]. Su cussìgiu costitutzionale aiat tando desinniadu su presidente de sa Càmbara de is deputados, [[Fouad Mebazaa]], che a presidente de sa Republica a ìnterim in virtude de l'artìculu 57 de la [[Costitutzione tunisina de su 1959|Costitutzione de 1959]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.jurisitetunisie.com/tunisie/codes/constitution/const1020p.htm|tìtulu=Constitution de la République Tunisienne 1959|urlmortu=eja}}</ref> Custu rolu e sa formatzione de unu guvernu nou ghiadu dae su primu ministru in essida [[Mohamed Ghannouchi]] no aiant paradu sa crisi; su controllu de oto ministèrios a banda de su partidu de Ben Ali, s'[[Agrupamentu costitutzionale democràticu]] (RCD), fiat cuntestadu dae s'opositzione e dae is manifestatziones. Su segundu guvernu Ghannouchi fiat duradu isceti dae su 27 de ghennàrgiu 2011 a su 27 freàrgiu 2011: sa pressione populare e sindacale pro otènnere unu càmbiu prus cumpridu possìbile e is violèntzias sighidas aiat ispintu a sa nòmina de unu guvernu nou ghiadu dae [[Béji Caïd Essebsi]] e a s'isfaghimentu de su RCD su 9 de martzu. Su 23 de santugaine de su [[2011]], si fiant tzelebradas infines is primas eletziones democràticas in s'istòria de s'istadu, assumende una Assemblea Natzionale Costituente, e incomintzende sa trasida de sa Tunisia a sa democratzia. Atualmente in Tunisia sighit sa crisi econòmica (cun bases pretzedentes a sa rivolutzione) e su protzessu de democratizatzione est galu in atu, nointames s'istadu rapresentat s'ùnicu esempru positivu de trasida a sa democratzia intre is beranos àrabos.<ref>{{Tzita web|url=https://www.limesonline.com/tunisia-elezioni-economia-nordafrica-democrazia/114921|tìtulu=È la democrazia la risorsa strategica della Tunisia}}</ref> Is gherras durante sa rivolutzione ant fatu 338 ochidos et 2.174 feridos.<ref>{{Tzita web|url=https://africanmanager.com/tunisie-338-morts-et-2174-blesses-bilan-officiel-mais-pas-definitif/|tìtulu=Tunisie : 338 morts et 2174 blessés, bilan officiel mais pas définitif.}}</ref> == Riferimentos == <references /> == Àteros progetos == {{commons|Category:Tunisian Revolution|Rivolutzione de Tunisia}} [[Categoria:Rivolutziones]] 4b9gb6f7rh6v2whbnll9cg10rz31916 Cuntierra:Alan Turing 1 22529 189816 182044 2026-04-03T00:06:52Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 189816 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Santandria 2023) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Alan Turing]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=182043 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20190723191531/https://www.bl.uk/people/alan-turing annantu a https://www.bl.uk/people/alan-turing . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 00:54, 6 Std 2023 (CET) == Ligàmenes esternos modificados (Abrile 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Alan Turing]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=189815 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20140415082353/http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2014/03/The-Sherborne-Formula-Vivat-2012-2013-optimised.pdf annantu a http://oldshirburnian.org.uk/wp-content/uploads/2014/03/The-Sherborne-Formula-Vivat-2012-2013-optimised.pdf . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 02:06, 3 Abr 2026 (CEST) 8wq5iwjl4cpvc5w8khwiy2eqknuy24s Fabrizio Maiello 0 23065 189817 186463 2026-04-03T01:06:54Z InternetArchiveBot 10458 Sarvende 0 fonte(es) e etichetende·nde 1 comente morta(as).) #IABot (v2.0.9.5 189817 wikitext text/x-wiki {{LOG}} '''Fabrizio Maiello''' (Limbiate, 4 de abrile de su 1963) est unu ex giogadore de [[fùbalu]] e ex criminale [[Limba italiana|italianu]].<ref name=":0">{{Tzita noas|limba=it|autore=Alberto Francescut|url=https://incodaalgruppo.gazzetta.it/2021/06/03/la-vita-di-fabrizio-maiello-in-un-libro-nuovo-punto-di-ripartenza/|tìtulu=La vita di Fabrizio Maiello in un libro: nuovo punto di (ri)partenza|publicatzione=La Gazzetta dello Sport|data=2021-06-03|atzessu=2025-06-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20250429033548/https://incodaalgruppo.gazzetta.it/2021/06/03/la-vita-di-fabrizio-maiello-in-un-libro-nuovo-punto-di-ripartenza/|dataarchìviu=2025-04-29}}</ref> == Biografia == Nàschidu e crèschidu in Limbiate<ref>{{Tzita web|url=https://www.milanofree.it/milano/cronaca/uscire-dal-carcere-la-storia-di-fabrizio-maiello.html|tìtulu=Uscire dal carcere: la storia di Fabrizio Maiello|autore=Giovanni Padalino|situ=Milanofree.it|limba=it-it|atzessu=2025-06-07}}</ref>, in su foraràdiu [[Milanu|milanesu]], fizu de emigradores campanos. Zai sende pitzinnu, bisat de devenner fubaleri. Su [[fùbalu]] est s’amore suo mannu, a adolessente zogat in s’echipa zovanile de su Monza e de su Milan<ref name=":1">{{Tzita web|url=https://www.uisp.it//calcio/pagina/i-palleggi-della-vita-la-storia-di-fabrizio-maiello|tìtulu=UISP - Calcio - I palleggi della vita: la storia di Fabrizio Maiello|situ=www.uisp.it|limba=en|atzessu=2025-06-07}}</ref>, peroe una lesiada li brocat pro semper sa carrera. Custu fatu l’isperrat su coro e lu zughet a leare unu caminu faddidu. Fabrizio si perdet in su mundu criminale<ref>{{Tzita web|url=https://corrieredelveneto.corriere.it/notizie/verona/cronaca/23_aprile_01/la-rinascita-di-fabrizio-maiello-dal-piano-per-sequestrare-zola-a-testimonial-per-i-detenuti-929425b4-cfea-11ed-a3d2-edaeefc31932.shtml|tìtulu=La rinascita di Fabrizio Maiello: dal piano per sequestrare Zola a testimonial per i detenuti|situ=Corriere della Sera|data=2023-04-01|limba=it-IT|atzessu=2025-06-07}}</ref>, nche ferit a sa presone e a pustis a s’ispidale sichiàtrigu zudissiàriu (ISZ) de Rezu Emìlia.<ref name=":0" /> Sende gasi, sos cuidados pro Giovanni, unu presoneri dèbile<ref name=":1" />, e s’addòviu cun Valeria Calevro, sa deretora de su penadorzu, chi li dat torra sa botza<ref name=":2">{{Tzita web|url=https://gianlucadimarzio.com/fabrizo-maiello-chi-e-storia-rapimento-zola-carcere-bufalo/|tìtulu=Maiello: “Ho giocato in carcere col vero Bufalo e volevo rapire Zola. Ma il calcio mi ha salvato”|autore=Giacomo Chiuchiolo|situ=Gianluca Di Marzio|data=2019-07-01|limba=it-IT|atzessu=2025-06-07|urlmortu=eja}}</ref>, rapresentant unu puntu de borta. Daniela, una dutora de s’istrutura, devenet sa cumpanza sua.<ref name=":2" /> Fabrizio torrat a si cunsagrare a su fùbalu in sa corte de s’ispidale sichiàtrigu, lograt sa libertade e mudat cumpretamente de bida. Oe Fabrizio est un’àteru òmine, chi afrontat sa bida cun otimismu e est dimandadu in medas logos pro s’apentu suo, sos apillotamentos, chi nde binchit sighidamente su primadu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.vaticannews.va/it/mondo/news/2022-09/storia-fabrizio-maiello-ex-calciatore-ex-detenuto.html|tìtulu=La vita da record del “Maradona delle carceri” - Vatican News|situ=www.vaticannews.va|data=2022-09-18|limba=it|atzessu=2025-06-07}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=Alberto Francescut|url=https://incodaalgruppo.gazzetta.it/2020/09/23/dallinferno-dellospedale-psichiatrico-giudiziario-alla-liberta-la-storia-di-maiello-in-un-libro/|tìtulu=Dall’inferno dell’Ospedale psichiatrico giudiziario alla libertà: la storia di Maiello in un libro|publicatzione=La Gazzetta dello Sport|data=2020-09-23|atzessu=2025-06-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20250428050158/https://incodaalgruppo.gazzetta.it/2020/09/23/dallinferno-dellospedale-psichiatrico-giudiziario-alla-liberta-la-storia-di-maiello-in-un-libro/}}</ref> == Riferimentos == <references /> [[Categoria:Biografias]] [[Categoria:Fùbalu]] 333bofy736f6klcp7a0pgyhy15t123e Henry Moore 0 23374 189813 189649 2026-04-02T15:07:57Z Mistico Dois 19393 189813 wikitext text/x-wiki {{LSC}}{{stub}} {{Biografia|immàgine=Henry Moore in workshop Allan Warren (cropped).jpg|data_de_nàschida=30 de làmpadas de su 1898|logu_de_nàschida=Castleford, West Riding of Yorkshire, Rennu Unidu|data_de_morte=31 de austu de su 1986|logu_de_morte=Much Hadham, Hertfordshire, Rennu Unidu|natzionalidade=britànnica|traballu=iscultore}} '''Henry Moore''' (30 de [[làmpadas]] de su [[1898]] – 31 de [[austu]] de su [[1986]]) est istadu unu iscultore [[Rennu Unidu|britànnicu]]. Est connotu pro is isculturas monumentales suas in brunzu, de caràtere semi-astratu, chi si podent agatare in totu su mundu comente òperas de arte pùblica. Is formas suas sunt a s'ispissu astratziones de sa figura umana, de sòlitu cumpostas de mama e fìgiu o de figuras apogiadas. Is òperas de Moore èvocant meda su corpus femininu, cun s’etzetzione de una fase de is annos chimbanta cando realizat grupos familiares. Moore at produidu fintzas medas disinnos, intre is cales una sèrie chi rapresentat is londinesos fuende durante su Blitz de sa [[Secunda gherra mundiale|Segunda gherra mundiale]]. {{Controllu de autoridade}} {{DEFAULTSORT:Moore, Henry}} [[Categoria:Biografias]] [[Categoria:Inglesos]] [[Categoria:Iscultores]] 6a4cy61no7opxqwxbne0xby9ufx5g5s Cuntierra:Pilota de dispositivu 1 23476 189822 2026-04-03T03:02:09Z InternetArchiveBot 10458 Notìfica de fontes modificadas chi bisòngiant de una revisione) #IABot (v2.0.9.5 189822 wikitext text/x-wiki == Ligàmenes esternos modificados (Abrile 2026) == Salude a totus, Como como apo modificadu in manera automàtica 1 ligàmene(s) esternu(os) in [[Pilota de dispositivu]]. Pro praghere averguade [https://sc.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=189821 sa modìfica mea]. Si tenides preguntas o bisongiades chi su robot ignoret sos ligàmenes o sa pàgina de su totu, bisitade [[:m:InternetArchiveBot/FAQ|custa pàgina de sas PF]] pro àteras informatziones. Apo fatu custas modìficas: *Archìviu https://web.archive.org/web/20200815071339/https://embetronicx.com/tutorials/linux/device-drivers/linux-device-driver-part-1-introduction/ annantu a https://embetronicx.com/tutorials/linux/device-drivers/linux-device-driver-part-1-introduction/ . Pompiade·bos sas preguntas fitianas pro informatziones in subra de s’acontzu de sos errores cun su robot. Adiosu - [[Usuàriu:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[Cuntierra usuàriu:InternetArchiveBot|cuntierra]]) 05:02, 3 Abr 2026 (CEST) ohy8qrj67kg6bgtgwfhs38nb5g6bcfn