Wikipedia
scwiki
https://sc.wikipedia.org/wiki/P%C3%A0gina_printzipale
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Media
Ispetziale
Cuntierra
Usuàriu
Cuntierra usuàriu
Wikipedia
Cuntierra Wikipedia
File
Cuntierra file
MediaWiki
Cuntierra MediaWiki
Template
Cuntierra template
Agiudu
Cuntierra agiudu
Categoria
Cuntierra categoria
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Limba sarda
0
1054
190576
190489
2026-08-18T18:58:40Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190576
wikitext
text/x-wiki
{{nota disambìgua|sa limba pre-latina de sa Sardigna|[[Limba nuraghesa]]}}{{LSC}}
{{Limba|colore=#ABCDEF|iso1=sc|mapa=[[File:Idioma sardo.png|250px]][[File:Languages Of Sardinia.png|250px]]|estratu=Totu sos èsseres umanos naschint lìberos e eguales in dinnidade e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussèntzia e depent operare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade.<ref>[http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/Language.aspx?LangID=srd United Nations Human Rights. Universal Declaration of Human Rights in Sardinian language.]</ref>|codice=sc|didascalia=Ispartzidura geogràfica de sa limba sarda e de sas alloglotas in Sardigna|sil=SRD|iso3=srd|iso2=srd|regione=[[File:Flag of Sardinia, Italy.svg|20px]] [[Sardigna]]|fam6='''Sardu'''|fam5=[[Limbas romanzas meridionales|Romanzas meridionales]]|fam4=[[Limbas romanzas|Romanzas]]|fam3=[[Limba latina]]|fam2=[[Limbas itàlicas]]|fam1=[[Limbas indoeuropeas]]|tipologia={{SVO}}<ref>[http://wals.info/languoid/lect/wals_code_srd ''The World Atlas of Language Structures Online'', Sardinian]</ref><ref>La tipologia linguistica del sardo, Eduardo Blasco Ferrer https://revistas.ucm.es/index.php/RFRM/article/download/RFRM0000110015A/11140</ref><ref>Maurizio Virdis ''Plasticità costruttiva della frase sarda (e la posizione del soggetto)'', Rivista de filologia romanica, 2000 https://www.academia.edu/1500200/Plasticit%C3%A0_costruttiva_della_frase_sarda_e_la_posizione_del_Soggetto_</ref>|persones={{formatnum:1000000}}<ref>{{tzita libru|autore=Ti Alkire; Carol Rosen|tìtulu=Romance languages : a Historical Introduction|url=https://archive.org/details/romancelanguages0000alki|annu=2010|editore=Cambridge University Press|tzitade=New York|p=3}}</ref><ref name="Lubello">Lubello, Sergio (2016). ''Manuale Di Linguistica Italiana'', De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499</ref>|nùmene=Sardu}}
Su '''sardu''' (/ˈsaɾdu/, '''lìngua sarda''' /ˈliŋɡwa ˈzaɾda/ in sas bariedades iscritas cun sa grafia [[Sardu campidanesu|campidanesa]] o '''limba sarda''' /ˈlimba ˈzaɾda/ in sas bariedades iscritas cun sa grafia [[Sardu logudoresu|logudoresa]] e in [[Limba Sarda Comuna|LSC]]<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Regione Autonoma della Sardegna|tìtulu=LIMBA SARDA COMUNA - Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale
per la lingua scritta dell’Amministrazione regionale|pp=6, 7, 55|url=http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_72_20060418160308.pdf|tzitatzione=in altri casi, per salvaguardare la
distintività del sardo, si è preferita la soluzione centro-settentrionale, come nel caso di limba, chena, iscola,
ecc..}}</ref>) est una limba chi faghet parte de su [[Limbas romanzas|grupu romanzu]] de sas limbas indoeuropeas chi, pro diferentziatzione ladina siat a sos faeddadores nativos, siat a sos non [[Populu sardu|sardos]], siat a sos istudiosos de cale si siat tempus, si depet cunsiderare autònoma dae sos sistemas dialetales de àrea itàlica, gàllica e ispànica e duncas classificare che a idioma a contu suo in su panorama neolatinu<ref>«Da G. I. Ascoli in poi, tutti i linguisti sono concordi nell'assegnare al sardo un posto particolare fra gl'idiomi neolatini per i varî caratteri che lo distinguono non solo dai dialetti italiani, ma anche dalle altre lingue della famiglia romanza, e che appaiono tanto nella fonetica, quanto nella morfologia e nel lessico.» R. Almagia et al., [http://www.treccani.it/enciclopedia/sardegna_%28Enciclopedia-Italiana%29/ ''Sardegna'' in "Enciclopedia Italiana" (1936)], Treccani, "Parlari".</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|wkautore=Max Leopold Wagner|curadore=Giulio Paulis|tìtulu=La lingua sarda. Storia spirito e forma|url=http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1|annuoriginale=1950|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|ISBN=88-85098-58-4|atzessu=2021-07-27|dataarchìviu=2016-01-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160126223757/http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1|urlmortu=eja}}</ref><ref name="GruyterFerrer">[https://www.degruyter.com/view/product/180542 Manuale di linguistica sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, p. 209.</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Toso8.html|tìtulu=Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo|sambenadu=Toso|nùmene=Fiorenzo|limba=it|tzitatzione=Il sardo rappresenta un insieme dialettale fortemente originale nel contesto delle varietà neolatine e nettamente differenziato rispetto alla tipologia italoromanza, e la sua originalità come gruppo a sé stante nell’ambito romanzo è fuori discussione.}}</ref><ref name="toso2" />. Est una limba faeddada in s'ìsula de [[Sardigna]].
Dae su [[1997]] sa lege regionale a sa limba sarda reconnoschet sa matessi dignidade de s'italianu. Dae su 1999 est fintzas tutelada dae sa lege natzionale italiana n. 482/99 in paris a unas àteras ùndighi [[Minorias limbisticas de s'Italia|minorias ètnico-linguìsticas]], costituende cussa prus robusta pro su chi pertocat sos nùmeros,<ref name="eurolanghis">«With some 1,6 million speakers, Sardinia is the largest minority language in Italy. Sardinians form an ethnic minority since they show a strong awareness of being an indigenous group with a language and a culture of their own. Although Sardinian appears to be recessive in use, it is still spoken and understood by a majority of the population on the island». Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history''. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238</ref><ref>''«Nel 1948 la Sardegna diventa, anche per le sue peculiarità linguistiche, Regione Autonoma a statuto speciale. Tuttavia a livello politico, ufficiale, non cambia molto per la minoranza linguistica sarda, che, con circa 1,2 milioni di parlanti, è la più numerosa tra tutte le comunità alloglotte esistenti sul territorio italiano…»''. De Concini, Wolftraud (2003). ''Gli altri d'Italia : minoranze linguistiche allo specchio'', Pergine Valsugana: Comune, p.196.</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/sardo/|tìtulu=Lingue di Minoranza e Scuola, Sardo|limba=it|atzessu=15 abrile 2019|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181016024333/http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/sardo/|dataarchìviu=16 santugaine 2018|urlmortu=eja}}</ref><ref name="ISTAT2">{{Tzita web|url=http://portal-lem.com/images/fr/sarde/ISTAT_Langues_en_Italie.pdf|tìtulu=Inchiesta ISTAT 2000, pg.105-107|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2023-03-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230326032132/http://portal-lem.com/images/fr/sarde/ISTAT_Langues_en_Italie.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-italy.html|tìtulu=What Languages are Spoken in Italy?|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Andrea|sambenadu=Corsale|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Sistu|tìtulu=Sardegna: geografie di un'isola|annu=2019|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|p=188}}</ref> chi sunt sighende in calada meda.<ref name="eurolanghis" /><ref>«Sebbene in continua diminuzione, i sardi costituiscono tuttora la più grossa minoranza linguistica dello stato italiano con ca. 1.000.000 di parlanti stimati (erano 1.269.000 secondo le stime basate sul censimento del 2001)». Lubello, Sergio (2016). ''Manuale Di Linguistica Italiana'', De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499</ref>
Tocat a non confùndere sa limba sarda cun [[limba nuraghesa|cussa nuraghesa]] faeddada in antis de sos romanos; mentras sa segunda est dae tempus meda ispèrdida, s'[[UNESCO]] at classificadu sa prima in sos dialetos suos comente in perìgulu sèriu de si nche mòrrere (''definitely endangered'').
== Panoràmica generale ==
{{Tzitatzione|Naschet como sa chistione si su sardu si depet cunsiderare che a unu dialetu o che a una limba. Est ladinu chi su sardu est, pro su chi pertocat sa polìtica<ref group="Nota">Bisòngiat ammentare chi Wagner at iscritu custu libru in su 1951: su sardu at dèpidu isetare a su nessi àteros baranta annos pro chi esseret reconnotu fintzas a livellu polìticu in Itàlia, a su nessi formalmente, che a una de sas dòighi [[Minorias linguìsticas de Itàlia|minorias ètnicu-linguìsticas istòricas]] suas.</ref>, unu de sos medas dialetos de s'Itàlia, comente lu est fintzas, p.es., su [[limba serbu-croata|serbu-croatu]] o s'[[Limba arbëreshë|albanesu]] faeddadu in medas biddas de sa [[Calàbria]] e de sa [[Sitzìlia]]. Ma pro su chi pertocat sa linguìstica sa chistione pigat totu un'àtera pinniga. Non faghet a nàrrere chi su sardu tèngiat unu parentiu istrintu cun dialetu perunu de s'italianu continentale; est una limba romanza arcàica e cun caraterìsticas pròpias ispicadas, chi si espricant in unu vocabulàriu originale meda e in una morfologia e sintassi diferentes meda dae cussas de sos dialetos italianos|3=Sorge ora la questione se il sardo si deve considerare come un dialetto o come una lingua. È evidente che esso è, politicamente, uno dei tanti dialetti dell'Italia, come lo è anche, p. es., il [[lingua serbo-croata|serbo-croato]] o l'[[Lingua arbëreshë|albanese]] parlato in vari paesi della [[Calabria]] e della [[Sicilia]]. Ma dal punto di vista linguistico la questione assume un altro aspetto. Non si può dire che il sardo abbia una stretta parentela con alcun dialetto dell'italiano continentale; è un parlare romanzo arcaico e con proprie spiccate caratteristiche, che si rivelano in un vocabolario molto originale e in una morfologia e sintassi assai differenti da quelle dei dialetti italiani|limba=it|[[Max Leopold Wagner]], ''La lingua sarda'' - Ilisso, pp.90-91}}{{Tzitatzione|Su sardu est una limba insulare pro etzellèntzia: est in su matessi tempus sa prus arcàica e sa prus individuale de su grupu romanzu.|3=Sardinian is an insular language par excellence: it is at once the most archaic and the most individual among the Romance group.|limba=en|Rebecca Posner, John N. Green (1982). ''Language and Philology in Romance''. Mouton Publishers. S'Aja, Parigi, New York. p. 171}}
Est classificada che a [[Limbas romanzas meridionales|limba romanza meridionale]] e medas istudiosos la tenent in cunsideru comente sa prus cunservativa de sas limbas chi derivant de su latinu;<ref>Carlo Tagliavini (1982). ''Le origini delle lingue neolatine''. Bologna: Patron. p. 122.</ref><ref>Rebecca Posner, John N. Green (1982). ''Language and Philology in Romance''. Mouton Publishers. L'Aja, Parigi, New York. pp. 171 ss.</ref><ref>cfr. {{Tzita libru|autore=Ti Alkire, Carol Rosen|tìtulu=Romance Languages: A Historical Introduction|annu=2010|editore=Cambridge University Press|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Francesco Mameli|tìtulu=Il logudorese e il gallurese|annu=1998|editore=Soter|limba=it|p=11|tzitatzione=L'aspetto che più risulta evidente è la grande conservatività, il mantenimento di suoni che altrove hanno subito notevoli modificazioni, per cui si può dire che anche foneticamente il sardo è fra tutti i parlari romanzi quello che è rimasto più vicino al latino, ne è il continuatore più genuino.}}</ref> a tìtulu de esèmpiu, s'istòricu [[Manlio Brigaglia]] rilevat chi sa fràsia in [[Limba latina|latinu]]<ref>Contini & Tuttle, 1982: 171; Blasco Ferrer, 1989: 14</ref><ref>Pei; Mario. ''Story of Language'' - 1949</ref><ref>''Romance Languages: A Historical Introduction'' - Cambridge University Press</ref> pronuntziada dae unu romanu aposentadu in [[Fordongiani|Forum Traiani]] ''Pone mihi tres panes in bertula'' diat currispòndere a sa tradutzione sua in sardu currente "ponemi tres panes in bèrtula"<ref>{{Tzita web|url=http://www.mclink.it/com/lol/sardegna/g_tour/bri_i.htm|tìtulu=''Sardegna, isola del silenzio'', Manlio Brigaglia|limba=it|atzessu=24 maju 2016|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170510160305/http://www.mclink.it/com/lol/sardegna/g_tour/bri_i.htm|dataarchìviu=10 maju 2017|urlmortu=eja}}</ref>. Sa caraterìstica de su sardu de èssere a curtzu a su latinu l'aiat analizada fintzas su linguista ìtalo-americanu Mario Andrew Pei in s'istùdiu comparativu suo de su 1949,<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Mario A.|sambenadu=Pei|data=1949-01-01|tìtulu=A New Methodology for Romance Classification|rivista=WORD|volume=5|nùmeru=2|pp=135–146|atzessu=2021-07-23|doi=10.1080/00437956.1949.11659494|url=https://doi.org/10.1080/00437956.1949.11659494}}</ref> e in antis de issu l'aiat notada su naturalista frantzesu [[Maurice Le Lannou]] in su 1941, durante su perìodu suo de istùdiu in Sardigna.<ref>{{Tzita libru|autore=Maurice Le Lannou|curadore=Manlio Brigaglia|tìtulu=Pastori e contadini in Sardegna|annuoriginale=1941|annu=1979|editore=Edizioni della Torre|tzitade=Casteddu|limba=it|p=279|tzitatzione=Il fondo della lingua sarda di oggi è il latino. La Sardegna è il solo paese del mondo in cui la lingua dei Romani si sia conservata come lingua viva. Questa circostanza ha molto facilitato le mie ricerche nell’isola, perché almeno la metà dei pastori e dei contadini non conoscono l’italiano.}}</ref>
Cando chi sa base lessicale siat, tando, belle totu de orìgine latina, su sardu cunservat nointames testimonias de su sostratu linguìsticu de sos [[Sardos antigos]] in antis de sa conchista romana, tantu chi s'evidèntziant paràulas [[Limba nuraghesa|protosardas]]<ref>{{Tzita libru|autore=Salvatore Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende|annu=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|p=9|tzitatzione=Prima di tutto, la neonata lingua sarda ingloba un consistente numero di termini e di cadenze provenienti da una lingua originaria preromana, che potremmo chiamare "nuragica".}}</ref> e, in nùmeru minore meda, fenìtziu-pùnicas, in vocàbolos medas, mescamente topònimos,<ref name="HeinzJrgenWolf">{{Tzita|Heinz Jürgen Wolf|p.20|Wolf}}.</ref> chi in Sardigna si sunt preservados de prus cunfronta a su restu de s'Europa latina.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Archivio glottologico italiano|annu=1968|limba=it|p=209|volume=53-54}}</ref> Custos ètimos paret chi siant ligados a unu sostratu pàleo-mediterràneu chi diat fàghere rilevare ligàmenes fortes cun su [[Limba basca|bascu]]<ref>A.A., ''Atti del VI [i.e. Sesto] Congresso internazionale di studi sardi'', 1962, p. 5</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Giovanni Lilliu|wkautore=Giuanni Lilliu|tìtulu=La civiltà dei Sardi. Dal Paleolitico all'età dei nuraghi|annu=1988|editore=Nuova ERI|limba=it|p=269}}</ref><ref>Yakov Malkiel (1947). ''Romance Philology'', v.1, p. 199</ref>. In s'[[Edade de Mesu|edade de mesu]], moderna e cuntemporànea sa limba sarda at retzidu influèntzias de superistradu dae su gregu-bizantinu, su [[Limba lìgure|lìgure]], su [[toscanu]], su [[Limba cadelana|catalanu]], su [[Limba ispagnola|castiglianu]] e s'[[Limba italiana|italianu]].
Caraterizadu dae una fisionomia sua crara e fàtzile de notare,<ref>«Il Sardo ha una sua speciale fisionomia ed individualità che lo rende, in certo qual modo, il più caratteristico degli idiomi neolatini; e questa speciale individualità del Sardo, come lingua di tipo arcaico e con una fisionomia inconfondibile, traspare già fin dai più antichi testi.» Carlo Tagliavini (1982). Le origini delle lingue neolatine. Bologna: Patron. p. 388.</ref> su sardu beint cunsideradu, dae Tullio de Mauro<ref>{{Tzita libru|autore=Tullio de Mauro|tìtulu=Storia linguistica dell'Italia unita|annu=1991|editore=Editori Laterza|limba=it|p=21|tzitatzione=Fortemente isolati rispetto ai tre gruppi maggiori stanno il sardo e, nel settentrione, il ladino, entrambi considerati come formazioni autonome rispetto al complesso dei dialetti italoromanzi.}}</ref> e dae Fiorenzo Toso,<ref name="toso1">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Toso8.html|tìtulu=Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo|sambenadu=Toso|nùmene=Fiorenzo|limba=it|tzitatzione=Il sardo rappresenta un insieme dialettale fortemente originale nel contesto delle varietà neolatine e nettamente differenziato rispetto alla tipologia italoromanza, e la sua originalità come gruppo a sé stante nell’ambito romanzo è fuori discussione.}}</ref><ref name="toso2">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/minoranze-linguistiche_(Enciclopedia-dell'Italiano)/|tìtulu=Minoranze linguistiche|autore=Fiorenzo Toso|editore=Treccani|data=2011|limba=it|tzitatzione=La nozione di alloglossia viene comunemente estesa in Italia anche al sistema dei dialetti sardi, che si considerano come un gruppo romanzo autonomo rispetto a quello dei dialetti italiani.}}</ref> che a parte de unu grupu autònomu e diferentziadu in manera crara dae s'ìtalo-romanzu,<ref group="Nota">Un'àtera traditzione, introduida in edade cuntemporànea cun sa classificatzione de su Pellegrini (Carta de sos dialetos de Itàlia, Pisa, Pacini, 1977, p. 34), assòtziat comente si siat su sardu a s'ìtalo-romanzu basende·si in subra de valutatziones sotziolinguìsticas, fintzas si faghende·nde notare sas peculiaridades tipològicas in su panorama latinu. Bernardino Biondelli, in sos istùdios linguìsticos suos, fintzas ammitende pro sa "famìlia sarda" una tzerta autonomia linguìstica «tantu de la pòdere cunsiderare comente una limba diferente dae s'italiana, tantu cantu s'ispagnola», la teniat comente si siat acorpada a sos medas "dialetos itàlicos" de sa penìsula, basende·si in subra de sos raportos istrintos suos cun su latinu e de sa dipendèntzia geogràfica e polìtica de s'ìsula dae s'Itàlia. ({{Tzita libru|autore=Bernardino Biondelli|tìtulu=Studi linguistici|url=https://www.google.it/books/edition/Studi_linguistici/Lw5tyca_07YC?hl=en&gbpv=1&dq=|annu=1856|editore=Giuseppe Bernardoni|tzitade=Milanu|limba=it|p=189}})</ref> e [[Max Leopold Wagner]] e Benvenuto Aronne Terracini l'ant raportadu a su latinu de s'Àrica, chi in dies de oe est estintu e cun sas variedades de su cale cumpartzit parallelismos medas e unu tipu particulare de arcaitzismu linguìsticu, in paris a su fatu de s'èssere istesiados prus in presse de sa mèdia dae s'orìgine latina comuna<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Max Leopold|sambenadu=Wagner|data=1952-09|tìtulu=Il Nome Sardo del Mese di Giugno (Lampadas) e i Rapporti del Latino d'Africa con quello della Sardegna|rivista=Italica|volume=29|nùmeru=3|pp=151-157|limba=it|atzessu=2021-07-23|doi=10.2307/477388|url=https://www.jstor.org/stable/477388?origin=crossref}}</ref>; su Wagner (1951<ref>Max Leopold Wagner (1951). ''La lingua sarda'', Bem, Francke, pp. 59-61</ref>) annetet su sardu a sa Romània otzidentale, e Matteo Bartoli (1903<ref>Matteo Bartoli (1903). ''Un po' di sardo'', in Archeografo triestino XXIX, pp. 129-151</ref>) e Pier Enea Guarnerio (1905<ref>Pier Enea Guarnerio (1905). ''Il sardo e il corso in una nuova classificazione delle lingue romanze'', in Archivio Glottologico Italiano, 16, pp. 491-516</ref>), imbetzes, lu ponent in una positzione autònoma intre sa Romània otzidentale e s'orientale. Àteros autores classìficant su sardu che a s'ùnicu esponente chi siat galu bivu de una branca chi, in su tempus coladu, cumprendiat fintzas sas limbas de sa [[Còrsica]]<ref>«In earlier times Sardinian probably was spoken in Corsica, where Corsican (Corsu), a Tuscan dialect of Italian, is now used (although French has been Corsica’s official language for two centuries).» [https://www.britannica.com/topic/Sardinian-language ''Sardinian language'', Encyclopedia Britannica]</ref><ref>«Evidence from early manuscripts suggests that the language spoken throughout Sardinia, and indeed Corsica, at the end of the Dark Ages was fairly uniform and not very different from the dialects spoken today in the central (Nuorese) areas.» Martin Harris, Nigel Vincent (2000). ''The Romance languages''. London and New York: Routledge. p. 315.</ref> e de s'isponda meridionale de su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]].<ref>{{Tzita libru|autore=Georgina Ashworth|tìtulu=World Minorities|annu=1977|editore=Quartermaine House|limba=en|p=109|volume=2|tzitatzione=Sardinian is the only surviving Southern Romance language which was also spoken in former times on the island of Corsica and the Roman province of North Africa}}</ref>
== Bariedades linguìsticas de genia sarda ==
{{Càstia fintzas|Sardu logudoresu|Sardu nugoresu|Sardu campidanesu}}[[File:Romance-lg-classification-en.png|right|thumb|Classificatzione de sas limbas neolatinas (Koryakov Y.B., 2001).<ref>Koryakov Y.B. ''Atlas of Romance languages''. Mosca, 2001</ref> Sa limba sarda faghet parte de su grupu distintu de su Romanzu Insulare (''Island Romance''), in paris a su corsicanu antigu ([[Limba corsicana|su modernu]] faghet parte, imbetzes, de sa casta italoromanza).]]
Mancari custa classificatzione siat criticada a banda de unos cantos autores e istudiosos,<ref name="bolognesu.wordpress.com">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2018/01/09/una-lingua-unitaria-che-non-ha-bisogno-di-standardizzazioni/|tìtulu=Una lingua unitaria che non ha bisogno di standardizzazioni|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2018-01-09|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref name=":0" /> su sardu propiamente naradu benit partzidu, fatu-fatu, a bisu de unas cantas persones in duas ortografias istandardizadas e chi si cumprendent una cun s'àtera. Sa de unu diat dèpere èssere relativa a sos dialetos tzentru-setentrionales (o "logudoresos") e s'àtera a cussos tzentru-meridionales (o "campidanesos").<ref name="Sardinianvarieties">[http://prosodia.upf.edu/home/arxiu/publicacions/2015%20OUP%20INTONATION%20IN%20ROMANCE/09-Frota%20&%20Prieto-Chap09-v2.pdf ''Sardinian intonational phonology: Logudorese and Campidanese varieties'', Maria Del Mar Vanrell, Francesc Ballone, Carlo Schirru, Pilar Prieto]</ref> Sas caraterìst''i''cas chi benint fatu-fatu cunsideradas pro sa partzidura sunt s'artìculu d''e''terminativu plurale (''is'' ambigènere in "campidanesu", sos / sas in "l''o''gudoresu") e su tratamentu de sas vocales etimològicas latinas E e O, chi abarrant sas matessi in ''sas'' variantes tzentru-setentrionales e sunt mudadas in I e U in cussas tzentru-meridionales; esistent però medas dialetos mutidos "de transitzione", o ''[[Limba de Mesania|Mesanía]]'' (es. [[Sardu campidanesu|arborense]], [[Sardu campidanesu|barbaritzinu meridionale]], [[Sardu campidanesu|ogiastrinu]], etc.), chi presentant sos caràteres tìpicos como de una, como de s'àtera variedade ipotizada.
Custa visione dualìstica de sos dialetos sardos, registrada sa prima borta dae su naturalista Francesco Cetti in su Setighentos<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|p=79|tzitatzione=Nel caso del sardo, essa ha prodotto la esistenza non di una, ma di due lingue sarde, il "logudorese" e il "campidanese". La sua costruzione storica ha origini ben precise e ricostruibili. Nel periodo di esistenza del Regno di Sardegna, l'Isola era suddivisa in due Governatorati, il Capo di Sopra e il Capo di Sotto. Nel XVIII secolo, il naturalista Francesco Cetti, mandato da Torino a studiare la fauna e la natura della Sardegna, e quindi a mappare anche i Sardi, riprese la partizione amministrativa da un celebre commentario cinquecentesco della Carta de Logu utilizzato in ambienti governativi, e la traslò in ambito linguistico. Se esisteva il Capo di Su e il Capo di Sotto, doveva pur esistere un sardo di Su e un sardo di Sotto. Il primo lo denominò logudorese, e il secondo campidanese.}}</ref><ref>[http://people.unica.it/mlorinczi/files/2007/04/5-sappada2000-2001.pdf Marinella Lőrinczi, ''Confini e confini. Il valore delle isoglosse (a proposito del sardo)'']</ref> e torrada a pònnere dae s'editore de su ditzionàriu sardu-italianu de [[Giovanni Spano]]<ref>Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.137</ref>, masaprestu chi sinnalare sa presèntzia de isoglossas beras, costituit sa proa de un'adesione psicològica de sos sardos a sa partzidura amministrativa de s'ìsula fata in època ispagnola intre unu ''[[Cabu de susu|Caput Logudori]]'' (Cabu de Susu) e unu ''[[Cabu de giossu|Caput Calaris]]'' (Cabu de Giosso) e dae ue naschet, a pustis, a sa traditzione ortogràfica in una grafia logudoresa e una campidanesa illustre.<ref name=":11">«In altre parole, queste divisioni del sardo in logudorese e campidanese sono basate unicamente sulla necessità - chiarissima nel Cetti - di arrivare comunque a una divisione della Sardegna in due "capi". […] La grande omogeneità grammaticale del sardo viene ignorata, per quanto riguarda gli autori tradizionali, in parte per mancanza di cultura linguistica, ma soprattutto per la volontà, riscontrata esplicitamente in Spano e Wagner, di dividere il sardo e i sardi in varietà "pure" e "spurie". In altri termini, la divisione del sardo in due varietà nettamente distinte è frutto di un approccio ideologico alla variazione dialettale in Sardegna.» {{Limbas|it}}Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.141</ref><ref>Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.138</ref>
Su fatu chi custas grafias illustres nascant dae un'astratzione de sos dialetos chi s'agatant in su territòriu,<ref>Bolognesi, Roberto (2013). ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], pg.93</ref> chi imbetzes si còllocant in unu ispètru internu o ''continuum'' de faeddadas intellegìbiles una cun s'àtera,<ref name="bolognesu.wordpress.com" /><ref name=":12" /><ref>Bolognesi R. & Heeringa W., 2005, ''Sardegna fra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu</ref> faghet in manera chi resurtet difìtzile a sinnare una làcana bera intre sas variedades internas de genia "logudoresa" e de genia "campidanesa", problemàtica comuna in sa distintzione de sos dialetos de sas limbas romanzas.
Sos dialetos sardos, fintzas si acumonados dae morfologia, lèssicu e sintassi chi, in sustàntzia, sunt parìviles, presentant diferèntzias de caràtere fonèticu e a bortas fintzas lessicale de annotu; ma fintzas gasi, custas non impedint sa cumprensibilidade de unu cun s'àteru.<ref name="Sardinianvarieties" /><ref>«Queste pretese barriere sono costituite da una manciata di fenomeni lessicali e fonetico-morfologici che, comunque, non impediscono la mutua comprensibilità tra parlanti di diverse varietà del sardo. Detto questo, bisogna ripetere che le varie operazioni di divisione del sardo in due varietà sono tutte basate quasi esclusivamente sull'esistenza di pronunce diverse di lessemi (parole e morfemi) per il resto uguali. […] Come si è visto, non solo la sintassi di tutte le varietà del sardo è praticamente identica, ma la quasi totalità delle differenze morfologiche è costituita da differenze, in effetti, lessicali e la percentuale di parole realmente differenti si aggira intorno al 10% del totale.» Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, pg.141</ref>
== Distributzione geogràfica ==
Sa limba sarda la chistionat galu oe in belle totu s'ìsula de Sardigna unu nùmeru de locutores chi vàriat intre 1.000.000 e 1.350.000 unidades, a s'ispissu bilìngues (sardu/italianu) in situatzione de ''diglossia'' (sa limba sarda est impreada mescamente in s'àmbitu familiare e locale in su mentres chi cussa italiana est impreada in sas ocasiones pùblicas e pro sa belle totalidade de s'iscritura). In manera prus a sa minuda, dae un'istùdiu commissionadu dae sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna|Regione Sardigna]] in su 2006 resurtat chi b'apant 1.495.000 persones, pagu prus o mancu, chi cumprendant sa limba sarda e 1.000.000 de persones, pagu prus o mancu, in gradu de la chistionare.<ref>Stima su un campione di 2715 interviste: [http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf Anna Oppo, ''Le lingue dei sardi''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180107201700/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf |date=2018-01-07 }}</ref> In manera aprossimativa, sos locutores ativos de su campidanesu diant èssere pagu prus o mancu 670.000 (su 68,9% de sos residentes, cun 942.000 persones in gradu de lu cumprèndere), e sos faeddadores de sas variedades logudoresas-nugoresas diant èssere pagu prus o mancu 330.000 (incluende sos locutores chi istant in [[S'Alighera]], in su Turritanu e in [[Gallura|Gaddura]]) e pagu prus o mancu 553.000 sos in gradu de lu cumprèndere. Petzi nemmancu su 3% de sos residentes de sas zonas sardòfonas non diat tènnere carchi cumpetèntzia de sa limba sarda. Su sardu est sa limba traditzionale in parte manna de sas comunidades sardas in ue istat s'82% de sos sardos (su 58% in comunidades cunsideradas ligadas a sa grafia "campidanesa", su 23% in cussas ligadas a sa grafia "logudoresa").
Pro more de su disterru dae sos tzentros sardòfonos, mescamente "logudoresos" e "nugoresos", cara a sas zonas costeras e a sas tzitades de su nord de sa Sardigna su sardu est, non pro àteru, faeddadu fintzas in sas àreas chi, in su tempus coladu, non fiant cunsideradas sardòfonas:
* In sa tzitade de [[S'Alighèra|S'Alighera]], in ue sa limba prus difùndida, in paris a s'italianu, est unu dialetu de su [[Limba cadelana|catalanu]] (limba chi, in paris cun s'aligheresu, cumprendet fintzas sas variedades de sas provìntzias de [[Bartzellona]], de [[Girona]], de sas [[Ìsulas Baleares]] e de [[Valencia]]), su sardu lu cumprendent su 49,8% de sos abitantes e chistionant su 23,2%. Su mantenimentu plurisecolare de su [[Saligheresu|catalanu orientale]] in custa zona benit dae unu episòdiu istòricu particulare: sos abbolotos anticatalanos dae s'ala de sos aligheresos, prus che totu cussu de su 1353, sunt istados infrutuosos ca sa tzitade l'ant, a sa sa fine, tzèdida in su 1354 a Pedru IV su Tzerimoniosu.<ref>{{Tzita web|url=http://prosodia.upf.edu/coalgueres/it/algueres.html|tìtulu=Perché si parla catalano ad Alghero? - Corpus Oral de l'Alguerès|situ=prosodia.upf.edu|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> Issu, ammentende·si sos abbolotos populares, nche at espèllidu totu sos abitantes originàrios de sa tzitade, torrende a la populare custa borta cun catalanos de Tarragona, [[Valencia]] e de sas [[Ìsulas Baleares]] ebbia e, a pustis, cun indìgenos sardos chi àerent però fatu proa de fidelidade prena a sa [[Corona de Aragona]].
* In [[Ìsili]] su [[Arromanisca|romaniska]] est, imbetzes, biagende cara a s'estintzione, ca est chistionadu petzi dae unu nùmeru semper prus astrintu de indivìduos. Custu idioma l'ant importadu in Sardigna semper durante sa dominatzione ibèricu-ispagnola, a pustis de unu aflussu mannu de immigrados rom albanesos chi, aposentados in su cussa bidda, ant dadu orìgine a una colònia minore de ramàios ambulantes.
* In s'ìsula de Santu Perdu e in un'ala de cussa de Santu Antiogu, in ue abarrat galu su [[tabarchinu]], dialetu arcaizante de su lìgure. Su tabarchinu l'ant importadu sos erentes de cussos [[Ligùria|lìgures]] chi, in su Chimbighentos, si fiant trasferidos in s'isuledda [[Tunisia|tunisina]] de Tabarka e chi, pro more de s'esaurimentu de sos bancos corallinos e de su deterioramentu de sos raportos cun sas [[Àrabos|populatziones àrabas]], ant retzidu, dae Càralu Emanuele III de Savoja, su permissu de colonizare sas duas ìsulas sardas, minores e chene gente, in su 1738: su nùmene de su comunu, [[Carloforte|Carluforti]], lu diant àere seberadu sos colonos in onore de su re piemontesu. Sa permanèntzia cumpata in unu logu ebbia, unida a su sentidu de àuto-identificatzione cara a sos indìgenos sardos, ant cumportadu in sa populatzione locale unu tassu de lealidade linguìstica a cussu dialetu lìgure artu meda, ca l'ant cunsideradu unu fatore netzessàriu pro s'integratzione sotziale: difatis, sa limba sarda est cumprèndida dae su 15,6% de sa populatzione ebbia e chistionada dae unu galu prus minore 12,2%.<ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/speciali/minoranze/Toso_tabarchino.html|tìtulu=La minoranza negata: i Tabarchini|autore=Fiorenzo Toso|situ=Treccani, l'Enciclopedia italiana|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref>
* In su tzentru de [[Arborea]] ([[Campidanu]] de [[Aristanis]]) su vènetu, arribbadu in sos annos trinta de su Noighentos cun sos immigrados [[Limba veneta|vènetos]] lòmpidos a colonizare su territòriu in cuntzèdidu a issos in cue dae sas polìticas fascistas, est oe in die in regressu forte, remplasadu siat dae su sardu siat dae s'italianu. Fintzas in sa fratzione aligheresa de [[Fertilia|Fertìlia]] sunt predominantes, acanta a s'italianu istandard, sos dialetos de cussa famìlia (finas issos in regressu mannu) introduidos, in su pustisgherra, dae grupos de pròfugos istrianos in unu sostratu [[Ferrara|ferraresu]] chi giai bi fiat.
Un'arresonu a banda cheret fatu pro sos duos idiomas chistionados in su nord estremu de s'ìsula, chi pro su chi pertocat a sa linguìstica gràvitant cara a sa [[Còssiga|Còrsica]] e a sa Toscana: sa unu in su nord-est, chi s'est isvilupadu dae una variedade de su [[Toscana|toscanu]] (su corsicanu meridionale) e s'àteru a nord-ovest, influentzadu dae su toscanu/corsicanu e dae su [[Limba lìgure|genovesu]]<ref>Meyer Lübke, ''Grammatica storica della lingua italiana e dei dialetti toscani'', 1927, riduzione e traduzione di M. Bartoli, Torino, Loesher, 1972, p. 216. Sta in Francesco Bruni, ''op. cit''., 1992 e 1996, p. 562</ref>. Sa parte manna de sos istudiosos los cunsìderat chistionadas sardas pro su chi pertocat a sa geografia ma, pro su chi pertocat a sa tipologia issoro, reconnoschent chi faghent parte de su sistema linguìsticu italianu de casta corsicana/toscana pro sintassi, grammàtica e in parte manna fintzas lèssicu.<ref>Floris, Giovanni (1998). ''L'uomo in Sardegna: aspetti di antropobiologia ed ecologia umana'', Sestu, Zonza, p.207</ref> Sèculos de abarrare a curtzu s'unu cun s'àteru ant causadu su fatu chi, intre su sardu e sos dialetos sardu-corsicanos chi faghent parte de s'àrea italiana, b'esserent influèntzias pari-paris, siat fonèticu-sintàticas siat lessicales, chene però chi custa cumportaret s'annuddamentu de sas diferèntzias fundamentales intre sos duos sistemas linguìsticos. Prus a sa minuda, sos chi benint mutidos idiomas sardu-corsicanos sunt:
* su [[Gaddhuresu|gadduresu]], chistionadu in s'ala nord-orientale de s'ìsula, est difatis una variante de su [[Limba corsicana|corsicanu meridionale]], connotu dae sos linguistas cun su nùmene de corsicanu-gadduresu. Podet èssere chi s'idioma siat nàschidu a pustis de flussos migratòrios chi, bènnidos dae sa Còrsica, ant investidu sa Gallura dae sa segunda metade, pagu prus o mancu, de su de XIV<ref>Mauro Maxia, Studi sardo-corsi, 2010, p.69</ref> sèculos o, a parre de unos àteros, imbetzes, partende dae su de XVI sèculos<ref>Francesco Bruni, ''op. cit.'', 1992 e 1996. p. 562</ref>. Sa càusa de cussos flussos andat, cun probabilidade, chircada in s'ispupulamentu de sa regione causadu dae maladias, curreras e fogos; b'at però de cunsiderare chi Plìniu su Betzu, in s'òpera sua ''Naturalis Historia'', sinnalat sa presèntzia istòrica de una tribù nuràgica in su nord de sa Sardigna mutida ''[[Cossos|Corsi]]''.
* su [[Tataresu|turritanu o tataresu]], faeddadu in [[Tàtari]], [[Portu Turre]], [[Sòssu]], [[Casteddu Sardu]] e a fùrriu de cussos tzentros, at tentu, imbetzes, un'orìgine prus antiga (XII-su de XIII sèculos). Cunservat grammàtica e istrutura de base corsicanu-toscana chi proat s'orìgine cumonale e mercantile sua, ma presentat influèntzias profundas de su sardu logudoresu in su lèssicu e in sa fonètica, in paris a cussas minores de su [[Limba lìgure|lìgure]], de su [[Limba cadelana|catalanu]] e de s'ispagnolu.
In sas zonas de difusione de su gadduresu e de su tataresu, sa limba sarda la cumprendet una parte manna de sa populatzione (su 73,6% in Gaddura e su 67,8% in su Turritanu), fintzas si la chistionat una minoria de locutores: su 15,1% in Gaddura (chene sa tzitade de [[Terranoa]], in ue sa sardofonia tenet unu ruolu mannu, ma inclende sas enclaves linguìsticas minores che a [[Luras]]) e su 40,5% in su [[Tataresu|Turritanu]], gràtzias a sas medas ìsulas linguìsticas in ue sos duos idiomas istant paris.
=== Cumpetèntzia de su sardu a intro de sas àreas linguìsticas diferentes ===
Custa tàula sinottica est cuntènnida in su raportu, giai tzitadu, de Anna Oppo (curadora), ''Le Lingue dei Sardi. Una Ricerca Sociolinguistica'', commissionadu dae sa Regione Autònoma de Sardigna a sas Universidades de Casteddu e de Tàtari.<ref>[http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_4_20070510134456.pdf Situ de sa Regione Autònoma de sa Sardigna, Anna Oppo (curadora de su raportu finale) e AA. Vàrios (Giovanni Lupinu, Alessandro Mongili, Anna Oppo, Riccardo Spiga, Sabrina Perra, Matteo Valdes), ''Le lingue dei Sardi'', Casteddu, 2007, p. 69]</ref>
{| class="wikitable sortable"
!
!Ativa
!Passiva
!Peruna
!Totale
!Interv.
|-
|Àrea logudoresòfona
|76,0%
|21,9%
|2,1%
|100%
|425
|-
|Àrea campidanesòfona
|68,9%
|27,7%
|3,4%
|100%
|919
|-
|Tzitade de S'Alighera
|23,2%
|26,2%
|50,6%
|100%
|168
|-
|Àrea sassaresòfona
|27,3%
|40,5%
|32,2%
|100%
|575
|-
|Tzitade de Terranoa
|44,6%
|38,9%
|16,6%
|100%
|193
|-
|Àrea galluresòfona
|15,1%
|58,5%
|26,4%
|100%
|53
|-
|Carluforti e Cala Seda
|12,2%
|35,6%
|52,2%
|100%
|90
|}
== Istòria ==
=== Preistòria e istòria antiga ===
{{Càstia fintzas|Limba nuraghesa}}
Sas orìgines e sa classificatzione de sa limba protosarda o paleosarda non sunt galu connotas cun tzertesa. Unos cantos istudiosos, intre sos cales su linguista [[Isvìtzera|isvìtzeru]] espertu de sos elementos de sostratu Johannes Hubschmid, ant crèidu de pòdere reconnòschere medas istratificatziones linguìsticas in sa Sardigna preistòrica. Custas istratificatziones, chi podent èssere postas in sa cronologia in unu perìodu longu meda chi andat dae s'edade de sa perda a cussa de sos metallos, diant ammustrare, a segunda de sas ricostrutziones propostas dae sos autores diferentes, cosas simigiantes cun sas limbas paleoispànicas (proto-bascu, ibèricu), limbas tirsènicas e su lìgure antigu.<ref>{{Tzita web|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=26247|tìtulu=Los vocablos en -rr- de la lengua sarda|autore=Mary Carmen Iribarren Argaiz|data=16 abrile 2017|limba=es}}</ref>
Fintzas si sa dominatzione de [[Roma]], incumentzada in su 238 a.C., at importadu giai dae deretu in s'amministratzione sa [[limba latina]] in s'ìsula, sa romanizatzione de s'Ìsula est istada lenta meda<ref>«Sardinia was under the control of Carthage from around 500BC. It was conquered by Rome in 238/7 BC, but was isolated and apparently despised by the Romans, and Romanisation was not rapid.» James Noel Adams (9 January 2003). <nowiki>''</nowiki>Bilingualism and the Latin Language<nowiki>''</nowiki>. Cambridge University Press. p. 209. <nowiki>ISBN 9780521817714</nowiki></ref>. si pensat chi sos cuntatos linguìsticos cun sa metròpoli continentale esserent giai acabados dae su de I sèculu a.C.<ref>«Although it is an established historical fact that Roman dominion over Sardinia lasted until the fifth century, it has been argued, on purely linguistic grounds, that linguistic contact with Rome ceased much earlier than this, possibly as early as the first century BC.» Martin Harris, Nigel Vincent (2000). <nowiki>''</nowiki>The Romance languages<nowiki>''</nowiki>. London and New York: Routledge. p. 315</ref> e chi sas limbas pre-romanas chistionadas in Sardigna, intre sas cales su pùnicu, esserent abarradas impreadas galu pro tempus meda. Su pùnicu chi pensat chi l'apant impreadu finas a su de IV sèculos a.C., e su [[Limba nuraghesa|nuràgicu]] finas a su de VII sèculos p.C. in sas populatziones indipendentes de s'àrea montana de sa [[Barbàgia]], ghiadas dae [[Ospitone]], chi ant incumintzadu a impreare su latinu a pustis de sa cunversione a su cristianèsimu.<ref>«The last to use that idiom, the inhabitants of the Barbagia, renounced it in the 7th century together with paganism in favor of Latin, still an archaic substratum in the Sardinian language.» Proceedings, VII Congress, Boulder-Denver, Colorado, August 14-September 19, 1965, International Association for Quaternary Research, Indiana University Press, p. 28</ref><ref group="Nota">Pro su chi pertocat a sa cristianizatzione de s'Ìsula, su Paba Sìmmacu l'aiant batiadu in Roma, e si naraiat chi fiat «''ex paganitate veniens''»; sa conversione de sos ùrtimos paganos sardos, ghiados dae Ospitone, l'at descrita Tertullianu in custa manera: «''Sardorum inaccessa Romanis loca, Christo vero subdita''». {{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nuoro|limba=it|p=73}}</ref> Sos romanos cunsideraiant sa cultura de sos sardos simigiante a cussa de sos cartaginesos,<ref>«E viceversa gli scrittori romani giudicavano la Sardegna una terra malsana, dove dominava la ''pestilentia'' (la malaria), abitata da popoli di origine africana ribelli e resistenti, impegnati in latrocinia ed in azioni di pirateria che si spingevano fino al litorale etrusco; un luogo terribile, scarsamente urbanizzato, destinato a diventare nei secoli la terra d’esilio per i condannati ''ad metalla''». {{Tzita libru|autore=Attilio Mastino|tìtulu=Storia della Sardegna antica|ed=2|annu=2009|editore=Il Maestrale|limba=it|pp=15-16}}</ref> e prus de totu lu faghiat Tzitzerone, chi ingiuliaiat sos sardos reberdes contra a sos romanos acusende·los de èssere inafidàbiles pro neghe de s'orìgine africana chi issu lis atribuiat<ref group="Nota">{{Tzita web|url=http://www.thelatinlibrary.com/cicero/scauro.shtml|tìtulu=Cicero: Pro Scauro|limba=la|tzitatzione=Fallacissimum genus esse Phoenicum omnia monumenta vetustatis atque omnes historiae nobis prodiderunt. ab his orti Poeni multis Carthaginiensium rebellionibus, multis violatis fractisque foederibus nihil se degenerasse docuerunt. A Poenis admixto Afrorum genere Sardi non deducti in Sardiniam atque ibi constituti, sed amandati et repudiati coloni. [...] Africa ipsa parens illa Sardiniae, quae plurima et acerbissima cum maioribus nostris bella gessit.|atzessu=28 santandria 2015}}</ref>, e ca teniat in òdiu sos portamentos issoro, su fatu chi tennerent in simpatia prus [[Cartàgine]] chi non Roma, e su fatu chi imprearent una limba chi issu non podiat cumprèndere.<ref>{{Tzita libru|autore=Attilio Mastino|tìtulu=Storia della Sardegna antica|editzione=2|annu=2009|editore=Il Maestrale|limba=it|p=16|tzitatzione=Cicerone in particolare odiava i Sardi per il loro colorito terreo, per la loro lingua incomprensibile, per l’antiestetica mastruca, per le loro origini africane e per l’estesa condizione servile, per l’assenza di città alleate dei Romani, per il rapporto privilegiato dei Sardi con l’antica Cartagine e per la resistenza contro il dominio di Roma.}}</ref> Medas raighinas nuràgicas sunt abarradas chene mudas, e in medas casos sunt istados incameradas in su latinu locale (che a ''nur'', chi podet bènnere dae Norace e s'agatat in topònimos che a ''Nurri'', ''[[Nurri|Nurra]]'' e medas àteros); in sa regione de s'ìsula chi at derivadu su nùmene suo dae su latinu ''[[Barbàgia|Barbaria]]'' (in sardu "logu de sos Bàrbaros", lemma comunu a s'antigu ''[[Maghreb|Barberia]]'') sa gente sua at fatu resistèntzia a s'assimilatzione linguìstica e culturale romana pro unu tempus longu meda, e a esèmpiu, in su territòriu de [[Ortzai]], belle su 50% de sos topònimos si podent derivare dae su sostratu linguìsticu protosardu. In paris a sos nùmenes de logu, in s'ìsula bi sunt diversos nùmenes de prantas, animales e formatziones geològicas ligados a sos idiomas indìgenos.<ref name="Lupinu">{{Tzita web|url=http://www.vatrarberesh.it/biblioteca/ebooks/storiadellalinguasarda.pdf|tìtulu=Storia della lingua sarda|autore=Giovanni Lupinu|data=19 abrile 2017|limba=it}}</ref>
Nointames, durante sa dominatzione longa romana, su latinu est divenidu in manera graduale sa limba mama de sa parte manna de sos abitantes de s'ìsula. Pro more de custu protzessu profundu de romanizatzione, sa limba sarda de oe est classificada comente a [[Limbas romanzas|limba romanza]] o neolatina, ca tenet caraterìsticas fonèticas e morfològicas prètzisas a su [[Limba latina|latinu clàssicu]].<ref name="Lupinu" /> Unos cantos linguistas pensant chi sa limba sarda moderna siat istada sa prima limba a si partzire dae sas àteras limbas evolvende·si dae su latinu.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Huiying|sambenadu=Zhang|annu=2015|tìtulu=From Latin to the Romance languages: A normal evolution to what extent?|rivista=Quarterly Journal of Chinese Studies|volume=3|nùmeru=4|pp=105–111|limba=en|atzessu=2019-02-01|url=http://oec.xmu.edu.cn/qjcs/upload/201502/201502.pdf|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180119120250/http://oec.xmu.edu.cn/qjcs/upload/201502/201502.pdf|dataarchìviu=19 ghennàrgiu 2018|urlmortu=eja}}</ref>
[[File:Condaghe_Silki.png|left|thumb|Su [[condaghe]] de Santu Perdu de Silki (1065-1180), iscritu in sardu]]
A pustis de sa ruta de s'Imperu romanu de Otzidente e sa parèntesi curtza (80 annos) [[Vàndalos|vandàlica]], sa Sardigna, torrada a conchistare dae Bisàntziu, est intrada in s'Esarcadu de Àfrica. Nointames unu perìodu de belle chimbe sèculos sa [[limba grega]] de sos bizantinos at frunidu in prèstidu a su sardu petzi unas cantas espressiones rituales e formales. Est de annotu, però, s'impreu de s'alfabetu grecu pro iscrìere testos in una limba neolatina che a su sardu.<ref>M. Wescher e M. Blancard, ''Charte sarde de l’abbaye de Saint-Victor de Marseille écrite en caractères grecs'', in "Bibliothèque de l’ École des chartes", 35 (1874), pp. 255–265</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.filologiasarda.eu//files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss3/01Soddu-Crasta-Strinna.pdf|tìtulu=Un’inedita carta sardo-greca del XII secolo nell’Archivio Capitolare di Pisa|sambenadu=Soddu|nùmene=Alessandro|limba=it|nùmene2=Paola|sambenadu2=Crasta|nùmene3=Giovanni|sambenadu3=Strinna|urlmortu=eja}}</ref>
A pustis de sa conchista de sa [[Sitzìlia]] de sos omayyades, a sos bizantinos fiant abarradas petzi sas [[Ìsulas Baleares|Baleares]] e sa Sardigna, ma essende Costantinòpoli afainada in sa gherra pro chircare de torrare a pigare possessu de sa Sitzìlia e de su meridione de s'Itàlia, totu sos duos acabaddos in sas manos de sos àrabos, aiat acabadu de s'ocupare de s'Ìsula chi, tando, si fiat frunida de cumpetèntias semper prus mannas finas a s'indipendèntzia<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=65}}</ref>.
=== Perìodu giudicale ===
{{Aprofundimentu|contenuto={{quote
|''In nomine Domini amen. Ego iudice [[Marianu I de Torres|Mariano de Lacon]] fazo ista carta ad onore de omnes homines de Pisas pro xu toloneu ci mi pecterunt: e ego donolislu pro ca lis so ego amicu caru e itsos a mimi; ci nullu imperatore ci lu aet potestare istu locu de non (n)apat comiatu de leuarelis toloneu in placitu: de non occidere pisanu ingratis: e ccausa ipsoro ci lis aem leuare ingratis, de facerlis iustitia inperatore ci nce aet exere intu locu […]''}}|mann-testu=90%|tìtulu=Estratu de su Privilègiu Logudoresu (1080)<ref>{{Tzita web|url=https://it.wikisource.org/wiki/Privilegio_Logudorese|tìtulu=|situ=https://it.wikisource.org|atzessu=2017-10-01}}</ref>}}
Su sardu est istadu, durante su perìodu [[Edade mèdia|medievale]], sa limba ufitziale e natzionale de sos bator [[Judicadu sardu|Giudicados isolanos]], antitzipende in emantzipatzione sas àteras limbas neolatinas.<ref>"La lingua sarda acquisì dignità di lingua nazionale già dall'ultimo scorcio del secolo XI quando, grazie a favorevoli circostanze storico-politiche e sociali, sfuggì alla limitazione dell'uso orale per giungere alla forma scritta, trasformandosi in volgare sardo". Cecilia Tasca (a incuru de), 2003. ''Manoscritti e lingua sarda'', La memoria storica, p.15</ref><ref>"I Sardi inoltre sono i primi fra tutti i popoli di lingua romanza a fare della lingua comune della gente, la lingua ufficiale dello Stato, del Governo…" Puddu, Mario (2002). ''Istoria de sa limba sarda'', Ed. Domus de Janas, Selargius, pg.14</ref><ref>Gian Giacomo Ortu, ''La Sardegna dei Giudici'' p.264, Il Maestrale 2005</ref><ref>Maurizio Virdis, ''Le prime manifestazioni della scrittura nel cagliaritano'', in Judicalia, Atos de su Seminàriu de Istùdios Casteddu 14 nadale 2003, a incuru de B. Fois, Casteddu, Cuec, 2004, pp. 45-54.</ref><ref>Comente rilevat, intre sos àteros, [[Ludovico Antonio Muratori|Muratori]], «''Potissimum vero ad usurpandum in scriptis Italicum idioma gentem nostram fuisse adductam puto finitimarum exemplo, Provincialium, Corsorum atque Sardorum''» ("A nàrrere sa beridade penso, in antis de totu, chi sa gente nostra [italiana] siat istada impuntzada a impreare s'idioma itàlicu in s'iscritura sighende s'esèmpiu de sos bighinos nostros Proventzales, Corsicanos e Sardos") e, a pustis, «''Sardorum quoque et Corsorum exemplum memoravi Vulgari sua Lingua utentium, utpote qui Italis preivisse in hoc eodem studio videntur''» ("Apo ammentadu, intre s'àteru, s'esèmpiu de sos Sardos e de sos Corsicanos, chi ant impreadu sa limba vulgare issoro, che a sos chi in cussu ant pretzèdidu sos Italianos"). Antonio, Ludovico Antonio (1739). ''Antiquitates Italicae Moedii Evi'', Mediolani, t. 2, col.1049</ref>
S'etzetzionalidade de sa situatzione sarda, chi un custu est unu casu ùnicu in totu su panorama romanzu, est in su fatu chi custos testos ufitziales los ant iscritos in sardu dae s'incumintzu, escludende su latinu de su totu, a diferèntzia de su chi acontessiat in su matessi perìodu in Frantza, itàlia e Ibèria; su latinu, fintzas si fiat co-ufitziale, l'impreaiant petzi in documentos ligados a raportos cun su continente.<ref>{{Tzita libru|autore=Lorenzo Renzi|autore2=Alvise Andreose|tìtulu=Manuale di linguistica e filologia romanza|annu=2009|editore=Il Mulino|limba=it|pp=256-257|tzitatzione=Un caso unico - e a parte - nel dominio romanzo è costituito dalla Sardegna, in cui i documenti giuridici incominciano ad essere redatti interamente in volgare già alla fine dell'XI secolo e si fanno più frequenti nei secoli successivi. ( [...] ) L'eccezionalità della situazione sarda nel panorama romanzo consiste - come si diceva - nel fatto che tali testi sono stati scritti sin dall'inizio interamente in volgare. Diversamente da quanto succede a questa altezza cronologica (e anche dopo) in Francia, in Provenza, in Italia e nella Penisola iberica, il documento sardo esclude del tutto la compresenza di volgare e latino. (...) il sardo era usato prevalentemente in documenti a circolazione interna, il latino in documenti che concernevano il rapporto con il continente.}}</ref> Sa cussèntzia linguìstica de sa dignidade de su sardu fiat gasi manna de batire, impreende sas paràulas de Livio Petrucci, a un'impreu suo «in un'època in ue non b'aiat nudda de sìmile si podet agatare in sa penìsula» non petzi «in campu giurìdicu» ma fintzas «in cale si siat àteru campu de s'iscritura»<ref>{{Tzita libru|autore=Livio Petrucci|tìtulu=Il problema delle Origini e i più antichi testi italiani, in Storia della lingua italiana|editore=Einaudi|tzitade=Torinu|limba=it|p=58|volume=3}}</ref>.
Su sardu, in cussos tempos, teniat unu nùmeru galu prus mannos de arcaismos e latinismos cunfronta a sa limba de oe, s'impreu de caràteres oe abbandonaos e, in medas documentos, una grafia de sa limba iscrita influentzada dae sos influssos de sos iscrivanos, fatu-fatu toscanos, genovesos o catalanos. Fiant pagos sos influssos germànicos, arribados pros su prus semper pro mèdiu de su latinu, e sos arabismos, arribados pro mèdiu de s'influèntzia ibèrica.<ref name="tola11">{{Tzita libru|autore=Salvatore Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende|annu=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|p=11}}</ref> Sos àrabos, difatis, nointames sas medas ispeditziones fatas contra a sa Sardigna, non sunt mai resèssidos a la conchistare e a bi si tramudare a intro, a diferèntzia de su chi est acontèssidu in Sitzìlia.<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=180}}</ref>
[[Dante Alighieri]], in su De vulgari eloquentia suo (1303-1305), nde chistionat e nde bogat a sos sardos in manera crìtica, a rigore no italianos (''Latii''), fintzas in manera superfitziale paret chi si potzant pònnere in paris a issos,<ref name=":4">[http://www.thelatinlibrary.com/dante/vulgar.shtml ''Dantis Alagherii De Vulgari Eloquentia Liber Primus'', The Latin Library]: ''Sardos etiam, qui non Latii sunt sed Latiis associandi videntur, eiciamus, quoniam soli sine proprio vulgari esse videntur, gramaticam tanquam simie homines imitantes: nam domus nova et dominus meus locuntur.'' (Lib. I, XI, 7)»</ref><ref name=":5">[https://web.archive.org/web/20180411132837/http://www.classicitaliani.it/dante/prosa/vulgari_ita.htm ''De Vulgari Eloquentia'', parafrasi e note a cura di Sergio Cecchin. Edizione di riferimento: ''Opere minori di Dante Alighieri, vol. II, UTET, Torino 1986'']: «…Eliminiamo anche i Sardi (che non sono Italiani, ma sembrano accomunabili agli Italiani) perché essi soli appaiono privi di un volgare loro proprio e imitano la "gramatica" come le scimmie imitano gli uomini: dicono infatti "domus nova" e "dominus meus".»</ref> ca a parre suo issos ebbia fiant privos de unu vulgare issoro pròpiu e chistionaiant su latinu imitende·nde sa "gramatica" «comente sas monincas ìmitant a sos òmines: narant difatis ''domus nova'' e ''dominus meus''».<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6">{{Tzita web|url=https://people.unica.it/marinellalorinczi/files/2007/06/11-dantesardo2000.pdf|tìtulu=La casa del signore. La lingua sarda nel De vulgari eloquentia|sambenadu=Lőrinczi|nùmene=Marinella|data=2007-06-28|limba=it|atzessu=2021-07-27|dataarchìviu=2021-07-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210727105105/https://people.unica.it/marinellalorinczi/files/2007/06/11-dantesardo2000.pdf|urlmortu=eja}}</ref>
Custa afirmatzione in realidade est una prova chi su sardu in cussos tempos si fiat giai evòlvidu in manera autònoma dae su latinu, e fiat giai devènnidu una "isfinge"<ref name="tola11" />, una limba chi non cumprendiat belle nemos francu sos isolanos. Famados sunt duos versos de su de XII sèculos atribuidos a su trovadore proventzale Rambaldo de Vaqueiras, chi in su poema suo ''Domna, tant vos ai preiada'' paragonat su sardu a su tedescu e a su [[Limba bèrbera|bèrberu]]: «''Non t'entend plui de unu [[Limba tedesca|Todesco]] / Sardesco o Barbarì''» (lett. "Non ti cumprendo prus de unu tedescu / o sardu o bèrberu")<ref>[http://www.rialto.unina.it/RbVaq/392.7(Saviotti).htm Domna, tant vos ai preiada (BdT 392.7), vv. 74-75]</ref><ref>Leopold Wagner, Max. [http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1 ''La lingua sarda'', a cura di Giulio Paulis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126223757/http://ir.nmu.org.ua/bitstream/handle/123456789/118720/655bf1c05b3e99f095c9edecc51f53a3.pdf?sequence=1|data=26 ghennàrgiu 2016}} - Ilisso, pp.78</ref><ref>Salvi, Sergio. ''Le lingue tagliate: storia delle minoranze linguistiche in Italia'', Rizzoli, 1975, p. 195</ref><ref>Salvi, Sergio. ''Le lingue tagliate: storia delle minoranze linguistiche in Italia'', Rizzoli, 1975, p. 195</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Alberto Varvaro|tìtulu=Identità linguistiche e letterarie nell'Europa romanza|editore=Salerno Editrice|tzitade=Roma|limba=it|p=231|isbn=8884024463}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://taban.canalblog.com/archives/2013/10/27/28302736.html|tìtulu=Le sarde, une langue normale|situ=taban.canalblog.com|data=2013-10-27|limba=fr|atzessu=2020-07-29}}</ref> e cussos de su [[Firenze|fiorentinu]] Fazio degli Uberti (su de XIV sèculos) chi, in su ''Dittamondo'', iscriet de sos sardos: «''una gente che niuno non la intende / né essi sanno quel ch'altri pispiglia''» (lett. "una gente chi nemos cumprendet / nen issos cumprendent su chi sos àteros murmutant").<ref name=":6" /><ref>Dittamondo III XII 56 ss.</ref>
Su geògrafu Muhammad al-Idrisi, chi at traballadu in [[Palermo]] in sa corte de su rei Rugeru II, at iscritu, in s'òpera sua ''Kitab Nuzhat al-mushtāq fi'khtirāq al-āfāq'' ("Su libru de sos biàgios praghiles in terras a tesu" o, fintzas, "Su libru de Rugeru") chi «sos sardos sunt de genia Rūm Afāriqah (latina de Àfrica), berberizantes; disdignant su cuntatu cun cale si siat àtera natzione de Rūm: sunt gente de propòsitu e balente, chi non lassat mai sas armas»<ref>{{Tzita web|url=http://eprints.uniss.it/1055/|tìtulu=Sardinia in Arabic sources|sambenadu=Contu|nùmene=Giuseppe|volume=3|pp=287-297|tzitatzione=Wa ahl Ğazīrat Sardāniya fī aṣl Rūm Afāriqa mutabarbirūn mutawaḥḥišūn min ağnās ar-Rūm wa hum ahl nağida wa hazm lā yufariqūn as-silāḥ|publicatzione=Annali della Facoltà di Lingue e Letterature Straniere dell'Università di Sassari|annu=2003 pubbl. 2005|issn=1828-5384|atzessu=2021-07-27|dataarchìviu=2017-10-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061541/http://eprints.uniss.it/1055/|deadurl=yes}}</ref><ref>Tradutzione in italianu frunida dae [[Michele Amari]]: «I sardi sono di schiatta RUM AFARIQAH (latina d'Africa), berberizzanti. Rifuggono (dal consorzio) di ogni altra nazione di RUM: sono gente di proposito e valorosa, che non lascia mai l'arme.» Nota di Mohamed Mustafa Bazama: «Questo passo, nel testo arabo, è un poco differente, traduco qui testualmente: "gli abitanti della Sardegna, in origine sono dei Rum Afariqah, berberizzanti, indomabili. Sono una (razza a sé) delle razze dei Rum. [...] Sono pronti al richiamo d'aiuto, combattenti, decisivi e mai si separano dalle loro armi (intende guerrieri nati).» {{Tzita libru|autore=Mohamed Mustafa Bazama|tìtulu=Arabi e sardi nel Medioevo|annu=1988|editore=Editrice democratica sarda|tzitade=Casteddu|limba=it|pp=17, 162}}</ref><ref>Àtera traduzione de su passu in àrabu: «I sardi, popolo di razza latina africana piuttosto barbaro, che vive appartato dal consorzio delle altre genti latine, sono intrepidi e risoluti; essi non abbandonano mai le armi.» {{Tzita libru|autore=Al Idrisi, traduzione e note di Umberto Rizzitano|tìtulu=Il Libro di Ruggero. Il diletto di chi è appassionato per le peregrinazioni attraverso il mondo|annu=2008|editore=Flaccovio Editore|tzitade=Palermo|limba=it}}</ref><ref>Mastino, Attilio (2005). ''Storia della Sardegna antica'', Edizioni Il Maestrale, p.83</ref>. Difatis su sardu fiat pertzepidu, tando, comente simigiante meda a sos dialetos latinos chi impreaiant in su tempus coladu sos bèrberos cristianos in s'[[Àfrica de su Norti|Àfrica de su Nord]], <ref>[[Paolo Pompilio]] (1455-91): «{{lang|lat|ubi pagani integra pene latinitate loquuntur et, ubi uoces latinae franguntur, tum in sonum tractusque transeunt sardinensis sermonis, qui, ut ipse noui, etiam ex latino est}}» ("ove gli abitanti parlano un latino quasi intatto e, quando le parole latine si corrompono, passano allora ai suoni e tratti della lingua sarda, che, da quanto ne so, deriva anch'essa dal latino")». Citato in {{Tzita libru|autore=Michele Loporcaro|editore=Oxford University Press|p=48|anno=2015|titolo=Vowel Length from Latin to Romance}}</ref> dende crèditu a sa teoria chi su latinu vulgare de s'Àfrica e de sa Sardigna tennerent parallelismos medas non petzi pro more de afinidades ètnicas antigas ma fintzas pro su passadu polìticu comunu a intro de s'Esarcadu de s'Àfrica<ref>«Non vi è dubbio che vi erano rapporti più stretti tra la latinità dell'Africa settentrionale e quella della Sardegna. Senza parlare della affinità della razza e degli elementi libici che possano ancora esistere in sardo, non bisogna dimenticare che la Sardegna rimase, durante vari secoli, alle dipendenze dell'esarcato africano». Wagner, M. (1952). ''Il Nome Sardo del Mese di Giugno (Lámpadas) e i Rapporti del Latino d'Africa con quello della Sardegna''. Italica, 29(3), 152. doi:10.2307/477388</ref>. Sa comunàntzia sarda e africana de unas cantas paràgulas raras meda, si non ancantes de su totu, in su restu de su panorama romanzu, che a ''acina'' (àghina), ''pala'' (pala), o fintzas ''spanus'' in su latinu africanu e su sardu ''spanu'' ("spanu/ispanu"), diat costituire sa proa, a parre de J. N. Adams, de su fatu chi una cantidade de annotu de su vocabolàriu esseret, in cussos tempos, cumpartzida intre s'Àfrica e sa Sardigna<ref>{{Tzita libru|nùmene=J.N.|sambenadu=Adams|tìtulu=The Regional Diversification of Latin 200 BC - AD 600|url=https://books.google.com/books?id=yu9zSREo0bkC|annu=2007|editore=Cambridge University Press|limba=en|p=576|isbn=978-1-139-46881-7}}</ref>. Chistionende semper de lèssicu, Wagner osservat comente su nùmene sardu pro sa galassia nostra, su [[Camminu de paza|Caminu de sa pàgia]] (fintzas ''Bia de sa Pàgia'', ''(b)ía de sa báza'' o ''(b)ía de sa bálla'') siat diferente dae totu su restu de su panorama romanzu e s'agatet imbetzes in sas limbas bèrberas<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=10|tzitatzione=Wagner prospetta l’ipotesi che la denominazione sarda, identica a quella berbera, sia una reminiscenza atavica di lontane tradizioni comuni e così commenta (p. 277): "Parlando delle sopravvivenze celtiche, dice il Bertoldi: «Come nell’Irlanda odierna, anche nella Gallia antica una maggiore cedevolezza della “materia” linguistica, suoni e forme, rispetto allo “spirito” che resiste più tenace». Questo vale forse anche per la Sardegna; antichissime usanze, superstizioni, leggende si mantengono più saldamente che non i fugaci fenomeni linguistici".}}</ref>.
Su primu documentu iscritu in ue cumparent elementos de sa limba sarda est de su 1065, s'atu de lassa fatu dae Barisone I de Torres indiritzadu a s'abate Desiderio pro de s'abbadia de Montecassinu, connotu fintzas che a Carta de Nicita.<ref>Archivio Cassinense Perg. Caps. XI, n. 11 " e "TOLA P., Codice Diplomatico della Sardegna, I, Sassari, 1984, p. 153</ref><ref>[http://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/bss2/01Strinna.pdf Giovanni Strinna, ''La carta di Nicita e la clausula defensionis'']</ref>
[[File:Pag1_carta_delogu.jpg|left|thumb|Sa de una pàgina de sa Carta de Logu de Arbaree]]
Àteros documentos de annotu mannu sunt sos [[Condaghe|Condaghes]], sa Carta de Orzocu (1066/1073), su [[Privilegio logudorese|Privilègiu Logudoresu]] (1080-1085) cunservadu in s'Archìviu de Istadu de Pisa, sa Prima Carta casteddaja (1089 o 1103) bènnida de sa crèsia de Santu Sadurnu in sa diòtzesi de Casteddu e, paris a sa Segunda Carta Marsigliesa, como cunservada in sos Archìvios Dipartimentales de sas Bouches-du Rhone in [[Marsiglia|Marsìglia]]<ref group="Nota">''E inper(a)tor(e) ki l ati kastikari ista delegantzia e fagere kantu narat ista carta siat benedittu…''</ref>, in paris a unu autu (1173) intre su Pìscamu de Civita Bernardo e Beneitu, chi tando fiat amministradore de s'Òpera de sa Crèsia majore de Pisa.<ref>{{Tzita web|url=http://www.archiviogiuridico.it/collane/La_Carta_di_Orzocco.pdf|tìtulu=Corrado Zedda, Raimondo Pinna, (2009) ''La Carta del giudice cagliaritano Orzocco Torchitorio, prova dell'attuazione del progetto gregoriano di riorganizzazione della giurisdizione ecclesiastica della Sardegna. Collana dell'Archivio storico e giuridico sardo di Sassari. Nuova serie, 10 Todini, Sassari''.|atzessu=2 santugaine 2017|dataarchìviu=2016-03-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160304225546/http://www.archiviogiuridico.it/collane/La_Carta_di_Orzocco.pdf|deadurl=yes}}</ref><ref group="Nota">Unu cantzu: '' In nomine de Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu. Ego iudigi Salusi de Lacunu cun muiere mea donna (Ad)elasia, uoluntate de Donnu Deu potestando parte de KKaralis, assolbu llu Arresmundu, priori de sanctu Saturru, a fagiri si carta in co bolit. Et ego Arresmundu, l(eba)nd(u) ass(o)ltura daba (su) donnu miu iudegi Salusi de Lacunu, ki mi illu castigit Donnu Deu balaus (a)nnus rt bonus et a issi et a (muiere) sua, fazzu mi carta pro kertu ki fegi cun isus de Maara pro su saltu ubi si (…. ….)ari zizimi (..) Maara, ki est de sanctu Saturru. Intrei in kertu cun isus de Maara ca mi machelaa(nt) in issu saltu miu (et canpa)niarunt si megu, c'auea cun istimonius bonus ki furunt armadus a iurari, pro cantu kertàà cun, ca fuit totu de sanctu Sat(ur)ru su saltu. Et derunt mi in issu canpaniu daa petra de mama et filia derectu a ssu runcu terra de Gosantini de Baniu et derectu a bruncu d'argillas e derectu a piskina d'arenas e leuat cabizali derectu a sa bia de carru de su mudeglu et clonpit a su cabizali de uentu dextru de ssa doméstia de donnigellu Cumitayet leuet tuduy su cabizali et essit a ssas zinnigas de moori de silba, lassandu a manca serriu et clonpit deretu a ssu pizariu de sellas, ubi posirus sa dìì su tremini et leuat sa bia maiori de genna (de sa) terra al(ba et) lebat su moori (…) a sa terra de sanctu Saturru, lassandu lla issa a manca et lebat su moori lassandu a (manca) sas cortis d'oriinas de(….)si. Et apirus cummentu in su campaniu, ki fegir(us), d'arari issus sas terras ipsoru ki sunt in su saltu miu et (ll)u castiari s(u) saltu et issus hominis mius de Sinnay arari sas terras mias et issas terras issoru ki sunt in saltu de ssus et issus castiari su saltu(u i)ssoru. Custu fegirus plagendu mi a mimi et a issus homi(nis) mius de Sinnay et de totu billa de Maara. Istimonius ki furunt a ssegari su saltu de pari (et) a poniri sus treminis, donnu Cumita de Lacun, ki fut curatori de Canpitanu, Cumita d'Orrù (…….)du, A. Sufreri et Iohanni de Serra, filiu de su curatori, Petru Soriga et Gosantini Toccu Mullina, M(……..)gi Calcaniu de Pirri, C. de Solanas, C. Pullu de Dergei, Iorgi Cabra de Kerarius, Iorgi Sartoris, Laurenz(…..)ius, G. Toccu de Kerarius et P. Marzu de Quartu iossu et prebiteru Albuki de Kibullas et P. de zZippari et M. Gregu, M. de Sogus de Palma et G. Corsu de sancta Ilia et A. Carena, G. Artea de Palma et Oliueri de Kkarda (….) pisanu et issu gonpanioni. Et sunt istimonius de logu Arzzoccu de Maroniu et Gonnari de Laco(n) mancosu et Trogotori Dezzori de Dolia. Et est facta custa carta abendu si lla iudegi a manu sua sa curatoria de Canpitanu pro logu salbadori (et) ki ll'(aet) deuertere, apat anathema (daba) Pater et Filiu et Sanctu Ispiritu, daba XII Appostolos et IIII Euangelistas, XVI Prophetas, XXIV Seniores, CCC(XVIII) Sanctus Patris et sorti apat cun Iuda in ifernum inferiori. Siat et F. I. A. T. ''</ref><ref group="Nota">Unu cantzu: '' Ego Benedictus operaius de Santa Maria de Pisas Ki la fatho custa carta cum voluntate di Domino e de Santa Maria e de Santa Simplichi e de indice Barusone de Gallul e de sa muliere donna Elene de Laccu Reina appit kertu piscupu Bernardu de Kivita, cum Iovanne operariu e mecum e cum Previtero Monte Magno Kercate nocus pro Santa Maria de vignolas… et pro sa doma de VillaAlba e de Gisalle cum omnia pertinentia is soro…. essende facta custa campania cun sii Piscupu a boluntate de pare torraremus su Piscupu sa domo de Gisalle pro omnia sua e de sos clericos suos, e issa domo de Villa Alba, pro precu Kindoli mandarun sos consolos, e nois demus illi duas ankillas, ki farmi cojuvatas, suna cun servo suo in loco de rnola, e sattera in templo cun servii de malu sennu: a suna naran Maria Trivillo, a sattera jorgia Furchille, suna fuit de sa domo de Villa Alba, e sattera fuit de Santu Petru de Surake ……. Testes Judike Barusone, Episcopu Jovanni de Galtellì, e Prite Petru I upu e Gosantine Troppis e prite Marchu e prite Natale e prite Gosantino Gulpio e prite Gomita Gatta e prite Comita Prias e Gerardu de Conettu …….. e atteros rneta testes. Anno dom.milles.centes.septuag.tertio ''</ref>
[[File:Statuti_Sassaresi_XIV_century_1a.png|thumb|[[Istatutos Tataresos]]]]
Sos [[Istatutos Tataresos]] (1316) e cussos de [[Casteddu Sardu]] (c. [[1334]]), iscritos in una grafia chi oe diamus pòdere bìdere simigiante che a cussa logudoresa, sunt un'àteru esèmpiu de importu de documentatzione linguìstica de sa Sardigna setentrionale e de sa Tàtari cumonale<ref group="Nota">Unu cantzu: '' Vois messer N. electu potestate assu regimentu dessa terra de Sassari daue su altu Cumone de Janna azes jurare a sancta dei evangelia, qui fina assu termen a bois ordinatu bene et lejalmente azes facher su offitiu potestaria in sa dicta terra de Sassari… ''</ref>; est infines giustu a mentovare sa ''[[Carta de Logu]]''<ref group="Nota">Inoghe, a esèmpiu, est riportadu unu cantzu chi chistionat de sa pena pro sos istùpros: ''XXI CAPIDULU - De chi levarit per forza mygeri coyada. - Volemus ed ordinamus chi si alcun homini levarit per forza mugeri coyada, over alcun'attera femina, chi esserit jurada, o isponxellarit alcuna virgini per forza, e dessas dittas causas esserit legittimamenti binchidu, siat iuygadu chi paghit pro sa coyada liras chimbicentas; e si non pagat infra dies bindighi, de chi hat a esser juygadu, siat illi segad'uno pee pro moda ch'illu perdat. E pro sa bagadìa siat juygadu chi paghit liras ducentas, e siat ancu tenudu pro levarilla pro mugeri, si est senza maridu, e placchiat assa femina; e si nolla levat pro mugeri, siat ancu tentu pro coyarilla secundu sa condicioni dessa femina, ed issa qualidadi dess'homini. E si cussas caussas issu non podit fagheri a dies bindighi de chi hat a esser juygadu, seghintilli unu pee per modu ch'illu perdat. E pro sa virgini paghit sa simili pena; e si non hadi dae hui pagari, seghintilli unu pee, ut supra.''</ref><ref>[http://www.nuraghe.eu/cartadelogu/ Testu intreu]</ref> de su [[Judicadu de Arbaree|Regnu de Arborea]] (1355-1376), chi est abarrada in vigore finas a su 1827.
Fintzas si sos testos chi sunt arribados finas a nois beniant dae tretos a tesu meda s'unu cun s'àteru, che a su nord e a su sud de s'Ìsula, su sardu tando fiat omogèneu meda<ref name="tola17">{{Tzita libru|autore=Salvatore Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua sarda. Testi, autori, vicende|annu=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|p=17}}</ref>: fintzas si sas diferèntzias ortogràficas intre sas iscrituras logudoresas e campidaneas s'incumintzaiant a si bìdere, su Wagner notaiat, in custu perìodu «s'unidade originària de sa limba sarda»<ref>{{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=84|tzitatzione=Ma, prescindendo dalle divergenze stilistiche e da altri particolari minori, si può dire che la lingua dei documenti antichi è assai omogenea e che, ad ogni modo, l’originaria unità della lingua sarda vi si intravede facilmente}}</ref>. Paolo Merci b'agatat una «uniformidade larga», gasi comente Antonio Sanna e Ignazio Delogu, chi narat chi est istada sa bida comunitària a batire sa limba sarda a foras dae s'influssu de sos localismos<ref name="tola17" />. A su chi narat Carlo Tagliavini, in s'Ìsula si fiat formende una koinè illustre basada in subra de su modellu ortogràficu logudoresu<ref>{{Tzita libru|autore=Carlo Tagliavini|tìtulu=Le origini delle lingue neolatine|annu=1964|editore=Patron|tzitade=Bologna|limba=it|p=450}}</ref>.
A pustis de s'iscumparta de su [[Judicadu de Càlaris|giudicadu de Casteddu]] e de cussu de [[Judicadu de Gaddura|Gaddura]] in sa de duas metades de su de XIII sèculos, in sos ex-territòrios giudicales rùidos in suta de su domìniu de sos de sa Gherardesca e de sa [[Repùblica de Pisa|Repùbblica de Pisa]], a parre de Eduardo Blasco Ferrer bi diat èssere istada una prima frammentatzione de su sardu, cun unu protzessu de toscanizatzione manna de sa limba locale.<ref name="books.google.com">{{Tzita libru|nùmene=Eduardo Blasco|sambenadu=Ferrer|tìtulu=Storia linguistica della Sardegna|url=https://books.google.com/books?id=S0Us0DqE79MC|data=1984-01-01|editore=Walter de Gruyter|ISBN=978-3-11-132911-6}}</ref> In su setentrione de sa Sardigna, imbetzes, sunt istados sos genovesos a impònnere s'influèntzia issoro, siat pro mèdiu de sa nobilia sardu-genovesa de [[Tàtari]], siat pro mèdiu de sos membros de sa famìlia Doria chi, fintzas a pustis de s'annessione de s'ìsula a banda de sos catalanu-aragonesos, ant cunservadu sos fèudos issoro de [[Casteddu Sardu]] e Monteleone che a vassallos de sos soberanos de sa [[Corona de Aragona]].<ref>Francesco Bruni (direttore), ''op. cit., vol. II, p. 582''</ref>
Sa primu crònaca redatzionada in ''limba sive ydiomate sardu''<ref>Antonietta Orunesu, Valentino Pusceddu (a cura di). ''Cronaca medioevale sarda: i sovrani di Torres'', 1993, Astra, Quartu S.Elena, p. 11</ref> benit dae sa de duas metades de su de XIII sèculos e sighit sos istilemas tìpicos de su perìodu. Su manuscritu, redatadu dae un'anònimu e cunservadu, oe, in s'Archìviu de Istadu de Torinu, tenet su tìtulu de ''Condagues de Sardina'' e sighit sos fatos de sos Giùighes de su [[Judicadu de Torres|Giudicadu de Torres]]; s'ùrtima editzione crìtica de sa crònaca diat èssere istada torrada a publicare, in su 1957, dae Antoni Sanna.
Sa polìtica èstera de su giudicadu de Arborea, indiritzada a unificare su restu de s'ìsula in suta de su regnu suo<ref>Custu indiritzu polìticu, chi s'est bidu in atzione durante sa gherra sardu-catalana longa meda, fiat giai craru in su 1164 durante sa regèntzia de [[Barisone I de Lacon-Serra]], chi teniat unu sigillu cun iscritziones chi fiant "sardistas" in manera crara (Casula, Francesco Cesare. ''La scrittura in Sardegna dal nuragico ad oggi'', Carlo Delfino Editore, p.91) ''Baresonus Dei Gratia Rei Sardiniee'' ("Barisone, pro gràtzia de Deus Re de Sardigna") e ''Est vis Sardorum pariter regnum Populorum'' ("Est sa fortza de sos Sardos a su matessi livellu de su regnu de sos Pòpulos").</ref><ref name="Salviar">"I sardi di Arborea si allearono ai catalani per cacciare gli italiani. I pisani, battuti, lasciarono l'isola nel 1326. I genovesi seguirono la stessa sorte nel 1348. La nuova dominazione innesca però una sorta di rudimentale sentimento nazionale isolano. I sardi, cacciati finalmente i vecchi dominatori (gli italiani) intendono cacciare anche i catalani. Mariano IV di Arborea vuole infatti unificare l'isola sotto il suo scettro e impegna a tal punto le forze catalane che Pietro IV di Aragona è costretto a venire di persona nell'isola al comando di un nuovo esercito per consolidare la sua conquista". Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.179</ref> e a preservare s'indipendèntzia sua dae influèntzias istràngias, est colada intre una positzione de alleàntzia cun sos aragonesos in funtzione antipisana a una, de sensu contràriu, antiaragonesa, instaurende unos cantos ligàmenes culturale cun sa traditzione italiana.<ref>Francesco Cesare Casula, ''Cultura e e scrittura nell'Arborea al tempo della Carta de Logu, ''in ''Il mondo della Carta de Logu, ''Casteddu, 1979, 3 libros, p. 71-109</ref> Sa contrapositzione polìtica intre su giudicadu de Arborea e sos soberanos aragonesos, devènnidos egèmones in Sardigna, s'est manifestada fintzas cun s'adotzione de unos cantos mollos culturales toscanos, che a unos cantos mòdulos linguìsticos in s'Aristanesu e s'"Istile de s'Incarnatzione pisana", architetura militare e religiosa.<ref>Francesco Bruni (direttore), ''op. cit.'', vol. II, 1992 e 1996, p. 584-585</ref> Nointames cussu, in lìnia cun sa polìtica èstera sua, su giudicadu s'est distìnghidu pro medas innovatziones, che a una casta de iscritura cantzelleresca (sa gòtica cantzelleresca arborensa) e pro una durita a si sutapònnere tropu a s'influssu de culturas furisteras, madurada in sa consièntzia de una identidade autòctona, ètnica, antropològica, culturale e linguìstica sua.<ref>Ferrer, Eduardo Blasco (1984). ''Storia linguistica della Sardegna'', Niemeyer, Tübingen, p.132.</ref> In cada manera, una carchi influèntzia italiana est pòdida abarrare in su giudicadu arborense pro more de sa presèntzia, in cue, de unos cantos notàios, giuristas e mèigos bènnidos dae s'Itàlia, e de unos cantos òmine de armas toscanos a cabu de milìtzias locales, che a Cicarello de Montepulciano e Giuliano de Massa.
=== Perìodu ibèricu e aragonesu-ispagnolu ===
S'infeudamentu de sa Sardigna fatu dae su paba Bonifacio VIII in su 1297, chene tènnere contu de sas realidades istatuales giai in cue, at batidu a sa fundatzione nominale de su [[Rennu de Sardigna|Regnu de Sardigna]]. Una fase longa de gherras intre [[Judicadu de Arbaree|Arborea]] e [[Corona de Aragona|Aragonesos]], acabada cun sa vitòria definitiva de custos ùrtimos in [[Battalla de Seddori|Seddori]] in su 1409 e sa rinùntzia de sos deretos de sutzessione [[Judicadu de Arbaree|arboresos]] a banda de [[Gulliermu de Arbarea|Gullielmu III de Narbona]], at marcadu sa fine de s'indipendèntzia sarda; ant neutralizadu in manera sistemàtica cada fogu de rebellia antiaragonesa, che a s'abbolotu indipendentista de [[S'Alighèra|S'Alighera]] in su 1353 e [[Batalla de Macumere|cussu de Macumere]] in su 1478, a pustis de su cale s'ìsula l'ant partzida arbitrariamente in duos Cabos de pertenèntzia iscrobada.
S'assimilatzione a pustis de sa conchista de s'ìsula at investidu cada aspetu de sa sotziedade; su catalanu, sa limba prus difùndida in sa [[Corona de Aragona]], at pigadu difatis su status de limba egèmone, in una cunditzione diglossica in ue su sardu (fintzas si non fiat iscumpartu de su totu dae s'impreu ufitziale: sa ''Carta de Logu'' matessi su Parlamentu l'at estèndida a totu s'ìsula in su 1421) fiat limitadu, in sa bida pùblica e intelletuale, a una positzione segundària: sos dialetos sardos chistionados in su [[Cabu de giossu|cabu de suta]] ant subidu una sèrie de prèstidos dae s'idioma dominante in nùmeru tale de creare in [[Casteddu]], in ue su catalanu at achidadu in manera intrea a su sardu, espressiones idiomàticas che a "''Non scit su catalanu''" ("No ischit su [[Limba cadelana|catalanu]]") pro indicare una persone chi no ischiat comente s'espressare in manera curreta.<ref name="fara">«[I Sardi] parlano una loro lingua peculiare, il sardo, sia in versi che in prosa, e questo in particolare nel Capo del Logudoro ove è più pura, più ricca ed elegante. E giacché sono immigrati qui, e ogni giorno ve ne giungono altri per praticarvi il commercio, molti spagnoli (tarragonesi o catalani) e italiani, si parlano anche le lingue spagnola (tarragonese o catalana) e quella italiana, sicché in un medesimo popolo si dialoga in tutti questi idiomi. I Cagliaritani e gli Algheresi si esprimono però, in genere, nella lingua dei loro maggiori, cioè il catalano, mentre gli altri conservano quella autentica dei Sardi.» Testo originale: «[Sardi] Loquuntur lingua propria sardoa, tum ritmice, tum soluta oratione, praesertim in Capite Logudorii, ubi purior copiosior, et splendidior est. Et quia Hispani plures Aragonenses et Cathalani et Itali migrarunt in eam, et commerciorum caussa quotidie adventant, loquuntur etiam lingua hispanica et cathalana et italica; hisque omnibus linguis concionatur in uno eodemque populo. Caralitani tamen et Algharenses utuntur suorum maiorum lingua cathalana; alii vero genuinam retinent Sardorum linguam.» [[Giovanni Francesco Fara|Fara, Francesco Giovanni]] (1580). ''De Rebus Sardois'', ''De natura et moribus Sardorum'', 1835-1580, Torino, p.51. Traduzione di Giovanni Lupinu da Ioannis Francisci Farae (1992-1580), ''In Sardiniae Chorographiam'', v.1, "Sulla natura e usi dei Sardi", Gallizzi, Sassari.</ref><ref group="Nota">È da notare che Cagliari, come d'altronde Alghero, subì un processo di ripopolamento a opera degli aragonesi (Francesco C. Casula, ''La storia di Sardegna'', 1994, p.424).</ref> S'abogadu Sigismondo Arquer, autore de sa ''Sardiniae brevis historia et descriptio'' (su paràgrafu relativu a sa limba de cust'òpera diat èssere istadu pagu prus o mancu pigadu fintzas dae Conrad Gessner in su suo "In subra de sas limbas diferentes in impreu in sas vàrias natziones de su globu"), cunsertat cun [[Giovanni Francesco Fara|Giuanne Frantziscu Fara]] in su referire chi su catalanu e s'ispagnolu esserent faeddados in sas tzitades, mascamente dae sos burghesos minores e dae su cleru, e su sardu in su restu de su Regnu.<ref>Gessner, Conrad (1555). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k938671 De differentiis linguarum tum veterum tum quae hodie apud diversas nationes in toto orbe terraru in usu sunt], Sardorum lingua: pp. 66-67</ref><ref>[http://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/cfsarquer/05edizione.pdf Sigismondo Arquer (a cura di Maria Teresa Laneri, 2008). ''Sardiniae brevis historia et descriptio'', CUEC, pg.30-31, ''De Sardorum Lingua''].. «certamente i sardi ebbero un tempo una lingua propria, ma poiché diversi popoli immigrarono nell'isola e il suo governo fu assunto da sovrani stranieri (vale a dire da Latini, pisani, genovesi, spagnoli e africani), la loro lingua fu pesantemente corrotta, pur rimanendo un gran numero di vocaboli che non si ritrovano in alcun idioma. Ancor oggi essa conserva molti vocaboli della parlata latina. […] È per questo che i sardi, a seconda delle zone, parlano in maniera tanto diversa: appunto perché ebbero una dominazione così varia; ciò nonostante, fra loro si comprendono perfettamente. In questa isola vi sono comunque due lingue principali, una che si usa nelle città e un'altra che si usa al di fuori delle città: i cittadini parlano comunemente la lingua spagnola, tarragonese o catalana, che appresero dagli ispanici, i quali ricoprono in quelle città la gran parte delle magistrature; gli altri, invece, conservano la lingua genuina dei sardi.» Testo originale: «Habuerunt quidem Sardi linguam propriam, sed quum diversi populi immigraverint in eam atque ab exteris principibus eius imperium usurpatum fuerit, nempe Latinis, Pisanis, Genuensibus, Hispanis et Afris, corrupta fuit multum lingua eorum, relictis tamen plurimis vocabulis, quae in nullo inveniuntur idiomate. […] Hinc est quod Sardi in diversis locis tam diverse loquuntur, iuxta quod tam varium habuerunt imperium, etiamsi ipsi mutuo sese recte intelligant. Sunt autem duae praecipuae in ea insula linguae, una qua utuntur in civitatibus, et altera qua extra civitates. Oppidani loquuntur fere lingua Hispanica, Tarraconensi seu Catalana, quam didicerunt ab Hispanis, qui plerumque magistratum in eisdem gerunt civitatibus: alii vero genuinam retinent Sardorum Linguam.» [http://www.filologiasarda.eu/files/documenti/pubblicazioni_pdf/cfsarquer/05edizione.pdf Sigismondo Arquer (a cura di Maria Teresa Laneri, 2008). ''Sardiniae brevis historia et descriptio'', CUEC, pg.30-31, ''De Sardorum Lingua'']</ref> Sos [[Gesuitas]], chi ant fundadu unos cantos collègios in [[Tàtari]] (1559), [[Casteddu]] (1564), [[Igrèsias]] (1578) e [[S'Alighèra|S'Alighera]] (1588), in s'incumintzu ant promòvidu una polìtica linguìstica de suportu a su sardu, ma a pustis l'ant mudada in manera lestra cara a s'ispagnolu. Ant contribuidu a sa difusione populare de su catalanu sas làudes religiosas in onore de Maria e de sos santos, sos ''goigs'' (dae ue benit su tèrmine gosos, in unas cantas biddas pronuntziadu gòcius).
S'influèntzia de su toscanu, intre su de XIV e su de XV sèculos, s'est manifestada in su [[Logudoro]], siat in carchi documentu ufitziale, siat che a limba literària: s'internatzionalizatzione europea de su Rinaschimentu italianu, partinde dae su de XVI sèculos, diat àere, difatis, torradu a allùghere, in unos cantos autores plurilìngues, su riellu pro sa cultura italiana, manifestende·si mescamente in s'impreu agiuntivu de cussa limba, in manera parallela a su sardu e a cussas ibèricas. In sos matessi sèculos o in època pagu a pustis, fintzas pro more de sa difusione progressiva de su cursu in Gaddura e fintzas in zonas mannas de sa Sardigna nord-otzidentale, cosa de sa cale amus chistionadu in antis, su logudoresu setentrionale at assùmidu unas cantas caraterìsticas fonèticas (palatalizatzione e sonos fricativos-palatalizados) dèpidas a su cuntatu cun s'àrea linguìstica toscana (''sic'').<ref>Max Leopold Wagner, ''op. cit.'', 1951, p. 391 e Antonio Sanna, ''Il dialetto di Sassari'', Cagliari, Trois, 1975, p. 18 e seg. Entrambi sono in Frandesco Bruni, ''op. cit''., 1992 e 1996, p. 562</ref>
In custu primu perìodu ibèricu tenimus una documentatzione iscrita de sa limba sarda tantu in literadura cantu in atos notariles, essende s'idioma prus difùndidu e chistionadu, chi però esplicat bene s'influèntzia ibèrica. In su de XV sèculos [[Antonio Cano|Antoni Cano]] (1400-1476) at iscritu ''Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu'' (publ. 1557), una de sas òperas literàrias prus antigas in limba sarda, e fintzas una de sas chi sunt prus de annotu pro su chi pertocat a s'aspetu filològicu de cussos tempos.<ref name="Prothu">{{Tzita web|url=http://www.filologiasarda.eu/pubblicazioni/pdf/cfsmanca/03edizione.pdf|tìtulu=Sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu|atzessu=30 làmpadas 2018}}</ref>
In su 1479 su regnu de Castìglia e su de Aragona si sunt aunidos. Custa unificatzione, de caràtere dinàsticu ebbia, no at tentu efetos de annotu pro su chi pertocat a sa linguìstica, a su nessi finas a s'incumintzu de su de XVII sèculos. Su castiglianu o ispagnolu, difatis, at tardadu meda a s'impònnere comente limba ufitziale de s'Ìsula e no est essidu mai a foras de sas làcanas de sa literadura e de s'istrutzione: finas a su 1600 sos editos ufitziales los publicaiant mescamente in catalanu, e petzi dae su 1602 a in antis ant incumentzadu a impreare fintzas su castiglianu, chi diat èssere divenidu una limba ufitziale de s'ìsula in su 1643.<ref>Max Leopold Wagner, ''La lingua sarda. Storia, spirito e forma'', Berna, Francke Verlag, 1951. p. 185. Istat in Francesco Bruni, ''op. tzit.''. 1992 e 1996. p. 584</ref><ref name="Lubello">Lubello, Sergio (2016). ''Manuale Di Linguistica Italiana'', De Gruyter, Manuals of Romance linguistics, p.499</ref> Petzi tando sa Sardigna est intrada de su totu in s'òrbita linguìstica ispagnola. S'ispagnolu, o castiglianu, s'est afirmadu duncas a tardu, e est abarradu una limba elitària ligadas a sos campos de sa literadura e de s'imparu, a diferèntzia de su catalanu, chi at tentu una fortza de propagatzione manna bastante pro si nche intrare a intro de sa parte manna de sas cussòrgias de sa Sardigna tzentrale e meridionale e in unas cantas àreas de cussa setentrionale (ma de seguru no in su capìtulu de Tàtari, in ue sos atos ufitziales los ant iscritos in sardu logudoresu finas a su 1649<ref>Francesco Bruni, ''op. cit.'', 1992 e 1996, p. 584</ref>, sos cuntratos de apaltu in castiglianu dae su 1610<ref name="lopor">{{Tzita libru|autore=Michele Loporcaro|tìtulu=Profilo linguistico dei dialetti italiani|annu=2009|editore=Editori Laterza|limba=it|p=9}}</ref> e sos istatutos de unas cantas cunfrarias tataresos in italianu<ref>Semus chistionende de s'istatutu de sa Cunfaria de su SS. Sacramentu, fundada in su [[1639]] e de sa costitutzione de sa de sos Tzeracos de Maria. Francesco Bruni, ''op. tzit.'', 1882 e 1996, p. 591</ref>), resistinde a forte meda in sos atos pùblicos e in sos libros de batiare. Nointames custu, sos istudiosos sardos de s'època connoschiant bene a beru s'ispagnolu, e diant àere iscritu tantu in ispagnolu cantu in sardu finas a su de XIX sèculos; [[Vissente Bacallar Sanna]], pro esempru, est istadu unu de sos fundadores de sa Real Academia Española<ref>{{Tzita web|url=http://www.vilaweb.cat/noticia/4228285/20150124/vicenc-bacallar-sard-botifler-origens-real-academia-espanola.html|tìtulu=Vicenç Bacallar, el sard botifler als orígens de la Real Academia Española|situ=VilaWeb.cat|limba=ca|atzessu=2020-07-29}}</ref>.
In su de XVI sèculos, su sardu at connotu una prima rinàschida literària. S'òpera ''Rimas Spirituales'' de su literadu [[Hieronimu Araolla|Giròmine Araolla]], tataresu chi at iscritu in sardu, castiglianu e italianu, si poniat su còmpitu de "''magnificare et arrichire sa limba nostra sarda''", a sa matessi manera de su chi sos poetas [[ispagnolos]], [[frantzesos]] e italianos aiant fatu pro sa limba issoro,<ref name="araolla">{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=286|tzitatzione=First attempts at national self-assertion through language date back to the 16th century, when G. Araolla, a speaker of Sassarese, wrote a poem intended to enrich and honour the Sardinian language.}}</ref><ref group="Nota">Ìntzipit de ''Lettera al Maestro'' in "La Sardegna e la Corsica", a incuru de Ines Loi Corvetto, Torinu, UTET Libreria, 1993: ''Semper happisi desiggiu, Illustrissimu Segnore, de magnificare, & arrichire sa limba nostra Sarda; dessa matessi manera qui sa naturale insoro tottu sas naciones dessu mundu hant magnificadu & arrichidu; comente est de vider per isos curiosos de cuddas.''</ref> sighende ischemas giai collaudados (es. ''a Deffense et illustration de la langue françoyse'', ''il Dialogo delle lingue''): gasi, pro sa prima borta, est istada posta sa chi mutint "chistione de sa limba sarda", a pustis aprofundida dae medas àteros autores.LSAraolla èestaistadu fintzas su primu autore sardu a ligare sa paràula "limba" cun "natzione", chene l'iscrìere in manera crara ma cunsiderende·lu comente òviu, bidende sa 2naturalesa" cun sa cale sos autores de natziones diferentes si dèdicant a una literadura natzionale issoro<ref>{{Tzita libru|autore=Ignazio Putzu, Gabriella Mazzon|tìtulu=Lingue, letterature, nazioni. Centri e periferie tra Europa e Mediterraneo|annu=2013|editore=Franco Angeli Edizioni|limba=it|p=597|tzitatzione=Intendendo esservi una "naturalità" della lingua propria delle diverse "nazioni", così come v'è la lingua naturale della "nazione sarda", espressione, quest'ultima, non usata ma ben sottintesa.}}</ref>.
[[Antoni Lo Frasso]], poeta naschidu in [[S'Alighèra|S'Alighera]] (tzitade chi ammentat cun afetu in versos medas<ref group="Nota">…L'Alguer castillo fuerte bien murado / con frutales por tierra muy divinos / y por la mar coral fino eltremado / es ciudad de mas de mil vezinos…</ref>) e chi istaiat in [[Bartzellona]], est istadu cun probabilidade su primu intelletuale de su cale tengiamus testimonia a assentare in sardu lìricas amorosas, fintzas si iscriende·nde de prus in unu castillianu prenu de catalanismos; si tratat mescamente de duos sonetos (''Cando si det finire custu ardente fogu'' e ''Supremu gloriosu exelsadu'') e de unu poema in otavas reales, chi faghent parte de s'òpera printzipale sua ''Los diez libros de fortuna de Amor'' (1573).<ref group="Nota">E.g.: «…Non podende sufrire su tormentu / de su fogu ardente innamorosu. / Videndemi foras de sentimentu / et sensa una hora de riposu, / pensende istare liberu e contentu / m'agato pius aflitu e congoixosu, / in essermi de te senora apartadu, / mudende ateru quelu, ateru istadu…» {{Tzita libru|autore=Antonio de Lo Frasso|tìtulu=Los Cinco Ultimos Libros de Fortuna de Amor|url=https://www.google.it/books/edition/Los_diez_libros_de_Fortuna_de_amor_ed_by/R989rHaj58IC?hl=en&gbpv=1&dq=|annuoriginale=1573|annu=1740|editore=Henrique Chapel|tzitade=Londra|pp=141-144|volume=2}}</ref>
{| class="wikitable floatright" style="width:30%;"
!
Cantzu pigadu dae ''sa Vitta et sa Morte, et Passione de sanctu Gavinu, Prothu et Januariu'' (A. Cano, ~1400)<ref name="Prothu" />
|-
|Deu eternu, sempre omnipotente,
In s’aiudu meu ti piacat attender,
Et dami gratia de poder acabare
Su sanctu martiriu, in rima vulgare,
5. De sos sanctos martires tantu gloriosos
Et cavaleris de Cristus victoriosos,
Sanctu Gavinu, Prothu e Januariu,
Contra su demoniu, nostru adversariu,
Fortes defensores et bonos advocados,
10. Qui in su Paradisu sunt glorificados
De sa corona de sanctu martiriu.
Cussos sempre siant in nostru adiutoriu.
Amen.
|}
In su de XVII sèculos b'est istada una produtzione literària fintzas in italianu, pro cantu limitada. Si trataiat de unos cantos iscritores plurilìngues, che a Sarvatore Vitale, naschidu in [[Maracalagonis]] in su 1581, chi in paris a s'italianu at impreadu fintzas s'ispagnolu, su latinu e su sardu, Efìsiu Soto-Real (su nùmene beru suo fiat Giuseppe Siotto), Eusebio Soggia, Prospero Merlo e Carlo Buragna, chi fiat istadu pro tempus meda in su Regnu de Nàpoli<ref>Francesco Bruni, op. cit., 1992 e 1996, p. 591</ref>; in totu, ponende fatu a sas istimas de s'iscola de Bruno Anatra, belle s'87% de sos libros imprentados in Casteddu fiat in ispagnolu.<ref name="Ferrer92">Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a cura di). ''Storia della lingua sarda: dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Cagliari, p.92</ref>
Su sardu est abarradu su matessi che a s'ùnicu e ispontàneu còdighe de sa populatzione sarda, respetadu e fintzas imparadu dae sos conchistadores.<ref>«Il brano qui riportato non è soltanto illustrativo di una chiara evoluzione di ''diglossia con bilinguismo'' dei ceti medio-alti (il cavaliere sa lo spagnolo e il sardo), ma anche di un rapporto gerarchico, tra lingua dominante (o "egèmone", come direbbe Gramsci) e subordinata, che tuttavia concede spazio al codice etnico, rispettato e persino appreso dai conquistatori.» {{Limbas|it}}Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.99</ref> Sa situatzione sotziolinguìstica fiat caraterizada dae una cumpetèntzia, siat ativa siat passiva, in sas tzitades de sas duas limbas ibèricas e de su sardu in sas biddas, comente ant iscritu autores medas, che a s'ambasciadore e ''Visitador'' Martin Carillo (chi si pensat chi siet istadu s'autore de s'irònicu ditzu a pitzu de sa nobilia sarda de Casteddu: ''pocos, locos y mal unidos''),<ref name="Ferrer92" /> a s'anònimu de su ''Llibre dels feyts de armes de Catalunya'' (in ue b'at iscritu: "''parlen sa llengua catalana molt polidament, axì com fos a Catalunya''"), a Anselm Adorno (originaàiou de [[Gènova]] ma chi istaiat in Bruges) chi aiat notadu, in sos pellegrinàgios suos, comente nointames una presèntzia de annotu de furisteris sos nativos de s'Ìsula chistionarent sa limba issoro (''linguam propriam sardiniscam loquentes'')<ref>Michelle Hobart (2017). ''A Companion to Sardinian History'', 500–1500. Leiden, Boston: Brill. pp. 111–112.</ref>, e a su retore de su collègiu gesuita tataresu Baldassarre Pinyes chi in Roma iscriiat: "pro su chi pertocat sa limba sarda, iscat paternidade bostra chi issa no est faeddada in custa tzitade, ne in S'Alighera, ne in Casteddu: la faeddant solu in sas biddas". Sa presèntzia manna, in su [[Cabu de susu|cabu de subra]], de feudatàrios valentzianos e aragonesos, in prus a sos sordados mertzenàrios cue stanziati de guàrdia, at fatu in manera chi sos dialetos logudoresos siant istados prus espostos a sas influèntzias castiglianas; annotamala, unos àteros vetores de intrada sunt istados, pro cantu pertocat sos prèstidos linguìsticos, sa poesia orale, sas òperas teatrales e sos [[Gosos|''gosos'']] (paràula sarda adatada dae ''gozos''). Sa poesia pobulare s'at arricada de unos àteros gèneres, che a sas ''anninnias'', sos ''atitos'', sas ''batorinas'', sos ''berbos'' e ''paraulas'' e sos mutos e ''[[Muttu|mutetos]]''. B'at de ammentare su fatu chi medas testimonias iscritas de su sardu ant permanentadu fintzas in sos atos notariles, chi fintzas issos ant subidu castiglianismos e italianismos in su lèssicu e in sa forma, e in s'allestimentu de òperas religiosas cun punnas de catechesi, che a ''Sa Dottrina et Declarassione pius abundante'' e ''Sa Breve Suma de sa Doctrina in duas maneras''.
Su sardu fiat fintzas una de sas pagu limbas chi si depiant connòschere pro pòdere èssere ufitziales de sos tercios ispagnolos. Podiant difatis fàghere carriera petzi sos chi faeddaiant sardu, ispagnolu, catalanu o portughesu.<ref>{{Tzita noas|limba=es|nùmene=Vicente G.|sambenadu=Olaya|autore=|url=https://elpais.com/cultura/2018/12/21/actualidad/1545406261_918691.html|tìtulu=La segunda vida de los tercios|publicatzione=El País|data=6 gennaio 2019|atzessu=4 giugno 2019}}</ref>{{Tzitatzione|Sos tercios ispagnolos podiant èssere cumandados petzi dae surdados chi chistionarent castillianu, catalanu, portoghesu o sardu. Chie si siat àteru non podiat fàghere carriera, e pro custa resone sos italianos chi chistionaiant male s'ispagnolu chircaiant de si fàghere colare che a valentzianos pro proare a si fàghere promòvere.|3=Los tercios españoles solo podían ser comandados por soldados que hablasen castellano, catalán, portugués o sardo. Cualquier otro tenía vedado su ascenso, por eso los italianos que chapurreaban español se hacían pasar por valencianos para intentar su promoción.|limba=es}}
In s'ìnteri su pàrracu [[Orgòsolo|orgolesu]] [[Ioan Mattheu Garipa]], in s'òpera ''Legendariu de Santas Virgines, et Martires de Iesu Christu'' chi aiat adatadu, annanghende e mudende, però, medas cosas, dae unu testu in italianu (su ''Leggendario delle Sante Vergini e Martiri di Gesù Cristo''), at postu in evidèntzia sa nobilia de su sardu cunfrontende·la a su latinu clàssicu<ref>{{Tzita libru|nùmene=Giuanne Matzeu|sambenadu=Garipa|tìtulu=Legendariu de santas virgines, et martires de Iesu Crhistu. Hue, si contenen exemplos admirabiles, ... Vogadas de italianu in sardu per Ioan Mattheu Garipa sacerdote orgosolesu ..|url=https://books.google.de/books?id=pbBMjcSo_60C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false|atzessu=2020-07-18|data=1627|editore=per Lodouicu Grignanu}}</ref> e atribuende·li in su Pròlogu, che a Araolla in antis de issu,<ref name="araolla" /> una valèntzia ètnico-natzionale de importu mannu:<ref>«Totu sas naziones iscrient e imprentant sos libros in sas propias limbas nadias e duncas peri sa Sardigna – sigomente est una natzione – depet iscriere e imprentare sos libros in limba sarda. Una limba chi de seguru bisongiat de irrichimentos e de afinicamentos, ma non est de contu prus pagu de sas àteras limbas neolatinas.» [https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3400254.pdf Casula, Francesco. ''Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe'']</ref> {{Tzitatzione|Sendemi vennidu à manos in custa Corte Romana unu Libru in limba Italiana, nouamente istampadu, […] lu voltao in limba Sarda pro dare noticia de cuddas assos deuotos dessa patria mia disijosos de tales legendas. Las apo voltadas in sardu menjus qui non in atera limba pro amore de su vulgu […] qui non tenjan bisonju de interprete pro bi-las decrarare, & tambene pro esser sa limba sarda tantu bona, quanta participat de sa latina, qui nexuna de quantas limbas si plàtican est tantu parente assa latina formale quantu sa sarda. […] Pro su quale si sa limba Italiana si preciat tantu de bona, & tenet su primu logu inter totas sas limbas vulgares pro esser meda imitadore dessa Latina, non si diat preciare minus sa limba Sarda pusti non solu est parente dessa Latina, pero ancora sa majore parte est latina vera. […] Et quando cussu non esseret, est suficiente motiuu pro iscrier in Sardu, vider, qui totas sas nationes iscriven, & istampan libros in sas proprias limbas naturales in soro, preciandosi de tenner istoria, & materias morales iscritas in limba vulgare, pro qui totus si potan de cuddas aprofetare. Et pusti sa limba latina Sarda est clara & intelligibile (iscrita, & pronunciada comente conuenit) tantu & plus qui non quale si querjat dessas vulgares, pusti sos Italianos, & Ispagnolos, & totu cuddos qui tenen platica de latinu la intenden medianamente.|2=Ioan Matheu Garipa, [https://books.google.de/books?id=pbBMjcSo_60C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false Legendariu de santas virgines, et martires de Iesu Crhistu, Per Lodouicu Grignanu], Roma, 1627.}}
A parre de su filòlogu Paolo Maninchedda custos autores, partende dae s'Araolla, «no iscrient de Sardigna o in sardu pro s'insertare in unu sistema isolanu, ma pro pònnere sa Sardigna e sa limba sua – e cun cussas, issos e totu – in unu sistema europeu. Fàghere artziare sa Sardigna a una dignidade culturale parìvile a sa de àteros paisos europeos significaiat fintzas promvere sos sardos, e mescamente sos sardos cultos, chi s'intendiant privos de raighinas e de apartenèntzia in su sistema culturale continentale»<ref>Paolo Maninchedda (2000): ''Nazionalismo, cosmopolitismo e provincialismo nella tradizione letteraria della Sardegna (secc. XV–XVIII)'', in: Revista de filología Románica, 17, p. 178</ref>.
In sos primos annos de su Setighentos, in s'ìsula est arribbada s'Arcadia, e s'est bida una variedade manna de ghèneros poèticos, chi variaiant dae sa poesia èpica de Remundu Congiu a cussa satìrica de Gian Pietro Cubeddu e a cussa sacra de Giuanne Delogu Ibba.<ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.180</ref>
=== Perìodu sabàudu e italianu ===
{{Tzitatzione|A sos tempos de sa pitzinnìa, in bidda, totus chistionaiamus in limba sarda. In domos nostras no si faeddaiat atera limba. E deo, in sa limba nadìa, comintzei a connoscher totu sas cosas de su mundu. A sos ses annos, intrei in prima elementare e su mastru de iscola proibeit, a mie e a sos fedales mios, de faeddare in s'unica limba chi connoschiamus: depiamus chistionare in limba italiana, «la lingua della Patria», nos nareit, seriu seriu, su mastru de iscola. Gai, totus sos pitzinnos de 'idda, intraian in iscola abbistos e allirgos e nde bessian tontos e cari-tristos.|[[Frantziscu Masala]], ''Sa limba est s'istoria de su mundu'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], pp.4}}
S'èsitu de sa [[gherra de sutzessione ispagnola]] at determinadu sa soberania [[Sacru Romanu Impèriu|austrìaca]] de s'ìsula, chi ant cunfirmadu a pustis sos tratados de Utrecht e Rastadt (1713-1714); chi però est durada bator annos ebbia ca, in su 1717, una flota ispagnola at torradu a ocupare a Casteddu e, in s'annu a pustis, pro mèdiu de unu tratadu ratificadu a pustis in s'Aia in su 1720, sa Sardigna l'ant assignada a Vitòriu Amedeu II de Savoja in càmbiu de sa [[Sitzìlia]]. S'ìsula est intrada, in custa manera, in s'òrbita italiana a pustis de cussa ibèrica. Custu tramudòngiu de autoridade, in su comintzu, pro sos sùdditos isulanos no at mudadu nudda in contu de limba e costùmenes: sos sardos ant sighidu a impreare su sardu e sas limbas ibèricas, e fintzas sos sìmbulos dinàsticos aragonesos e castillianos nche los ant remplasados cun sa rughe sabàuda petzi in su 1767.<ref>M. Lepori, ''Dalla Spagna ai Savoia. Ceti e corona della Sardegna del Settecento'' (Roma, 2003)</ref> Sa limba sarda, fintzas si impreada in cunditziones de diglossia, non l'aiant mai abbassada a su livellu sòtzio-linguìsticu de "dialetu", ca fiat semper reconnota in manera universale comente indipendente linguisticamente e chistionada dae totu sas classes sotziales<ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|p=169}}</ref>; s'ispagnolu fiat, imbetzes, su còdighe linguìsticu de prestìgiu connotu e impreadu dae sos istratos sotziales de a su nessi cultura mèdia, e est pro custa resone chi Joaquín Arce nde chistionat bidende sa situatzione comente unu paradossu istòricu: su castillianu fiat divènnidu limba comuna de sos isulanos in sos matessi annos in sos cales ant acabbadu in manera ufitziale de èssere ligados a s'Ispagna pro incumintzare a l'èssere a s'Itàlia<ref>Joaquín Arce (1960), ''España en Cerdeña. Aportación cultural y testimonios de su influjo'', Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, Instituto «Jerónimo Zurita», p. 128</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|pp=168-169}}</ref>. Bida sa situatzione de cussos tempos sa classe dirigente piemontesa, in custu primu perìodu, s'est limitada a mantènnere sas istitutziones polìticu-sotziales locales, traballende però pro las isboidare de significadu<ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|p=201}}</ref>.
Custa positzione, ligada a un'impostatzione pragmàtica, fiat dèpida a tres resones polìticas: in antis de totu sa netzessidade, in su primu tempus, de respetare a sa lìtera sos disponimentos de su Tratadu de Londra, firmadu su 2 de austu de su 1718, chi imponiat su respetu de sas leges fundamentales e de sos privilègios de su Regnu chi aiant apenas pigadu; in segundu logu, su bisòngiu de non nde pesare abbolotu in su fronte internu de s'ìsula, chi fiat galu filo-ispagnolu; in s'ùrtimu logu, sos regnantes sabàudos creiant galu de si pòdere liberare de sa Sardigna, e si torrare a pigare sa [[Sitzìlia]]<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, pp. 86-87</ref>. Essende chi s'impositzione de una limba noa che a s'italianu in Sardigna diat àere commìtidu unu crìmine, andende contra a una de sas leges fundametales de su Regnu, Vitòriu Amedeu II aiat naradu in su 1721 chi custa operatzione tocaiat a la fàghere "insensibilmente", est a nàrrere in manera relativamente furtiva<ref>Roberto Palmarocchi (1936). Sardegna sabauda. Il regime di Vittorio Amedeo II. Cagliari: Tip. Mercantile G. Doglio. p. 95.</ref>. Custa prudèntzia s'agatat galu in su mese de làmpadas de su 1726 e de ghennàrgiu de su 1728, cando su re at espressadu s'intentu non giai de abolire su sardu e s'ispagnolu, ma petzi de difùndere in manera prus funguda su connoschimentu de s'italianu.<ref>Palmarocchi, Roberto (1936). ''Sardegna sabauda'', v.I, Tip. Mercantile G. Doglio, Casteddu, p.87</ref> Su perdimentu de su dominadore nou in su comintzu, cara a s'alteridade culturale chi reconnoschiant a su possedimentu isolanu<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p.86</ref> si bidet dae un'istùdiu apòsitu, commissionadu e publicadu dae issos in su 1726 e fatu dae su gesuita barolese Antonio Falletti, de su nùmene ''Memoria dei mezzi che si propongono per introdurre l'uso della lingua italiana in questo Regno'' ("Memòria de sas ainas chi si proponent pro introduire s'impreu de sa limba italiana in custu Regnu") in ue si racumandaiat a s'amministratzione sabàuda de aplicare su mètodu de aprendimentu ''ignotam linguam pro notam expōnĕre'' ("presentare una limba disconnota [s'italianu] pro mèdiu de una connota [s'ispagnolu]").<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.110</ref> In su matessi annu Vitòriu Amedeu II aiat manifestadu sa boluntade de non bajulare prus chi sos sardos non connoscherent s'italianu, ca custu fiat creende probemas a sos funtzionàrios arribados in Sardigna dae foras. Sas limitatziones a sos cojuios intre fèminas sardas e ufitziales piemontesos, finas a cussu momentu vietados pro lege, diant èssere istadas bogadas e custos imbetzesincuragiados pro ispartzinare sa limba italiana in s'Ìsula.<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics.'' De Gruyter Mouton. p. 210.</ref>.
Sa relatzione intre sa limba nativa e sa noa, insertende·si in intro de unu cuntestu sinnadu, istoricamente, dae unu sentidu forte de alteridade linguìstica<ref>«…La più diffusa, e storicamente precocissima, consapevolezza dell'isola circa lo statuto di "lingua a sé" del sardo, ragion per cui il rapporto tra il sardo e l'italiano ha teso a porsi fin dall'inizio nei termini di quello tra due lingue diverse (benché con potere e prestigio evidentemente diversi), a differenza di quanto normalmente avvenuto in altre regioni italiane, dove, tranne forse nel caso di altre minoranze storiche, la percezione dei propri "dialetti" come "lingue" diverse dall'italiano sembrerebbe essere un fatto relativamente più recente e, almeno apparentemente, meno profondamente e drammaticamente avvertito.» {{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|editore=De Gruyter Mouton|p=209|titolo=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|anno=2017}}</ref>, s'est posta giai dae su comintzu in su tèrmine de unu raportu (fintzas si no eguale) intre limbas distintas a forte, masaprestu chi intre una limba e unu dialetu suo comente imbetzes fiat acontèssidu, a pustis, in sas àteras regiones italianas; sos ispagnolos matessi, chi fiant sa classe dirigente aragonesa e castigliana, soliant a castiare su sardu che a una limba distinta siat respetu a sas pròpias siat a s'italianu.<ref>«La consapevolezza di alterità rispetto all'italiano si spiega facilmente non solo per i quasi 400 anni di fila sotto il dominio ispanico, che hanno agevolato nei sardi, rispetto a quanto avvenuto in altre regioni italiane, una prospettiva globalmente più distaccata nei confronti della lingua italiana, ma anche per il fatto tutt'altro che banale che già i catalani e i castigliani consideravano il sardo una lingua a sé stante, non solo rispetto alla propria ma anche rispetto all'italiano.» {{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|editore=De Gruyter Mouton|p=210|titolo=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|anno=2017}}</ref><ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 Manuale di linguistica sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.209: «…La più diffusa, e storicamente precocissima, consapevolezza dell'isola circa lo statuto di "lingua a sé" del sardo, ragion per cui il rapporto tra il sardo e l'italiano ha teso a porsi fin dall'inizio nei termini di quello tra due lingue diverse (benché con potere e prestigio evidentemente diversi), a differenza di quanto normalmente avvenuto in altre regioni italiane, dove, tranne forse nel caso di altre minoranze storiche, la percezione dei propri "dialetti" come "lingue" diverse dall'italiano sembrerebbe essere un fatto relativamente più recente e, almeno apparentemente, meno profondamente e drammaticamente avvertito. Né prima né dopo il passaggio del Regno di Sardegna dalla Spagna ai Savoia, infatti, nessun sardo, per quanto incolto, avrebbe potuto condividere o prendere per buono il noto cliché, piuttosto diffuso in altre regioni, del proprio dialetto quale forma "corrotta" e degradata dell'italiano stesso. Ma la percezione di alterità linguistica era condivisa e avvertita da qualsiasi italiano che avesse occasione di risiedere o passare nell'isola […].</ref> Sa pertzetzione de s'alteridade de su sardu fiat, però, intesa de su totu fintzas dae sos italianos chi andaiant a s'Ìsula e iscriiant de s'sperièntzia issoro cun sos nativos<ref name=":7">{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|editore=De Gruyter Mouton|p=209|titolo=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics|anno=2017}}</ref><ref name=":8">S'ufitziale Giulio Bechi at iscritu chi sos sardos chistionaiant «un terribile idioma, intricato come il saraceno, sonante come lo spagnolo. [...] immagina del latino pestato nel mortaio con del greco e dello spagnolo, con un pizzico di saraceno, masticato fitto fitto in una barba con delle finali in ''os'' e ''as''; sbatti tutto questo in faccia a un mortale e poi dimmi se non val lo stesso esser sordomuti!» {{Tzita libru|autore=Giulio Bechi|tìtulu=Caccia grossa. Scene e figure del banditismo sardo|annuoriginale=1900|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=43, 64}}</ref><ref name=":9">{{Tzita libru|autore=[[Francesco IV d'Austria-Este|Francesco D'Austria-Este]]|tìtulu=Descrizione della Sardegna (1812), ed. Giorgio Bardanzellu|annuoriginale=1812|annu=1993|editore=Edizioni Della Torre|tzitade=Casteddu|limba=it|p=43, 64|tzitatzione=Lingue fuori dell'Italiano e del Sardo nessuno ne impara, e pochi uomini capiscono il francese; piuttosto lo spagnuolo. La lingua spagnuola s'accosta molto anche alla Sarda, e poi con altri paesi poco sono in relazione. [...] La popolazione della Sardegna pare dalli suoi costumi, indole, etc., un misto di popoli di Spagna, e del Levante conservano vari usi, che hanno molta analogia con quelli dei Turchi, e dei popoli del Levante; e poi vi è mescolato molto dello Spagnuolo, e dirò così, che pare una originaria popolazione del Levante civilizzata alla Spagnuola, che poi coll'andare del tempo divenne più originale, e formò la Nazione Sarda, che ora distinguesi non solo dai popoli del Levante, ma anche da quelli della Spagna.}}</ref>.
Nointames su toscanu pro medas esseret "istràngiu" e "furisteri" de su totu<ref>[…]''È tanto nativa per me la lingua italiana, come la latina, francese o altre forestiere che solo s'imparano in parte colla grammatica, uso e frequente lezione de' libri, ma non si possiede appieno''[…] naraiat difatis Andrea Manca Dell'Arca, un'agrònomu tataresu de sa fine de su Setighentos ('Ricordi di Santu Lussurgiu di Francesco Maria Porcu In Santu Lussurgiu dalle Origini alla "Grande Guerra" - Grafiche editoriali Solinas - Nùgoro, 2005)</ref><ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 Manuale di linguistica sarda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.210</ref>, cussu idioma aiat acumpridu finas a tando unu rolu suo in sa Sardigna setentrionale, in ue bi fiat istadu, in sas faeddadas e in sa traditzione iscrita, unu protzessu de toscanizatzione incumentzadu in su de XII sèculos e consolidadu a pustis<ref>[[Francesco Sabatini (linguista)|Francesco Sabatini]], ''Minoranze e culture regionali nella storiografia linguistica italiana'', in ''I dialetti e le lingue delle minoranze di fronte all'italiano'' (Atos de su de XI Cungressos internatzionales de istùdios de sa SLI, Sotziedade de linguìstica italiana, a incuru de Federico Albano Leoni, Casteddu, 27-30 maju 1977 e publicados dae Bulzoni, Roma, 1979, p. 14)</ref>; pro s'ateru, in sas zonas sardòfonas chi currispondent a s'àrea tzentru-setentrionale e meridionale de s'ìsula, s'italianu fiat belle disconnotu a belle totu sa populatzione, dota e nono.
Sa polìtica de su guvernu sabàudu in Sardigna, tando dirìgida dae su ministru Bogino, de alienare s'ìsula dae s'isfera culturale e polìtica ispagnola in manera de l'alliniare a su [[Piemonte]],<ref>«L'italianizzazione dell'isola fu un obiettivo fondamentale della politica sabauda, strumentale a un più ampio progetto di assimilazione della Sardegna al Piemonte.» Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p.92</ref><ref>«En aquest sentit, la italianització definitiva de l'illa representava per a ell l'objectiu més urgent, i va decidir de contribuir-hi tot reformant les Universitats de Càller i de Sàsser, bandejant-ne alhora els jesuïtes de la direcció per tal com mantenien encara una relació massa estreta amb la cultura espanyola. El ministre Bogino havia entès que només dins d'una Universitat reformada podia crear-se una nova generació de joves que contribuïssin a homogeneïtzar de manera absoluta Sardenya amb el Piemont.» Joan Armangué i Herrero (2006). ''Represa i exercici de la consciència lingüística a l'Alguer (ss.XVIII-XX)'', Arxiu de Tradicions de l'Alguer, Cagliari, I.1</ref> at tentu però che a efetu s'introdutzione direta de s'italianu pro lege in su 1760<ref>''The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure'', Roberto Bolognesi, The Hague: Holland Academic Graphics</ref><ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, pp. 88, 91</ref><ref>[http://salimbasarda.net/istoria/sitalianu-in-sardigna-impostu-a-obligu-de-lege-cun-boginu/ S'italianu in Sardigna? Impostu a òbligu de lege cun Boginu - LimbaSarda 2.0]</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/161/la-limba-proibita-nella-sardegna-del-700|tìtulu=La ''limba'' proibita nella Sardegna del '700|situ=www.meilogunotizie.net|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-07-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200731194450/https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/161/la-limba-proibita-nella-sardegna-del-700|urlmortu=eja}}</ref> sighende a sa lìtera su chi giai fiat in [[Istados de Terramanna (Regnu de Sardinnia piemontesu)|sa terramanna]] e mescamente in su Piemonte,<ref>«Ai funzionari sabaudi, inseriti negli ingranaggi dell'assolutismo burocratico ed educati al culto della regolarità e della precisione, l'isola appariva come qualcosa di estraneo e di bizzarro, come un Paese in preda alla barbarie e all'anarchia, popolato di selvaggi tutt'altro che buoni. Era difficile che quei funzionari potessero considerare il diverso altrimenti che come puro negativo. E infatti essi presero ad applicare alla Sardegna le stesse ricette applicate al Piemonte. Dirigeva la politica per la Sardegna il ministro Bogino, ruvido e inflessibile.». Guerci, Luciano (2006). '' L'Europa del Settecento : permanenze e mutamenti '', UTET, p.576</ref> in ue s'impreu de s'italianu fiat consolidadu ufitzialmente dae sèculos, e afortiadu galu de prus dae s'editu de Rivoli.<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p.80</ref><ref group="Nota">Sos [[Domo Savoja|Savojas]], imbetzes, sunt abarrados [[Limba frantzesa|francòfonos]] pro tempus meda. S'ischit chi, galu in su 1943, a su chi tando fiat su prìntzipe Umbertu, chi pediat de torrare a Roma in logu de pigare parte a sa fuga cara a Brìndisi, sa regina l'at rispostu, in frantzesu: «''Non, Beppo, tu n'iras pas, on va te tuer''»: Luciano Regolo, ''Il re Signore'', Simonelli, p. 432, e, imbetzes, su re l'at chistionadu in [[Limba piemontesa|piemontesu]].</ref> In su 1764, s'imponimentu de sa limba italiana l'ant a sa fine estèndidu a totu sos setores pùblicos; custu protzediat a mantu tenta cun sa riorganizadura de sas [[Universidade de Casteddu|Universidades de Casteddu]] e [[Universidade de Tàtari|Tàtari]], chi ant bidu sa lòmpida de personale continentale, e cussa de s'imparu inferiore, in su cale s'istabiliat s'acudida de insegnantes acudidos dae su Piemonte pro suprire a su fatu chi in Sardigna, de insegnantes sardos italòfonos no bi nde fiant.<ref name="Bolognesi">Bolognesi, Roberto; Heeringa, Wilbert. ''Sardegna fra tante lingue'', pp.25, 2005, [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]</ref><ref name="Salvi1">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.181</ref><ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p. 89</ref> Custa manovra naschiat mescamente dae unu progetu de acapiare sa cultura sarda a cussa continentale<ref>«L'attività riformatrice si allargò anche ad altri campi: scuole in lingua italiana per riallacciare la cultura isolana a quella del continente, lotta contro il banditismo, ripopolamento di terre e ville deserte con Liguri, Piemontesi, Còrsi.» Roberto Almagia et al., [http://www.treccani.it/enciclopedia/sardegna_%28Enciclopedia-Italiana%29/ ''Sardegna'', Enciclopedia Italiana (1936)], Treccani, "Storia"</ref> e de afortiare su domìniu savojardu in sa classe culta isulana, ligada a a sa penìsula ibèrica, pro mèdiu de una bogadura linguìstico-culturale e de neutralizadura de sos elementos pròpios de su domìniu antepostu; fintzas gasi, s'ispagnolu at sighidu s'impreare meda, in sos registros parrochiales e atos ufitziales, finas a su 1828,<ref>Caria, Clemente (1981). ''Canto sacro-popolare in Sardegna'', Oristano, S'Alvure, p.45</ref> e s'efetu prus immediatu est istadu duncas s'emarginatzione sotziale de su sardu, sigomente pro sa prima borta fintzas sos tzetos ricos de sa Sardigna rurale (sos printzipales) ant incumintzadu a cunsiderare sa sardofonia che a un'isvantàgiu. Su sistema amministrativu e penale de erèntzia frantzesa introduidu dae su guvernu sabàudu, bonu a s'isparghinare in cada bidditzolu de sa Sardigna, at rapresentadu pro sos sardos su canale printzipale de cuntatu diretu cun sa limba egemone noa;<ref>«Il sistema di controllo capillare, in ambito amministrativo e penale, che introduce il Governo sabaudo, rappresenterà, fino all'Unità, uno dei canali più diretti di contatto con la nuova lingua "egemone" (o lingua-tetto) per la stragrande maggioranza della popolazione sarda.» Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.111</ref> pro sas classes prus artas, sa sopressione de s'òrdine de sos Gesuitas in su 1774 e su càmbiu issoro cun sos filo-italianos Scolòpios<ref>Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ghilarza, p. 89, 92</ref>, e fintzas sas òperas de mollu [[Illuminismu|illuminìsticu]], imprentadas in Itàlia in italianu, ant tentu unu ruolu de annotu in s'italianizatzione primària issoro. In su matessi perìodu de tempus, medas cartògrafos piemontesos ant italianizadu sos topònimos de s'ìsula: fintzas si unos cantos sunt abarrados chene tocados, parte manna si at dèpidu adatare a sa pronùntzia italiana, o a si cambiare cun designatziones in italianu, chi abarrat galu oe, fatu-fatu artifitziale e cun un'interpretatzione totu isballiada de cussu chi boliat nàrrere in s'idioma locale.<ref name="Salvi1" />
In su finire de su Setighentos, a pustis de sa [[rivolutzione frantzesa]], s'est formadu unu grupu de burghesos minores, mutidu ''Partidu Patriòticu'', chi pensaiat a s'idea de fraigare una Repùblica Sarda luida dae su presòrgiu feudale e in suta de s'amparu frantzesu; ant duncas difùndidu in s'ìsula medas pamphlet chi fiant imprentados mescamente in [[Còssiga|Còrsica]] e iscritos in limba sarda, e in ue si naraiat, ispirende·si a sos Lumes chi sos pìscamos sardos naraiant "giacobino-massònicos", chi su pòpulu si nde depiat pesare contra su domìniu piemontesu e sa tirannia baronale in su sartu. Su produtu literàriu prus famadu de [[Rivolutzione sarda de su 1794|custu perìodu]] de tensiones, tzocadas su [[Sa die de sa Sardigna|28 de abrile de su 1794]], est istadu su poema antifeudale de ''[[Su patriotu sardu a sos feudatarios|Su patriotu sardu a sos feudàtarios]]'', che a testamentu morale e tzivile nutridu de sos ideales democràticos frantzesos e sinnadu dae unu sentimentu patriòticu rinnovadu.<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Giorgia Ingrassia (a incuru de). ''Storia della lingua sarda : dal paleosardo alla musica rap, evoluzione storico-culturale, letteraria, linguistica. Scelta di brani esemplari commentati e tradotti'', 2009, Cuec, Casteddu, p.127</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.182-183</ref>
Su primu istùdiu sistemàticu in subra de sa limba sarda l'at redatadu, in su 1782, su filòlogu Matzeu Madau, cun su tìtulu de ''Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua antologia colle due matrici lingue, la greca e la latina''.<ref>Madau, Matteo (1782). ''Saggio d'un'opera intitolata Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua analogia colle due matrici lingue, la greca e la latina'', Bernardo Titard, Casteddu</ref> Lamentende in sa premissa su declinu generale de su sardu ("''Sa limba de sa sarda natzione nostra, veneràbile pro s'antighidade sua, pregevole pro s'òtimu fundu de so dialetos suos, netzessària a sa sotziedade privada e pùblica de so compatriotas nostros, abarrat in ismèntigu mannu finas a oe, de issos matessi abbandonada che a egada e dae sos istràngios ignorada che a inùtile''"), s'intentu patriòticu chi animaiat Madau fiat cussu de arribbare a su reconnoschimentu de su sardu comente limba natzionale de s'ìsula;<ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it//enciclopedia/matteo-madao_(Dizionario-Biografico)|tìtulu=MADAO, Matteo in "Dizionario Biografico"|situ=www.treccani.it|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2021-02-28|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210228171442/https://www.treccani.it/enciclopedia/matteo-madao_%28Dizionario-Biografico%29/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.poesias.it/poeti/madau_matteo/madau.htm|tìtulu=Matteo Madau|situ=Ichnussa - la biblioteca digitale della poesia sarda|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://presnaghe.wordpress.com/2014/02/23/sa-limba-tocare-solet-inue-sa-dente-dolet/|tìtulu=Sa limba tocare solet inue sa dente dolet|situ=Presnaghe's Blog de Maurizio Virdis|data=2014-02-23|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>[http://www.tdx.cat/bitstream/handle/10803/129737/tmf2.pdf?sequence=3 Un arxipèlag invisible: la relació impossible de Sardenya i Còrsega sota nacionalismes, segles XVIII-XX] - Marcel Farinelli, Universitat Pompeu Fabra. Institut Universitari d'Història Jaume Vicens i Vives, pp.285</ref> però, su clima de repressione de su guvernu sabàudu in subra de sa cultura sarda diat àere induidu su Madau a cuare sos proponimentos suos cun intentos literàrios, sena mai los traduire in realidade.<ref name="Cardia111">Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ilartzi, pp. 111-112</ref>
Su primu volùmene de dialetologia comparata l'at realizadu, in su 1786, su gesuita catalanu Andres Febres, connotu in Itàlia cun su nomìngiu de ''Bonifacio d'Olmi'', chi fiat torradu dae [[Lima]] in ue aiat publicadu unu libru de grammàtica mapuche in su 1764.<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/culture/cultura/febres-la-prima-grammatica-sul-sardo-a-lezione-di-limba-dal-gesuita-catalano/|tìtulu=Febrés, la prima grammatica sul sardo. A lezione di limba dal gesuita catalano|editore=Sardiniapost.it|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-08-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200807220044/https://www.sardiniapost.it/culture/cultura/febres-la-prima-grammatica-sul-sardo-a-lezione-di-limba-dal-gesuita-catalano/|urlmortu=eja}}</ref> Aende·si tramudadu a Casteddu, s'est apassionadu a su sardu e at fatu unu traballu de chirca in subra tres dialetos dillindados; punna de s'òpera, intitulada ''Prima grammatica de' tre dialetti sardi'', fiat sa de «dare sas règulas de sa limba sarda» e imputzare sos sardos a «cultivare e avantagiare s'idioma issoro de sa pàtria, cun s'italianu paris».<ref>Febres, Andres (1786). '' Prima grammatica de' tre dialetti sardi '', Casteddu [podet èssere consultadu in sa Biblioteca Universitària de Casteddu, Regorta Baille, ms. 11.2.K., n.18]</ref> Su guvernu de [[Torinu]], esaminada s'òpera, non nde at permìtidu sa publicatzione: Vitòriu Amedeu III at cunsideradu un'afrontu su fatu chi su libru cuntenneret una dèdica bilìngue fata a isse in italianu e sardu, un'errore chi sos sutzessores suos, fintzas si richiamende·si a sa "pàtria sarda", diant àere a pustis evitadu, impreende s'italianu ebbia. <ref name="Cardia111" />
In su clima de restauratzione monàrchica sighidu a sa fallida rivolutzione [[Juanne Maria Angioy|angiojana]], unos àteros intelletuales sardos, totu cantos caraterizados tantu dae un'atitùdine de devotzione cara a s'ìsula issoro cantu de fidelidade cumprovada cara a sos Savoja, ant postu difatis, in manera galu prus crara, sa "chistione de sa limba sarda", impreende però generalmente s'italianu che a limba veiculare de sos testos. In su de deghennoe sèculos, mascamente, a intro de s'intellettualidade sarda s'est registrada una fratura intre s'aderèntzia a unu sentidu natzionale sardu e sa proa de lealidade cara a sa apartenèntzia italiana noa<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Maurizio Virdis|tìtulu=Geostorica sarda. Produzione letteraria nella e nelle lingue di Sardegna|rivista=|editore=Rhesis UniCa|volume=|nùmeru=|p=21|limba=it|url=https://www.academia.edu/38298144/Maurizio_Virdis_Geostorica_sarda._Produzione_letteraria_nella_e_nelle_lingue_di_Sardegna?email_work_card=view-paper}}</ref> chi sa classe dirigente at isseberadu, a sa fine, comente reatzione a su perìgulu rapresentadu dae sas fortzas sotziales rivolutzionàrias<ref>«Nel caso della Sardegna, la scelta della patria italiana è avvenuta da parte delle élite legate al dominio sabaudo sin dal 1799, in modo esplicito, più che altro come strategia di un ceto che andava formandosi attraverso la fusione fra aristocrazia, nobiltà di funzione e borghesia, in reazione al progetto antifeudale, democratico e repubblicano della Sarda rivoluzione.» Mongili, Alessandro. ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], cap. 1.2 "indicibile è il sardo"</ref>.
Pagu a pustis de de s'abbolotu antipiemontesu, in su 1811, b'est sa publicatzione de su satzerdote Vissente Remundu Porru, referida però a sos dialetos meridionales ebbia (e pro custa resone su tìtulu fiat ''Saggio di grammatica del dialetto sardo meridionale'') e, pro prudèntzia cara a sos regnantes, espressada petzi in funtzione de s'imparu de s'italianu, in tames chi de tutela de su sardu.<ref>«[Il Porru] In generale considera la lingua un patrimonio che deve essere tutelato e migliorato con sollecitudine. In definitiva, per il Porru possiamo ipotizzare una probabilmente sincera volontà di salvaguardia della lingua sarda che però, dato il clima di severa censura e repressione creato dal dominio sabaudo, dovette esprimersi tutta in funzione di un miglior apprendimento dell'italiano. Siamo nel 1811, ancora a breve distanza dalla stagione calda della rivolta antifeudale e repubblicana, dentro il periodo delle congiure e della repressione.» Cardia, Amos (2006). ''S'italianu in Sardìnnia candu, cumenti e poita d'ant impostu: 1720-1848; poderi e lìngua in Sardìnnia in edadi spanniola'', Iskra, Ilartzi, pp. 112-113</ref> De annotu est su traballu de su canònicu, professore e senadore Giuanne Ispanu, s'''Ortographia sarda nationale'' de su 1840;<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212524300097.pdf|tìtulu=Ortographia Sarda Nationale o siat Grammatica de sa limba logudoresa cumparada cum s'italiana|autore=Johanne Ispanu|editore=Reale Stamperia|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2019-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20190626202241/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2009042212524300097.pdf|urlmortu=eja}}</ref> fintzas si, ufitzialmente, sighiat s'esèmpiu de su Porru,<ref group="Nota">In sa dèdica a sa mugere de Càralu Albertu, fintzas pro essire dae sos presòngios de sa tzensura, si podent bìdere cantzos medas in ue omàgiat sas polìticas de aculturamentu fatas in Sardigna, che a "''Era destino che la dolcissima Italiana favella, sebbene nata sulle amene sponde dell'Arno, divenuta sarebbe un dì anche ricco patrimonio degli Abitanti del Tirso''" (p. 5) e, formulende unu votu de fidelidade a sa dinastia de regentes noos in logu de cussa ispanniola, "''Di tanto bene la Sardegna è debitrice alla Augustissima CASA SABAUDA, la quale, cessata l'ispanica dominazione, con tante savie istituzioni promosse in ogni tempo le scienze, statuendo fin dalla metà del secolo trascorso, che nei Dicasteri e nel pubblico insegnamento delle Scuole Inferiori si facesse uso di quel Toscano che fu poscia la lingua di quante persone ebbero voce di bennate e di colte.''" (p. 6). In sa Prefatzione, intitulada ''Al giovanetto alunno'', decrarat s'intentzione giai comune a Porru de publicare unu traballu dedicadu a sa didàtica de s'italianu, partende dae sas diferèntzias e sas similitùdines de un'àtera limba prus familiare, su sardu.</ref> a su cale si rinviaiat, issu at artziadu unu dialetu de su sardu de base logudoresa a ''koinè'' illustre ca fiat prus a probe a su latinu, in manera anàloga a su [[Toscanu|dialetu fiorentinu]] chi si fiat impostu culturalmente, in Itàlia, che a "limba illustre".<ref>[…]Ciononostante le due opere dello Spano sono di straordinaria importanza, in quanto aprirono in Sardegna la discussione sul "problema della lingua sarda", quella che sarebbe dovuta essere la lingua unificata e unificante, che si sarebbe dovuta imporre in tutta l'isola sulle particolarità dei singoli dialetti e suddialetti, la lingua della nazione sarda, con la quale la Sardegna intendeva inserirsi tra le altre nazioni europee, quelle che nell'Ottocento avevano già raggiunto o stavano per raggiungere la loro attuazione politica e culturale, compresa la nazione italiana. E proprio sulla falsariga di quanto era stato teorizzato e anche attuato a favore della nazione italiana, che nell'Ottocento stava per portare a termine il processo di unificazione linguistica, elevando il dialetto fiorentino e toscano al ruolo di "lingua nazionale", chiamandolo "italiano illustre", anche in Sardegna l'auspicata "lingua nazionale sarda" fu denominata "sardo illustre". [[Massimo Pittau]], ''Grammatica del sardo illustre'', Nùgoro, pp. 11-12, [http://www.pittau.it/Sardo/sardoillustre.html Premessa]</ref><ref>«Il presente lavoro però restringesi propriamente al solo ''Logudorese'' ossia Centrale, che questo forma la vera lingua nazionale, la più antica e armoniosa e che soffrì alterazioni meno delle altre». Ispanu, Johanne (1840). ''Ortographia sarda nationale o siat grammatica de sa limba logudoresa cumparada cum s'italiana'', pg.12</ref>
A parre de su giurista Carlo Baudi de Vesme, sa proscritzione e s'irraighinamentu de sa limba sarda dae cada profilu privadu e sotziale de s'ìsula diat èssere istadu auspicàbile e netzessàriu, che òpera de "intzivilimentu" de s'ìsula, in manera de l'integrare in s'òrbita italiana de su Regnu.<ref>"Una innovazione in materia di incivilimento della Sardegna e d'istruzione pubblica, che sotto vari aspetti sarebbe importantissima, si è quella di proibire severamente in ogni atto pubblico civile non meno che nelle funzioni ecclesiastiche, tranne le prediche, l'uso dei dialetti sardi, prescrivendo l'esclusivo impiego della lingua italiana. Attualmente in sardo si gettano i così detti pregoni o bandi; in sardo si cantano gl'inni dei Santi (''[[Gosos|Goccius]]''), alcuni dei quali privi di dignità… È necessario inoltre scemare l'uso del dialetto sardo ''[sic]'' e introdurre quello della lingua italiana anche per altri non men forti motivi; ossia per incivilire alquanto quella nazione, sì affinché vi siano più universalmente comprese le istruzioni e gli ordini del Governo,… sì finalmente per togliere una delle maggiori divisioni, che sono fra la Sardegna e i Regi stati di terraferma." (Considerazioni politiche ed economiche sulla Sardegna, 1848 - Carlo Baudi di Vesme)</ref> S'imparu primàriu, ofertu in italianu ebbia, at contribuidu duncas a una difusione, fintzas si lenta, de cussa limba intre sos nativos, inneschende pro sa prima borta unu protzessu de erosione e estintzione linguìstica; su sardu l'ant difatis presentadu, in su sistema educativu, che a sa limba de sos miserabiles e de su fàmene, che a responsàbile de s'isulamentu e de sa misèria seculare de s'ìsula; s'italianu fiat, imbetzes, totu pintadu che a s'agente de pro s'emantzipare, unu mèdiu pro s'integrare in totu cun sa Terramanna. In su 1827 ant, in fines, abrogadu pro semper sa [[Carta de Logu]], s'istòricu corpus giurìdicu chi fiat traditzionalmente connotu comente sa «''consuetud de sa nació sardesca''», pro la remplasare cun sas ''Leggi civili e criminali del Regno di Sardegna'' ("Leges tziviles e criminales de su Regnu de Sardigna"), publicadas in italianu pro òrdine de su re Càralu Felitze.<ref name="ref_A">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.184</ref><ref>«Des del seu càrrec de capità general, Carles Fèlix havia lluitat amb mà rígida contra les darreres actituds antipiemonteses que encara dificultaven l'activitat del govern. Ara promulgava el Codi felicià (1827), amb el qual totes les lleis sardes eren recollides i, sovint, modificades. Pel que ara ens interessa, cal assenyalar que el nou codi abolia la Carta de Logu – la «consuetud de la nació sardesca», vigent des de l'any 1421 – i allò que restava de l'antic dret municipalista basat en el privilegi.» Joan Armangué i Herrero (2006). ''Represa i exercici de la consciència lingüística a l'Alguer (ss.XVIII-XX)'', Arxiu de Tradicions de l'Alguer, Cagliari, I.1</ref>
[[File:Ploaghe,_camposanto,_lapidi_in_logudorese,_02.JPG|thumb|Campusantu istòricu de Piaghe, in ue si mantenent 39 rètulos iscritos in sardu e 3 in italianu<ref>{{Tzita web|url=https://www.comune.ploaghe.ss.it/web/pg/cimitero-antico/17|tìtulu=Cimitero antico|situ=Situ ufitziale de su comune de Piaghe|limba=it}}</ref>. In sas loas chi si podent bìdere inoghe, chi sunt de sa de duas metade de s'Otighentos, si podet bìdere su protzessu de deriva linguìstica; a manca b'est sa presèntzia de una làpide in limba sarda cun riferimentos a [[Nùmenes sardos|nùmenes istòricos sardos]] chi mancant de su totu, imbetzes, in cussas prus a dereta, iscritas in italianu.]]
Sa [[Fusione perfetta de su 1847|fusione perfeta de su 1847]] cun sa terraferma sabàuda, naschida in s'ispera de unu «trapiantamentu in Sardigna, chene riservas e impèdicos, de sa tziviltade e cultura continentale»,<ref>Martini, Pietro (1847). ''Sull’unione civile della Sardegna colla Liguria, col Piemonte e colla Savoia'', Casteddu, Timon, p. 4</ref> diat àere determinadu sa pèrdida de s'autonomia polìtica sarda chi galu abarraiat<ref name="ref_A" /><ref name="Toso">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/magazine/lingua_italiana/articoli/scritto_e_parlato/Toso8.html|tìtulu=Toso, Fiorenzo. ''Lingue sotto il tetto d'Italia. Le minoranze alloglotte da Bolzano a Carloforte - 8. Il sardo''|limba=it}}</ref>, e unu declassamentu de su sardu cunfronta a s'italianu, marchende su momentu istòricu in ue, in manera cunventzionale, «sa ‘limba de sa sarda natzione’ at pèrdidu su balore de trastu de identificatzione ètnica de unu pòpulu e de sa cultura sua, de codificare e avalorare, pro divenire unu de sos medas dialetos regionales subordinados a sa limba natzionale».<ref>Dettori, Antonietta, 2001. ''Sardo e italiano: tappe fondamentali di un complesso rapporto'', in Argiolas, Mario; Serra, Roberto. ''Limba lingua language: lingue locali, standardizzazione e identità in Sardegna nell’era della globalizzazione'', Casteddu, CUEC, p. 88</ref>
Nointames custa polìtica de [[Assimilatzione culturale|assimilatzione]], s'innu de su [[Rennu de Sardigna|Regnu de Sardigna]] [[Domo Savoja|sabàudu]] e de su Regnu de Itàlia (assentadu dae [[Vittorio Angius|Vitòriu Angius]] e musicadu dae Giovanni Gonella in su 1843) diat abarrare ''[[S'hymnu sardu nationale]]'' finas a cando, in su 1861, non l'ant remplasadu issu puru cun sa Martza Reale<ref>{{Tzita web|url=http://www.ilisso.com/inno/innonazionalesardo.pdf|tìtulu=Il primo inno d'Italia è sardo|sambenadu=Spanu|nùmene=Gian Nicola|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2017-10-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061344/http://www.ilisso.com/inno/innonazionalesardo.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. Su canònicu Salvatore Carboni at publicadu in Bologna, in su 1881, un' òpera polèmica intitulada ''Sos discursos sacros in limba sarda'', in su ue issu si lamentaiat chi sa Sardigna "hoe provinzia italiana non podet tenner sas lezzes e sos attos pubblicos in sa propia limba" e, iscriende chi "sa limba sarda, totu chi non uffiziale, durat in su Populu Sardu cantu durat sa Sardigna", si domandaiat in fines "proite mai nos hamus a dispreziare cun d'unu totale abbandonu sa limba sarda, antiga et nobile cantu s'italiana, sa franzesa et s'ispagnola?".<ref>Carboni, Salvatore (1881). ''Sos discursos sacros in limba sarda'', Bologna.</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.186-187</ref>
Su regìmene fascista at chircadu de sighire galu de prus custa polìtica de assimilatzione e nche at intradu, infines, sa Sardigna in su sistema culturale italianu pro mèdiu de su traballu de su sistema educativu e de cussu mono-partìticu,<ref>"Il ventennio fascista – come ha affermato Manlio Brigaglia ‒ segnò il definitivo ingresso della Sardegna nel “sistema” nazionale. L’isola fu colonialisticamente integrata nella cultura nazionale: modi di vita, costumi, visioni generali, parole d’ordine politiche furono imposte sia attraverso la scuola, dalla quale partì un’azione repressiva nei confronti dell’uso della lingua sarda, sia attraverso le organizzazioni del partito…" Garroni, M. (2010). [https://art.torvergata.it/retrieve/handle/2108/1380/6630/capitolo%201.pdf ''La Sardegna durante il ventennio fascista''], art.torvergata.it</ref> in una sèrie semper prus manna de multas e proibitziones chi ant batidu a unu decadessimentu sotziolinguìsticu de su sardu galu prus mannu.<ref name="degruyter.com">[https://www.degruyter.com/view/product/180542 ''Manuale di linguistica sarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A cura di Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.36</ref> Intre sas medas espressiones culturales sutapostas a tzensura, su regìmene est arribadu fintzas a bandire, dae su 1932 a su [[1932|1937]] ([[1945]] in unos cantos casos<ref name="Remundu">{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=23661&v=2&c=2767&c1=2797&t=1|tìtulu=Remundu Piras|situ=www.sardegnacultura.it|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-10-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201030105038/http://www.sardegnacultura.it/j/v/253?s=23661&v=2&c=2767&c1=2797&t=1|urlmortu=eja}}</ref>), su sardu dae sa crèsia e dae sas manifestatziones de su folklore isolanu,<ref>''«Dopo pisani e genovesi si erano susseguiti aragonesi di lingua catalana, spagnoli di lingua castigliana, austriaci, piemontesi ed, infine, italiani […] Nonostante questi impatti linguistici, la "limba sarda" si mantiene relativamente intatta attraverso i secoli. […] Fino al fascismo: che vietò l'uso del sardo non solo in chiesa, ma anche in tutte le manifestazioni folkloristiche.»''. De Concini, Wolftraud (2003). ''Gli altri d'Italia : minoranze linguistiche allo specchio'', Pergine Valsugana : Comune, p.195-196.</ref> che a sas garas poèticas tentas in cussa limba;<ref>L. Marroccu, ''Il ventennio fascista''</ref><ref>M. Farinelli, ''The Invisible Motherland? The Catalan-Speaking Minority in Sardinia and Catalan Nationalism'', pp.15</ref><ref>[[Massimo Pittau]], ''Grammatica del sardo illustre'', Nùgoro, [http://www.pittau.it/Sardo/sardoillustre.html Premessa]</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.191</ref><ref>[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3400254.pdf Casula, Francesco. ''Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe'']</ref> paradigmàticas sunt sas dibatas intre su poeta sardu [[Antioco Casula]] (connotu cun su nùmene de Montanaru) e Gino Anchisi, chi tando fiat giornalista de s'Unione Sarda. Isse, chi fiat resèssidu a fàghere bandire su sardu dae sos giornales isolanos, at afirmadu chi «morta o moribunda sa regione, mortu o moribundu su dialetu (sic)».<ref group="Nota">Pro cumprèndere mègius custa decraratzione tocat a notare chi, pro sas dispositziones de su guvernu, «in manera peruna e pro resone peruna esistit sa regione» (Casula, Francesco. [https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/3400254.pdf ''Sa chistione de sa limba in Montanaru e oe''], p. 66).</ref><ref>{{Tzita web |url=http://www.regione.sardegna.it/messaggero/1982_dicembre_21.pdf |tìtulu=''Est torradu Montanaru'', Francesco Masala, Messaggero, 1982 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2021-04-14 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414040935/http://www.regione.sardegna.it/messaggero/1982_dicembre_21.pdf |urlmortu=eja }}</ref> Un'àteru casu est su de un'àteru poeta, [[Bore Poddighe|Salvatore Poddighe]], chi s'est ochidu pro manu sua pro neghe de una depressione nàschida a pustis de su secuestru de su traballu mannu suo, "Sa Mundana Cummedia"<ref>Poddighe, Salvatore. ''Sa Mundana Cummédia'', p. 32, Editore Domus de Janas, 2009, ISBN 88-88569-89-8</ref>. Est dae Montanaru chi, pro sa primu borta in su de XX sèculos, sa chistione de sa limba l'ant posta comente una pràtica de resistèntzia culturale endògena<ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/montanaru-e-la-lingua-sarda/|tìtulu=Montanaru e la lingua sarda|sambenadu=Casula|nùmene=Francesco|wkautore=Frantziscu Casula|situ=Il Manifesto Sardo|data=2019-06-16|limba=it|atzessu=2021-07-29}}</ref>, cun unu repertòriu linguìsticu chi in sas iscolas diat èssere istadu netzessàriu pro conchistare una dignidade intesa comente pèrdida<ref>{{Tzita libru|autore=Antioco Casula|wkautore=Antioco Casula|tìtulu=Poesie scelte|annu=1982|editore=Edizioni 3T|tzitade=Casteddu|p=35|tzitatzione=Il diffondere l’uso della lingua sarda in tutte le scuole di ogni ordine e grado non è per gli educatori sardi soltanto una necessità psicologica alla quale nessuno può sottrarsi, ma è il solo modo di essere Sardi, di essere cioè quello che veramente siamo per conservare e difendere la personalità del nostro popolo. E se tutti fossimo in questa disposizione di idee e di propositi ci faremmo rispettare più di quanto non ci rispettino.}}</ref>.
=== S'edade cuntemporànea ===
Sa cunsièntzia de s'erosione linguìstica est intrada meda prus a tardu, in s'agenda polìtica, cunforma a su chi est acontèssidu in unas cantas àteras periferias europeas in ue bivent ateras minorias etno-linguìsticas<ref>Pala, Carlo (2016). ''Idee di Sardegna'', Carocci Editore, pp.121</ref>: a s'imbesse, cussu perìodu est totu sinnadu dae su fatu chi sa classe mèdia italianizada su sardu non lu boliat,<ref name="degruyter.com" /> sicomente sa limba e sa cultura sarda si trataiant che a sìmbulu de rustighesa e de su fatu ca sa regione fiat meda in segus.<ref name="Toso" /> Una parte manna de sa classe dirigente e intelletuale sarda, sensìbile meda a s'arresonu isvilupadu peri cussas continentales, fiat cumbinta difatis chi s'ìsula podiat sighire a in antis sceti boghende su cuntestu sotzio-culturale "traditzionale", cando non interrende·lu de su totu (cit. Manlio Brigaglia)<ref>{{Tzita libru|autore=Fiorenzo Caterini|tìtulu=La mano destra della storia. La demolizione della memoria e il problema storiografico in Sardegna|editore=Carlo Delfino Editore|p=99}}</ref><ref>«Le argomentazioni sono sempre le stesse, e sostanzialmente possono essere riassunte con il legame a loro avviso naturale tra la lingua sarda, intesa come la lingua delle società tradizionali, e la lingua italiana, connessa ai cosiddetti processi di modernizzazione. Essi hanno interiorizzato l'idea, molto rozza e intellettualmente grossolana, che essere italofoni è essere "moderni". La differenza tra modernità e tradizione è ai loro occhi di sostanza, si tratta di due tipi di società opposti ''per natura'', in cui non esiste continuità di pratiche, di attori, né esistono forme miste.» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Chpt. 9: ''I problemi della standardizzazione in Sardegna''</ref>. Sos sardos los ant duncas impuntzados a abbandonare totu su chi pensaiant chi tenneret su timbru de un'identidade minispretziada.<ref>«La tendenza che caratterizza invece molti gruppi dominati è quella di gettare a mare i segni che indicano la propria appartenenza a un'identità stigmatizzata. È quello che accade in Sardegna con la sua lingua (capp. 8-9, in questo volume).» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Chapt. 1: ''Indicible è il sardo''</ref>
S'est osservadu, a livellu istitutzionale, unu cuntrastu forte contra a sa limba sarda e, in su tzircùitu intelletuale italianu, idea a pustis interiorizada in s'immaginàriu comunu italianu, custa fiat (su prus de sas bortas pro neghe de resones ideològicas o che a resìduu, adotadu pro inèrtzia, de ideas e propaganda betzas<ref group="Nota">Nàaschidas, a nàrrere sa beridade, a curtzu a sa de duas metades de s'otighentos, a pustis a sa giai mentovada [[Fusione perfetta de su 1847|Fusione perfeta]] (cfr. Dettori 2001); difatis nemmancu in sa tratatzione de su setighentos de autores che a Francesco Cetti s'agatant mai giudìtzios de balore in subra de sa dignidade de su sardu, e in subra de s'indipendèntzia linguìstica sua fiant de acordu fintzas sos autores italianos (cfr. Ferrer 2017).</ref> nàschidas dae sas primas) cunsiderada fatu-fatu che a una variante degenerada de s'italianu<ref>{{Tzita libru|autore=Martin Harris, Nigel Vincent|tìtulu=The Romance languages|annu=2001|tzitade=London, New York|limba=en|p=349}}</ref>, andende contra a su parre de sos istudiosos e fintzas de unos cantos natzionalistas italianos, che a Carlo Salvioni<ref name="Salvi1952">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.195</ref><ref group="Nota">Su Wagner tzitat, a propòsitu de custu, Giacomo Tauro chi, diferentemente dae sa ''vulgata'' fascista de'assimilatzione de su sardu a su sistema linguìsticu italianu, giai osservaiat in una cunferènztia in [[Nùgoro]] de su [[1937]] chi «[La Sardegna] ha una sua propria lingua, che è qualcosa di più e di diverso dai dialetti delle altre regioni d’Italia… Se i diversi dialetti d’Italia hanno tutti qualcosa d’interferente, per cui non è difficile a chi attentamente ne ascolti qualcuno e di essi abbia una certa pratica, d’intuirne e comprenderne, almeno superficialmente, il significato, i dialetti sardi invece non solo riescono quasi del tutto incomprensibili a chi non è dell’isola, ma anche con la pratica difficilmente possono essere acquisiti.» ({{Tzita libru|autore=Max Leopold Wagner|tìtulu=La lingua sarda|annuoriginale=1951|annu=1997|editore=Ilisso|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=82}})</ref>, e subende totu sas discriminatziones e sos pregiudìtzios ligados a custu assòtziu, mescamente su de èssere cunsiderada una forma bassa de espressione<ref>{{Tzita web|url=http://www.midesa.it/cgi-bin/show?art=Tonzanu.htm|tìtulu=Sa limba sarda|sambenadu=Tonzanu|nùmene=Giovanna|limba=it|atzessu=2009-06-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170227114118/http://www.midesa.it/cgi-bin/show?art=Tonzanu.htm|dataarchìviu=2017-02-27|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.theguardian.com/science/2016/mar/13/sardinian-professor-fighting-to-save-gaelic-bilingualism|tìtulu=The Sardinian professor fighting to save Gaelic – and all Europe’s minority tongues|situ=the Guardian|data=2016-03-13|limba=en|atzessu=2021-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://truncare.myblog.it/2012/09/15/conferenza-di-francesco-casula-sulla-lingua-sarda-flumini-27/|tìtulu=Conferenza di Francesco Casula sulla Lingua sarda (Flumini 27 settembre): sfatare i più diffusi pregiudizi sulla lingua sarda|sambenadu=Casula|nùmene=Francesco|wkautore=Frantziscu Casula|situ=truncare.myblog.it|limba=it|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-09-28|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210928133822/https://truncare.myblog.it/2012/09/15/conferenza-di-francesco-casula-sulla-lingua-sarda-flumini-27/|urlmortu=eja}}</ref> e èssere ligada a unu "traditzionalismu" de carchi genia<ref>{{Tzita web|http://www.francopiga.it/francopiga/index.php/la-lingua-sarda-oggi-bilinguismo.html|La lingua sarda oggi: bilinguismo, problemi di identità culturale e realtà scolastica, Maurizio Virdis (Università di Cagliari)}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://guide.supereva.it/lingua_sarda/interventi/2010/12/quando-muore-una-lingua-si-oscura-un-cielo|tìtulu=Quando muore una lingua si oscura il cielo|sambenadu=Bandinu|nùmene=Bachisio|wkautore=Bachisio Bandinu|situ=guide.supereva.it|limba=it|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-10-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211024112021/http://guide.supereva.it/lingua_sarda/interventi/2010/12/quando-muore-una-lingua-si-oscura-un-cielo|urlmortu=eja}}</ref>.
Cando sa Carta pro s'autonomia si fiat iscriende in su 1948, su legisladore at isseberadu de no incluire, che a fundamentu de sa "ispetzializade" sarda, riferimentu perunu a s'identidade geogràfica e culturale,<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?xsl=258&s=24014&v=2&c=2480&t=7|tìtulu=Strumenti giuridici per la promozione della lingua sarda|editore=Sardegna Cultura|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-10-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201030101540/http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?xsl=258&s=24014&v=2&c=2480&t=7|urlmortu=eja}}</ref><ref>[http://www.condaghes.it/public/docs/relata_lege.pdf Relazione di accompagnamento al disegno di legge “Norme per la tutela, valorizzazione e promozione della lingua sarda e delle altre varietà linguistiche della Sardegna”, pp.7]</ref><ref>Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.193</ref><ref>{{Tzita web |url=http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |tìtulu=Francesco Casula, Gianfranco Contu. ''Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo'', Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 116, 134 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2020-10-20 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |urlmortu=eja }}</ref> ca tando si timiant ca de custa manera podiant pònnere fogu pro pretesas autonomistas prus radicales si non fintzas de òrdine indipendentista, e limitende·si masaprestu a su reconnoschimentu de unas cantas preguntas, de genia sotzioeconòmica tìpica, a su continente<ref>Pala, Carlo (2016). ''Idee di Sardegna'', Carocci Editore, pp.118</ref><ref>[[Gianfranco Pintore|Pintore, Gianfranco]] (1996). ''La sovrana e la cameriera: La Sardegna tra sovranità e dipendenza''. Nùgoro: Insula, 13</ref>; est dae in cue chi naschet s'idea de nche fàghere arribbare a Sardigna s'industria pesante, sas installatziones militares, e unu "pranu de rinàschida" aprontadu dae Roma<ref>«Lo Stato con il concorso della Regione dispone un piano organico per favorire la rinascita economica e sociale dell'Isola.» Art.13, [http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_13_20041227120402.pdf Testu istòricu de s'Istatutu]</ref><ref>{{Tzita web |url=http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |tìtulu=Francesco Casula, Gianfranco Contu. ''Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo'', Dolianova, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 118 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2020-10-20 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |urlmortu=eja }}</ref>. Unu raportu de sa cummissione parlamentare de inchiesta pro su banditismu aiat iscritu de si pònnere in guàrdia dae «tendèntzias isulatzionistas dannosas in manera particulare pro s'isvilupu de sa sotziedade sarda, chei dae pagu si sunt manifestadas cun sa proposta de cunsiderare su sardu che a una limba de una minoria ètnica»<ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|p=12|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref>.
S'istatutu, iscritu in custa manera dae su legisladore, agataiat sa resone giustificativa in sa "arrestradesa" econòmica de sa regione, chi a parre suo faghiat auspicare su chi est istadu mutidu su "pranu de rinàschida" industriale in tempos curtzos pro s'ìsula: a diferèntzia de àteros istatutos ispetziales, su sardu non faghet riferimentu a sa chi a beru est sa comunidade destinatària in sos àmbitos sotziales e culturales suos, chi imbetzes beniant postos a intro de una colletividade ebbia, s'italiana<ref>«se i poteri della Carta sarda apparivano estesi sul piano economico (pur con limiti in sede di applicazione concreta), lo statuto lasciava scoperto totalmente l’ambito sociale e culturale. L’art. 1 dello statuto, infatti, non fa alcun riferimento né alla nozione di “popolo sardo” né di “lingua sarda” […]. Manca il fondamento della soggettività di popolo che invece è previsto in altri statuti speciali. Per esempio, mancano i riconoscimenti di tipo etnolinguistico e culturale.» Pala, Carlo. ''La Sardegna. Dalla “vertenza entrate” al federalismo fiscale?'', in ''Istituzioni del Federalismo. Rivista di studi giuridici e politici'', 2012, 1, p.215</ref><ref group="Nota">A sa base de su chi si mutit "autonomismu abortivu", a parre de sos crìticos de istatutu che a [[Eliseo Spiga]], bi fiat sa mancàntzia de s'assuntzione de un'identidade sarda dotada de una sugetividade a banda, in sas ispetzifitzidades etnonatzionales, linguìsticas e culturales suas, cunfronta a sa comunidade istatale in s'insieme suo; manchende cussa, a parre issoro si diat èssere arribados a unu modellu amministrativu chi omologaiat s'Ìsula a "una provìntzia cale si siat de s'istivale". [http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf Francesco Casula, Gianfranco Contu. ''Storia dell'autonomia in Sardegna, dall'Ottocento allo Statuto Sardo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020081840/http://www.ufficiostudiangioy.it/news/storia_autonomia.pdf |date=2020-10-20 }}, Patiolla, Stampa Grafica del Parteolla, 2008, p. 116</ref>. Indedda meda dae s'afirmatzione de un'autonomia sarda fundada in subra de su reconnoschimentu de un'identidade culturale ispetzìfica e funduda, comente est acontèssidu in sa [[Badde de Aosta]] o in su [[Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol|Tirolu de su Sud]], ssu resurtu est istadu «un'autonomismu economitzìsticu in manera crara, ca non at bòlidu o no faghiat a si pigare un'autonomia forte, cun raighinas in sa cultura, un'ispetzialidade sarda chi non fiat sceti arresonende in tèrmines de arretradesa e poberesa econòmica» (cit. Mariarosa Cardia).<ref>Cardia, Mariarosa (1998). ''La conquista dell’autonomia (1943-49)'', in Luigi Berlinguer, Luigi e Mattone, Antonello. ''La Sardegna'', Torinu, Einaudi, p. 749</ref>
In su mentras, àteras polìticas de genia assimiladora fiant aplicadas fintzas in su segundu pustisgherra<ref name="Lubello" />, totu sighende a italianizatzare logos istòricos e ogetos de sa bida cuotidiana, e torrende a un'imparu obrigatòriu chi at imparadu sa limba italiana ma no ammitiat su sardu; antzis, l'iscoragiat in manera ativa pro mèdiu de proibitziones e bardiamentu difùndidu de chie lu promoveret<ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/lingua-sarda-dallinterramento-alla-resurrezione/|tìtulu=Lingua sarda: dall’interramento alla resurrezione?|sambenadu=Casula|nùmene=Francesco|situ=Il Manifesto Sardo|data=2014-08-31|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref>: sos mastros teniant in minisprètziu sa limba, pensende·la unu dialetu ruzu e contribuende a un'abbassamentu galu prus mannu de su prestìgiu suo in sa comunidade sardòfona. A parre de unos cantos istudiosos sos mètodos impreados pro promòvere s'impreu de s'italianu, creados cun sa punna de tènnere un'italofonia esclusiva e sutrativa<ref>Manuale di linguistica sarda (Manual of Sardinian linguistics), 2017, Ed. by Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, p.208</ref>, diant àere influidu in manera negativa in sas prestatziones iscolàsticas de sos istudiantes sardos<ref name="bolognesibocc">{{Tzita libru|autore=Roberto Bolognesi|tìtulu=Le identità linguistiche dei Sardi|annu=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|p=66|tzitatzione=Anche qui, per quanto riguarda le percentuali di posticipatari [ripetenti] presenti nel campione, viene rilevata una loro maggiore presenza nelle regioni settentrionali e una diminuzione costante nel passaggio dal Centro al Sud. In Val d'Aosta sono il 31% e nelle scuole italiane della Provincia di Bolzano il 38%. Scendendo al sud, la tendenza alla diminuzione è la stessa della scuola media, fino ad arrivare al 13% in Calabria. Unica eccezione la Sardegna che arriva al 30%. Le cause ipotizzate sono sempre le stesse. La Sardegna, in controtendenza con le regioni dell'Italia meridionale, a cui quest'autore vorrebbe associarla, mostra percentuali di ripetenze del tutto analoghe a quelle di regioni abitate da altre minoranze linguistiche.}}</ref><ref>Mongili, Alessandro (2013). Introduction to Corongiu, Giuseppe, ''Il sardo: una lingua normale'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013</ref><ref>«Ancora oggi, nonostante l'eradicazione e la stigmatizzazione della sardofonia nelle generazioni più giovani, il "parlare sbagliato" dei sardi contribuisce con molta probabilità all'espulsione dalla scuola del 23% degli studenti sardi (contro il 13% del Lazio e il 16% della Toscana), e lo giustifica in larga misura anche di fronte alle sue stesse vittime (ISTAT 2010).» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', Chpt. 9: ''I problemi della standardizzazione del sardo''</ref>. Fenòmenos chi s'agatant prus de sa mèdia in Sardigna, che a sos tassos de abbandonu iscoltàsticu e de sas repitèntzias, anàlogos a cussos de àtaeras minorias linguìsticas<ref name="bolognesibocc" />, Diant àere postu in discussione petzi in sos annos Novanta s'eficàtzia bera de un'istrutzione a una limba ebbia, cun propostas noas ligadas a una metodologia cumparativa<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda''. Manuals of Romance Linguistics. De Gruyter Mouton. p. 38-39</ref>.
Sas normas istatutàrias, delineadas in cussa manera, si sunt riveladas, in su cumplessu, unu traste inadeguadu pro rispòndere a sos problemas de s'ìsula;<ref name="Toso" /><ref name="Salviaut">Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, pg.198-199</ref> intre sos annos chimbanta e sessanta, annotamala, est incumentzadu su protzessu beru de càmbiu radicale e definitivu de sa limba sarda cun cussa italiana, pro neghe de sa difusione, siat in su territòriu isolanu siat in su restu de su territòriu italianu, de sos mèdios de comunicatzione de massa chi trasmitiant in sa s'idioma italianu ebbia.<ref>{{Tzita web|http://sardegnamondo.blog.tiscali.it/2012/07/30/lingua-e-musica-in-sardegna/|Lingua e musica in Sardegna - Sardegnamondo|limba=it|atzessu=5 austu 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140903132234/http://sardegnamondo.blog.tiscali.it/2012/07/30/lingua-e-musica-in-sardegna/|dataarchìviu=2014-09-03|deadurl=eja}}</ref> Mescamente sa televisione at difùndidu s'impreu de s'italianu e nd'at fatzilitadu sa cumprensione e s'impreu fintzas intre sas persones chi, finas a cussu momentu, s'espressaiant in sardu ebbia.
Partinde dae sa fine de sos annos sessanta,<ref name="Toso" /><ref name="Salviaut" /><ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 ''Manuale di linguistica sarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A cura di Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.31; 36</ref> in cointzidèntzia cun sa rinàschida de unu [[sardismu]] declinadu in suta de su sinnu de unu "revivalismu linguìsticu e culturale",<ref>Giannetta Murru Corriga (edited by), 1977. ''Etnia, lingua, cultura : un dibattito aperto in Sardegna'', EDES, ''Tradizione, identità e cultura sarde nella scuola'', Giovanni Lilliu, pp.128-131</ref> ant cumintzadu a èssere aviadas medas campagnas pro otènnere unu bilinguismu paritàriu a beru che a elementu de salvaguàrdia de s'identidade isolana: fintzas si giai in su 1955 aiant istabilidu chimbe càtedras de linguìstica sarda<ref>Paolo Coluzzi (2007). ''Minority Language Planning and Micronationalism in Italy: An Analysis of the Situation of Friulian, Cimbrian and Western Lombard with Reference to Spanish Minority Languages''. Peter Lang. p. 45.</ref>, una prima recherta l'at fata una delìbera adotada a s'unanimidade dae s'[[Universidade de Casteddu]] in su 1971, in ue si pediat a s'autoridade polìtica regionale e natzionale su reconnoschimentu de sos sardos che a minoria etnolinguìstica e de su sardu che a idioma coufitziale de s'ìsula<ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|pp=12-13|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>«The University of Cagliari passed a resolution demanding from regional and state authorities the recognition of the Sardinians as an ethnic and linguistic minority and of Sardinian as their national language.» Rebecca Posner, John N. Green (1993). ''Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance''. De Gruyter Mouton. p. 272</ref><ref group="Nota">Istàntzia de su Prof. A. Sanna in subra de sa pronùntzia de sa Facultade de Lìteras pro su chi pertocat a s'amparu de su patrimòniu ètnicou-linguìsticu sardu. Su prof. Antonio Sanna dichiarat custu: «Gli indifferenti problemi della scuola, sempre affrontati in Sardegna in torma empirica, appaiono oggi assai particolari e non risolvibili in un generico quadro nazionale; il tatto stesso che la scuola sia diventata scuola di massa comporta il rifiuto di una didattica inadeguata, in quanto basata sull'apprendimento concettuale attraverso una lingua, per molti aspetti estranea al tessuto culturale sardo. Poiché esiste un popolo sardo con una propria lingua dai caratteri diversi e distinti dall'italiano, ne discende che la lingua ufficiale dello Stato, risulta in effetti una lingua straniera, per di più insegnata con metodi didatticamente errati, che non tengono in alcun conto la lingua materna dei Sardi: e ciò con grave pregiudizio per un'efficace trasmissione della cultura sarda, considerata come sub-cultura. Va dunque respinto il tentativo di considerare come unica soluzione valida per questi problemi una forzata e artificiale forma di acculturazione dall'esterno, la quale ha dimostrato (e continua a dimostrare tutti) suoi gravi limiti, in quanto incapace di risolvere i problemi dell'isola. È perciò necessario promuovere dall'interno i valori autentici della cultura isolana, primo fra tutti quello dell'autonomia, e "provocare un salto di qualità senza un'acculturazione di tipo colonialistico, e il superamento cosciente del dislivello di cultura" ([[Giovanni Lilliu|Lilliu]]). La Facoltà di Lettere e Filosofia dell'Università di Cagliari, coerentemente con queste premesse con l'istituzione di una Scuola Superiore di Studi Sardi, è pertanto invitata ad assumere l'iniziativa di proporre alle autorità politiche della Regione Autonoma e dello Stato il riconoscimento della condizione di minoranza etnico-linguistica per la Sardegna e della lingua sarda come lingua «nazionale» della minoranza. È di conseguenza opportuno che si predispongano tutti i provvedimenti a livello scolastico per la difesa e conservazione dei valori tradizionali della lingua e della cultura sarda e, in questo contesto, di tutti i dialetti e le tradizioni culturali presenti in Sardegna (ci si intende riferire al Gallurese, al Sassarese, all'Algherese e al Ligure-Carlofortino). In ogni caso tali provvedimenti dovranno comprendere necessariamente, ai livelli minimi dell'istruzione, la partenza dell'insegnamento del sardo e dei vari dialetti parlati in Sardegna, l'insegnamento nella scuola dell'obbligo riservato ai Sardi o coloro che dimostrino un'adeguata conoscenza del sardo, o tutti quegli altri provvedimenti atti a garantire la conservazione dei valori tradizionali della cultura sarda. È bene osservare come, nel quadro della diffusa tendenza a livello internazionale per la difesa delle lingue delle minoranze minacciate, provvedimenti simili a quelli proposti sono presi in Svizzera per la minoranza ladina fin dal 1938 (48000 persone), in Inghilterra per il Galles, in Italia per le minoranze valdostana, slovena e ultimamente ladina (15000 persone), oltre che per quella tedesca; a proposito di queste ultime e specificamente in relazione al nuovo ordinamento scolastico alto-atesino. Il presidente del Consiglio on. [[Emilio Colombo|Colombo]], nel raccomandare ala Camera le modifiche da apportare allo Statuto della Regione Trentino-Alto Adige (il cosiddetto "pacchetto"), «modifiche che non escono dal concetto di autonomia indicato dalla Costituzione», ha ritenuto di dovere sottolineare l'opportunità "che i giovani siano istruiti nella propria lingua materna da insegnanti appartenenti allo stesso gruppo linguistico"; egli inoltre aggiungeva che "solo eliminando ogni motivo di rivendicazione si crea il necessario presupposto per consentire alla scuola di svolgere la sua funzione fondamentale in un clima propizio per la migliore formazione degli allievi". Queste chiare parole del presidente del Consiglio ci consentono di credere che non si voglia compiere una discriminazione nei confronti della minoranza sarda, ma anche per essa valga il principio enunciato dall'opportunità dell'insegnamento della lingua materna a opera di insegnanti appartenenti allo stesso gruppo linguistico, onde consentire alla scuola di svolgere anche in Sardegna la sua funzione fondamentale in un clima propizio alla migliore formazione per gli allievi. Si chiarisce che tutto ciò non è sciovinismo né rinuncia a una cultura irrinunciabile, ma una civile e motivata iniziativa per realizzare in Sardegna una vera scuola, una vera rinascita, "in un rapporto di competizione culturale con lo stato (…) che arricchisce la Nazione" (Lilliu)». Il Consiglio unanime approva le istanze proposte dal prof. Sanna e invita le competenti autorità politiche a promuovere tutte le iniziative necessarie, sul piano sia scolastico che politico-economico, a sviluppare coerentemente tali principi, nel contempo acquisendo dati atti a mettere in luce il suesposto stato. Cagliari, 19 febbraio 1971. [Farris, Priamo (2016). ''Problemas e aficàntzias de sa pianificatzioni linguistica in Sardigna. Limba, Istòria, Sotziedadi'' / ''Problemi e prospettive della pianificazione linguistica in Sardegna. Lingua, Storia, Società'', Youcanprint]</ref>. Unu primu abbotzu de lege pro su bilinguismu l'at redatada su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|Partidu Sardu de Atzione]] in su 1975<ref>Rebecca Posner, John N. Green (1993). ''Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance''. De Gruyter Mouton. p. 272.</ref>. Est famadu su richiamu patriòticu espressadu unos cantos mese in antis de mòrrere, in su 1977, dae su poeta [[Remundu Piras]], chi in ''Non sias isciau''<ref group="Nota">"O sardu, si ses sardu e si ses bonu, / Semper sa limba tua apas presente: / No sias che isciau ubbidiente / Faeddende sa limba 'e su padronu. / Sa nassione chi peldet su donu / De sa limba iscumparit lentamente, / Massimu si che l'essit dae mente / In iscritura che in arrejonu. / Sa limba 'e babbos e de jajos nostros / No l'usades pius nemmancu in domo / Prite pobera e ruza la creides. / Si a iscola no che la jughides / Po la difunder menzus, dae como / Sezis dissardizende a fizos bostros." in {{Tzita web|url=http://www.poesias.it/poeti/piras_raimondo/sonetti/No_sias_isciau.rtf|tìtulu=Piras, Raimondo. No sias isciau}}</ref> invitaiat a su recùperu de sa limba pro s'opònnere a sa dessardizatzione de sas generatziones de su tempus benidore.<ref name="Remundu" /> In su 1978, una lege de initziativa populare pro su bilinguismu at collidu mìgias de firmas, ma no est istada mai aprovada ca at addobiadu sa contrariedade de sa manca e mescamente de su Partidu Comunista Italianu<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|editore=G. Giappichelli Editore|p=67|titolo=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|anno=2017}}</ref>, chi a pustis de duos annos at propònnidu unu progetu de lege suo "pro sa tutela de sa limba e de sa cultura de su pòpulu sardu"<ref>Rebecca Posner, John N. Green (1993). ''Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance''. De Gruyter Mouton. p. 273.</ref>. In sos annos '80, a s'atentu de su Cussìgiu regionale sunt istados presentados tres progetos de lege chi aiant unu cuntenutu pretzisu a sa delìbera adotada dae s'Universidade de Casteddu<ref name="Rosita">{{Tzita libru|nùmene=Rebecca|sambenadu=Posner|nùmene2=John N.|sambenadu2=Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|url=https://books.google.it/books?id=_8J7ilk0bAgC&printsec=frontcover&dq=Bilingualism+and+Linguistic+Conflict+in+Romance&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Sardinian&f=false|atzessu=2020-07-18|data=1993|editore=Walter de Gruyter|limba=en|ISBN=978-3-11-011724-0}}</ref>.
In sos annos Setanta, s'est registradu unu protzessu mannu de remplasamentu linguìsticu cara a s'italianu non in su [[Campidanu]] ebbia, ma fintzas in àreas geogràficas chi unu tempus beniant cunsideradas cunservadoras pro su chi pertocat a sa linguìstica, che a [[Macumere]] in sa [[provìntzia de Nùgoro]] (1979); a sa ridefinitzione de s'istrutura econòmicu-sotziale galu in atu est currispòndida, difatis, una mudadura prus manna de su repertòriu linguìsticu, chi at determinadu issu matessi un'islitamentu de sos balores in subra de sos cales si basaiant s'identidade ètnica e culturale de sas comunidades sardas.<ref>{{Tzita libru|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Sistu|tìtulu=Sardegna: geografie di un'isola|annu=2019|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|p=193}}</ref><ref group="Nota">Gavino Pau, in un interventu suo in La Nuova Sardegna (18 de abrile de su 1978, ''Una lingua defunta da studiare a scuola''), naraiat chi "pro totus s'italianu fiat una àtera limba in sa cale traduìamus sos pensamentos nostros chi, impossìbiles de firmare, essiant a foras in sardu" e galu, pro sa limba sarda "apamus bìvidu, pro issa amus sufridu, pro issa bivimus e amus a bìvere. Sa die chi issa at a mòrrere, amus a mòrrere fintzas nois che a sardos." (cit. in Melis Onnis, Giovanni (2014). ''Fueddariu sardu campidanesu-italianu'', Domus de Janas, Presentatzione)</ref><ref>Pro Mura, custas mudaduras sotzioeconòmicas sunt istadas cunsideradas che a ingendradoras de una mudada mannu che a «una mudadura antropològica bera e pròpia de sa realidade isolana». Mura, Giovanni (1999). ''Fuéddus e chistiònis in sárdu e italiánu'', Istituto Superiore Regionale Etnografico, Nùgoro, p.3</ref><ref group="Nota">S'italianizatzione culturale de sa populatzione sarda aiat tando assùmidu proportziones gasi mannas de induire a Giovan Battista Pellegrini, in s'Introduzione a s'Atlante istòricu-linguìsticu-etnogràficu friulanu, a "bantare", a contu suo, sos sardos ca issos si naraiant dispostos a atzetare chi s'idioma issoro, fintzas si fiat «unu mèdiu espressivu meda prus pagu subordinadu a s'italianu» esseret cunsideradu unu "dialetu" de s'italianu ebbia, in cuntrastu craru a s'altivesa e a sa lealidade linguìstica de sos friulanos (Salvi, Sergio (1974). ''Le lingue tagliate'', Rizzoli, p.195 ; Pellegrini, Giovan Battista (1972). ''Introduzione all'Atlante storico-linguistico-etnografico friulano (ASLEF)'', Vol. I, p.17 ). Cunsideratziones anàlogas a sas de Pellegrini las aiat fatas, unos cantos annos in antis, in su 1967, su linguista tedescu Heinz Kloss in riferimentu a su cuntzedu de ''[[Ausbausprache - Abstandsprache - Dachsprache|Dachsprache]]'' ("limba cuberta"), imbentadu dae issu; in s'istùdiu pionerìsticu suo, issu faghiat notare comente limbas de comunidades che a sos sardos, sos otzitanos e sos haitianos beniant cunsideradas dae issos matessi comente petzi «dialetos de limbas binchidoras in logu de sistemas linguìsticos autònomos», in manera diferente dae sa lealtade funguda de sos catalanos chi, nointames su proibitzionismu franchista, non diant àere atzetadu mai una degradatzione gasi manna de sa limba issoro cunfronta a s'ùnica limba chi tando fiat ufitziale, s'ispagnolu (Kloss, Heinz (1967). ''"Abstand Languages" and "Ausbau Languages"''. Anthropological Linguistics, 9(7), p.36.).</ref>. Custa chistione est istada ogetu de anàlisis sotziològicas in sas mudadas acontèssidas in s'identidade de sa comunidade sarda, cun sas atitudines suas contra a sa sardofonia influentzadas dae unu stigma de una "primitividade" e "arretradesas" farsas ma propagandadas a longu dae sas istitutziones, de òrdine polìticu e sotziale, favorèvoles a s'italianidade linguìstica.<ref>«Nella coscienza dei sardi, in analogia con i processi che caratterizzano la subalternità ovunque, si è costituita un'identità fondata su alcune regole che distinguono il dicibile (autonomia in politica, italianità linguistica, criteri di gusto musicali convenzionali non sardi, mode, gastronomie, uso del tempo libero, orientamenti politici) come campo che può comprendere quasi tutto ma non l'indicibile, cioè ciò che viene stigmatizzato come "arretrato", "barbaro", "primitivo", cioè sardo ''de souche'', "autentico". Questa esclusione del sardo ''de souche'', originario, si è costituita lentamente attraverso una serie di atti repressivi (Butler 2006, 89), dalle punizioni scolastiche alla repressione fascista del sardismo, ma anche grazie alla pratica quotidiana del passing e al diffondersi della cultura di massa in epoca recente (in realtà molto più porosa della cultura promossa dall'istruzione centralizzata).» Mongili, Alessandro (2015). ''Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Capìtulu 1.2, Indicibile è il sardo</ref> Su sardu diat àere subidu un'arretramentu chene pàsida cara a s'italianu, pro neghe de unu "cumplessu de sa minoria" chi at ispintu sa comunidade sarda a un'atitùdine de minisprètziu pro sa limba issoro.<ref>Mura, Giovanni (1999). ''Fuéddus e chistiònis in sárdu e italiánu'', Istituto Superiore Regionale Etnografico, Nùgoro, p.3</ref>In sos annos annos a pustis, però, b'est istadu unu càmbiu de cumportamentu: sa limba no est istada petzi reconnota comente unu marcadore ètnicu/identitàriu positivu<ref>{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=279|tzitatzione=It also became obvious that the polarization of the language controversy had brought about a change in the attitude towards Sardinian and its use. Sardinian had become a symbol of ethnic identity: one could be proud of it and it served as a marker to distance oneself from the 'continentali' [Italians on the continent].}}</ref>, ma est istada fintzas su canale pro mèdiu de su cale at agatadu espressione sa discuntentesa sotziale causada dae sas atziones de su guvernu tzentrales, cunsideradas no in gradu de providire a su satisfamentu de sos bisòngios sotziales e econòmicos de s'Ìsula<ref>{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=279|tzitatzione=It also turned out that this segregation from Italian became proportionately stronger as speakers felt that they had been let down by the 'continentali' in their aspirations towards better socio-economic integration and greater social mobility.}}</ref>. A su matessi tempus, però, s'est bidu comente cussu sentidu positivu pro a sa limba fiat in cuntrastu cun s'impreu efetivu suo, chi sighiat a calare meda<ref>{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=288|tzitatzione=The data in Sole 1988 point to the existence of two opposing tendencies: Sardophone speakers hold their language in higher esteem these days than before but they still use it less and less.}}</ref>.
In su [[ghennàrgiu]] de su [[1981]] su giornale "Nazione Sarda" at fatu unu colpu giornalisticu iscoberende chi, in su 1976, su Ministèriu de s'Istrutzione italianu aiat publicadu una nota pedende informatziones in subra de sos insegnantes chi impreaiant sa limba sarda in s'iscola, e chi su proveditoradu de Tàtari aiat publicadu una tzirculare a ogetu “Iscolas de Sardigna – Introdutzione de sa limba sarda” inue pediat a sos prèsides e a sos diretores didàticos de s'astènnere dae initziativas de cussa genia e de informare su proveditoradu de cale si siat atividade ligada a s'introdutzione de sa limba sarda in cussas iscolas e istitutos.<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|tìtulu=Schedati tutti gli insegnanti che vogliono portare la lingua sarda nelle scuole|publicatzione=Nazione Sarda|data=1981-01-20}}</ref><ref>{{Tzita noas|nùmene=Sarvadore|sambenadu=Serra|autore=|url=https://salimbasarda.net/cando-ischedaiant-sos-maistros-de-sardu/|tìtulu=Cando ischedaiant sos maistros de sardu|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2021-01-28|atzessu=2021-02-01}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|autore=|url=https://www.manifestosardo.org/lingua-sarda-dallinterramento-alla-resurrezione/|tìtulu=Lingua sarda: dall’interramento alla resurrezione?|publicatzione=Il Manifesto Sardo|data=2014-09-01|atzessu=2021-02-01}}</ref>
In su 1981 su Cussìgiu Regionale at dibatidu e votadu a favore de s'introdutzione de su bilinguismu pro sa primu borta<ref>{{Tzita libru|autore=Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo|tìtulu=Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance Linguistics|annu=2017|editore=De Gruyter Mouton|limba=it,en|p=37}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|pp=21-44|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. In risposta a sas pressiones fatas dae una risolutzione de su Cussìgiu de Europa in subra de sa tutela de sas minorias natzionales, in su 1982 su guvernu italianu at creadu una commissione pro indagare mègius sa chistione<ref name="Kurt Braunmüller 2003 p. 238">Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history''. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238.</ref>; s'annu a pustis est istadu presentadu unu disinnu de lege a su Parlamentu italianu, ma chene resessida. Una de sas primas leges aprovadas definitivamentedae su legislatore regionale, sa "Lege Cuàdru pro sa Tutela e Valorizatzione de sa Limba e de sa Cultura de sa Sardigna" de su 3 de austu de su 1993, est istada botzada dae sa Corte Costitutzionale a pustis de unu ricursu de su guvernu tzentrale, chi la cunsideraiat "esorbitante pro aspetos plùrimos dae sa cumpetèntzia integrativa e atuativa possedida dae sa Regione in matèria de imparu".<ref>[https://www.cortecostituzionale.it/actionPronuncia.do ''Sentenza n.290/1994'', pres. Casavola]</ref><ref>Deplano, Andrea (1996). ''Etnia e folklore : storia, prospettive, strumenti operativi'', Artigianarte, Casteddu, p.58-59</ref> Comente s'ischit, sos sardos ant dèpidu isetare àteros bator annos pro chi sa normativa regionale no esseret sutaposta a giudìtziu de costitutzionalidade, e àteros duos pro chi su sardu poderet agatare reconnoschimentu in Itàlia in manera contemporànea a àteras ùndighi minorias etnolinguìsticas. Difatis sa lege n.482/1999 in subra de sas minorias linguìsticas istòricas l'ant aprovada petzi a pustis de sa ratìfica italiana de sa Cunventzione-cuadru pro s'amparu de sas minorias natzionales de su Cussìgiu de Europa in su 1998<ref name="Kurt Braunmüller 2003 p. 2382">Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history''. Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 238.</ref>.
Una chirca promòvida dae MAKNO in su 1984 at riveladu chi sos 3/4 de sos sardos fiant a favore meda de s'imparu bilìngue in sas iscolas (su 22% de su campione cheriat un'introduimentu obrigatòriu e su 54,7% unu facoltativu) cantu de unu status de bilinguismu ufitziale che a sa [[Badde de Aosta]] e su [[Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol|Südtirol]] (62,7% de su campione a favore, 25,9% contràriu e 11,4% dudosu).<ref>Pinna, M.T. Catte (1992). ''Educazione bilingue in Sardegna: problematiche generali ed esperienze di altri paesi'', Edizioni di Iniziative culturali, Tàtari, pp.166-174</ref> Custos datos sunt istados in parte corroborados dae un'àtera iscumbata demoscòpica acumprida in su 2008, in ue su 57,3% ammustraiat un'atitudine favorèvole cara a sa presèntzia de su sardu in oràriu iscolàsticu in paris a s'italianu.<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf |tìtulu=Oppo, Anna. ''Le lingue dei sardi'', p. 50 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2018-01-07 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180107201700/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070514130939.pdf |urlmortu=eja }}</ref>
[[File:Padre_Nostro_sardo.jpg|right|thumb|Crèsia de su Pater Noster, [[Gerusalemme]]. Iscritzione de su [[Babbu nostru|Babbu Nostru]] in sardu]]
Unas cantas personalidades pensant chi su protzessu de assimilatzione diat pòdere batire a sa morte de su cuntzetu de natzione sarda e de populu sardu<ref>{{Tzita libru|autore=Pier Sandro Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni. Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|tzitade=Rende|limba=it|p=9|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>Gavino Pau, in un'interventu suo in [[La Nuova Sardegna]] (18 abrile 1978, ''Una lingua defunta da studiare a scuola''), naraiat chi "per tutti l'italiano era un'altra lingua nella quale traducevamo i nostri pensieri che, irrefrenabili, sgorgavano in sardo" e galu, pro sa limba sarda "abbiamo vissuto, per essa abbiamo sofferto, per essa viviamo e vivremo. Il giorno che essa morrà, moriremo anche noi come sardi." (cit. in Melis Onnis, Giovanni (2014). ''Fueddariu sardu campidanesu-italianu'', Domus de Janas, Presentazione)</ref><ref>{{Tzita web|http://www.gfbv.it/3dossier/eu-min/sardi-it.html|Paradiso turistico o la lenta morte di un popolo?|autore=Marco Oggianu|data=21 nadale 2006|limba=it|24 freàrgiu 2008}}</ref> in manera diferente dae su chi est acontèssidu, pro esempru, in [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]] (ìsula anglitzizada meda). Nointames resurtent ligados a sa limba e cultura sarda sentidos identitàrios profundos<ref name="Rosita2">{{Tzita libru|nùmene=Rebecca|sambenadu=Posner|nùmene2=John N.|sambenadu2=Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|url=https://books.google.it/books?id=_8J7ilk0bAgC&printsec=frontcover&dq=Bilingualism+and+Linguistic+Conflict+in+Romance&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Sardinian&f=false|atzessu=2021-07-29|data=1993|editore=Walter de Gruyter|limba=en|pp=271-294|ISBN=978-3-11-011724-0}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|p=72|tzitatzione=Se dunque il quadro delle competenze e degli usi linguistici è contraddittorio ed estremamente eterogeneo per le ragioni che abbiamo citato prima, non altrimenti si può dire per l'opinione. Questa è generalmente favorevole a un mutamento dello status pubblico della lingua sarda e delle altre lingue della Sardegna, le vuole tutelare e vuole diffonderne l'uso, anche ufficiale.}}</ref>, su chi si bidet pro mèdiu de anàlisis paret chi siat una lenta ma costante regressione in sa cumpetèntzia siat ativa siat passiva de cussa limba, pro resones de natura printzipalmente polìtica e sotzioeconòmica (s'impreu de s'italianu presentadu che a una crae de avantzamentu e promotzione sotziale<ref>{{Tzita web|url=https://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/il_ruolo_della_lingua.html|tìtulu=Il ruolo della lingua sarda nelle scuole e nelle università sarde|sambenadu=Weisser|nùmene=Svenja|situ=Institut für Linguistik/Romanistik|data=2016-04-12|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061608/https://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/il_ruolo_della_lingua.html|dataarchìviu=2017-10-11|urlmortu=eja}}</ref>, su stigma assotziadu a s'impreu de su sardu, su s'ispopulamentu progressivu de sas zonas internas cun sos sardos chi si tramudant a sas costas, s'aflussu de gente dae sa penìsula e sos problemas potentziales de comprensibilidade intre sas limbas chistionadas<ref group="Nota">Est interessante a notare comente in sa chistione linguìstica sarda potzat, pro tzertos versos, sussìstere unu parallelismu cun s'Irlanda, in ue unu fenòmenu simigiante at assùmidu su nùmene de tzìrculu vitziosu de s'Irish Gaeltacht (Cfr. Edwards 1985). Difatis in Irlanda, a s'abbassiada de prestìgiu de su gaèlicu acontèssidu cando issu fiat resurtadu chistionadu in àreas deprimidas sotzialmente e economicamente, s'est agiunta s'emigratzione dae custas àreas cara a sas urbanas e cunsideradas economicamente prus avantzadas, in ue s'idioma majoritàriu (s'inglesu) diat èssere istadu destinadu a abbutinare e prevàlere contra a cussu minoritàriu de sos emigrantes.</ref>, etc.): su nùmeru de pipios chi diat impreare in manera ativa su sardu crollat a unu datu inferiore a su 13%, cuntzentradu in sas zonas internas<ref>La Nuova Sardegna, 04/11/10, Per salvare i segni dell'identità - de Paolo Coretti</ref> che a sa [[Costera]], sa [[Barbàgia]] arta e sas [[Baronia|Baronias]]<ref>{{Tzita web|http://www.sardegna24.net/cultura/ai-docenti-di-sardo-lezioni-in-italiano-1.46195|Ai docenti di sardo lezioni in italiano, Sardegna 24 - Cultura|limba=it}}</ref><ref name="thirteendottwo">{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/02/05/news/silanus-diventa-la-capitale-dei-vocabolari-dialettali-1.17725376|tìtulu=Silanus diventa la capitale dei vocabolari dialettali|situ=La Nuova Sardegna|data=2019-02-05|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-03-01|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200301102255/https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/02/05/news/silanus-diventa-la-capitale-dei-vocabolari-dialettali-1.17725376|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita libru|autore=Damien Simonis|tìtulu=Sardinia|annu=2003|editore=Lonely Planet Publications|limba=en|pp=240-241|ISBN=978-1-74059-033-4}}</ref>. Pighende in esàmene sa situatzione de unos cantas biddas logudoresas (che a [[Laerru]], [[Tzaramonte]] e [[Piaghe]]) in ue su tassu de sardofonia de sos pipios est a curtzu a su 0%, b'at chi chistionat de unu suitzìdiu linguìsticu beru chi bi diat èssere in pagas deghinas de annos.<ref name="Maxia">{{Tzita web|url=http://www.luigiladu.it/collaborazioni_siti_web/ctedde_la_situazione_sociolinguistica_della_lingua_sarda_settentrionale_di_mauro_maxia.htm|tìtulu=La situazione sociolinguistica della Sardegna settentrionale|sambenadu=Maxia|nùmene=Mauro|situ=www.luigiladu.it|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref>
In cada manera, sas anàlisis sotziolinguìsticas giai mentovadas narant chi custu protzessu non resurtat su matessi in totue pro nudda, ca si bidet in manera meda prus crara in sas tzitades chi no in sas biddas.<ref>{{Tzita web|url=http://taban.canalblog.com/archives/2013/09/01/27937436.html|tìtulu=Da un'isola all'altra: Corsica e Sardegna - Jean-Pierre Cavaillé|situ=taban.canalblog.com|data=2013-09-01|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.uoc.edu/euromosaic/web/document/sard/an/e1/e1.html|Sardinian language use survey|limba=en}}</ref> A sa die de oe, su sardu est una limba chi s'agatat in una cunditzione instàbile<ref name="Rosita2" /> de diglossia (chi est arribbada a divènnere dilalia) e commutatzione de còdighe, e chi no intrat (o non bi tenet difusione manna) in s'amministratzione, in su cummèrtziu, in sa crèsia,<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/533141/|tìtulu=Niente messa in limba, lettera al vescovo: "Perché non parlare in sardo?"|situ=Sardiniapost.it|data=2016-01-09|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|urlmortu=eja}}</ref><ref name="Maxia" /> in s'iscola, in sas universidades locales [[Universidade de Tàtari|de Tàtari]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.vitobiolchini.it/2011/07/20/caro-mastino-non-negare-levidenza-per-te-il-sardo-e-una-lingua-morta-che-luniversita-di-sassari-vorrebbe-insegnare-come-se-fosse-il-latino/|tìtulu=Caro Mastino, non negare l'evidenza: per te il sardo è una lingua morta. Che l'Università di Sassari vorrebbe insegnare come se fosse il latino|sambenadu=Biolchini|nùmene=Vito|data=2011-07-20|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sanatzione.eu/2013/11/lingua-sarda-la-figuraccia-di-mastino-rettore-delluniversita-di-sassari/|tìtulu=Lingua Sarda: La figuraccia di Mastino, rettore dell’Università di Sassari|sambenadu=Melis|nùmene=Roberto|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> e [[Universidade de Casteddu|de Casteddu]] e in sos mass mèdia.<ref>{{Tzita web|url=http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/i_mass_media.html|tìtulu=I mass media in Sardegna|sambenadu=Steck|nùmene=Svenja|situ=Institut für Linguistik/Romanistik|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011062004/http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/i_mass_media.html|dataarchìviu=2017-10-11|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.uoc.edu/euromosaic/web/homean/index1.html|Sardinian in Italy (s'in casu bi siant problemas pro consultare custu documentu, tocat a ischertare ''List by languages'', ''Sardinian'', ''Sardinian in Italy'')|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/08/01/news/no-al-sardo-in-rai-pigliaru-discriminazione-inaccettabile-1.11867688|tìtulu=No al sardo in Rai, Pigliaru: «Discriminazione inaccettabile»|situ=La Nuova Sardegna|data=2015-08-01|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.nationalia.info/new/10653/bill-excluding-sardinian-friulian-from-rai-broadcasts-sparks-protest|tìtulu=Bill excluding Sardinian, Friulian from RAI broadcasts sparks protest|situ=Nationalia|limba=en|atzessu=2020-07-29}}</ref> Sighende s'iscala de balia linguìstica proposta de unu pannellu apòsitu de s'UNESCO in su 2003<ref name=":10">Brenzinger ''et all.'' (2003). ''Language Vitality and Endangerment'', Document submitted to the International Expert Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages, Paris, p.8</ref>, su sardu diat flutuare intre una cunditzione de "in perìgulu de estintzione de seguru" (''definitely endangered'': sos pipios no imparant prus sa limba), chi l'ant atribuidu fintzas in su Libru Ruju, e una de "perìgulu sèriu de estintzione" (''severely endangered'': sa limba est mascamente impreada dae sa generatzione de sos mannois in susu); sighende su critèriu EGIDS (''Expanded Graded Intergenerational Disruption Scale'') propostu dae Lewis e Simons, su sardu diat èssere a làcana intre su livellu 7 (Instàbile: sa limba no est prus trasmìtida a sa generatzione imbeniente<ref name="Simon">M. Paul Lewis, Gary F. Simons (2010). ''Assessing Endangerment: Expanding Fishman’s GIDS'', p.8</ref>) e su livellu 8 (Moribunda: sos ùnicos faeddadores ativos de sa limba apartenent a sa generatzione de sos mannois<ref name=":10" />), chi currispondent de pare a pare a sos duos grados de s'iscala UNESCO giai mentovados. Pro sos datos publicados dae s'ISTAT in su 2017<ref>[http://www3.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf La lingua italiana, i dialetti e le lingue straniere] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120722142548/http://www3.istat.it/salastampa/comunicati/non_calendario/20070420_00/testointegrale.pdf |date=2012-07-22 }}. Istat, 2006</ref>, su 52,1% de sa populatzione sarda impreat s'italianu ebbia cun sas famìlias issoro, mentras su 31,5% pràticat intrèveru linguìsticu e petzi su 15,6% narat de impreare su sardu o àteras limbas no italianas; a foras de s'ambiente privadu e de sos amigos, sas pertzentuales decretant torra sa predominàntzia esclusiva de s'italianu (87,2%) contra a su sardu e a sas àteras limbas, totu firmas a su 2,8%.
Sos annos '90 ant connotu unu rinnovamentu de sas formas espressivas in su panorama musicale sardu: medas artistas, ispatziende dae sos gèneres prus traditzionales che a su càntigu (''[[cantu a tenore]]'', ''[[cantu a chiterra]]'', ''[[gosos]]'', etc.) e a su teatru (Mario Deiana) a cussos prus modernos che a su rock (''[[Kenze Neke]]'', ''Askra'' e ''KNA'', ''Tzoku'', ''[[Tazenda]]'', etc.) e fintzas rap e hip hop ([[Dr. Drer & CRC posse]], ''[[Sa Razza|Quilo]]'', ''[[Sa Razza]]'', ''Malam'', ''Su Akru'', ''[[Menhir]]'', ''Stranos Elementos'', ''Randagiu Sardu'', ''Futta'', etc.) impreant difatis sa limba pro promòvere s'ìsula e reconnòschere sos problemas betzos e sos disafios noos suos.<ref>''Storia della lingua sarda'', vol. 3, a cura di Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer, CUEC, pp.227-230</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2011/10/07/news/stranos-elementos-musica-per-dare-voce-al-disagio-sociale-1.3554525|tìtulu=Stranos Elementos, musica per dare voce al disagio sociale|situ=La Nuova Sardegna|data=2011-10-07|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2012/04/27/news/il-passato-che-avanza-a-ritmo-di-rap-1.4430757|tìtulu=Il passato che avanza a ritmo di rap|situ=La Nuova Sardegna|data=2012-04-28|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2012/12/15/news/cori-e-rappers-in-limba-alla-biennale-1.6202913|tìtulu=Cori e rappers in limba alla Biennale|situ=La Nuova Sardegna|data=2012-12-16|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> Bi sunt fintzas unos cantos films (che a ''[[Su Re]]'', in parte ''Bellas mariposas'', ''Treulababbu'', ''Sonetàula'', etc.) realizados in sardu cun sos sutatìtulos in italianu<ref>{{Tzita web|url=https://people.unica.it/antiocofloris/files/2011/03/Limba-e-tzinema-def.pdf|tìtulu=La lingua sarda al cinema. Un'introduzione|sambenadu=Floris|nùmene=Antioco|situ=[[Universidade de Casteddu|UniCa]]|limba=it|sambenadu2=Pinna|nùmene2=Salvatore|atzessu=2021-07-29|dataarchìviu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210729163845/https://people.unica.it/antiocofloris/files/2011/03/Limba-e-tzinema-def.pdf|urlmortu=eja}}</ref>, e unos àteros (che a Metropolis) cun sos sutatìtulos in sardu.<ref>''Storia della lingua sarda'', vol. 3, a incuru de Giorgia Ingrassia e Eduardo Blasco Ferrer, CUEC, pp.226</ref>
Partinde dae sas sessiones de esàmene tentas in su 2013, ant ispantadu gente meda, bidu chi non b'at galu un'istituzionalizatzione ''de facto'' de sa limba, sos tentativos de unos cantos dischentes de presentare s'esàmene o parte de cussu in limba sarda.<ref>[http://www.focusardegna.com/index.php/editoriali/106-do-you-speak-su-sardu Do you speak… su Sardu? - Irene Bosu , Focus Sardegna]</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/cagliari-promosso-a-pieni-voti-il-tredicenne-che-ha-dato-lesame-in-sardo/|tìtulu=Cagliari, promosso a pieni voti il tredicenne che ha dato l'esame in sardo|situ=Sardiniapost.it|data=2013-06-27|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-09-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200927130141/https://www.sardiniapost.it/cronaca/cagliari-promosso-a-pieni-voti-il-tredicenne-che-ha-dato-lesame-in-sardo/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-prof-continentale-dice-no-alla-studentessa-che-vuole-parlare-in-sardo-di-eleonora-darborea/|tìtulu=Eleonora d'Arborea in sardo? La prof. "continentale" dice no|situ=Sardiniapost.it|data=2013-07-09|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-09-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200927141652/https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-prof-continentale-dice-no-alla-studentessa-che-vuole-parlare-in-sardo-di-eleonora-darborea/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://ulsaltabaronia.myblog.it/2013/07/16/sassari-studente-dell-alberghiero-si-diploma-parlando-in-sar/|tìtulu=Sassari, studente dell’Alberghiero si diploma parlando in sardo|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-12-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202034632/https://ulsaltabaronia.myblog.it/2013/07/16/sassari-studente-dell-alberghiero-si-diploma-parlando-in-sar/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2013/07/20/news/esame-di-maturita-per-la-limba-1.7453282|tìtulu=Esame di maturità per la limba|situ=La Nuova Sardegna|data=2013-07-21|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>[http://www.castedduonline.it/area-vasta/hinterland/15824/quartu-esame-di-terza-media-in-campidanese-studenti-premiati-in-comune.html Quartu,esame di terza media in campidanese:studenti premiati in Comune - CastedduOnline]</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2014/07/01/news/studentessa-dialoga-in-sardo-con-il-presidente-dei-docenti-1.9522950|tìtulu=Studentessa dialoga in sardo con il presidente dei docenti|situ=La Nuova Sardegna|data=2014-07-02|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.bentos.it/in-sardo-allesame-di-maturita-la-scelta-di-lia-obinu-al-liceo-scientifico-di-bosa/|tìtulu=In sardo all'esame di maturità. La scelta di Lia Obinu al liceo scientifico di Bosa|situ=www.bentos.it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cronaca/2016/06/24/studente_sostiene_l_esame_di_terza_media_su_grazia_deledda_intera-68-509301.html|tìtulu=Studente sostiene l'esame di terza media su Grazia Deledda interamente in sardo|situ=L'Unione Sarda.it|data=2016-06-24|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-maturita-ad-orgosolo-studente-poeta-costume-sardo-tesina-limba/|tìtulu=La maturità ad Orgosolo: studente-poeta in costume sardo, tesina in limba|situ=Sardiniapost.it|data=2017-07-04|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-12-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202060546/https://www.sardiniapost.it/cronaca/la-maturita-ad-orgosolo-studente-poeta-costume-sardo-tesina-limba/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.castedduonline.it/sardegna/oristano/48990/col-costume-sardo-all-esame-di-maturita-discute-la-tesina-in-limba.html|tìtulu=Col costume sardo all'esame di maturità discute la tesina in "limba"|situ=web.archive.org|data=2017-07-06|limba=it|atzessu=2020-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170811070714/http://www.castedduonline.it/sardegna/oristano/48990/col-costume-sardo-all-esame-di-maturita-discute-la-tesina-in-limba.html|dataarchìviu=2017-08-11|urlmortu=eja}}</ref> Sunt annotamala semper prus fitianos fintzas sos decraros de matrimòniu in custa limba pedidos dae sos còjubes.<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/nozze-in-lingua-sarda-a-cagliari-il-primo-matrimonio-in-municipio-erxbakiz|tìtulu=Nozze in lingua sarda a Cagliari Il primo matrimonio in Municipio|situ=L'Unione Sarda.it|data=2014-06-07|limba=it|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/matrimonio-in-sardo-a-mogoroil-si-in-limba-di-simone-e-svetlana-gyez02rh|tìtulu=Matrimonio in sardo a Mogoro - sì in limba di Simone e Svetlana|situ=L'Unione Sarda.it|data=2013-08-04|limba=it|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.scanomontiferro.it/?lng=it&mod=blog&pg=pagina&doc=1405435452|tìtulu=Matrimonio in limba - Iscanu / Scano di Montiferro|limba=it|atzessu=2020-08-04|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414121851/http://www.scanomontiferro.it/?lng=it&mod=blog&pg=pagina&doc=1405435452|dataarchìviu=2021-04-14|deadurl=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/il-matrimonio-in-limba-piacela-delibera-sbarca-anche-a-quartu-bcu6h964|tìtulu=Il matrimonio in "limba" piace. La delibera sbarca anche a Quartu|situ=L'Unione Sarda.it|data=2014-07-17|limba=it|atzessu=2021-08-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/olbia/cronaca/2018/07/11/news/all-esame-di-terza-media-con-una-tesina-in-sardo-1.17049944|tìtulu=All'esame di terza media con una tesina in sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2018-07-11|limba=it-IT|atzessu=2021-08-10}}</ref>
At creadu interessu meda s'initziativa virtuale de unos cantos sardos in Google Maps, in risposta a un'ordinàntzia de su Ministeru de sas Infrastruturas chi ordinaiat a totu sos sìndigos de sa regione de eliminare sos cartellos in sardu piatzados a s'intrada de sos tzentros abitados: totu sos comunos aiant difatis torradu a impreare su nùmene originàriu issoro pro belle unu mese, finas a cando s'iscuadra de Google no at isseberadu de torrare a pònnere sa toponomàstica in italianu ebbia.<ref>{{Tzita web|url=https://www.thelocal.it/20131014/sardinian-rebels-redraw-island-map|tìtulu=Sardinian 'rebels' redraw island map|situ=www.thelocal.it|limba=en|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-10-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201030164153/http://www.thelocal.it/20131014/sardinian-rebels-redraw-island-map|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2013/09/16/news/la-limba-sulle-mappe-di-google-1.7749977|tìtulu=La limba sulle mappe di Google|situ=La Nuova Sardegna|data=2013-09-15|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2013/10/15/news/su-google-maps-spariscono-i-nomi-delle-citta-in-sardo-1.7928840|tìtulu=Su Google Maps spariscono i nomi delle città in sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2013-10-15|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref>
De annotu est s'impreu, fatu dae unas cantas sotziedades isportivas che a sa [[Polisportiva Dinamo|Dinamo Basket Tàtari]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.dinamobasket.com/sr/blog/io-ci-credo-noi-ci-crediamoe-tu|tìtulu=Io ci credo, noi ci crediamo… E tu? - Dinamo Sassari (versione de su situ in sardu)|situ=Dinamo Sassari|data=2013-04-22|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-11-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201126120816/https://www.dinamobasket.com/sr/blog/io-ci-credo-noi-ci-crediamoe-tu|urlmortu=eja}}</ref> e a su [[Cagliari Calcio|Casteddu Fùbalu]], de sa limba in sas campagnas promotzionales suas.<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnasport.com/?p=30661|tìtulu=Il Cagliari parla in sardo: era ora! Adesso abbia la forza di insistere e rilanciare - SardegnaSport|limba=it|atzessu=29 trìulas 2014|dataarchìviu=2014-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140729143400/http://www.sardegnasport.com/?p=30661|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/bene-su-casteddu-in-sardu-ma-rispetet-sortografia-de-is-sardos/|tìtulu=Bene su Casteddu in sardu (ma rispetet s'ortografia de is sardos)|atzessu=2020-07-29}}</ref> A pustis a una campagna de adesiones,<ref>{{Tzita web|url=https://www.labarbagia.net/notizie/comunicati-stampa/8582/facebook-in-sardo-e-possibile-ottenerlo-se-noi-tutti-compiliamo-la-richiesta-|tìtulu=Facebook in sardo: è possibile ottenerlo se noi tutti compiliamo la richiesta|situ=www.labarbagia.net|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> su sardu est istadu incluidu intre sas limbas chi podent èssere isseberadas pro s'interfache de Facebook. S'optzione de issèberu como est ativa e chi si siat la podet impreare;<ref>{{Tzita web|url=http://www.sagazeta.info/2016/12/telegram-in-sardu-oe-si-podet.html|tìtulu=Telegram in sardu: oe si podet|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2017-01-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170131195842/http://www.sagazeta.info/2016/12/telegram-in-sardu-oe-si-podet.html|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.vilaweb.cat/noticies/tecnologies-de-la-sobirania/|tìtulu=Tecnologies de la sobirania|situ=VilaWeb|limba=ca|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.giornalettismo.com/facebook-sardo-come-si-mette/|tìtulu=Come si mette la lingua sarda su Facebook|autore=Stefania Carboni|situ=Giornalettismo|data=2016-01-08|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> sa limba sarda la si podet pònnere fintzas in [[Telegram]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.labarbagia.net/notizie/attualita/9999/facebook-in-sardo-ora-e-realta|tìtulu=Facebook in sardo: ora è realtà|atzessu=}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.wired.it/internet/social-network/2016/07/22/arrivato-facebook-in-lingua-sarda/|tìtulu=È arrivato Facebook in lingua sarda|situ=Wired|data=2016-07-22|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> Su sardu est presente che a limba configuràbile fintzas in unas àteras aplicatziones, che a F-Droid, Diaspora, OsmAnd, Notepad++, Stellarium<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/oristano/cronaca/2017/03/24/news/la-limba-nel-cielo-le-costellazioni-ribattezzate-in-sardo-1.15085534|tìtulu=La limba nel cielo: le costellazioni ribattezzate in sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2017-03-24|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref>, Skype<ref>[https://sourceforge.net/projects/skypeinyourlang/?source=typ_redirect ''Skype language files for additonal languages, Sardu'']</ref>, etc. In su 2016 est istadu inauguradu [[Apertium]], su primu tradutore automàticu dae s'italianu a su sardu<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=http://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2016/08/31/finanziato_da_google_nasce_il_primo_traduttore_automatico_per_la-8-529325.html|tìtulu=Finanziato da Google nasce il primo traduttore automatico per la lingua sarda|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2016-08-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170816191842/http://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2016/08/31/finanziato_da_google_nasce_il_primo_traduttore_automatico_per_la-8-529325.html|dataarchìviu=2017-08-16|urlmortu=eja}}</ref>, VLC mèdia player pro Android, Linux Mint Debina Edition 2 "Betsy", [[Mozilla Firefox|Firefox]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.istorias.it/17/03/2023/8158/firefox-como-su-navigadore-web-faeddat-sardu/|tìtulu=Firefox, como su navigadore web faeddat sardu|autore=Mauro Loddo|situ=Istòrias|data=2023-03-17|limba=sc|atzessu=2023-03-26|dataarchìviu=2023-03-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230326171907/https://www.istorias.it/17/03/2023/8158/firefox-como-su-navigadore-web-faeddat-sardu/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardumatica.net/index.php/firefox-chistionat-sardu|tìtulu=Firefox chistionat sardu|situ=Sardumàtica|data=2023-03-17|atzessu=2023-03-26}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2023/03/15/news/firefox-parla-in-sardo-la-missione-di-sardware-per-diffondere-la-limba-sul-web-1.100262119|tìtulu=Firefox parla in sardo: la missione di Sardware per diffondere la limba sul web|situ=La Nuova Sardegna|data=2023-03-15|limba=it|atzessu=2023-03-26}}</ref>, Tux Paint<ref>{{Tzita web|url=https://aplicatzionesinsardu.wordpress.com/2023/03/12/tux-paint/|tìtulu=Tux Paint|situ=Aplicatziones in sardu|data=2023-03-12|limba=sc|atzessu=2023-03-26}}</ref>, QGIS<ref>{{Tzita web|url=https://aplicatzionesinsardu.wordpress.com/2023/03/13/qgis/|tìtulu=QGIS|situ=Aplicatziones in sardu|data=2023-03-13|limba=sc|atzessu=2023-03-26}}</ref> etc. Fintzas su motore de chirca DuckDuckGo l'ant bortadu totu in limba sarda.<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardumatica.net/node/25|tìtulu=Dae oe DuckDuckGo chistionat sardu!|situ=Sardumàtica|data=2020-04-07|atzessu=2023-03-26}}</ref>
In su complessu, dinàmicas che a reconnoschimentu che a minoria linguìstica fatu a tardu meda, acumpangiadu dae un'òpera de italianizatzione graduale ma pervasiva promòvida dae su sistema educativu, dae cussu amministrativu e dae sos mèdios, sighidu dae su segamentu de sa trasmissione intergeneratzionale, ant causadu su fatu chi oe sa balia de su sardu si potzat definire arruinada in manera grae.<ref>[https://www.degruyter.com/view/product/180542 ''Manuale di linguistica sarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612153642/https://www.degruyter.com/view/product/180542 |date=2018-06-12 }}, 2017, A incuru de Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo. Manuals of Romance Linguistics, De Gruyter Mouton, pp.37</ref> B'at una partzidura sustantziale intre chi creet chi sa lege in tutela de sa limba siat arribbada tropu a tardu,<ref>"Si […] sos Sardos an a sighire a faeddare in italianu a sos fizos che a como, tando est malu a creer chi sa limba
amministrativa, s’instandardizatzione e finas su sardu in iscola an a poder cambiare abberu sas cosas.". Paulis, Giulio (2010). ''Varietà locali e standardizzazione nella dinamica dello sviluppo linguistico'', in Corongiu, Giuseppe; Romagnino, Carla. ''Sa Diversidade de sas Limbas in Europa, Itàlia e Sardigna. Atos de sa conferèntzia regionale de sa limba sarda''. Macumere, 28-30 Santandria 2008, Casteddu, Edizione de sa Regione Autònoma de Sardigna, pp. 179-184</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.indiscreto.org/difendere-litaliano-resuscitare-sardo/|tìtulu=Difendere l’italiano per resuscitare il sardo|situ=L'INDISCRETO|data=2016-09-02|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref> pensende chi s'impreu suo siat istadu oe remplasadu dae su de s'italianu, e chie imbetzes narat chi siat fundamentale pro afortiare s'impreu currente de custa limba. Sos cunsideros in subra de sa frammentatzione dialetale de sa limba sunt portados che a un'argumentu contràriu a un'interventu istitutzionale pro su mantenimentu suo e sa valorizatzione sua: àteros faghent notare su fatu chi custu problema l'ant giai afrontadu in unas àteras zonas europeas, che a esèmpiu sa [[Catalugna]], in ue sa s'introduzione totale in sa bida pùblica est istada possìbile petzi gràtzias a unu protzessu de istandardizatzione de sos dialetos suos, chi fiant eterogèneos fintzas issos. In generale, s'istandardizatzione de sa limba est contierrada, essende sugeta a polèmicas o, in sas tzitades, indiferèntzia<ref>{{Tzita web|url=http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/la_standardizzazione_del_sardo.html|tìtulu=La standardizzazione del sardo, oppure: quante lingue standard per il sardo? E quali?|sambenadu=Wilsch|nùmene=Matthea|situ=Institut für Linguistik/Romanistik|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171011061341/http://www.uni-stuttgart.de/lingrom/marzo/EscursioneSitoItaliano/la_standardizzazione_del_sardo.html|dataarchìviu=2017-10-11|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.formaparis.com/blog/le-contese-sulla-lsc-lo-standard-%C3%A8-il-futuro-senza-diktat|tìtulu=Le contese sulla Lsc. Lo standard è il futuro. Senza diktat -Alessandro Mongili|sambenadu=Pinna|nùmene=Daniela|situ=Formaparis|data=2014-06-21|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140714165915/http://www.formaparis.com/blog/le-contese-sulla-lsc-lo-standard-%C3%A8-il-futuro-senza-diktat|urlmortu=eja}}</ref>
In sustàntzia, sa comunidade sardòfona diat costituire galu, cun belle 1,7 milliones de chistionadores chi si definint nativos (de sos cales 1.291.000 istant in Sardigna), sa prus manna minoria linguìstica reconnota in [[Itàlia]]<ref name="ISTAT2" /> fintzas si est, in manera paradossale, in su matessi tempus sa chi tenet su prus pagu de tutela de totu cantas. A foras de s'Itàlia, in ue pro como no est prevìdida belle peruna possibilidade de insegnamentu istruturadu de sa limba (s'[[Universidade de Casteddu]] si distinghet pro àere abertu sa prima borta unu cursu in su 2017<ref>{{Tzita web|url=http://old.unica.it/pub/7/show.jsp?id=35714&iso=20&is=7|tìtulu=Lingua sarda: “Trinta prenu” per i primi due studenti|data=2017-06-22|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181106185317/http://old.unica.it/pub/7/show.jsp?id=35714&iso=20&is=7|dataarchìviu=2018-11-06}}</ref>; [[Universidade de Tàtari|sa de Tàtari]], imbetzes, in su 2021 at annuntziadu s'abertura de unu curriculum dedicadu in parte a sa limba sarda in filologia moderna<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2021/03/07/news/nasce-sardistica-lingue-e-culture-della-civilta-isolana-1.39999050|tìtulu=Nasce Sardistica, lingue e culture della civiltà isolana|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2021-03-07|atzessu=2021-07-30|dataarchìviu=2021-07-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210730104510/https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2021/03/07/news/nasce-sardistica-lingue-e-culture-della-civilta-isolana-1.39999050|urlmortu=eja}}</ref>), si tenent, a bortas, cursos in istados che a sa Germània (universidades de [[Stuttgart|Istocarda]], [[Mònacu de Baviera|Mònacu]], Tubinga, Mannheim<ref>{{Tzita web|url=http://www.ladonnasarda.it/storie/6952/30-e-lode-in-lingua-sarda-per-gli-studenti-tedeschi.html|tìtulu=30 e lode in lingua sarda per gli studenti tedeschi - La Donna Sarda|autore=Maria Giovanna Intermontes Cherchi|data=2017-02-14|limba=it|atzessu=2021-07-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170302030849/http://www.ladonnasarda.it/storie/6952/30-e-lode-in-lingua-sarda-per-gli-studenti-tedeschi.html|dataarchìviu=2017-03-02|urlmortu=eja}}</ref>, etc.), s'Ispagna (universidade de [[Girona]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/05/18/news/i-tedeschi-studiano-il-sardo-nell-isola-1.11449200|tìtulu=I tedeschi studiano il sardo nell’isola|situ=La Nuova Sardegna|data=2015-05-19|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-04-17|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200417041535/https://www.lanuovasardegna.it/regione/2015/05/18/news/i-tedeschi-studiano-il-sardo-nell-isola-1.11449200|urlmortu=eja}}</ref>), s'[[Islanda]]<ref>{{Tzita web|url=http://www.videolina.it/articolo/tg/2018/02/15/da_mogoro_all_islanda_per_insegnare_il_sardo_cos_promuovo_l_isola-78-697973.html|tìtulu=DA MOGORO ALL’ISLANDA PER INSEGNARE IL SARDO: «COSÌ PROMUOVO L’ISOLA»|situ=Videolina|data=2018-02-15|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> e sa [[Repùblica Ceca|Tzèchia]] (universidade de [[Brno]])<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2014/08/23/news/studenti-cechi-imparano-il-sardo-1.9806286|tìtulu=Studenti cechi imparano il sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2014-08-24|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardiniapost.it/culture/ecco-come-insegno-il-sardo-nella-repubblica-ceca/|tìtulu="Ecco come insegno il sardo nella Repubblica Ceca"|situ=Sardiniapost.it|data=2015-11-08|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-12-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202063033/https://www.sardiniapost.it/culture/ecco-come-insegno-il-sardo-nella-repubblica-ceca/|urlmortu=eja}}</ref>; pro unu tantu de tempus, su prof. [[Shigeaki Sugeta|Sugeta]] nde teniat unos cantos in Giapone, in s'universidade de Waseda ([[Tokio|Tòkyo]]).<ref>{{Tzita web|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2008/07/19/SO1SO_SO106.html|tìtulu=In città il professore giapponese che insegna la lingua sarda a Tokio - La Nuova Sardegna|situ=Archivio - La Nuova Sardegna|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2021-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414150711/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2008/07/19/SO1SO_SO106.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN6PO_SN601.html|tìtulu=«Limba» made in Japan|situ=La Nuova Sardegna|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2020-09-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200926032900/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN6PO_SN601.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN0PO_SN009.html|tìtulu=Il professore giapponese che insegna il sardo ai sardi|situ=La Nuova Sardegna|limba=it|atzessu=2020-07-29|dataarchìviu=2021-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210414150226/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/2010/09/24/SN0PO_SN009.html|urlmortu=eja}}</ref>
Su grupu de chirca Euromosaic, commissionadu dae sa Cummissione Europea cun s'intentzione de sestare unu cuadru de sa situatzione linguìstica in sos territòrios europeos sinnados de minorias etnolinguìsticas, at valutadu sa fragilidade estrema de su sardu pondende·lu a su de barantunu postos in unu totale de barantoto limbas de minoria europeas, rilevende unu puntègiu pari a su de su grecu de s'Itàlia de su sud<ref>{{Tzita libru|autore=Sergio Lubello|tìtulu=Manuale Di Linguistica Italiana, Manuals of Romance linguistics|annu=2016|editore=De Gruyter|limba=it|p=489}}</ref>, e concruit gasi su raportu suo:
{{Tzitatzione|Paret chi siat galu un'àtera limba de minoria in perìgulu. Sas agèntzias deputadas a sa produtzione e riprodutzione de sa limba no acumprint prus a su ruolu chi acumpriant in sa generatzione colada. Su sistema educativu non sustentat in perunu modu sa limba e sa produtzione e riprodutzione sua. Sa limba non gosat de prestìgiu perunu e in cuntestos de traballu s'impreu suo non naschet dae perunu protzessu sistemàticu, ma est ispontàneu ebbia. Paret chi siat una limba limitada sas a interatziones tra amigos e parentes localizadas meda. Sa base istitutzionale sua est dèbile meda e in declinu sighidu. Nointames custu, si bidet un’oriolu de sos locutores suos, chi tenent unu ligàmene emotivu cun sa limba e sa relatzione sua cun s'identidade sarda.|[https://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index3.html Relatzione Euromosaic "''Sardinian language use survey''"], Euromosaic, 1995|This would appear to be yet another minority language group under threat. The agencies of production and reproduction are not serving the role they did a generation ago. The education system plays no role whatsoever in supporting the language and its production and reproduction. The language has no prestige and is used in work only as a natural as opposed to a systematic process. It seems to be a language relegated to a highly localised function of interaction between friends and relatives. Its institutional base is extremely weak and declining. Yet there is concern among its speakers who have an emotive link to the language and its relationship to Sardinian identity.|limba=en}}
Comente iscriet Matteo Valdes, «sa populatzione de s'ìsula constatat, die pro die, su declinu de sas faeddadas originàrias issoro, si faghet còmplitze de custu declinu trasmitende a sos fìgios sa limba de su prestìgiu e de su poderiu ma, a su matessi tempus, intendet su fatu chi sa pèrdida de sas limbas locales est fintzas pèrdida de issos matessi, de s'identidade o diversidade ispetzìfica issoro»<ref name="valdes">{{Tzita libru|autore=Matteo Valdes|curadore=Anna Oppo|tìtulu=Le lingue dei sardi: una ricerca sociolinguistica|annu=2007|limba=it|p=62|capìtulu=Valori, opinioni e atteggiamenti verso le lingue locali}}</ref>.Essende su protzessu de [[Assimilatzione culturale|assimilatzione]] belle lòmpidu a cumpridura,<ref>In dies de oe sos sardos matessi «si identificano con loro lingua meno di quanto facciano altre minoranze linguistiche esistenti in Italia, e viceversa sembrano identificarsi con l'italiano più di quanto accada per altre minoranze linguistiche d'Italia» (Paulis, Giulio (2001). ''Il sardo unificato e la teoria della panificazione linguistica'', in Argiolas, Mario; Serra, Roberto, ''Limba lingua language: lingue locali, standardizzazione e identità in Sardegna nell’era della globalizzazione'', Casteddu, CUEC, p. 161)</ref> abarrende su bilinguismu belle petzi in sa carta<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2021/02/22/news/il-bilinguismo-perfetto-e-ancora-solo-un-miraggio-1.39943043|tìtulu=Il bilinguismo perfetto è ancora solo un miraggio|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2021-02-22|atzessu=2021-07-29}}</ref> e manchende galu atziones cuncretas pro un'impreu ufitziale fintzas petzi a intro de sa Sardigna, sa limba sarda sighit duncas cun s'agonia sua, si puru cun una lestresa prus bassa cunfronta a carchi su tempus coladu, mescamente gràtzias a su traballu de medas assòtzios culturales chi nde promovent s'impreu e sa valorizatzione, in unu protzessu chi unos cantos istudiosos ant definidu comente "risardizatzione linguìstica"<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|pp=67-68|tzitatzione=La situazione del sardo in questi ultimi decenni risente da un lato degli esiti del processo di italianizzazione linguistica, profondo e pervasivo, e dall'altro di un processo che si può definire come risardizzazione linguistica, intendendo con questo una serie di passaggi che incidono sulla modifica dello status del sardo come lingua, sulla determinazione di una regola scritta, sulla diffusione del suo uso nei media e nella comunicazione pubblica e, infine, sullo sviluppo del suo uso come lingua di comunicazione privata e d'uso in set d'interazione interpersonale dai quali era stato precedentemente bandito o considerato sconveniente}}</ref>. In su mentras, s'italianu sighet a eròdere,<ref>«La popolazione dell’isola constata, giorno dopo giorno, il declino delle proprie parlate originarie, si fa complice di questo declino trasmettendo ai figli la lingua del prestigio e del potere» (Valdes, Matteo (2007). ''Valori, opinioni e atteggiamenti verso le lingue locali'', in Oppo, Anna. ''Le lingue dei sardi: una ricerca sociolinguistica'', Casteddu, Regione Autonoma della Sardegna, p. 62)</ref> in su tempus, semper prus tretos assotziados a su sardu, giai in istadu de deperimentu generale cun s'etzetzione giai mentovada de unas cantas "sacas linguìsticas".
Fintzas si sa pràtica linguìstica de su sardu est in netu declinu in totu s'ìsula, est imbetzes comunu in sas generatziones noas de cale si siat classe sotziale<ref>{{Tzita web|url=http://maxia-mail.doomby.com/medias/files/lingua-e-societa-in-sardegna-estratto-cap-1.pdf|tìtulu=Lingua e società in Sardegna|sambenadu=Maxia|nùmene=Mauro|limba=it|atzessu=2021-07-29}}</ref>, in ue b'at fintzas gente chi chistionat s'italianu ebbia, s'impreu de s'italianu regionale de Sardigna (mutidu fatu-fatu ironicamente "[[italianu porcheddinu]]"<ref>Bolognesi, Roberto. ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], 2013, Cap.3 "L'italiano regionale di Sardegna", pg.63-74</ref> dae sos sardòfonos pro minisprètziu): est una chistionada dialetale de s'italianu chi, in sas espressiones diastràticas suas cun a intru suo medas influssos fonològicos, morfològicos e sintàticos de su sardu fintzas in cussos faeddadores chi non tenent perunu connoschimentu de cussa limba.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Andrea|sambenadu=Corsale|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Sistu|tìtulu=Sardegna: geografie di un'isola|annu=2019|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|p=191, 199}}</ref>
{{Tzitatzione|Sa subordinatzione sotziolinguìstica de su sardu a s'italianu at ingendradu unu protzessu de degeneratzione graduale de sa limba sarda in unu ''[[patois]] italianu'' etichetadu che a "italianu regionale". Custu còdighe linguìsticu nou, chi istupat dae s'interferèntzia intre s'italianu e su sardu, est comunu meda in sos tzetos sotziu-culturales prus pagu privilegiados.|3=The sociolinguistic subordination of Sardinian to Italian has resulted in the gradual degeneration of the Sardinian language into an ''Italian patois'' under the label of regional Italian. This new linguistic code that is emerging from the interference between Italian and Sardinian is very common among the less privileged cultural and social classes.|limba=en|[https://www.uoc.edu/euromosaic/web/homect/index3.html Relatzione Euromosaic "''Sardinian in Italy''"], Euromosaic, 1995}}
Sos sardòfonos, imbetzes, de sòlitu colant dae unu còdighe a s'àteru, in logu de ammesturare sas duas limbas (''code-mixing'')<ref>Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance linguistics.'' De Gruyter Mouton. p. 213</ref>.
Fatores de fundamentu pro sa riprodutzione in su tempus de su grupu etnolinguìsticu, che a sa trasmissione intergeneratzionale de sa limba, abbarant a dies de oe cumpromìtidos meda chene chi pàrgiat possìbile a nde frenare s'italianizatzione progressiva<ref>«Ciò nonostante non si è potuto né frenare l'italianizzazione progredente attraverso la scuola e gli ambiti ufficiali, né restituire vitalità al sardo in famiglia. La trasmissione intergenerazionale, fattore essenziale per la riproduzione etnolinguistica, resta seriamente compromessa.» Eduardo Blasco Ferrer, Peter Koch, Daniela Marzo (2017). ''Manuale di linguistica sarda. Manuals of Romance Linguistics''. De Gruyter Mouton. p. 40.</ref>, in istàdiu avantzadu meda. Sardòfonos medas oe tenent petzi una capatzidade de impreu ativa limitada, o passiva ebbia, de sa limba issoro<ref>«Yet, it cannot be ignored that at present many young speakers, who have frequently been brought up in Italian, have a restricted active or even a merely passive command of their ethnic language.» Kurt Braunmüller, Gisella Ferraresi (2003). ''Aspects of multilingualism in European language history.'' Amsterdam/Philadelphia: University of Hamburg. John Benjamins Publishing Company. p. 241</ref>.
In dies de oe b'at fintzas chie pensat chi siet improbàbile chi s'agatet in presse una solutzione normativa a sa chistione linguìstica sarda.<ref name="Rosita"/> In cada manera, essende sa limba sarda galu in perìgulu<ref>{{Tzita libru|autore=Martin Harris, Nigel Vincent|tìtulu=The Romance languages|annu=2003|tzitade=London, New York|limba=en|p=21}}</ref>, si podet nàrrere chi at giai postu sas rastas suas in s'italianu locale de oe comente sostratu.<ref>«If present trends continue, it is possible that within a few generations the regional variety of Italian will supplant Sardinian as the popular idiom and that linguists of the future will be obliged to refer to Sardinian only as a substratal influence which has shaped a regional dialect of Italian rather than as a living language descended directly from Latin.» Martin Harris, Nigel Vincent (2003). The Romance languages. London, New York. p. 349</ref>[[File:Minoranze_linguistiche_it.svg|left|thumb|Su sardu intre sas comunidades linguìsticas de minoria reconnotas ufitzialmente in Itàlia<ref>{{Tzita web|url=http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/carta-generale/|tìtulu=Lingue di minoranza e scuola, Carta Generale. Ministero della Pubblica Istruzione|atzessu=24 trìulas 2016|dataarchìviu=2017-10-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171010152621/http://www.minoranze-linguistiche-scuola.it/carta-generale/|deadurl=yes}}</ref>]]
== Reconnoschimentu istitutzionale ==
[[File:Segnaletica_bilingue_Sardegna.gif|thumb|Signalètica locale bilìngue italianu/sardu]]
[[File:Segnaletica_bilingue_Sardegna_Siniscola.jpg|thumb|Sinnale de intrada a su tzentru abitadu in sardu in [[Thiniscole]]]]
Sa limba sarda l'at reconnota che a limba de sa Regione autònoma de sa Sardigna a pustis de s'italianu sa lege regionale n. 26 de su 15 de santugaine de su [[1997]] "Promotzione e valorizatzione de sa cultura e de sa limba de sa Sardigna" (sa lege regionale previdet sa tutela e valorizatzione de sa limba e de sa cultura, pari dignidade cunfronta a sa limba italiana cun riferimentu fintzas a su [[Saligheresu|catalanu de S'Alighera]], a su [[tabarchinu]] de s'ìsula de Santu Perdu, a su [[tataresu]] e [[Gaddhuresu|gadduresu]], sa cunservatzione de su patrimòniu culturale/bibliotecàriu/museale, sa creatzione de Consultas Locales in subra de sa limba e sa cultura, sa catalogatzione e su tzensu de su patrimoniu culturale, cuntzessione de contributos regionales a fainas culturales, programatziones radiotelevisivas e testadas giornalìsticas in limba, impreu de sa limba sarda in fase de discussione in sos òrganos de sos entes locales e regionales cun verbalizatzione de sos interventos acumpangiada dae sa tradutzione in [[Itàlia|italianu]], impreu in sa posta e in sas comunicatziones orales, riprìstinu de sos topònimos in limba sarda e installatzione de cartellos sinnalèticos istradales e urbanos cun sa denumenatzione bilìngue).
Sa lege regionale àplicat e regulamentat unas cantas normas de s'Istadu a tutela de sas minorias linguìsticas.
Perunu reconnoschimentu est istadu imbetzes atribuidu, in su 1948, a sa limba sarda de s'Istatutu de sa Regione Autònoma, chi est lege costitutzionale: s'ausèntzia de normas istatutàrias de tutela, a diferèntzia de sos Istatutos istòricos de sa Badde de Aosta e de su Trentinu-Südtirol, faghet in manera chi pro sa comunidade sarda, nointames rapresentet ex lege n. 482/1999 sa prus minoria linguìstica prus manna in Itàlia, non s'àplichent sas leges eletorales pro sa rapresentàntzia polìtica de sas listas in Parlamentu, fintzas si tenent contu de sas ispetzìficades de cussas minorias<ref>P. su [https://www.felicebesostri.it/ricorso-anti-italikum/ ricursu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929201103/https://www.felicebesostri.it/ricorso-anti-italikum/ |date=2020-09-29 }} de s'abogadu Besostri contra sa lege eletorale italiana de su 2015.</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2021/02/21/giornata-mondiale-della-lingua-madre-solinas-il-sardo-deve-avere-8-1118300.html|tìtulu=Giornata mondiale della lingua madre, Solinas: "Il sardo deve avere la stessa dignità dell'italiano"|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2021-02-21|atzessu=2021-07-30}}</ref>.
A su sardu (che a su catalanu de S'Alighera) s'aplicant, imbetzes, s'art. 6 de sa Costitutzione (''Sa Repùblica tutelat cun normas apòsitas sas minorias linguìsticas'') e sa lege n. 482 de su 15 de nadale de su 1999 "Normas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas"<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cronaca_sardegna/2014/12/12/la_cassazione_il_sardo_una_lingua_non_pu_essere_considerato_un_di-6-400327.html|tìtulu=La Cassazione: "Il sardo è una lingua
non può essere considerato un dialetto"|situ=L'Unione Sarda.it|data=2014-12-12|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref> chi previdet atziones de tutela e valorizatzione (impreu de sa limba minoritària in sas iscolas maternas, primàrias e segundàrias in paris cun sa limba italiana, impreu dae s'ala de sos òrganos de Comunos, Comunidades Montanas, Provìntzias e Regione, publicatzione de atos in sa limba minoritària abarrende però s'esclusivu balore legale de sa versione italiana,<ref>[https://www.edscuola.it/archivio/statistiche/lingue_minoranza_scuola.pdf Lingue di minoranza e scuola. A dieci anni dalla Legge 482/99 Quaderni della Direzione Generale per gli Ordinamenti Scolasticie per l’Autonomia Scolastica]</ref> impreu orale e iscritu in sas amministratziones pùblicas cun s'esclusione de sas fortzas armadas e de politzia, adotzione de topònimos agiuntivos in sa limba minoritària, riprìstinu a pustis de dimanda de nùmenes e sambenados in sa forma originària, cunventziones pro su servìtziu pùblicu radiotelevisivu) in logos definidos dae sos Cussìgios Provintziales a pustis de dimandas de su 15% de sos tzitadinos de sos comunos interessados o de 1/3 de sos cussigeris cumonales. Pro pòdere aplicare custu reconnoschimentu, chi s'àplicat a sas "''…populatziones…chi chistionant…sardu''", su chi diat esclùdere a rigore [[Gaddhuresu|gadduresu]] e [[tataresu]], in cantu in manera geogràfica sardos ma in manera linguìstica de tipu [[Limba corsicana|corsicanu]], e de seguru su lìgure-[[tabarchinu]] de s'ìsula de Santu Perdu.
[[File:Cartello_Bilingue_Italiano-Sardo.jpg|alt=|thumb|Cartellu bilìngue in su munitzìpiu de [[Biddesorris|Bidda Sorris]]]]
Su Regulamentu atuativu D.P.R. n. 345 de su 2 de maju de su 2001 (''Regulamentu de atuatzione de sa lege 15 nadale 1999, n. 482, cun sas normas de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas'') ponet règulas in sa lacanadura de sos àmbitos territoriales de sas minorias linguìsticas, in s'impreu in sas iscolas e in sas universidades, in s'impreu in sa pùblica amministratzione (a banda de sa Regione, de sas Provìntzias, de sas Comunidades Montanas e de sos membros de sos Cussìgios Cumonales, in sa publicatzione de atos ufitziales de s'Istadu, in s'impreu orale e iscritu de sas limbas minoritàrias in sos ufìtzios de sas amministratziones pùblicas cun istitutzione de un'isportellu apòsitu e in s'impreu de indicos iscritos bilìngue ''…cun pari dignidade gràfica'', e in sa facultade de publicatzione bilìngue de sos atos prevìdidos dae sas leges, semper abarrende s'eficatzidade giurìdica de su testu in limba italiana ebbia), in su riprìstinu de sos nùmenes e de sos sambenados originàrios, in sa toponomàstica (''…disciplinada dae sos istatutos e dae sos regulamentos de sos entes locales interessados'') e sa signalètica istradale (s'in casu siant prevìdidos sinnales indicadores de localidades fintzas in sa limba ammìtida a tutela, s'àplicant sas normativas de su Còdighe de su Caminu, cun dignidade gràfica matessi de sas duas limbas), fintzas in su servìtziu radiotelevisivu.
Sa prima manu de testu de s'atu de ratìfica de sa [[Carta europea de sas limbas regionales o de minorìa|Carta europea de sas limbas regionales o minoritàrias]] de su Cussìgiu de Europa<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=24017&v=2&c=2803&t=7|tìtulu=Lingua sarda, Legislazione Internazionale, Sardegna Cultura|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-08-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200813000805/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=24017&v=2&c=2803&t=7|urlmortu=eja}}</ref> de su 5 de santandria de su 1992 (giai sutascrita, ma mai ratificada,<ref>{{Tzita web|url=http://affarinternazionali.it/2018/08/italia-tutela-lingue-minoritarie/|tìtulu=Italia, sulle lingue minoritarie passi ancora da fare|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-08-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200809173655/http://www.affarinternazionali.it/2018/08/italia-tutela-lingue-minoritarie/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.cagliaripad.it/339468/lingua-sarda-marilotti-m5s-occorre-ratifica-della-carta-europea-delle-lingue-minoritarie|tìtulu=Lingua sarda, Marilotti (M5s): “Occorre ratifica della Carta europea delle lingue minoritarie”|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2020-11-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201129134247/https://www.cagliaripad.it/339468/lingua-sarda-marilotti-m5s-occorre-ratifica-della-carta-europea-delle-lingue-minoritarie/|urlmortu=eja}}</ref> dae sa Repùbblica Italiana su 27 de làmpadas de su 2000) chi est galu in suta de esàmene dae banda de su Senadu previdet, chene esclùdere s'impreu de sa limba italiana, atziones in prus pro sa tutela de sa limba sarda e pro su catalanu (imparu preiscolare in sardu, annestru primàriu e segundàriu a sos dischentes chi lu rechèrgiant, insegnamentu de s'istòria e de sa cultura, formatzione de sos insegnantes, diritu de s'espressare in limba in sas protzeduras penales e tziviles chene gastos agiuntivos, cunsentire s'esibitzione de documentos e proas in limba in sas protzeduras tziviles, impreu in sos ufìtzios istatales a banda de sos funtzionàrios in cuntatu cun su pùblicu e possibilidade de presentare dimandas in limba, impreu in s'amministratzione locale e regionale cun possibilidade de presentare dimandas orales e iscritas in limba, publicatzione de documentos ufitziales in limba, formatzione de sos funtzionàrios pùblicos, impreu in paris de sa toponomàstica in sa limba minoritària e adotzione de sos sambenados in limba, programatziones radiotelevisivas regulares in sa limba minoritària, sejos de seguridade fintzas in limba, promotzione de sa cooperatzione transfrontalera intre amministratziones in ue si chistionet sa matessi limba). Si notet chi s'Itàlia, in paris a sa Frantza e a Malta<ref>[https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2016/589794/EPRS_BRI(2016)589794_EN.pdf European Parliamentary Research Service. ''Regional and minority languages in the European Union, Briefing September 2016'']</ref>, no at galu ratificadu custu tratadu internatzionale.<ref>{{Tzita web|url=https://messaggeroveneto.gelocal.it/udine/cronaca/2013/06/06/news/l-ue-richiama-l-italia-non-ha-ancora-firmato-la-carta-di-tutela-1.7208776|tìtulu=L’Ue richiama l’Italia: non ha ancora firmato la Carta di tutela|situ=Messaggero Veneto|data=2013-06-06|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref>
Sas formas de tutela prevìdidas pro sa limba sarda sunt belle sas matessi de cussas reconnotas pro su [[Limba friulana|friulanu]] e in generale belle totus sas àteras minorias ètnicu-linguìsticas de s'Itàlia ([[Limba albanesa|albanesas]], [[Limba cadelana|catalanas]], [[Limba grega|gregas]], [[Limba croata|croatas]], franco-proventzales e [[Limba otzitana|otzitanas]], etc.), ma inferiores de meda a cussas asseguradas pro sas comunidades [[Limba frantzesa|francòfonas]] in [[Badde de Aosta]], a cussas [[Limba islovena|islovenas]] in [[Friuli-Venetzia Giulia|Friuli-Venètzia Giùlia]] e, infines, a cussas làdinas e germanòfonas in su [[Provìntzia autònoma de Bolzano - Alto Adige/Südtirol|Tirolu de su Sud]].
[[File:Pula_Hinweisschild_01.jpg|thumb|Signalètica locale bilìngue i [[Pula]]]]
Annotamala, sas pagas leges a tutela de su bilinguismu mentovadas finas a como non sunt aplicadas o aplicadas petzi in parte. In custu sensu su Cussìgiu de Europa, chi in su 2015 aiat abertu un'iscumbata in Itàlia pro sa situatzione de sas minorias ètnicu-linguìsticas suas (cunsideradas in s'àmbitu de sa Cunventzione-cuadru che a "minorias natzionales"), at denuntziadu s'acostamentu ''à la carte'' dae s'ala de s'istadu cun issas, cun s'etzetzione de su giai mentovadu casu tedescu, frantzesu e islovenu (limbas pro sa cale tutela s'Itàlia at dèpidu sutascrìere acordos internatzionales). Nointames su reconnoschimentu istatale formale, difatis, non b'at belle peruna espositzione mediàtica in sa limba de minorias in manera polìtica o in manera numèrica prus lecas che a sa sarda, e sas risursas frunidas pro progetos de abbivamentu linguìsticu che a s'insegnamentu bilìngue, limitadu a casos sìngulos, e in prus isperimentales, non sunt sufitzientes "fintzas pro respetare sas aspetativas prus bàsicas".<ref>[http://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806959b9 The Council of Europe Advisory Committee on the Framework Convention for the Protection of National Minorities, Fourth Opinion on Italy, 2015]</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.sanatzione.eu/2015/07/lingua-sarda-il-consiglio-deuropa-indaga-lo-stato-italiano-ne-parliamo-con-giuseppe-corongiu/|tìtulu=Lingua Sarda: il Consiglio d’Europa indaga lo Stato Italiano. Ne parliamo con Giuseppe Corongiu|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cronaca/2016/06/24/gli_ispettori_di_bruxelles_lingua_sarda_discriminata_norme_non_ri-68-509174.html|tìtulu=Il Consiglio d'Europa: «Lingua sarda discriminata, norme non rispettate»|situ=L'Unione Sarda.it|data=2016-06-24|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://rm.coe.int/168073038c|tìtulu=Resolution CM/ResCMN(2017)4 on the implementation of the Framework Convention for the Protection of National Minorities by Italy, Council of Europe|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/sulla-lingua-sarda-uno-fuorilegge-inadempiente/|tìtulu=Sulla lingua sarda uno stato fuorilegge e inadempiente, Francesco Casula|limba=it}}</ref> Su sardu a oe no est istadu galu, difatis, introduidu in sos programmas ufitziales intrende mascamente in unos cantos progetos iscolàsticos (mòdulos de bintibator'oras) chene peruna garantzia de continuidade.<ref>''Se i ragazzi non parlano la lingua degli anziani'', Piera Serusi. L'Unione Sarda, 8 nadale 2017</ref>
Sa revisione de s'ispesa pùblica de su guvernu Monti diat àere abbassadu galu de prus su livellu de tutela de sa limba, chi fiat giai bassu si non nullu,<ref>{{Tzita web|http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/italiesardaigne.htm|Sardaigne|limba=fr}}</ref> atuende una distintzione intre sas limbas sugetas a tutela in base a acordos internatzionales e cunsideradas ''minorias natzionales'' ca "de limba mama istràngia" (tedescu, islovenu e frantzesu) e sas chi faghent parte de comunidades chi non tenent un'istrutura istatale istràngia a palas, reconnotas in manera simple che a ''minorias linguìsticas''.<ref group="Nota">No est unu casu chi custas tres limbas, amparadas dae acordos internatzionales, siant sas ùnicas minorias linguìsticas cunsideradas non menetzadas dae Gaetano Berruto (''Lingue minoritarie, in XXI Secolo. Comunicare e rappresentare'', Roma, Istituto della Enciclopedia Italiana, pp. 335-346., 2009).</ref> Custu disinnu de lege, nointames apat creadu una reatzione dae prus alas de su mundu polìticu e intelletuale isolanu,<ref>{{Tzita web|1=https://bolognesu.wordpress.com/2012/07/08/il-nazionalismo-italiano-mostra-ancora-una-volta-il-suo-volto-feroce-contro-le-minoranze-linguistiche/|2=Il nazionalismo italiano mostra ancora una volta il suo volto feroce contro le minoranze linguistiche|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|limba=it|atzessu=2 austu 2012|dataarchìviu=2013-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130921061125/https://bolognesu.wordpress.com/2012/07/08/il-nazionalismo-italiano-mostra-ancora-una-volta-il-suo-volto-feroce-contro-le-minoranze-linguistiche/|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita web|1=http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/lingua-sarda-cisl-tutelare-la-specialita-dell-isola.html|2=Lingua sarda: CISL, tutelare la specialità dell'isola|limba=it|atzessu=2020-08-04|dataarchìviu=2013-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130921061445/http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/lingua-sarda-cisl-tutelare-la-specialita-dell-isola.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/richiesta-di-estensione-massima-dei-benefici-previsti-massim.html|Richiesta di estensione massima dei benefici previsti massimi dalla Carta Europea delle Lingue a sardo e friulano|limba=it|atzessu=2 austu 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130921061434/http://ulsaltabaronia.myblog.it/archive/2012/08/01/richiesta-di-estensione-massima-dei-benefici-previsti-massim.html|dataarchìviu=2013-09-21|deadurl=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.sassarinotizie.com/articolo-12111-universita_contro_spending_review_viene_discriminato_il_sardo.aspx|Università contro spending review «Viene discriminato il sardo» - Sassari Notizie|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.buongiornoalghero.it/contenuto/0/12/4262/il_consiglio_regionale_si_sveglia_sulla_tutela_della_lingua_sarda.aspx|Il consiglio regionale si sveglia sulla tutela della lingua sarda|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://notizie.alguer.it/n?id=50706|tìtulu=Alguer.it «Salviamo sardo e algherese in Parlamento»|limba=it|atzessu=5 austu 2012}}</ref><ref>{{Tzita web|http://www.rossomori.net/joomla/index.php/home/item/1694-il-sardo|Il sardo è un dialetto? - Rossomori|limba=it}}</ref> est istadu impugnadu dae su [[Friuli-Venetzia Giulia|Friuli-Venètzia Giùlia]] ma non dae sa Sardigna, a pustis chi l'ant traduidu in lege, chi non reconnoschet a sas minorias linguìsticas "''chene Istadu''" sos benefìtzios prevìdidos in tema de assinnatzione de sos orgànicos pro sas iscolas;<ref>{{Tzita web|url=http://www.lanuovasardegna.it/regione/2018/12/30/news/scuola-e-minoranze-linguistiche-vertice-a-roma-1.17608951|tìtulu=Scuola e minoranze linguistiche, vertice a Roma|limba=it}}</ref> cun sa sentèntzia nùmeru 215, depositada su 18 de trìulas de su 2013, sa Corte Costitutzionale at però decraradu che a incostitutzionale custu tratamentu diferentziadu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.giurcost.org/decisioni/2013/0215s-13.html|tìtulu=Sentenza Corte costituzionale nr. 215 del 3 luglio 2013, depositata il 18 luglio 2013 su ricorso della regione Friuli-VG|limba=it}}</ref>
Su sardu est reconnotu che a limba dae sa norma ISO 639 chi l'atribuit sos còdighes '''sc''' (ISO 639-1: Alpha-2 code) e '''srd''' (ISO 639-2: Alpha-3 code). Sos còdighes prevìdidos pro sa norma ISO 639-3 ricalcant cussos impreados dae su SIL pro su progetu [[Ethnologue]] e sunt:
* sardu campidanesu: "sro"
* sardu logudoresu: "src"
* gadduresu: "sdn" (chi però est una limba diferente)
* tataresu: "sdc" (chi però est una limba diferente)
Pro s'elencu de sos comunos reconnotos che a minoritàrios in manera ufitziale, pro s'art. 3 de sa lege n. 482/1999 e pro sos topònimos ufitziales in limba sarda relativos pro s'art. 10 pòmpia [[Topònimos de sa Sardigna]].
Sa delìbera de sa Giunta regionale de su 26 de làmpadas de su [[2012]]<ref>[http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_73_20120703172407.pdf Delibera della Giunta regionale del 26 giugno 2012].</ref> at introduidu s'impreu de sos nùmenes ufitziales bilìngues in s'istemma de sa Regione Autònoma de sa Sardigna e in totu sas produtziones gràficas chi rapresentant sas fainas suas de comunicatzione istitutzionale. Duncas, cun sa matessi evidèntzia gràfica de s'italianu, si ponet s'iscritzione ecuivalente a ''Regione Autonoma della Sardegna'' in sardu, est a nàrrere «Regione Autònoma de Sardigna».<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=http://lanuovasardegna.gelocal.it/sassari/cronaca/2012/07/07/news/dicitura-bilingue-per-lo-stemma-della-regione-1.5372764|tìtulu=Dicitura bilingue per lo stemma della Regione|publicatzione=La Nuova Sardegna|data=2012-07-07|atzessu=9 santugaine 2012}}</ref>
Su 5 de austu de su 2015 sa Cummissione Paritètica Istadu-Regione at aprovadu una proposta, inoltrada dae s'Assessoradu de s'Imparu Pùblicu, chi diat tramudare a sa Regione Sarda unas cantas cumpetèntzias amministrativas in matèria de tutela de sas minorias linguìsticas istòricas, che a su sardu e a su catalanu aligheresu.<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardiniapost.it/cronaca/il-consiglio-si-prende-la-limba-da-oggi-interventi-autonomi-dal-governo/ |tìtulu=Il Consiglio si ‘prende' la Limba, da oggi interventi autonomi dal Governo - SardiniaPost |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2020-12-02 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201202070456/https://www.sardiniapost.it/cronaca/il-consiglio-si-prende-la-limba-da-oggi-interventi-autonomi-dal-governo/ |urlmortu=eja }}</ref> Su 27 de làmpadas de su 2018, su Cussìgiu Regionale at infines varadu su TUE in subra de sa disciplina de sa polìtica linguìstica regionale. Sa Sardigna si diat èssere, in teoria, dotada gasi, pro sa prima borta in s'istòria regionale sua, de un'aina reguladora in matèria linguìstica, cun sa punna de assuprire a sa lacuna originale de su testu istatutàriu<ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2018/06/27/news/sardegna-approvata-la-legge-che-da-lo-status-ufficiale-di-lingua-al-sardo-1.17007538|tìtulu=Sardegna, approvata la legge che dà lo status ufficiale di lingua al sardo|situ=La Nuova Sardegna|data=2018-06-27|limba=it-IT|atzessu=2020-07-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.repubblica.it/cronaca/2018/06/27/news/sardegna_si_alla_legge_per_la_tutela_della_lingua_sara_insegnata_nelle_scuole-200181093/|tìtulu=Sardegna, sì alla legge per la tutela della lingua: sarà insegnata nelle scuole|situ=la Repubblica|data=2018-06-27|limba=it|atzessu=2020-07-29}}</ref>: nointames custu, su fatu chi sa giunta regionale no apat galu provididu a emanare sos decretos atuativos netzessàrios faghet in manera chi su chi b'at in sa lege aprovada no apat galu agatadu peruna aplicatzione bera, e chi custa cosa apat blocadu s'imparu de su sardu in sas iscolas, chi bi fiat istadu pro annos e chi cussa lege at blocadu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2019/12/18/lingua-sarda-quest-anno-niente-corsi-nelle-scuole-8-966191.html|tìtulu=Lingua sarda: quest'anno niente corsi nelle scuole|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/sassari/cronaca/2019/12/17/news/manca-5stelle-denuncia-100-docenti-di-lingua-sarda-rischiano-il-lavoro-1.38224952|tìtulu=Manca, 5Stelle, denuncia: 100 docenti di lingua sarda rischiano il lavoro|limba=it}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2020/02/23/news/niente-lingua-sarda-a-scuola-la-legge-regionale-e-inattuata-1.38509796|tìtulu=«Niente lingua sarda a scuola, la legge regionale è inattuata»|limba=it}}</ref> In prus, b'at chie narat chi custa lege de su 2018 siat istada fata cun punna polìticas pro negare s'unidade de su sardu, ligare sa limba sarda a su folklore folklorizende issa matessi e chi tèngiat fintzas problemas de àtera genia, chi diant pòdere causare chi s'istadu l'impugnet.<ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/proposta-de-lege-pro-su-sardu-non-bi-semus-ite-nde-pensat-su-csu/|tìtulu=Proposta de lege pro su sardu, non bi semus. Ite nde pensat su CSU|autore=Assemblea Diretiva CSU|situ=Limba Sarda 2.0|data=2017-06-09|atzessu=2020-07-20}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/nono-gasi-no-andat-bene-su-csu-e-sa-proposta-de-lege-pro-sa-limba-sarda/|tìtulu=Nono, gasi no andat bene. Su CSU e sa proposta de lege pro sa limba sarda|autore=Assemblea Diretiva de su CSU|situ=Limba Sarda 2.0|data=2017-06-20|atzessu=2020-07-20}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/nono-a-sa-lege-chi-cheret-truncare-su-sardu/|tìtulu=Nono a sa lege chi cheret truncare su sardu|autore=Pepe Coròngiu|situ=Limba Sarda 2.0|data=2018-04-06|atzessu=2020-07-20}}</ref>
In su [[2021]], su Tribunale de [[Aristanis]] at abertu un'isportellu limba sarda pro permìtere a sos tzitadinos de interagire in sardu cun s'istitutzione e a sos magistrados e a sa politzia de otènnere agiudu s'in casu mai apant bisòngiu de tradutziones o consulèntzias linguìsticas.<ref>{{Tzita noas|autore=|url=https://www.istorias.it/22/01/2021/5807/su-tribunale-de-aristanis-immoe-faeddat-in-limba-sarda/|tìtulu=Su tribunale de Aristanis immoe faeddat in limba sarda|publicatzione=Istòrias|data=2021-01-22|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/oristano/cronaca/2021/01/21/news/la-lingua-sarda-entra-nel-palazzo-di-giustizia-1.39805014|tìtulu=La lingua sarda entra nel palazzo di giustizia|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2021-01-21|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Elia|sambenadu=Sanna|autore=|url=https://www.unionesarda.it/articolo/cultura/2021/01/20/oristano-in-tribunale-apre-lo-sportello-bilingue-si-parla-sardo-e-8-1106222.html|tìtulu=Oristano, in tribunale apre lo sportello bilingue: si parla sardo e italiano|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.sardiniapost.it/cronaca/in-procura-si-puo-parlare-anche-il-sardo-aperto-a-oristano-uno-sportello-bilingue/|tìtulu=In Procura si può parlare anche il sardo: aperto a Oristano uno sportello bilingue|publicatzione=Sardinia Post|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.linkoristano.it/citta/2021/01/20/sportello-linguistico-tribunale-la-procura-oristano-italia/#comment-402250|tìtulu=Sportello linguistico in tribunale: la Procura di Oristano prima in Italia|publicatzione=linkoristano|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23|dataarchìviu=2021-01-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210129084516/https://www.linkoristano.it/citta/2021/01/20/sportello-linguistico-tribunale-la-procura-oristano-italia/#comment-402250|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.cagliaripad.it/517803/oristano-in-procura-operativo-il-primo-ufficio-in-lingua-sarda/|tìtulu=Oristano: in Procura operativo il primo ufficio in lingua sarda|publicatzione=Cagliaripad|data=2021-01-20|atzessu=2021-01-23|dataarchìviu=2021-01-20|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210120124542/https://www.cagliaripad.it/517803/oristano-in-procura-operativo-il-primo-ufficio-in-lingua-sarda/|urlmortu=eja}}</ref>
== Fonètica, morfologia e sintassi ==
=== Fonètica ===
Vocales: /ĭ/ e /ŭ/ (curtzas) latinas ant cunservadu sos timbros originales issoro {{IPA|[i]}} e {{IPA|[u]}}; pro esempru su latinu ''siccus'' divenit ''sicu'' (e non che a s'italianu ''secco'', frantzesu ''sec''). Un'àtera caraterìstica est sa mancàntzia de sa ditongatzione de sas vocales mèdias (/e/ e /o/). Pro esempru su latinu ''potest'' divenit ''podet'' (pron. {{IPA|[ˈpoðete]}}), chene ditongu a diferèntzia de s'italianu ''può'', ispagnolu ''puede'', frantzesu ''peut''.
Esclusivos — pro s'àrea romanza de oe — de sos dialetos tzentru-setentrionales de su sardu sunt annotamala su mantenimentu de sa [k] e de sa [g] velares in antis a sas vocales palatales {{IPA|/e/}} e {{IPA|/i/}} (es.: chentu pro s'italianu ''cento'' e su frantzesu ''cent'').
Una de sas caraterìsticas de su sardu est s'evolutzione de {{IPA|[ll]}} in su fonema cacuminale {{IPA|[ɖ]}} (es. ''cuaddu'', fintzas si custu no acontesset s'in casu de sos prèstidos imbenientes a sa latinizzazione de s'ìsula - cfr. ''bellu'' - ). Custu fenòmenu est presente fintzas in sa [[Còssiga|Còrsica]] de su sud, in [[Sitzìlia]], in [[Calabria|Calàbria]], in sa penìsula Salentina e in unas cantas zonas de sas Alpes Apuane.
=== Fonosintassi ===
Una de sas cumplicatziones printzipales, siat pro chi s'acurtziet a sa limba siat pro chi, fintzas ischende·la chistionare, non l'ischit iscrìere, est sa diferèntzia intre ''iscritu'' (si si cheret sighire un' ùnica forma gràfica) e chistionadu creada dae unas cantas règulas, intre sas cales est importante a nde mentovare a su nessi unas cantas in totu sas normas ortogràficas de su sardu, siat sa [[LSC]] siat cussas locales.
==== Sistema vocàlicu ====
===== Vocale paragògica =====
In su chistionòngiu, generalmente, non si podet baliare sa cunsonante finale de unu faeddu. Custu cando, però, si lassat isulada in pàusa o in serrada de fràsia, ca si nunca giai podet èssere presente fintzas in sa pronùntzia. Sa limba sarda si caraterizat duncas pro cussa chi mutint vocale ''paragògica'' o ''epitètica'', a sa cale s'apojat sa cunsonante giai mentovada; custa vocale est, de sòlitu, sa matessi chi pretzedet sa cunsonante finale, ma in sa grafia campidanesa non mancant esèmpios chi s'istesient dae custa norma, in ue sa ''vocale paragògica'' est la "''i''" fintzas no essende sa chi pretzedet s'ùrtima cunsonante, che a su casu de cras (''crasi'', cras), tres (''tresi'', tres), etc. Custa vocale no andat mai iscrita; bi podent èssere etzetziones che a unos cantos tèrmines de orìgine latina abarrados sos matessi in su tempus, francu pro su chi pertocat a sa vocale paragogica, chi però si sunt ispartzinados in s'impreu pobulare fintzas in sa variante sardizada issoro (sèmper o ''sèmpere'', lùmen o ''lùmene'') e, in unas cantas variantes de su tzentr-setentrionales, de sos acabos de s'infinitu presente de sa 2ª coniugatzione (''tènner'' o ''tènnere'', ''pònner'' o ''pònnere''). Pro su chi pertocat a sos latinismos, in s'impreu atuale si preferit a no iscrìere sa vocale paragogica, duncas ''semper'', mentras in sos verbos de sa segunda coniugatzione est baddu majoritària sa grafia cun sa "e", si puru meda difùndida fintzas cussa chene, pro custu ''iscrìere'' masaprestu chi ''iscrìer''. Sos tèrmines in totu sas grafias si iscrient in sa matessi manera. Pro custa resone ''cras'' abbarrat semper ''cras'' fintzas si lu pronùntziant ''crasa'' o ''crasi''.
Gai pro esempru:
* S'iscriet ''semper'' ma si pronùntziat generalmente ''semper<small>e</small>'' ([[LSC]]/log./nug.)
* S'iscriet ''lùmen'' ma si pronùntzia generalmente ''lumen<small>e</small>'' ([[Sardu logudoresu|nug]]., in LSC "nùmene" o "nòmene")
* S'iscriet ''però'' e si pronùntziat generalmente ''però,'' ''pero<small>e</small>'' o ''perou'' ([[LSC]], [[Sardu logudoresu|log.]], [[Sardu logudoresu|nug]]. e [[Campidanesu|camp]].)
* S'iscriet ''istèrrere'' (in LSC) o ''istèrrer'' (log.) e si pronùntziat generalmente ''isterrer<small>e</small>''
* S'iscriet funt ma si pronùntziat generalmente ''funti'' (LSC e [[Sardu campidanesu|camp]])
* S'iscriet andant ma si pronùntziat generalmente ''andanta'' (LSC, [[Sardu campidanesu|camp]]. e [[Sardu logudoresu|log]]. meridionale)
===== Vocale pretònica =====
Sas vocales ''e'' e ''o'' stanti in positzione pretonica cara a sa vocale ''sos'', divenint mòbiles podende·si trasformare in custa ùrtima.
Gai, pro esempru, at a èssere curretu a iscrìere e nàrrere:
* ''eritzu'' (LSC, camp. e log. meridionale) ''erìttu'' o ''irìttu''
* essire (LSC), ''issire'' (log), ''bessire'' ([[Sardu logudoresu|log]]. meridionale) ''bessiri'' (camp.)
* ''drumìre o dromìre'' ([[Sardu logudoresu|log]]., in LSC ''dormire''; camp. ''dromìri'')
* godìre (LSC) o ''gudìre'' (log., in LSC e [[Sardu logudoresu|log]]. fintzas ''gosare'', camp. ''gosai'')
Bi suntunas cantas etzetziones raras a custa règula, comente dimustrat s'esèmpiu chi sighet: ''buddire'' ("buddire patata", a esèmpiu), e ''boddire'', chi bolet nàrrere "collire (frutas e frores)".
==== Sistema consonànticu ====
===== Positzione mediana intervocàlica =====
Cando s'agatant in positzione mediana intervocalica, o pro efetu de cumbinatziones sintàticas particulares, sas cunsonantes ''b'', ''d'', ''g'' divenint fricativas; sunt gasi fintzas si si presentat, intre vocale e consonante, un'intramesadura de sa r. In custu casu, sa pronùntzia de sa ''b'' est uguale de su totu a cussa de sa ''b/v'' ispagnola in ''cabo'', sa ''d'' est uguale a sa ''d'' ispagnola in ''codo''. Intre vocales, su dilèguu de sa g est sa norma.
E duncas, pro esempru:
* ''baba'' si pronùntziat ''ba''[β]''a''
* ''sa baba'' si pronùntziat ''sa ''[β]''a''[β]''a''
* ''lardu'' si pronùntziat ''lar''[ð]''u'' (in italiano "lardo")
* ''gatu'': in singulare la ''g'' isparesset (''su gatu'' divenit ''su atu'') e in su plulare, in antis de sa /s/, si mantenet che a fricativa (''sos gatos'' = ''so'/sor/sol ''[ɣ]''àtoso'')
===== [[Lenitzione]] =====
In sa pronùntzia de medas variantes ispartzindadas in totu sa Sardigna, ma non in totu cantas (a es. su [[sardu nugoresu]] faghet etzetzione), est su fenòmenu de sonorizatzione de sas consonantes surdas c, ''p'', ''t'', ''f'', cando benint pretzèdidas dae sas vocales o sighidas dae sa ''r''; sas primas tres divenint fintzas fricativas.
* /k/ → [ɣ]
* /p/ → [β]
* /t/ → [ð]
* /f/ → [v]
Gasi pro esempru:
* S'iscriet su [[cane]] (LSC e log.) o su ''cani'' (camp.) ma si pronùntziat su [ɣ]''ane/-i''
* S'iscriet su frade (LSC e log.) o su fradi (camp.) ma si pronùntziat su [v]''rade''/''su'' [v]''radi''
* S'iscriet ''sa terra'', ma si pronùntziat sa [ð]''erra''
* S'iscriet ''su pane'' (LSC e log.) o ''su pani'' (camp.), ma si pronùntziat ''su'' [β]ane/-i
===== Adòbiu de cunsonantes intre duas paràulas =====
Custu dipendet dae sa grafia.
===== Pronùntzia afortiada de cunsonantes initziales =====
Sete partigheddas, chi tenent balore vàriu, pròvocant un'afortiamentu de sa consonante chi a li sighit: custu càpitat pro more de un'isparitzione, virtuale ebbia, de sas consonantes chi custos monosìllabos teniant pro agabbu in su latinu (una de cussas est un'italianismu annànghidu dae pagu tempus).
* NE ← ([[Limba latina|lat]].) NEC = nen (congiuntzione)
* CHI ← ([[Limba latina|lat]].) QUO+ET = comente a (cumparativu)
* TRA ← ([[Limba italiana|it]].) TRA = intre o tra (prepositzione)
* A ← ([[Limba latina|lat]].) AC = (cumparativu)
* A ← ([[Limba latina|lat]].) A = a (prepositzione)
* A ← ([[Limba latina|lat]].) AUT = (interrogativu)
* E ← ([[Limba latina|lat]].) ET = e (congiuntzione)
duncas, pro esempru:
* Nos ch'andamus a Nùgoro / nos ch'andaus a Nùoro (pron. "noch'andammus a Nnugoro / nosi ch'andaus a Nnuoro")
* Che macu (pron. "che mmaccu")
* Intre Nùgoro e S'Alighera
* A ti nde pesas? (pron. "a ti/tti nde pesasa?")(esortativu)
=== Morfologia e sintassi ===
In su sistema suo sa morfosintassi de su sardu s'iscòstiat dae cussu sintèticu de su [[Limba latina|latinu clàssicu]] e mustrat un'impreu prus mannu de sos fàbricos analìticos cunfonta a unas àteras [[Limbas romanzas|limbas neolatinas]]<ref>Jones, ''Sardinian Syntax'', Routledge, 1993</ref>.
# S'artìculu determinativu caraterìsticu de sa limba sarda est derivadu dae su latinu ''ipse/ipsu(m)'' (nointames in sas àteras limbas neolatinas s'artìculu siat originadu dae ''ille/illu(m)'') e si presentat in sa forma su/sa in su singulare e ''sos/sas'' (in LSC e in sas grafias nugoresa e logudoresa) o ''is'' (in LSC e in sa grafia campidanesa) in su plurale. Formas de artìculu cun sa matessi etimologia s'agatant in su [[Baleare (cadalanu)|baleare]] (dialetu [[Limba cadelana|catalanu]] de sas [[Ìsulas Baleares]]) e in su dialetu proventzale de s'otzitanu de sas Alpes Marìtimas frantzesas (francu su dialetu de Nitza): ''es''/''so''/''sa'' e ''es''/''sos''/''ses''.
# Su plurale est caraterizadu dae su finale in -s, che a in totu sa Romània otzidentale ({{Limbas|fr|oc|ca|es|pt}}). Es.: ''sardu''{sing.}-''sardos/sardus''{pl.}, ''puddu''{sing.}''/puddos/puddus''{pl.}, ''pudda''{sing.}/''puddas''{pl.}.
# Su benidore si faghet cun sa forma latina ''habeo ad''. Es: ''apo a istare'', ''apu a abarrai'' o ''apu a aturai''. Su cunditzionale si format in manera anàloga: in sos dialetos tzentru-meridionales impreende su passadu de su verbu tènnere (''ai'') o una forma alternativa semper de cussu verbu (''apia''); in sos dialetos tzentru-setentrionales impreende su passadu de su verbu dèpere (''dia'').
# Su "pro ite" interrogativu est diferente de sa risposta: ''pro ite'' (LSC) ''poita?'' o ''proite/poite''? ''ca…'', gasi comente acontesset in unas àteras limbas romanzas ([[Limba frantzesa|frantzesa]]: ''pourquoi?'' ''parce que…'', [[Limba portughesa|portughesa]]: ''por que?'' porque…; [[Limba ispagnola|ispagnolu]] ''¿por qué?'' ''porque…''; [[Limba cadelana|catalanu]] pro què? ''perquè…'' Ma fintzas in italianu, in ue fatu-fatu s'impreat sa forma ''perché/perché'', b'est cussa alternativa ''perché/poiché'').
# Su pronùmene personale tònicu de prima e segunda persone singulare, si pretzèdidu dae sa prepositzione ''cun''/''chin'', assumet sas formas cun megus (LSC)/chin mecus e cun tegus (LSC)/chin tecus (cfr. s'ispagnolu ''conmigo'' e ''contigo'' e fintzas su [[Limba portughesa|portughesu]] ''comigo'' e ''contigo'' e su [[Limba napulitana|napuletanu]] ''cu mmico'' e ''cu ttico''), e custos dae su latinu ''cum'' e ''mecum/tecum''.
== Ortografia e pronùntzia ==
{{Càstia fintzas|Limba Sarda Unificada|Limba Sarda Comuna}}
Finas a su 2001 non bi fiat galu a disponimentu, pro sa limba sarda, peruna istandardizatzione nen iscrita, nen orale (cust'ùrtima no esistet nemmancu oe). A pustis de s'època de s'[[Edade de Mesu|edade de mesu]], in sos documentos in ue si podet bìdere unu tzertu livellu de uniformidade, s'ùnica istandardizatzione gràfica, nàschida dae sos esperimentos de sos literados e de sos poetes, fiat cussa de su chi benit mutidu "sardu illustre", isvilupadu ispirende·si a sos documentos protocollares sardos de s'edade de mesu, a sas òperas de [[Hieronimu Araolla]], [[Giuanne Matzeu Garipa]], [[Mateu Madau]] e a cussas de una lista manna de poetas.<ref>{{Tzita web|url=http://www.pittau.it/Sardo/sardoillustre.html|tìtulu=Grammatica del Sardo Illustre|autore=[[Massimo Pittau]]|limba=it|atzessu=2021-04-18}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Massimo|sambenadu=Pittau|wkautore=Massimo Pittau|tìtulu=Grammatica del sardo illustre|data=2005|editore=Carlo Delfino Editore|tzitade=Tàtari|limba=it|oclc=238818951|isbn=978-88-7138-372-9}}</ref> Sos tentativos de ispàrghere custa norma los aiant però ostacolados sas autoridades ibèricas e mescamente, a pustis, sas sabàudas.<ref>{{Tzita libru|autore=Paolo Caretti et al.|tìtulu=Regioni a statuto speciale e tutela della lingua|annu=2017|editore=G. Giappichelli Editore|limba=it|pp=75-76|tzitatzione=Nel periodo giudicale si osserva una certa unitarietà del modo di scrivere il sardo, ma non si ha notizia di alcuna regolazione: la sua ufficialità era implicita e data per scontata. Nel XVI e, poi, nel XVIII secolo, nei circoli umanisti e in quelli gesuitici, rispettivamente, si è osservato un tentativo di fornire una regolazione, ma tali tentativi furono non solo ostacolati ma anche repressi dalle autorità coloniali ispaniche e soprattutto sabaude.}}</ref>
Dae custas chistiones istòricas est nàschida sa situatzione s'atuale, in ue una parte de sa gente, pro neghe de resones polìticu-istòricas<ref name=":62">«L'esistenza di una striscia di "terra di nessuno" (fatta eccezione, comunque, per i dialetti di Laconi e Seneghe) tra dialetti meridionali e settentrionali, come anche della tradizionale suddivisione della Sardegna in due "capi" politico-amministrativi oltre che, ma fino a un certo punto, sociali e antropologici (''Cabu de Susu'' e ''Cabu de Jossu''), ma soprattutto della popolarizzazione, condotta dai ''mass media'' negli ultimi trent'anni, di teorie pseudo-scientifiche sulla suddivisione del sardo in due varietà nettamente distinte tra di loro, hanno contribuito a creare presso una parte del pubblico l'idea che il sardo sia diviso tra le due varietà del "campidanese" e del "logudorese". In effetti, si deve più correttamente parlare di due tradizioni ortografiche, che rispondono a queste denominazioni, mettendo bene in chiaro però che esse non corrispondono a nessuna varietà reale parlata in Sardegna.» Bolognesi, Roberto (2013). ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], pg.93</ref><ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2013/11/25/il-dimezzamento-del-sardo-fra-scienza-e-politica/|tìtulu=Il dimezzamento del sardo fra scienza e politica|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2013-11-25|limba=it|atzessu=2020-05-08}}</ref> chene però bases linguìsticas ogetivas<ref name=":12">{{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|wkautore=Michel Contini|tìtulu=Etude de géographie phonétique et de phonétique instrumentale du sarde|year=1987|url=https://archive.org/details/etudedegeographi0000cont|data=1987|editore=Edizioni dell'Orso|tzitade=Alessàndria|limba=fr|OCLC=15140324|ISBN=978-88-7694-015-6}}</ref><ref name=":11" /><ref name=":32">{{Tzita libru|autore=Rebecca Posner, John N. Green|tìtulu=Bilingualism and Linguistic Conflict in Romance|annu=1993|editore=De Gruyter Mouton|limba=en|p=287|tzitatzione=The phonetic differences between the dialects occasionally lead to communicative difficulties, particularly in those cases where a dialect is believed to be 'strange' and 'unintelligible' owing to the presence of phonetic peculiarities such as laryngeal or pharyngeal consonants or nazalized vowels in Campidanese and in the dialects of central Sardinia. In his comprehensive experimental-phonetic study, however, Contini (1987) concludes that interdialectal intelligibility exists and, on the whole, works satisfactorily.}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|wkautore=Roberto Bolognesi|nùmene2=Wilbert|sambenadu2=Heeringa|tìtulu=Sardegna fra tante lingue il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412224500014.pdf|atzessu=2020-05-08|data=2005|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=971836134|ISBN=978-88-7356-075-3|dataarchìviu=2014-02-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140211080607/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412224500014.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0">{{Tzita libru|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|wkautore=Roberto Bolognesi|tìtulu=Le identità linguistiche dei sardi|annu=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|tzitatzione=Queste pretese barriere sono costituite da una manciata di fenomeni lessicali e fonetico-morfologici che, comunque, non impediscono la mutua comprensibilità tra parlanti di diverse varietà del sardo. Detto questo, bisogna ripetere che le varie operazioni di divisione del sardo in due varietà sono tutte basate quasi esclusivamente sull'esistenza di pronunce diverse di lessemi (parole e morfemi) per il resto uguali. […] Come si è visto, non solo la sintassi di tutte le varietà del sardo è praticamente identica, ma la quasi totalità delle differenze morfologiche è costituita da differenze, in effetti, lessicali e la percentuale di parole realmente differenti si aggira intorno al 10% del totale.|OCLC=874573242|ISBN=978-88-7356-225-2}}</ref><ref name=":1">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/cosas-de-limba/simbentu-de-su-campidanesu-e-de-su-logudoresu/|tìtulu=S’imbentu de su campidanesu e de su logudoresu|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|wkautore=Roberto Bolognesi|situ=Bolognesu: in sardu|data=2010-04-04|limba=sc|atzessu=2020-05-08}}</ref><ref name="bolognesu.wordpress.com" /><ref name=":2">{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=Il sardo: una lingua normale: manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=856863696|ISBN=978-88-7356-214-6}}</ref>, cunsiderat sa limba sarda che limba partzida in duos o prus grupos dialetales diferentes ("logudoresu" e "campidanesu" o "logudoresu, "nugoresu" e "campidanesu", e b'at fintzas chie chircat de incluire su [[tataresu]] e su [[Gaddhuresu|gadduresu]], limbas diferentes, in sa limba sarda) chi pro las iscrìere ant isvilupadu una sèrie de grafias traditzionales, fintzas si cun modìficas medas in su tempus. In paris a cussas connotas cun sos nùmenes de "logudoresu" e "campidanesu", comente giai naradu, sunt nàschidas fintzas sa grafia nugoresa, s'arborensa e sas de sas biddas sìngulas, a bortas normadas cun règulas generales e comunas pro totus, che a cussas pedidas dae su Prèmiu Otieri<ref>{{Tzita web|url=https://premiozieri.it/index.php/premio-ozieri/antologia-multimediale/regole-ortografiche|tìtulu=Regole Ortografiche - Premio Ozieri di Letteratura Sarda|sambenadu=Becciu|nùmene=Cristiano|limba=it|atzessu=18 abrile 2021|dataarchìviu=2021-07-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210725194254/https://premiozieri.it/index.php/premio-ozieri/antologia-multimediale/regole-ortografiche|urlmortu=eja}}</ref>. Fatu-fatu, però, su sardu benit iscritu dae chie lu chistionat chirchende de nde trascrìere sas pronùntzias e sighente sas abitùdines ligadas a sa limba italiana<ref name=":2" />.
Pro risòlvere custu problema, e pòdere cunsentire un'aplicatzione efetiva de su chi est prevìdidu dae sa Lege Regionale n. 26/1997 e dae sa Lege n. 482/1999,in su 2001 sa Regione Sardigna at incarrigadu una cummissione de espertos de elaborare un'ipòtesi de Norma de unificatzione linguìstica subra-dialetale (sa LSU: ''[[Limba Sarda Unificada]]'', publicada in su 28 de freàrgiu de su 2001), chi identificaret una limba-mollu de riferimentu (basada in subra de s'anàlisi de sas variantes locales de su sardu e in s'issèberu de sos mollos prus rapresentativos e cumpatìbiles) cun sa punna de garantire a s'impreu ufitziale de su sardu sas caraterìsticas netzessàrias de tzertesa, coerèntzia, univotzidade, e difusione subralocale. Custu istùdiu, fintzas si balidu pro su chi pertocat a s'iscièntzia, no est mai istadu adotadu a livellu istitutzionale pro medas cuntrastos locales (ca l'aiant acusada de èssere una limba "imposta" e "artifitziale" e de no àere risòlvidu su problema de su raportu intre sas variantes tratende·si de una mediatzione tra sas variantes iscritas in sa grafia logudoresa, duncas privilegiadas, e no aende propostu una grafia vàlida pro sas variantes iscritas de sòlitu cun sa grafia campidanesa) ma at su matessi, annos a pustis, costituidu sa base de partèntzia pro sa redatzione de sa proposta de sa LSC: [[Limba Sarda Comuna]], publicada in su 2006, chi partende dae una base de mesania<ref>{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2011/06/13/finche-la-barca-va/|tìtulu=Finché la barca va…|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2011-06-13|limba=sc|atzessu=2020-07-24}}</ref>, acollit elementos pròpios de sas fueddadas (e tando "naturales" e no "artifitziales") de cust'àrea, in s'àrea murra de transitzione de sa Sardigna tzentrale intre sas variedades chi benint iscritas cun sa grafia logudoresa e sas chi benint iscritas cun sa grafia campidanesa, pro assegurare a sa limba "comuna" su caràtere de subradialetaliedade e subramunitzipaliedade, fintzas lassende sa possibilidade de rapresentare sas particularidades de pronùntzia de sas variantes locales<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205122432.pdf|tìtulu=LIMBA SARDA COMUNA - Normas linguìsticas de referèntzia a caràtere isperimentale pro sa limba sarda iscrita de s'Amministratzione regionale|autore=Regione Autònoma de sa Sardigna|atzessu=2021-07-30|dataarchìviu=2020-10-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201027142058/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205122432.pdf|urlmortu=eja}}</ref>. Nointames custu, fintzas a custu istandard non sunt mancadas crìticas, siat dae chie at fatu propostas de emendamentos pro la megiorare<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Xavier|sambenadu=Frias|tìtulu=Proposte di Miglioramento dello Standard Sardo L.S.C.|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=it|atzessu=2020-07-24|url=https://www.academia.edu/5336226/Proposte_di_Miglioramento_dello_Standard_Sardo_L.S.C}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.vitobiolchini.it/2014/06/23/si-alla-lingua-sarda-standard-ma-con-questi-emendamenti-un-intervento-di-roberto-bolognesi/|tìtulu=Sì alla lingua sarda standard, ma con questi emendamenti|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|data=2014-06-23|limba=it-IT|atzessu=2020-07-24}}</ref>, siat dae chie at preferidu sighire a insìstere cun s'idea de partzire su sardu in macro-variantes de regulare cun normas separadas<ref>{{Tzita web|url=http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf|tìtulu=Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda|data=2009|limba=sc, it|atzessu=2021-07-30|dataarchìviu=2020-08-15|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200815074046/http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf|urlmortu=eja}}</ref>.
Sa Regione Sardigna in is annos passados at sighidu sa norma LSC in sa tradutzione de paritzos documentos e delìberas e in medas àteras cosas.
In prus de sa Regione, s'istandard isperimentale LSC nche dd'ant impreadu comente sèberu voluntàriu parìtzos àteros entes, iscolas e mèdios de informatzione, medas bias in manera '''cumplementare''' cun grafias chi sunt prus probianas a sa pronùntzia locale.
Pro su chi pertocat custos impreos ant fatu un'istima pertzentuale, cunsiderende isceti is progetos finantziados o cofinantziados dae sa Regione pro sa difusione de sa limba sarda in is ufìtzios linguìsticos comunales e subra-comunales, in sa didàtica in is iscolas e in is mèdia dae su 2007 a su 2013.
Su Monitoràgiu a pitzus de s'impreu isperimentale de sa Limba Sarda Comuna 2007-2013 a cura de su Servìtziu Limba e Cultura Sarda de s'Assessoradu pro s'Istrutzione Pùblica, che dd'ant publicadu in su giassu ìnternet de sa Regione Sardigna in su mese de abrile 2014.
Pro su chi pertocat is progetos iscolàsticos finantziados in s'annu 2013, pro esèmpiu, dae cussa chirca nd'est essida a pitzus una preferèntzia ladina de is iscolas pro s'impreu de s'ortografia LSC in pare cun una grafia locale (51%), cunforma a s'impreu esclusivu de sa LSC (11%) o a s'impreu escluscivu de una grafia locale (33%)<ref>[http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf|date=2015-09-24}}<span> Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013, pag. 12 [Sa boghe "catalanu" si riferit a sa minoràntzia de s'Alighera.</span></ref>
Imbetzes pro su chi pertocat is progetos editoriales in sardu in is mèdia regionales, finantziados in su 2012 dae sa Regione, agatamus una presèntzia prus manna de s'impreu de sa LSC (chi diat pòdere derivare dae una premialidade de 2 puntos in sa formatzione de is graduatòrias pro leare is finantziamentos: premialidade chi non nche fiat in su bandu pro is iscolas). Segundu cuddos datos resurtat chi sa produtzione testuale in is progetos de is mèdia est istada pro su 35% in LSC, pro su 35% in LSC e in una grafia locale e pro su 25% in una grafia locale ebbia<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |tìtulu=Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013, pag. 22 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2015-09-24 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |urlmortu=eja }}</ref>.
A ùrtimu mentovamus a is ufìtzios linguìsticos locales cofinantziados dae sa Regione, chi in su 2012 ant impreadu in s'iscritura pro su 50% sa LSC, pro su 9% sa LSC in pare cun una grafia locale e pro su 41% una grafia locale ebbia<ref>{{Tzita web |url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |tìtulu=Monitoraggio sull'utilizzo sperimentale della Limba Sarda Comuna 2007-2013, pag. 18 |atzessu=2020-08-04 |dataarchìviu=2015-09-24 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150924100140/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_91_20140418114135.pdf |urlmortu=eja }}</ref>.
In su [[2016]] una chirca in subra de s'impreu de sa LSC in àmbitu iscolàsticu, fata in [[Orosei]], at ammustradu chi sos pitzinnos no aiant problema perunu a impreare cussa norma fintzas si sa chistionada issoro fiat diferente. Nemmancu unu de sos alunnos at refudadu sa norma o l'at cunsiderada "artifitziale", ammustrende sa valididade sua comente aina didàtica. Sos resurtados los ant presentados in su 2016 e publicados de su totu in su [[2021]].<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Federico|sambenadu=Gobbo|tìtulu=Which Sardinian for education?|rivista=Contested Languages: The hidden multilingualism of Europe|volume=8|nùmeru=|pp=221|limba=en|atzessu=2021-01-23|doi=10.1075/wlp.8.13gob|url=https://books.google.it/books?id=fLgREAAAQBAJ&lpg=PA221&ots=p3zgF1vdSH&dq=sardinian%20for%20education%3F&lr&hl=it&pg=PA221#v=onepage&q=sardinian%20for%20education?&f=false|nùmene2=Laura|sambenadu2=Vardeu}}</ref><ref>{{Tzita publicatzione|autore=Federico Gobbo|coautores=Laura Vardeu|data=2016-05-12|tìtulu=Which Sardinian for education?|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=en|atzessu=2021-01-23|url=https://www.slideshare.net/goberiko/which-sardinian-for-education}}</ref>
Sa Regione Sardigna, cun delìbera de Giunta regionale n. 16/14 de su 18 de abrile de su 2006 ''Limba Sarda Comuna''. ''Adotzione de sas normas de riferimentu a caràtere isperimentale pro sa limba iscrita in essida de s'Amministratzione regionale'' at adotadu in manera isperimentale sa LSC che a limba ufitziale pro sos atos e sos documentos emìtidos dae sa Regione Sardigna (abarrende su fatu chi, pro neghe de s'art. 8 de sa Lege n. 482/99, tenet balore legale su testu redatadu in limba italiana ebbia), dende facultade a sos tzitadinos de iscrìere a s'Ente in sa variedade issoro e istituinde s'isportellu linguìsticu regionale ''Ufitziu de sa Limba Sarda''.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Federico|sambenadu=Gobbo|tìtulu=Which Sardinian for education?|rivista=Contested Languages: The hidden multilingualism of Europe|volume=8|nùmeru=|pp=221|atzessu=2021-01-23|doi=10.1075/wlp.8.13gob|url=https://books.google.it/books?id=fLgREAAAQBAJ&lpg=PA221&ots=p3zgF1vdSH&dq=sardinian%20for%20education%3F&lr&hl=it&pg=PA221#v=onepage&q=sardinian%20for%20education?&f=false|nùmene2=Laura|sambenadu2=Vardeu}}</ref>
S'indicant inoghe in suta unas cantas de sas diferèntzias prus de annotu pro sa limba iscrita cunfronta a s'italianu o a àteras limbas:
* {{IPA|[a]}}, {{IPA|[ɛ/e]}}, {{IPA|[i]}}, {{IPA|[ɔ/o]}}, {{IPA|[u]}}, come -a-, -e-, -i-, -o-, -u-, comente in italianu e ispagnolu, chene sinnare sa diferèntzia intre sas vocales abertas e sas chi sunt serradas; sas vocales paragògicas o epitèticas (chi, in pàusa, serrant una paràula chi acabat cun una consonante e currispondent a sa vocale chi s'agatat in antis de sa consonante finale) non si iscrient mai (feminasa>feminas, animasa>ànimas, bolede>bolet, cantanta>cantant, vrorese>frores).
* {{IPA|[j]}} semiconsonante che a -j- a intro de sa paràula (maju, raju, ruju) o de unu nùmene geogràficu (Jugoslavia); petzi in sa grafia nugoresa -j- (corju, frearju) currispondet a su chi in sas grafias logudorese/LSU est -z- (corzu, frearzu) e in LSC -gi- (còrgiu, freàrgiu); in sas grafias logudoresa e nugoresa in positzione de incumintzu (jughere, jana, janna) chi in sa LSC la remplasat su grupu {{IPA|[ʤ]}} (giùghere, giana, ghenna);
* {{IPA|[p]}}, che a -p- (apo, tropu, pane, petza);
* {{IPA|[β]}}, che a -b- in positzione de incumintzu (bentu, binu, boe) e intervocàlica (àbile); cando p>b si trascriet comente p- a incumintzu de paràula (pane, petza) e -b- a intro (abe, cabu, saba);
* {{IPA|[b]}}, che a -bb- in positzione intervocàlica (abba, ebba);
* {{IPA|[t]}}, che a -t- (gatu, fatu, narat, tempus); cando th>t in sa grafia logudoresa ebbia -t- o, cando no si sighet peruna norma, -tt- (tiu, petta, puttu); In sa LSC e in sa LSU si remplasat dae su grupu {{IPA|[ʦ]}} (tziu, petza, putzu);
* {{IPA|[d]}}, che a -d- in positzione de incumintzu (dente, die, domo) e intervocàlica (ladu, meda, seda); cando t>d s'iscriet t- a incumintzu de paràula (tempus) e -d- a intro (roda, bidru, pedra, pradu); sa finale t de sa flessione de su verbu podet, in unas cantas variedades, èssere pronuntziada d ma s'iscriet t (narada>narat).
* {{IPA|[ɖɖ]}} cacuminale, che a -dd- (sedda); Sa d podet tènnere unu sonu cacuminale fintzas in su grupu [nɖ] (cando).
* {{IPA|[f]}}, che a -f- (fèmina, unfrare);
* {{IPA|[v]}}, che a -f- in positzione initziale (fèmina) e che a -v- intervocàlica (avisu) e in sos cultismos (violèntzia, violinu);
* {{IPA|[k]}} velare, che a -ca- (cane), -co- (coa), -cu- (coddu, cuadru), -che- (chessa), -chi- (chida), -c- (crèsia); non s'impreat mai sa -q-, remplasada dae sa -c- (cuadru, camp.àcua)
* {{IPA|[g]}} velare, che a -ga- (gana), -go- (gosu), -gu- (agu, largu, longu, àngulu, argumentu), -ghe- (lughe, aghedu, arghentu, pranghende), -ghi- (àghina, inghiriare), -g- (glòria, ingresu);
* {{IPA|[ʧ]}}, in sa grafia campidanesa ebbia che a -ce- (celu, centu), -ci- (bèciu, aici);
* {{IPA|[ʤ]}}, che a -gia-, -gio-, -giu-. In sa LSC remplasat su grupu logudoresu-nugoresu [ʣ] de sa LSU e su {{IPA|[ɣ]}} de su nugoresu (fizu>figiu, azu>àgiu, zogu/jogu>giogu, zaganu/jaganu>giaganu, binza>bìngia, anzone>angione, còrzu/còrju>còrgiu, frearzu/frearju>freàrgiu). Su sonu {{IPA|[ʤ]}} comente a in ''bìngia'' est ligadu a sas variedades tzentrales e meridionales.
* {{IPA|[ʦ]}} surda o aspra che a -tz- (tziu, petza, putzu). In sa LSC e in sa LSU si remplasat cun su grupu nugoresu {{IPA|[θ]}} e su {{IPA|[t]}} logudoresu (thiu/tiu>tziu, petha/peta>petza, puthu/putu>putzu); in s'iscritura traditzionale su digramma tz- no apariat mai a incumintzu de paràula{{Tzitatzione netzessària}}. Aparit fintzas in sos tèrmines de orìgines italiana (es. tzitade dae città) in ue remplasat sa {{IPA|/ʧ/}} sonora (sonu chi non bi fiat in su sardu antigu, ma chi est presente dae medas in unas cantas variedades tzentrales e meridionales{{Tzitatzione netzessària}}) in logu de su sonu velare antigu {{IPA|/k/}}, chi oe no esistit prus (ant.kitade){{Tzitatzione netzessària}}. Fintzas su sonu tz est ligadu a sas variedades tzentrales e meridionales.
* {{IPA|[ʣ]}}, che a -z- (zeru, ordiminzare). In sas grafias logudoresa e nugoresa e in sa LSU comente -z- (fizu, azu, zogu, binza, frearzu); in sa LSC la remplasat su grupu {{IPA|[ʤ]}} (fìgiu, àgiu, giogu, bìngia, freàrgiu).
* {{IPA|[s]}} e {{IPA|[ss]}}, che a -s- e -ss- (essire);
* {{IPA|[z]}}, che a -s- (rosa, pesare);
* {{IPA|[θ]}}, in sa grafia nugoresa ebbia che a -th- (thiu, petha, puthu). In sa LSC e in sa LSU si remplasat cun su grupu {{IPA|[ʦ]}} (tziu, petza, putzu);
* {{IPA|[ʒ]}} (frantz. jour), in sa grafia campidanesa ebbia, semper che a c- a incumintzu de paràula (celu, centu, cidru) e comente -x- a intro (luxi, nuraxi, Biddexidru);
* {{IPA|[r]}}, che a -r- (caru, carru).
== Grammàtica ==
{{Tzitatzione|Su prus caraterìsticu de sos idiomas neolatinos, prus caraterìsticu meda de su ladinu o de su franco-proventzale.|3=Il più caratteristico degli idiomi neolatini, di gran lunga più caratteristico del ladino o del franco-provenzale.|limba=it|Matteo Bartoli, «Un po' di sardo"» in ''Archeografo triestino'', vol. I, serie III, Trieste, 1903}}
Sa grammàtica de sa limba sarda si diferèntziat meda dae cussa italiana e de sas àteras limbas neolatinas, mascamente in sas formas verbales.
=== Plurale ===
Su plurale si faghet, che a in sas limbas romanzas otzidentales, agiunghende -s a sa forma singulare.
:: Pro esempru: [LSC e log.]òmine/òmines, [camp.]òmini/òminis (òmine/òmines).
In casu de paràulas chi acabant in -u, su plurale si format in LSC e in sa grafia logudoresa in -os e in cussa campidanesa in -us.
:: Pro esempru: [LSC e log.]caddu/caddos, [camp.]cuaddu/cuaddus.
=== Artìculos ===
==== Determinativos ====
{| class="wikitable"
!
!LSC
!Log.
!Camp.
|-
|Sing.
|'''su''' / '''sa'''
|'''su''' / '''sa'''
|'''su''' / '''sa'''
|-
|Plur.
|'''sos''' / '''sas / is'''
|'''sos''' / '''sas'''
|'''is'''
|}
Sos artìculos determinativos tenent sa forma "salida" derivada dae su latinu IPSE/IPSUM/IPSA pro mèdiu de sa fase intermèdia issu (isse)/issa, issos/issas (pro sa LSC, su log e su nug.) e issu/issa, issus/issas (pro su camp.). Sunt fintzas impreados cun su pronùmene relativu chi in sas espressiones ''sos chi / is chi…'' , ''su chi…'' in manera prètzisa a sas limbas romanzas otzidentales (cfr. s'ispagnolu ''los que…'', ''las que…'', etc.), ma fintzas comente a in su [[tataresu]] e su [[Gaddhuresu|gadduresu]]; un'àteru impreu los bidet in cumbinatzione cun sa prepositzione ''de'' in espressiones che a ''sos de Nùgoro'' / ''is de Casteddu'', etc.
==== Indeterminativos ====
{| class="wikitable"
!
!Masc.
!Femm.
|-
|sing.
|'''unu'''
|'''una'''
|-
|pl.
|'''unos'''
|'''unas'''
|}
=== Pronùmenes ===
==== Pronùmenes personales sugetu (nominativu) ====
{| class="wikitable"
!Singulare
!Plurale
|-
|'''(d)eo''' ('''deo''' in LSC)/'''jeo'''/'''deu/'''nug. '''(d)ego'''
|'''nois'''/'''nos'''/'''nosu'''
|-
|'''tue'''/'''tui'''<br /><br />'''vosté'''/'''fostei''' <small>o</small> '''fusteti''' (impreu formale, tenet bisòngiu de sa 3a persone singulare, derivadu dae su ''vosté'' catalanu,
cfr. ''usted'' ispagnolu, dae ''vuestra merced'')
|'''bois'''/'''bosàteros'''/'''bosatrus''' - '''bosàteras'''/'''bosatras'''
(in sas variedades tzentrales e meridionales bi sunt duas formas, masculina e feminina, pro su plurale, che a in s'ispagnolu peninsulare ''vosotros'' / ''vosotras'')
|-
|'''bos''' (impreu formale, persone grammaticalmente singulare ma de coniugare cun unu verbu in sa 2a persone plurale, che a su ''vous'' frantzesu; cfr. ''vos'' ispagnolu, galu impreadu in s'Amèrica de su Sud pro ''tú'')
|
|-
|'''issu''' ('''isse''') - '''issa'''
|'''issos'''/'''issus''' - '''issas'''
|}
In su cumplementu dirìgidu referidu a una persone, esistet cussu chi si mutit "acusativu personale", chi impreat sa prepositzione ''a'': pro esempru ''apo bidu a Giuanne'' che a a s'ispagnolu (''he visto a Juan'').
==== Pronùmenes àtonos indiretos e dirìgidos (dativu e acusativu) ====
Sos pronùmenes àtonos indiretos (in dativu) e dirìgidos (in acusativu) si distinghent in sardu, che a in sas àteras limbas romanzas, in sa de tres persones singulares e plurale ebbia. In sas tabellas aparit semper in antis sa LSC o sa grafia logudoresa e, a pustis, cussa campidanesa. Pro cantu pertocat a sa de unu e a sa de duas persones plurales, sas variantes ''nos'' e ''bos'' sunt impreadas in sa grafia logudoresa, mentras cussas ''nosi'' e ''bosi'' in sos dialetos tzentrales de transitzione (Bilartzi, Sèneghe, Paule, Busache, Sòrgunu, Miris, Samugheu, etc.) e sa forma ''si'' in sa grafia campidanesa clàssica.
Sos pronùmenes àtonos dirìgidos e indiretos podent èssere cumbinados intre issos in fràsias in ue est presente siat unu cumplementu ogetu siat unu cumplementu de tèrmine dende orìgine a sos pronùmenes dòpios. In custu casu, su sardu sighit sa règula generale de sas limbas romanzas, in ue su cumplementu de tèrmine pretzedet su de ogetu.
{| class="wikitable"
!pronùmenes àtonos indiretos
!pronùmenes àtonos dirìgidos
!pronùmenes àtonos dòpios
(indiretos + dirìgidos)
|-
|'''mi'''
|'''mi'''
|'''mi lu/ddu, mi sa/dda'''
'''mi los/ddos, mi las/ddas'''
|-
|'''ti'''
|'''ti'''
|'''ti lu/ddu, ti la/dda'''
'''ti los/ddos, ti las/ddas'''
|-
|'''li/ddi'''
|'''lu/ddu (m.) - sa/dda (f.)'''
|'''bi lu (la, los, las) / si ddu (dda, ddos, ddas) /'''
'''nug. liu (lia,lios, lias)'''
|-
|'''nos/nosi/si'''
|'''nos/nosi/si'''
|'''nos lu (la, los, las) / nosi ddu (dda, ddos, ddas)'''
|-
|'''bos/bosi/si'''
|'''bos/bosi/si'''
|'''bos lu (la, los, las) / bosi ddu (dda, ddos, ddas)'''
|-
|'''lis/ddis'''
|'''los/ddos (m.) - las/ddas (f.)'''
|'''bi lu (la, los, las) / si ddu (dda, ddos, ddas) /'''
'''nug. liu (lia, lios, lias)'''
|}
Si sos pronùmenes dòpios pretzedent su verbu (comente est su casu cun totu sos modos fata etzetzione pro su gerùndiu e pro sa de duas persones sing. e plur. de s'imperativu, in ue lu sighint semper) in sardu benint iscritos semper in manera separada, che a in ispagnolu, in catalanu e in italianu (fata etzetzione in custu casu pro sa de tres persones sing. e plur. "glielo"):
* in sa de unu e sa de duas persones singulares, a diferèntzia de s'italianu, in sardu su pronùmene dativu non mudat: '''mi lu das /''' '''mi ddu jas/donas'''; '''ti lu dao / ti ddu jao/donu''';
* in sa de tres persones sing. su dativu '''li/ddi''' si remplasat cun sa forma '''bi''' logudoresa o de cussa '''si''' campidanesa, in manera prètzisa a su chi acontesset in ispagnolu cun ''se'': '''bi lu dao / si ddu jao/donu''' (a issu / a issa). A diferèntzia de s'italianu, in sardu sos duos pronùmenes non podent èssere aunidos in una paràula ùnica, francu in su nugoresu, in ue imbetzes s'impreant sas formas dislindadas ''liu/lia/lios/lias'';<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=77|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
* pro su chi pertocat sa de unu e sa de duas persones plurales tenimus: '''nos lu das / nosi/si ddu jas/donas'''; '''bos lu dao / bosi/si ddu jao/donu'''. In sa pronùntzia sa "s" de ''nos'' e ''bos'' ruet (''nolu'', bolu, etc.)
* sa de tres persones plur. est uguale a sa de tres sing., che a in ispagnolu, s’italianu, su portughesu e su catalanu: '''bi lu dao / bosi/si ddu jao/donu''' (a issos / a issas).
Si sighint su verbu, duncas a pustis de unu gerùndiu o a sa de duas persones sing. e plur. de s'imperativu, sos pronùmenes dòpios podent èssere iscritos in sardu in tres maneras:
# unidos diretamente a su verbu, che a in ispagnolu e in italianu: '''dandemilu''' / '''jandemiddu/donendimiddu''', '''damilu''' / '''jamiddu/donamiddu''';
# iscrobados pro mèdiu de unu tratigheddu: '''dande-mi-lu / jande-mi-ddu''', '''da-mi-lu / ja-mi-ddu'''. Sa forma cun su tratigheddu si impreat in catalanu, portughesu e frantzesu, e pro custa resone est fàtzile de imparare fintzas pro medas persones chi non sunt de madrelingua italiana chi bolerent istudiare su sardu;
# in sa LSC ant, imbetzes, propostu de los iscrobare pro mèdiu de unu puntigheddu mesanu postu in sa matessi artària de su tratigheddu. Custu sistema s’agatat in su catalanu, pro iscrobare sas duas l de sa '''ela geminada''' (elle dòpia). Custu bolet nàrrere chi chi disìgiat iscrìere a su computer sos pronùmenes dòpios in sardu impreende su puntent intermèdiu depet iscarrigare una tastiera adata, che a cussa catalana o una adatada, impreare unu sistema operativu Linux (in ue su puntigheddu si podet iscrìere cun “Altgr+.”, impreare programmas che a Wincompose, o impreare su còdighe ASCII (Alt+250, in Windows).
B' at de ammentare chi in sardu sos pronùmenes personales àtonos indiretos e dirìgidos pretzedent fintzas s'infinitu; intre sas limbas romanzas agatamus custu fàbricu in [[Limba frantzesa|frantzesu]] e in su [[Limba portughesa|portughesu brasilianu]]: ''so bènnidu pro ti bìdere'' (frantz. ''je suis venu pour tene voir''; port. bras. ''vim parat lhe ver'' (o ''parat ver a você''), ''t'apo mutidu pro ti nàrrere una cosa'' (frantz. ''j'a sos appelé pour tene nàrrere quelque chose''; port. bras. ''liguei parat lhe dizer uma coisa'').
Su pronùmene àtonu dativu in sardu si impreat fintzas pro fraigare sa frase relativa.<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=55|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref> In sa limba faeddada su fàbricu prus fitianu est difatis ''sa pitzoca '''chi ddi''' chèrgio fàghere su regalu est una cumpàngia de Frantziscu''. B'i sunt fintzas àteros duos sèberos, prus pagu impreados ma bàlidos a sa matessi manera: ''sa pitzoca '''a chie/a sa cale''''' chèrgio ''fàghere su regalu est un'amiga mea''.
In sardu, che a in s’ispagnolu, su portughesu, su catalanu e fintzas s’italianu (in unos cantos esèmpios fintzas in sa limba iscrita, in unos àteros in cussa chistionada), si podent addopiare siat su dativu siat s'acusativu; in custa manera otenimus unu fàbricu cun unu pronùmene e unu sustantivu o, fintzas, cun duos pronùmenes, un'àtonu e s'àteru tònicu. Sa particularidade in su sardu est chi s'addopiamentu est semper possìbile, fintzas in frases relativas e, pro su chi pertocat a s’acusativu dòpiu, fintzas si su sustantivu benit a pustis. Pro more de s'influssu de su sardu custu impreu est fitianu fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna. Esèmpios de dativu dòpiu sunt ''dd'apo dadu su libru a Mario'', ''a mie mi praghet su licore de murta'', sa ''pitzoca chi dd'apo presentadu a Juanni est un'istràngia;'' s’acusativu dòpiu l'agatamus in frases che a su ''libru dd'apo giai leadu'', ''non dd’apo bidu a Bustianu'' (cust’ùrtimu impreu, cun su sustantivu pospostu, in paris a su sardu s’agatat fintzas in s'ispagnolu de s’Argentina, ''no lo vi a Sebastián''; in unas àteras limbas e in s'ispagnolu de Ispagna si preferit s'antepositzione de su sustantivu, fàbricu possìbile fintzas in sardu: ''a Bustianu non dd'apo bidu'', ''Sebastiano non l'ho visto'', ''a Sebastián no lo he visto'', ecc.).
==== Pronùmenes tònicos ====
Sos pronùmenes tònicos in sardu in sa de unu e sa de duas persones singulares tenent una forma ispetziale si pretzèdidos dae sa prepositzione '''a''', casu singulare intre sas limbas romanzas, e '''cun/chin''', caraterìstica chi su sardu cumpartzit cun s'ispagnolu, su portughesu e su napoletanu. Fintzas in custas tabellas est sinnada in antis sa forma logudoresa e a pustis cussa campidanesa. Si b’at una forma in LSC diferente dae ambas, in antis de totus b’est cussa. Sas formas de sa de tres persones singulares e de sas tres persones de su plurale cointzident e non benint repìtidas pro custa resone. Annotamala, custas formas sunt fintzas uguales a sas de sos pronùmenes sugetu chi li currispondent, comente acontesset fintzas in ispagnolu, catalanu, portughesu, italianu e, cun s'etzetzione de ''lui'' in logu de ''il'', fintzas in frantzesu.
{| class="wikitable"
!a pustis de sas prepositziones ''pro''/''po'', ''dae''/''de'', ''intra''/''tra'', ''segundu'', ecc.
!a pustis de sa prepositzione ''a''
!a pustis de sa prepositzione ''con/chin''
'''''(sa variante chin è pròpia de su nugoresu)'''''
|-
|'''mene''' '''(a mie''')/'''mei'''
|'''mie'''/'''mimi''' (nug. '''mime''')
|'''cun megus''' (nug. '''chinmecus''')
|-
|'''tene''' ('''a tie''')/'''tei'''
|'''tie'''/'''tui''' (nug. '''tibe''')
|'''cun tegus''' (nug. '''chintecus''')
|-
|'''issu''' ('''isse''') - '''issa'''
|
|
|-
|'''nois'''/'''nos'''/'''nosu'''
|
|
|-
|'''bois'''/'''bosàteros'''/'''bosatrus''' - '''bosàteras'''/'''bosatras'''
|
|
|-
|'''issos'''/'''issus''' - '''issas'''
|
|
|}
Sa prepositzione '''segundu''' podet èssere apostrofada si la sighet una vocale: ''segund'issu'' o '''''segundu''''' issu.
==== Avèrbios pronominales ====
Su sardu faghet impreu abundosu meda de partigheddas pronominales in cuntestos medas: in unos cantos casu custu impreu est cumpartzidu cun su catalanu, s'italianu e su frantzesu, in unos àteros casos est pròpiu de su sardu, no agatende·si in custas limbas nen, craru, in s'ispagnolu o in su portughesu, bidu chi ambas non faghent impreu de avèrbios pronominales. Comente acontesset in manera ispeculare in s’[[Limba italiana|italianu]], su [[Limba frantzesa|frantzesu]] e su [[Limba cadelana|catalanu]], sa partighedda '''nde''' (in campidanesu '''ndi''') si impreat cun verbos chi, fintzas no essende in issos matessi riflessivos ma transitivos, ammitent s'impreu de sos pronùmenes riflessivos in presèntzia de unu cumplementu ogetu, che a s'esèmpiu ''mi còmporo una paja de pantalones''. Si s'ogetu no est mentovadu in manera crara benint impreados sos avèrbios pronominales. Esèmpios tìpicos de custu impreu sunt "pigare" e e "comporare", ma fintzas "bìdere", "castiare", "lèghere", "papare", "bìdere" e medas àteros: mi nde pigo/mi nde leo, '''''mi nde pigo/mi nde leo''', me ne prendo, je m'en prend, me n'agafo''. Tenimus, duncas, custu fàbricu cun totus sos pronùmenes riflessivos: ''mi nde pigo/leo'', ''ti nde pigas/leas'', ''si nde pigat/leat'', ''nos nde pigamus/leamus'', ''bos nde pigàis/leàis'', ''si nde pigant/leant''. Su verbu pigare si impreat in parte manna de sa Sardigna, ma in [[Logudoro]] si preferit ''leare'' (in cantu in su setentrione de s'ìsula ''pigare'' signìficat fintzas artziare), chi podet dare chi bèngiat dae s'ispagnolu ''llevar'', verbu chi imbetzes in unas àteras partes signìficat "comporare". Duncas ''mi nde leo'' podet èssere "mi nde pigo" o "mi nde còmporo", ''ti nde leas'' "ti nde pigas/còmporas", etc. Sa cumbinatzione pronùmene-avèrbiu pronominale andat semper iscrita separada (francu si sighit su verbu, casu possìbile petzi cun gerùndiu e imperativu), fintzas in sa de unu e sa de duas persones plurales, nointames in custas persones in sa parte manna de sas variantes tzentru-setentrionales sa "s" non si pronùntziet e resurtet pro custu "''no'nde''", "''bo'nde''". In sos dialetos tzentrales si pronùntzia, e si podet fintzas iscrìere, ''nosi nde'', ''bosi nde'', mentras in cussos meridionales sa diferèntzia intre sa de unu e sa de duas persones plurales podet bènnere a rùere, resurtende de cunsighèntzia ambos uguales a sa de tres singulare e plurale: ''si nde''.
Fintzas s'impreu ''de'' sos avèrbios pronominales cun verbos intransitivos chi sinnalant ischirriada dae unu logu e chi ammitent sos pronùmenes riflessivos, che a andare, partire, etc., est cumpartzidu dae su sardu cun su catalanu, su frantzesu e s’italianu: ''mi nde ando'', apostrofadu in '''mi nd'ando''' (''m'en vaig'', j''e m'en vais'', ''me ne vado''), ''ti nd'andas'', ''si nd'andat'', ''nos nd'andamus'', ''bos nd'andeis'', ''si nd'andant'' . In custu casu, ultres a nde/ndi, in logudoresu podimus tènnere fintzas '''che''' (de cale est difùndida fintzas sa grafia '''ke'''): '''mi k'ando''' (mi che ando), ti k'andas, etc.
Fitianu in sa matessi manera, in custas bator limbas, est s'impreu de custas partigheddas cun verbos intransitivos chi reent su cumplementu de tèrmine. Inoghe sos pronùmenes cun cales benint cumbinados sos avèrbios pronominales sunt cussos àtonos indiretos, in dativu, e in sardu a sa de tres persones singulares e plurales est furriadu s'òrdine issoro. Duncas s'avèrbiu pronominale pretzedet su pronùmene dativu: '''nde ddi dao/nde li dao'''. Sas formas possìbiles sunt: '''mi nde das''', ''ti nde dao'', nde ddi/nde los dao, ''nos nde das'', ''bos nde dao'', ''nde ddis/nde lis dao''.
Su sardu impreat, però, sos avèrbios pronominales fintzas in àteras duas situatziones in ue issos, in sasas limbas romanzas majores, non sunt presentes:
# cun verbos riflessivos beros. In custu casu sos verbos chi indicant ischirriada o istàgiu dae unu logu impreant ''nde'': '''mi nde peso''', ''ti nde pesas, si nde pesat'', etc. Sa forma cun ''ne'' est fitiana fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna. Sos verbos chi imbetzes indicant acurtziadura a unu logu impreant ''che (''iscritu cadatantu, in grafias personales, comente ''ke)'': '''mi che corco''', ''ti che corcas, si che corcat'', etc.
# cun verbos transitivos, chi reent su cumplementu ogetu. In custu casu sos pronùmenes de acumpangiamentu a sos avèrbios pronominales sunt cussos àtonos dirìgidos, est a nàrrere in acusativu. Su verbu ''pigare'' podet èssere impreadu fintzas inoghe: '''mi nde pigas''', ''ti nde pigo''. In sa de tres persones sing. e plur. s'òrdine si furriat in manera cabale che a pro sos verbos intransitivos, e s'avèrbiu pronominale andat a in antis de su pronùmene: '''''nde ddu''''' o '''''nde lu pigo''''', ''nde dda'' o ''nde sa pigo''; custa forma est difìtzile de impreare pro persones chi non tèngiant un connoschimentu bonu de sa limba e est fintzas difìtzile de traduire in manera literale in àteras limbas, bolende significare "lu pigo dae cue (in ue s'agatat)". Sas formas de su plurale sunt ''nos nde'' pigas, ''bos nde'' ''pigo'' e, comente a in sa de tres sing., ''nde ddos'' (''nde los'') ''pigo'', ''nde ddas'' (''nde las'') ''pigo''.
In totus custas cumbinatziones, siat cun sa partighedda ''nde/ndi'' siat cun sa ''chi'', sos avèrbios pronominales aparint semper in antis de su nùmene, francu cando sunt cun su gerùndiu e s'imperativu, in ue aparint a pustis. In custu ùrtimu casu, comente pro sos pronùmenes indiretos e dirìgidos, podimus iscrìere sa cumbinatzione verbu-pronùmene dativu-avèrbiu pronominale in tres maneras: separados dae unu tratigheddu, '''dende-nde-ddi''' (dende·bi·nde), de unu puntigheddu, o fintzas unidos, ''jandendeddi''.
Unos àteros avèrbios pronominales impreados in sardu sunt sos chi remplasant s'indicu de unu logu determinadu, che a in s’italianu ''ci'' pro "inoghe" o "in cue", in frantzesu ''y'' e in catalanu ''hi'' cun sos matessi impreos. In sas grafias logudoresas e campidanesas clàssicas si impreat sa matessi partighedda siat chi su logu in chistione siat indedda, siat chi siat a curtzu, est a nàrrere ''bi'' e ''nche'', in ue ''bi'' podet èssere apostrofadu, mentras ''nche'' nono: '''b'ando/nch'ando''', '''b'enis (bi benis)/nche benis'''. In sas variantes tzentrales o de mesania s'impreant però duas formas, '''ddoe''' pro indicare unu logu a indedda de chi faeddat, '''che''' pro nd'indicare unu a curtzu, e ambas podent èssere apostrofadas: '''dd'ando''', '''ch'enis''' ('''che''' '''benis''', in LSC non cheret apostrofada). ''Ddoe'' non depet èssere confùndida cun su pronùmene àtonu dirìgidu ''ddu''.
==== Relativos ====
: '''chi'''
: '''chie'''/''chini''
==== Interrogativos (LSC in grassetu) ====
:: <span name="mwCZE"></span>'''cale?'''/''cali?''
:: <span name="mwCZM"></span><span name="mwCZI"></span>'''cantu?'''
:: <span name="mwCZU"></span><span name="mwCZQ"></span><span name="mwCZY"></span>'''ite?'''/''ita?''
:: <span name="mwCZg"></span><span name="mwCZc"></span><span name="mwCZk"></span>'''chie?'''/''chini?''
=== Pronùmenes e agetivos possessivos ===
: '''meu'''/''miu'' - '''mea''' o ''mia/mia''
: '''tuo''' o ''tou/tuu'' - '''tua'''
: '''suo''' o ''sou/suu''- '''sua; de vostè/'''''fostei'''''; bostru/'''''bostu'' (de bos)
: '''nostru'''/''nostu''
: '''bostru''' (nug. ''brostu''''')/de boisàteros'''/''bosatrus'' - '''de boisàteras'''/''bosatras'',
: '''issoro/'''''insoru''
:: Sos pronùmenes possessivos benint collocados semper a pustis de su sustantivu de riferimentu, casu custu masaprestu singulare in su panorama de sas limbas romanzas, islavas o germànicas: ''sa màchina mea, sa bursa tua, su traballu nostru''.
:: <span name="mwCcQ1"></span><span name="mwCcU1"></span><span name="mwCcY1"></span><span name="mwCcc1"></span><span name="mwCcg1"></span><span name="mwCco2"></span><span name="mwCcs2"></span>Sos nùmenes de parentiu e àteros sunt impreados chene s'artìculu: ''babbu tuo'', ''tziu suo'', ''sogra mea'', ''ghermanu nostru'', ''ghermanitu 'e boisàteros'', ma fintzas ''domo sua'', ''bidda nostra'', etc. In sardu custu acontesset fintzas si custos sustantivos sunt a su plurale, impreu chi, mescamente si a su feminile, est istadu tramudadu fintzas a s'[[Italianu porcheddinu|italianu]] regionale de sa Sardigna, fata etzetzione pro su pronùmene ''issos'', bidu chi custu est s'ùnicu chi in italianu andat semper cun s'artìculu: ''sorres tuas'' ( (le) tue sorelle), ''fradiles meos'' ( (i) miei cugini), ''tzias issoro'' (le loro zie).
:: <span name="mwCcw1"></span><span name="mwCdE1"></span><span name="mwCdI1"></span>In sardu, a pustis de unas cantas prepositzione, benint impreados de sòlitu sos pronùmenes possessivos: '''dae in antis de mene, dae segus a mene, in fatu de mene, in antis de mene, a pustis de mene'''; cfr. s'ispagnolu ''delante mío'', ''detrás mío''). Sas formas '''in antis de mene'''/''a meas/mei'', etc., sunt fintzas comunas, fintzas si diant pòdere èssere bènnidas dae unu calcu de s'italianu.
=== Pronùmenes e agetivos dimustrativos ===
: '''custu,custos'''/''custus'' - '''custa,custas'''
: '''cussu''', '''cussos'''/''cussus'' - '''cussa''', '''cussas'''
: '''cuddu''', '''cuddos'''/''cuddus'' - '''cudda''', '''cuddas'''
=== Avèrbios interrogativos ===
: '''cando'''/''candu''?
: '''comente'''/''comenti''?
: '''ue?''' <small>o</small> ''ube?'' '''in ue?''' <small>o</small> ''in ube?''; '''a in ue''' <small>o</small> ''a in ube?'' (diretzione)/''aundi?'', ''innui?'' (sa forma sarda vàriat si est una diretzione, cfr. s'ispagnolu ''¿adónde?'')
=== Prepositziones ===
==== Simpres ====
: '''a''' (diretzione)
: '''cun''' <small>o</small> ''chin''
: '''dae'''/'''de'''
: '''de'''
: '''in''' (situatzione)
: '''pro'''/''po''
: '''intre, intra''' <small>o</small> '''tra'''
: '''segundu'''
: '''de in antis''' ('''de''')
: '''dae segus'''/'''de fatu''' ('''de''')
: '''in antis''' ('''de''')
: '''a pustis''' ('''de'''), '''a coa'''
: Su sardu, che a s'ispagnolu e su portoghesu, faghet distintzione intre ''mòvida cara a unu logu'' e ''istadu in logu'': ''so andende a Casteddu'' / ''a Ispagna''; ''so in Bartzelona'' / ''in Sardigna''
==== Articuladas ====
{| class="wikitable"
!Sing.
!Plur.
|-
|'''a su''' - '''a sa'''
|'''a sos/a is''' - '''a sas'''/'''a is'''
|-
|'''cun''' <small>o</small> ''chin'' '''su''' - '''cun''' <small>o</small> '''chin''' '''sa'''
|'''cun''' <small>o</small> ''chin'' '''sos'''/'''cun is''' - '''cun''' <small>o</small> ''chin'' '''sas'''/'''cun is'''
|-
|'''de su''' - '''de sa'''
|'''de sos'''/'''de is''' - '''de sas'''/'''de is'''
|-
|'''in su''' - '''in sa'''
|'''in sos/in is''' - '''in sas'''/'''in is'''
|-
|'''pro'''/''po'' '''su''' - '''pro'''/''po'' '''sa'''
|'''pro sos'''/''po'' '''is''' - '''pro sas'''/''po'' '''is'''
|}
In su faeddu, cando ''in'' o ''cun'' si ligant a s'artìculu indeterminativu ''unu'' / -a, s'agiunghet pro eufonia una -d epentètica, chi però non cheret iscrita. Duncas, pro esempru:
: iscritu: ''cantende in unu tzilleri,'' pronuntziadu: ''cantende ind unu tzilleri''.
=== Verbos ===
Sos verbos tenent tres coniugatziones ('''-are''', '''-ere''' / ''-i(ri)'', '''-ire''' / ''-i(ri)'').
S a morfologia verbale diferit in manera notèvole dae cussa italiana e cunservat caraterìsticas de su latinu tardu o de sas limbas neolatinas otzidentales. Sos verbos sardos in su '''presente indicativu''' tenent sas custas particularidades: sa prima persone singulare acabat in '''-o''' in sas variantes tzentru-setentrionales (agabbu chi tenet in paris cun in s'italianu, in s'ispagnolu e in su portughesu; ambas custas ùrtimas duas limbas tenent cadauna petzi bator verbos cun un’àteru agabbu a sa 1ª persone sing.) e in '''-u''' in su campidanesu; sa segunda persone sing. acabat semper in '''-s''', che a in ispagnolu, catalanu e portughesu, agabbu derivadu dae su latinu; sa de tres persones singulares e plurale tenet s’agabbu caraterìsticu in '''-t''', pròpiu de su sardu intre sas limbas romanzas e bènnidu diretamente dae su latinu; sa prima persone plurale tenet in su sardu tzentru-setentrionale sos acabos '''-amus''', '''-imus''', prètzisos a sos de s'ispagnolu e de su portughesu '''-amos, -emos, -imos''', chi sunt uguales a sos de su latinu; pro csu chi pertocat sa de duas persones plurales, sas variantes tzentru-setentrionales tenetn in sa de duas e de tres declinatziones s’agabbu '''-ides''' (latinu '''-itis'''), mentras sas variantes tzentru-meridionales tenent in sas tres declinatziones ''-àis, -èis, -is'', acabos uguales a sos ispagnolas '''-áis, -éis, ''-ís''''' e a sos portughesos, limba in ue sa 2a persone pl. est però disusada, in dies de oe.
S'interrogativa si format generalmente in duas maneras:
# cun sa furriada de s'ausiliare: ''Juanni tzucadu est?'', ''papadu as?''
# cun sa furriada de su verbu: ''un'aràngiu lu cheres/ddu bolis''? o cun sa partighedda interrogativa ''a'': pro esempru ''a lu cheres unaràngiu?''. Sa forma cun sa partighedda interrogativa est tìpica de sos dialetos tzentru-setentrionales.
Pighende in cunsideru sos tempos e sos modos diferentes, s''''indicativu passadu remotu''' est belle de su totu iscumpartu dae s'impreu comunu (che a in sas limbas romanzas setentrionales de sa Gàllia e de s’Itàlia de su Nord) remplasadu dae su passadu imbeniente, ma resurtat atestadu in sos documentos de s’Edade de Mesu e, galu oe, in sas formas cultas e literàrias in intrèveru cun s'imperfetu; s'evolutzione istòrica sua in su tempus de s’Edade de Mesu a sas formas cultas de oe est istada de pare a pare pro sa de tres persones singulares e plurale: ipsu cant-avit>-ait/-ayt>-isit/-esit>issu cant-esi/-eit; ipsos cant-arunt/-erunt>-aynt>-isin/-esin>issos cant-esi/-ein. In sas variantes tzentru-meridionales est istadu remplasadu in manera totale dae su passadu imbeniente. Un'impreu galu atuale de su passadu remotu b’est, però, in sos dialetos tzentrales de transitzione o "Mesanía", in ue est impreadu pro su verbu èssere.
S''''indicativu benidore simpre''' si format pro mèdiu de su verbu '''àere'''/''ài(ri)'' a su presente prus sa prepositzione a e s'infinitu de su verbu in chistione: es. '''deo apo a nàrrere'''/''deu apu a na(rr)i(ri)'', '''tue as a nàrrere'''/''tui as a na(rr)i(ri)'' (cfr. Latinu tardu ''habere ad'' + infinitu), etc. In sa limba faeddada sa prima persone '''apo'''/''apu'' podet èssere apostrofada: "''ap'a nàrrere''".
In sos dialetos tzentru-setentrionales e in sa LSC, su '''cunditzionale presente''' si format impreende una forma modificada de su verbu ''dèpere'' prus sa prepositzione ''a'' e s'infinitu: pro esempru ''deo diat nàrrere'', ''tuas dias nàrrere'', etc. In sos dialetos de transitzione e in cussos tzentru-meridionales, imbetzes de dèpere s'impreat sa forma de s'imperfetu de su verbu ài(ri), prus sa prepositzione a e s'infinitu: ''deu emu o apia a na(rr)i(ri)'', ''tui apias o íast a na(rr)i(ri)'', etc.
S'imperativu negativu si format impreende su dennegu no/non e su congiuntivu: pro esempru ''no andes'', ''non còmpores'', che a a sas limbas romanzas ibèricas.
Su '''gerùndiu''', in sardu, tenet funtziones medas e medas isfumaduras chi non s’agatant in [[Italianu porcheddinu|italianu]] ne in àteras limbas romanzas; unos cantos impreos s'atzapant in ispagnolu, catalanu o portughesu, unos àteros in inglesu, unos àteros galu sunt pròpios de su sardu ebbia e s'agatant fintzas in s'italianu regionale. Sas funtziones printzipales suas sunt:<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=52-53|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
* cunditzionale: ''fininde oe, ando deretu a igue'';
* temporale: ''ghirande a Nùgoro apo bidu su fogu'' (it. tornando a Nuoro ho visto il fuoco = ho visto il fuoco mentre stavo tornando a Nuoro;. ispagnolu ''regresando a Nuoro vi el fuego'', inglesu ''i saw the fire (as I was) coming back to Nuoro''); custu impreu est possìbile fintzas in su passadu, si puru in sa limba faeddada est raru meda: ''essende essia dae domo, Maria est andada a bidda'';
* cuntzessiva: ''fintzas traballende meda non mi bastat'';
* causale: ''sende tardu, non b'est cheridu andare'';
* modale: ''at fatu tantu dinare traballende meda''
* gerùndiu impreadu a pustis de sos verbos de pertzetzione sensoriale: ''apo bidu sa gente ballende'' (in inglesu, ''I saw the people dancing'', in ispagnolu e in portoghesu, ''vi la gente bailando/vi a gente dançando'');
* pro more de su fatu chi su sardu no impreat su partitzìpiu presente, su gerùndiu podet acumprire sas funtziones suas. Pro esempru ''abba buddende'' podet significare siat "abba chi buddet" sia "abba chi tenet sa calidade de èssere buddida", che a in ‘ispagnolu: ''dd'apo ghetadu a s'abba buddende'' (ispagn. ''lo eché al agua hirviendo'').
Sa forma progressiva si format cun s'ausilare èssere prus su gerùndiu: pro esempru '''so andende'''/''so andande''/''seu andendi'', '''fia faghende'''/''fipo faghende/fui faende/femu faendi'', caraterìstica comuna a sa [[limba inglesa]], a su [[tataresu]] e a su [[Gaddhuresu|gadduresu]].
Su sardu però, tenet un'impreu in prus totu suo de custa forma, difatis l'estendet fintzas a atziones chi non sunt istadas galu incumintzadas, ma chi (si suponet chi) ant a èssere batidas a tèrmine luego. Custu impreu est comunu meda fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna, in ue est meda difùndidu in totu sos pìgios sotziales de sa populatzione sarda. In custu casu s'ausiliare chi reet su gerùndiu, ''èssere'' in sardu, ''stare'' in italianu, podet fintzas èssere omitidu: ''ma tando, andas a mi lu fàghere su cumandu o nono? (so) andende'' (''ma allora, vai a farmi la commissione oppure no? (sto) andando'' [italianu regionale de sa Sardigna ] / ora vado [italianu istandard]). In s'italianu regionale sardu est fintzas possìbile impreare giai (''già'') cun funtzione de benidore: ''già sto andando/già vado'', che a calcu de su sardu ''giai so andende''; custu impreu esistet fintzas in ispagnolu e portughesu (''ya voy/já vou''). S'impreu de su gerùndiu referidu a un'atzione benidora s’agatat in s'inglesu, ma non in unas àteras limbas romanzas o in su tedescu (ingl. ''I'm going now/I'm gonna go now''; spagn. ''ya voy/ahora voy/voy a ir ahora (mismo)''; port. ''já vou/vou mesmo/vou ir agora''; cat. ''ara vaig''; fran. ''je vais maintenant''; ted. ''ich gehe jetzt'' ). Fintzas in sardu est possìbile agiùnghere un'avèrbiu chi afòrtiet s'idea de s’immediadesa de s'atzione, comente a in s’ispagn. ''mismo'' o in port. ''mesmo'' (matessi), pro esempru ''etotu'' o ''matessi'', lassende·si fortzis in s'impreu comunu prefèrrere su primu ca in sardu est "matessi" comente a avèrbiu, mentras su segundu l'est fintzas comente a agetivu. Sa frase risultante est difìtzile de bortare a s’italianu, a su mancu a sa lìtera: ''so andende como etotu.''
==== Verbu èssere/''èssi(ri)'' ====
* '''Indicativu presente''': ''deo/deu so(e)''/''seo''/''seu'' ; ''tue/tui ses''; ''issu/isse est'' ; ''nos/nois/nosu semus/seus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus sezis/seis'' ; ''issos/issus sunt o funt'' .
* '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu fi(p)o/fia o femu''; ''tue/tui fis/fìas(t)''; ''issu/isse fìat/fit''; ''nos/nois/nosu fimus/fia(m)us o femus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus fizis/fia(z)is o festis'' ; ''issos/issus fint/fìant''. '''In LSC''': deo fia; tue fias; issu/isse fiat, nois fìamus; bois o boisàteros fiais; issos fiant.
* '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu so(e)/seo ista(d)u o stètiu'' ; ''tue/tui ses ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse est ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois/nosu semus/seus ista(d)os o stètius'' ; ''bois/bosàteros/bosàtrus sezis/seis ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus sunt o funt ista(d)os o stètius''. '''In LSC''': deo so istadu; tue ses istadu; issu/isse est istadu; nois semus istados; bois seis istados; issos sunt istados.
* '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu fi(p)o/fia ista(d)u o femu stètiu'' ; ''tue fis/fìas ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse fìat/fit ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois/nosu fimus/fìa(m)us o femus ista(d)os o stètius'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus fizis/fia(z)is ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus fint/fìant ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': deo fia istadu; tue fias istadu; issu/isse fiat istadu; nois fìamus istados; bois fiais istados; issos fiant istados.
* '''Indicativu passadu remotu:''' su passadu remotu, escludende sos impreos cultos, est generalmente disusadu; nointames custu, sas formas de su verbu èssere sunt impreadas in manera normale, in logu de cussas de s'imperfetu, in su Monteferru, Guiltzier, Barigadu e in unas cantas zonas de su campidanesu rùsticu (Trexenta) e de s'Ogiastra: ''jeo/deu fui'' ; ''tue/tui fustis'' ; ''issu fuit/fut'' ; ''nos/nosu fimis o fustiaus'' ; ''bosàteros/bosatrus fust(ia)is'' ; ''issos/issus fuint o funtiant'' .
* '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a èssere/essi'' ; ''tue/tui as a èssere/essi'' ; ''issu/isse at a èssere/essi'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a èssere/essi'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is/eis a èssere/essi'' ; ''issos/issus ant a èssere/essi'' . '''In LSC''': deo apo a èssere; tue as a èssere; issu/isse at a èssere; nois amus a èssere; bois ais a èssere; issos ant a èssere.
* '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''tue/tui as a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse at a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois a(m)us/eus a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus ant a èssere/essi ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': deo apo a èssere istadu; tue as a èssere istadu; issu/isse at a èssere istadu; nois amus a èssere istados; bois ais a èssere istados; issos ant a èssere istados.
* '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu sia''; ''chi tue/tui sias'' ; ''chi issu/isse siat'' ; ''chi nos/nois sia(m)us'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus sia(z)is'' ; ''chi issos/issus sìant'' . '''In LSC''': chi deo sia; chi tue sias; chi issu/isse siat; chi nois siamus; chi bois siais; chi issos siant.
* '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu sia ista(d)u o stètiu'' ; ''chi tue/tui sias ista(d)u o stètiu'' ; ''chi issu/isse siat ista(d)u o stètiu'' ; ''chi nos/nois sia(m)us ista(d)os o stètius'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus sia(z)is ista(d)os o stètius'' ; ''chi issos/issus siant ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': chi deo sia istadu; chi tue sias istadu; chi issu/isse siat istadu; chi nois siamus istados; chi bois siais istados; chi issos siant istados.
* '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a èssere/essi'' ; ''tue/tui dias o apias a èssere/essi'' ; ''issu/isse diat o apiat a èssere/essi'' ; ''nos/nois diamus o apiàus a èssere/essi'' ; ''bos o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a èssere/essi'' ; ''issos/issus diant o apiant a èssere/essi'' . '''In LSC''': deo dia a èssere; tue dias a èssere; issu/isse diat a èssere; nois diamus a èssere; bois diais a èssere; issos diant a èssere.
* '''Cunditzionale passadu''': ''deo/jeo dia o apia o emu a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''tue dias o apias a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''issu/isse diat o apiat a èssere/essi ista(d)u o stètiu'' ; ''nos/nois diamus o apiàus a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a èssere/essi ista(d)os o stètius'' ; ''issos/issus diant o apiant a èssere ista(d)os o stètius'' . '''In LSC''': deo dia a èssere istadu; tue dias a èssere istadu; issu/isse diat a èssere istadu; nois diamus a èssere istados; bois diais a èssere istados; issos diant a èssere istados.
* '''Gerùndiu presente''': ''(es)sende/(es)sendi'' . '''In LSC''': essende.
* '''Gerùndiu passadu''': ''(es)sende ista(d)u'' o ''(es)sendi stètiu''. '''In LSC''': essende istadu. .
==== Verbu àere/''ài(ri)''. ====
Su verbu '''àere'''/''ài(ri)'' est impreadu a sa sola petzi in sas variantes tzentru-setentrionales; in sas variantes tzentru-meridionales est impreadu petzi che a ausiliare pro formare sos tempos cumpostos, mentras cun su significadu de s'italianu '''tènnere''' su verbu '''tènnere'''/''tènni(ri)'' lu remplasat semper, comente acontesset in s’[[Limba ispagnola|ispagnolu]], su [[Limba cadelana|catalanu]], su [[Limba portughesa|portughesu]] (in ue su verbu ''haver'' est belle de su totu iscumpartu) e su [[Limba napulitana|napuletanu]]. Pro custa resone in custu ischema benint indicadas in manera ùnica sas formas de su presente e de s'imperfetu de sos dialetos tzentru-meridionales, chi sunt sas solas ue in sos tempos assentados aparit su verbu '''àere'''/''ài(ri)''..
* '''Indicativu presente''': ''deo/deu apo/apu'' ; ''tue/tui as'' ; ''issu/isse at'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is'' ; ''issos/issus ant'' ; '''In LSC''': deo apo; tue as; issu/isse at; nois amus; bois ais; issos ant.
* '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu aìa o emu''; ''tue/tui aìas'' ; ''issu/isse aìat'' ; ''nos/nois/nosu aia(m)us o abamus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is o abazes'' ; ''issos/issus aiant'' ; '''In LSC''': deo aia; tue aias; issu/isse aiat; nois aìamus; bois aìais; issos aiant.
* '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu api(d)u''; ''tue/tui as api(d)u''; ''issu/isse at api(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus api(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is api(d)u''; ''issos/issus ant api(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo àpidu; tue as àpidu; issu/isse at àpidu; nois amus àpidu; bois ais àpidu; issos ant àpidu.
* '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aìa o emu api(d)u''; ''tue/tui aìas api(d)u''; ''issu/isse aìat api(d)u''; ''nos/nois/nosu aiamus api(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is api(d)u''; ''issos/issus aiant api(d)u''; '''In LSC''': deo aia àpidu; tue aias àpidu; issu/isse aiat àpidu; nois aìamus àpidu; bois aiais àpidu; issos aiant àpidu.
* '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada e, in dies de oe, presente petzi in sas formas arcàicas de cultas “logudoresas”): ''deo apesi''; ''tue apestis''; ''issu/isse apesit''; ''nois apemus''; ''bois apezis''; ''issos apesint'';
* '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri)''; ''tue/tui as a àere/ài(ri)''; ''issu/isse at a àere/ài(ri)''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri)''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri)''; ''issos/issus ant a àere/ài(ri)''; '''In LSC''': deo apo a àere; tue as a àere; issu/isse at a àere; nois amus a àere; bois ais a àere; issos ant a àere.
* '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''tue/tui as a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''issu/isse at a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) àpi(d)u''; '''In LSC''': deo apo a àere àpidu; tue as a àere àpidu; issu/isse at a àere àpidu; nois amus a àere àpidu; bois ais a àere àpidu; issos ant a àere àpidu.
* '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu apa''; ''chi tue/tui apas''; ''chi issu/isse apat''; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is''; ''chi issos/issus apant''; '''In LSC''': chi deo apa; chi tue apas; chi issu/isse apat; chi nois apamus; chi bois apais; chi issos apant.
* '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu apa àpi(d)u''; ''chi tue/tui apas àpi(d)u''; ''chi issu/isse apat àpi(d)u''; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us àpi(d)u''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is àpi(d)u''; ''chi issos/issus apant àpi(d)u''; '''In LSC''': chi deo apa àpidu; chi tue apas àpidu; chi issu/isse apat àpidu; chi nois apamus àpidu; chi bois apais àpidu; chi issos apant àpidu.
* '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri)''; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri)''; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri)''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri)''; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere; issos/issus diant o apiant a àere''; '''In LSC''': deo dia a àere, tue dias a àere, issu/isse diat a àere, nois diamus a àere, bois diais a àere; issos diant a àere.
* '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''tue dias o apias a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) àpi(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a aère/ài(ri) àpi(d)u''; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) àpi(d)u''; '''In LSC''': deo dia a àere àpidu, tue dias a àere àpidu, issu/isse diat a àere àpidu, nois diamus a àere àpidu, bois diais a àere àpidu; issos diant a àere àpidu.
* '''Gerùndiu presente''': ''aende/aendi''; '''In LSC''': aende
* '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi àpi(d)u''. '''In LSC''': aende àpidu
==== Coniugatzione in -are/''-a(r)i'' : Verbu cantare/''canta(r)i'' ====
* '''Indicativu presente''': ''deo/deu canto/cantu''; ''tue/tui cantas''; ''issu/isse cantat''; ''nos/nois/nosu canta(m)us''; ''bois o bosàteros/bosàtrus canta(z)is''; ''issos/issus cantant''; '''In LSC''': deo canto; tue cantas; issu/isse cantat; nois cantamus; bois cantades; issos cantant.
* '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu cantaìa/cantamu''; ''tue/tui cantaias''; ''issu/isse cantaiat''; ''nos/nois/nosu cantaia(m)us''; ''bois o bosàteros/bosàtrus cantaia(z)is''; ''issos/issus cantaiant''; '''In LSC''': deo cantaia; tue cantaias, issu/isse cantaiat; nois cantaìamus; bois cantaiais; issos cantaiant.
* '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu canta(d)u''; ''tue/tui as canta(d)u''; ''issu/isse at canta(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is canta(d)u''; ''issos/issus ant canta(d)u''; '''In LSC''': deo apo cantadu; tue as cantadu; issu/isse at cantadu; nois amus cantadu; bois ais cantadu; issos ant cantadu.
* '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aia o emu canta(d)u''; ''tue/tui aias canta(d)u''; ''issu/isse aiat canta(d)u''; ''nos/nois/nosu aia(m)us canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is canta(d)u''; ''issos/issus aiant canta(d)u''; '''In LSC''': deo aia cantadu; tue aias cantadu; issu/isse aia cantadu; nois aìamus cantadu; bois aiais cantadu; issos aiant cantadu.
* '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada, s’agatat in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo cante(s)i''; ''tue cantestis''; ''issu/isse cante(s)it''; ''nois cantèsimus''; ''bois cantezis''; ''issos cantesint o canterunt'';
* '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a cantare/cantai''; ''tue/tui as a cantare/canta(r)i''; ''issu/isse at a cantare/canta(r)i''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a cantare/canta(r)i''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a cantare/canta(r)i''; ''issos/issus ant a cantare/canta(r)i''; '''In LSC''': deo apo a cantare; tue as a cantare; issu/isse at a cantare; nois amus a cantare; bois ais a cantare; issos ant a cantare.
* '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''tue/tui as a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issu/isse at a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) canta(d)u''; '''In LSC''': deo apo a àere cantadu; tue as a àere cantadu; issu/isse at a àere cantadu; nois amus a àere cantadu; bois ais a àere cantadu; issos ant a àere cantadu.
* '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu cante/canti''; ''chi tue/tui cantes/cantis''; ''chi issu/isse cantet/cantit''; ''chi nos/nois/nosu cante(m)us''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus cante(z)is''; ''chi issos/issus cantent/cantint''; '''In LSC''': chi deo cante; chi tue cantes; chi isse cantet; chi nois cantemus; chi bois canteis; chi issos cantent.
* '''Congiuntivo passato''': ''chi deo/deu apa canta(d)u''; ''chi tue/tui apas canta(d)u''; ''chi issu/isse apat canta(d)u''; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us canta(d)u''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is canta(d)u''; ''chi issos/issus apant canta(d)u''; '''In LSC''': chi deo apa cantadu; chi tue apas cantadu; chi issu/isse apat cantadu; chi nois apamus cantadu; chi bois apais cantadu; chi issos apant cantadu.
* '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a cantare/canta(r)i''; ''tue/tui dias o apias a cantare/canta(r)i''; ''issu/isse diat o apiat a cantare/canta(r)i''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a cantare/canta(r)i''; ''bois/bosàteros dia(z)is o apiàis a cantare/canta(r)i''; ''issos/issus diant o apiant a cantare/canta(r)i''; '''In LSC''': deo dia cantare, tue dias cantare; issu/isse diat a cantare; nois diamus a cantare; bois diais a cantare; issos diant a cantare.
* '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere/ài(ri) canta(d)u''; ''issos/issus diant o apiant a àere canta(d)u''; '''In LSC''': deo dia àere cantadu, tue dias àere cantadu; issu/isse diat àere cantadu; nois diamus àere cantadu; bois diais àere cantadu; issos diant àere cantadu.
* '''Gerùndiu presente''': ''cantande/cantende/cantendi''; '''In LSC''': cantende.
* '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi canta(d)u''. '''In LSC''': aende cantadu.
==== Coniugatzione in -ere/''-i(ri)'' : Verbu tìmere/''tìmi(ri)'' ====
* '''Indicativu presente''': ''deo/deu timo/timu'' ; ''tue/tui times/timis'' ; ''issu/isse timet/timit'' ; ''nos/nois/nosu timimus o timèus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus timideso timèis'' ; ''issos/issus timent/timint'' ; '''In LSC''': deo timo; tue times; issu/isse timet; nois timimus; bois timides; issos timent.
* '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu timia'' ; ''tue/tui timias'' ; ''issu/isse timiat'' ; ''nos/nois/nosu timia(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus timia(z)is'' ; ''issos/issus timiant'' ; '''In LSC''': deo timia; tue timias; issu/isse timiat; nois timìamus; bois timiais; issos timiant.
* '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu tìmi(d)u'' ; ''tue/tui as tìmi(d)u'' ; ''issu/isse at tìmi(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus tìmi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is/ais tìmi(d)u'' ; ''issos/issus ant tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo timidu; tue as timidu; issu/isse at timidu; nois amus timidu; bois ais timidu; issos ant timidu.
* '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aiao emu tìmi(d)u'' ; ''tue/tui aias tìmi(d)u'' ; ''issu/isse aiat tìmi(d)u'' ; ''nois/nos aia(m)us tìmi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is tìmi(d)u'' ; ''issos/issus aiant tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': deo aia timidu; tue aias timidu; issu/isse aia timidu; nois aìamus timidu; bois aiais timidu; issos aiant timidu.
* '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada, presente in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo time(s)i'' ; ''tue timestis'' ; ''issu/isse time(s)it'' ; ''nois timè(si)mus'' ; ''bois timezis'' ; ''issos timèsint o timèrunt'' ; '''In LSC''': deo timei; tue timeis; issu/isse timeit; nois timemus; bois timeis; issos timeint.
* '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a tìmere/tìmi(ri)'' ; ''tue/tui as a tìmere/timi(ri)'' ; ''issu/isse at a tìmere/timi(ri)'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a tìmere/timi(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a tìmere/timi(ri)'' ; ''issos/issus ant a tìmere/timi(ri)'' ; '''In LSC''': deo apo a tìmere; tue as a tìmere; issu/isse at a tìmere; nois amus a tìmere; bois ais a tìmere; issos ant a tìmere.
* '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''tue/tui as a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''issu/isse at a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo a àere tìmidu; tue as a àere tìmidu; issu/isse at a àere tìmidu; nois amus a àere tìmidu; bois ais a àere tìmidu; issos ant a àere tìmidu.
* '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu tima'' ; ''chi tue/tui timas'' ; ''chi issu/isse timat'' ; ''chi nos/nois/nosu tima(m)us'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus tima(z)is'' ; ''chi issos/issus timant'' ; '''In LSC''': chi deo tima; chi tue timas; chi issu/isse timat; chi nois timamus; chi bois timais; chi issos timant.
* '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu apa tìmi(d)u'' ; ''chi tue/tui apas tìmi(d)u'' ; ''chi issu/isse apat tìmi(d)u'' ; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us tìmi(d)u'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is tìmi(d)u'' ; ''chi issos/issus apant tìmi(d)u'' ; '''In LSC''': chi deo apa tìmidu; chi tue apas tìmidu; chi issu/isse apat tìmidu; chi nois apamus tìmidu; chi bois apais tìmidu; chi issos apant tìmidu.
* '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a tìmere/tìmi(ri)'' ; ''tue dias o apias a tìmere/timi(ri)'' ; ''issu/isse diat o apiat a tìmere/timi(ri)'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a tìmere/timi(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a tìmere/timi(ri)'' ; ''issos/issus diant o apiant a tìmere/timi(ri)'' ; '''In LSC''': deo dia tìmere; tue dias tìmere; issu/isse diat tìmere; nois diamus tìmere; bois diais tìmere; issos diant tìmere.
* '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''tue dias o apias a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) timi(d)u'' ; '''In LSC''': deo dia àere tìmidu; tue dias àere tìmidu; issu/isse diat àere tìmidu; nois diamus àere tìmidu; bois diais àere tìmidu; issos diant àere tìmidu.
* '''Gerùndiu presente''': ''timende/timendi'' ; '''In LSC''': timende.
* '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi tìmi(d)u''; '''In LSC''': aende tìmidu
*
==== Coniugatzione in -ire/''-i(ri)'' : Verbu finire/''fini(ri)'' ====
* '''Indicativu presente''': ''deo/deu fino/finu'' ; ''tue/tui finis'' ; ''issu/isse finit'' ; ''nos/nois/nosu fini(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus finides o fineis'' ; ''issos/issus finint'' ; '''In LSC''': deo fino; tue finis; issu/isse finit; nois finimus; bois finides; issos finint.
* '''Indicativu imperfetu''': ''deo/deu finia'' ; ''tue/tui finias'' ; ''issu/isse finiat'' ; ''nos/nois/nosu finia(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus finia(z)is'' ; ''issos/issus finiant'' ; '''In LSC''': deo finia; tue finias; issu/isse finiat; nois finìamus; bois finiais; issos finiant.
* '''Indicativu passadu pròssimu''': ''deo/deu apo/apu fini(d)u'' ; ''tue/tui as fini(d)u'' ; ''issu/isse at fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus fini(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is fini(d)u'' ; ''issos/issus ant fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo finidu; tue as finidu; issu/isse at finidu; nois amus finidu; bois ais finidu; issos ant finidu.
* '''Indicativu trapassadu pròssimu imperfetu''': ''deo/deu aia o emu fini(d)u'' ; ''tue/tui aias fini(d)u'' ; ''issu/isse aiat fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu aia(m)us fini(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is fini(d)u'' ; ''issos/issus aiant fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo aia finidu; tue aias finidu; issu/isse aiat finidu; nois aìamus finidu; bois aiais finidu; issos aiant finidu.
* '''Indicativu passadu remotu''' (disusadu in sa limba chistionada, s’agatat in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo/deu fine(s)i'' ; ''tue/tui finestis'' ; ''issu/isse fine(s)it'' ; ''nois finè(si)mus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus finezis'' ; ''issos finesint o finerunt'' ; '''In LSC''': deo finei; tue fineis; issu fineit; nois finemus; bois fineis; issos fineint.
* '''Indicativu benidore''': ''deo/deu apo/apu a finire/fini(ri)'' ; ''tue/tui as a finire/fini(ri)'' ; ''issu/isse at a finire/fini(ri)'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a finire/fini(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a finire/fini(ri)'' ; ''issos/issus ant a finire/fini(ri)'' ; '''In LSC''': deo apo a finire; tue as a finire; issu/isse at a finire; nois amus a finire; bois ais a finire; issos ant a finire.
* '''Indicativu benidore anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''tue/tui as a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issu/isse at a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo apo a àere finidu; tue as a àere finidu; issu/isse at a àere finidu; nois amus a àere finidu; bois ais a àere finidu; issos ant a àere finidu.
* '''Congiuntivu presente''': ''chi deo/deu fina'' ; ''chi tue/tui finas'' ; ''chi issu/isse finat'' ; ''chi nos/nois/nosu fina(m)us'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus fina(z)is'' ; ''chi issos/issus finant'' ; '''In LSC''': chi deo fina; chi tue finas; chi issu/isse finat; chi nois finamus; chi bois finais; chi issos finant.
* '''Congiuntivu passadu''': ''chi deo/deu apa fini(d)u'' ; ''chi tue/tui apas fini(d)u'' ; ''chi issu/isse apat fini(d)u'' ; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us fini(d)u'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is fini(d)u'' ; ''chi issos/issus apant fini(d)u'' ; '''In LSC''': chi deo apa finidu; chi tue apas finidu; chi issu/isse apat finidu; chi nois apamus finidu; chi bois apais finidu; chi issos apant finidu.
* '''Cunditzionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a finire/fini(ri)'' ; ''tue/tui dias o apias a finire/fini(ri)'' ; ''issu/isse diat o apiat a finire/fini(ri)'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a finire/fini(ri)'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o bosàteros/bosàtrus apiàis a finire/fini(ri)'' ; ''issos/issus diant o apiant a finire/fini(ri)'' ; '''In LSC''': deo dia finire; tue dias finire; issu/isse diat finire; nois diamus finire; bois diais finire; issos diant finire.
* '''Cunditzionale passadu''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''nos/nois/nosu dia(m)us o apiàus a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) fini(d)u'' ; '''In LSC''': deo dia àere finidu; tue dias àere finidu; issu/isse diat àere finidu; nois diamus àere finidu; bois diais àere finidu; issos diant àere finidu.
* '''Gerùndiu presente''': ''fininde/finende/finendi'' ; '''In LSC''': finende
* '''Gerùndiu passadu''': ''aende/aendi fini(d)u'' ; '''In LSC''': aende finidu
==== Verbos irregulares : Verbu fàghere/''fàere/fàghiri/fai'' ====
* '''Indicativo presente''': ''deo/deu fago o fatzu'' ; ''tue/tui fa(gh)es/fa(gh)is'' ; ''issu/isse fa(gh)et/fa(gh)it'' ; ''nos/nois/nosu faghimus o f(agh)eus'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus faghides o f(agh)èis'' ; ''issos/issus fa(gh)ent/fa(gh)int'' ; '''In LSC''': deo fatzo; tue faghes; issu faghet; nois faghimus; bois faghides; issos faghent.
* '''Indicativo imperfetto''': ''deo/deu fa(gh)ia'' ; ''tue/tui fa(gh)ias'' ; ''issu/isse fa(gh)iat'' ; ''nos/nois/nosu fa(gh)ia(m)us'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus fa(gh)ia(z)is'' ; ''issos/issus fa(gh)iant'' ; '''In LSC''': deo faghia; tue faghias; issu/isse faghiat; nois faghìamus; bois faghiais; issos faghiant.
* '''Indicativo passato prossimo''': ''deo/deu apo/apu fatu'' ; ''tue/tui as fatu'' ; ''issu/isse at fatu'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is fatu'' ; ''issos/issus ant fatu'' ; '''In LSC''': deo apo fatu; tue as fatu; issu/isse at fatu, nois amus fatu; bois ais fatu; issos ant fatu.
* '''Indicativo trapassato prossimo imperfetto''': ''deo/deu aia o emu fatu'' ; ''tue/tui aias fatu'' ; ''issu/isse aiat fatu'' ; ''nos/nois/nosu aia(m)us fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus aia(z)is fatu'' ; ''issos/issus aiant fatu'' ; '''In LSC''': deo aia fatu; tue aias fatu; issu/isse aiat fatu; nois aìamus fatu; bois aiais fatu; issos aiant fatu.
* '''Indicativo passato remoto''' (disusada in sa limba chistionada, s’agata in sas formas arcàicas e cultas ebbia): ''deo faghe(s)i'' ; ''tue faghèstis'' ; ''issu/isse faghe(s)it'' ; ''nois faghè(si)mus'' ; ''bois faghezis'' ; ''issos faghesint o fagherunt'' ;
* '''Indicativo futuro''': ''deo/deu apo/apu a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''tue/tui as a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issu/isse at a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issos/issus ant a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; '''In LSC''': deo apo a fàghere; tue as a fàghere; issu/isse at a fàghere; nois amus a fàghere; bois ais a fàghere; issos ant a fàghere.
* '''Indicativo futuro anteriore''': ''deo/deu apo/apu a àere/ài(ri) fatu'' ; ''tue/tui as a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issu/isse at a àere/ài(ri) fatu'' ; ''nos/nois/nosu a(m)us/eus a àere/ài(ri) fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus a(z)is a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issos/issus ant a àere/ài(ri) fatu'' ; '''In LSC''': deo apo a àere fatu; tue as a àere fatu; nois amus a àere fatu; bois ais a àere fatu; issos ant a àere fatu.
* '''Congiuntivo presente''': ''chi deo/deu faga o fatza''; ''chi tue/tui fagas o fatzas''; ''chi issu/isse fagat o fatzat''; ''chi nos/nois/nosu fagamus o fatza(m)us''; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus fagazis o fatzàis''; ''chi issos fagant o fatzant''; '''In LSC''': chi deo fatza; chi tue fatzas; chi issu/isse fatzat; chi nois fatzamus; chi bois fatzais; chi issos fatzant.
* '''Congiuntivo passato''': ''chi deo/deu apa fatu''; ''chi tue/tui apas fatu'' ; ''chi issu/isse apat fatu'' ; ''chi nos/nois/nosu apa(m)us fatu'' ; ''chi bois o bosàteros/bosàtrus apa(z)is fatu'' ; ''chi issos/issus apant fatu'' ; '''In LSC''': chi deo apa fatu; chi tue apas fatu; chi issu/isse apat fatu; chi nois apamus fatu; chi bois apais fatu; chi issos apant fatu.
* '''Condizionale presente''': ''deo/deu dia o apia o emu a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''tue/tui dias o apias a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issu/isse diat o apiat a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; ''issos/issus diant o apiant a fà(gh)ere/fa(ghir)i'' ; '''In LSC''': deo dia fàghere; tue dias fàghere; issu/isse diant fàghere; nois diamus fàghere; bois diais fàghere; issos diant fàghere.
* '''Condizionale passato''': ''deo/deu dia o apia o emu a àere/ài(ri) fatu'' ; ''tue/tui dias o apias a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issu/isse diat o apiat a àere/ài(ri) fatu'' ; ''nos/nois/nosu diamus o apiàus a àere/ài(ri) fatu'' ; ''bois o bosàteros/bosàtrus dia(z)is o apiàis a àere/ài(ri) fatu'' ; ''issos/issus diant o apiant a àere/ài(ri) fatu'' ; '''In LSC''': deo dia a àere fatu; tue dias a àere fatu; nois diamus a àere fatu; bois diais a àere fatu; issos diant a àere fatu.
* '''Gerundio presente''': ''fa(gh)ende/fendi''; '''In LSC''': faghende
* '''Gerundio passato''': ''aende/aendi fatu''; '''In LSC''': aende fatu
===== Particularidade =====
B'at una categoria de verbos chi in, sas grafia logudoresa e nugoresa, tenent s'infinitu pròpiu de sa segunda coniugatzione in ''-ere'', e chi però, segundu s'orìgine issoro, apartenent a sa de tres, de sa cale ant cunservadu unos cantos acabos in su presente indicativu. Apartenet a custa genia pro esempru '''bènnere''', ca sa coniugatzione sua in su presente est: '''bèngio'''/''benzo/bengio'', '''benis''', '''benit''', '''benimus'''/''benius'', '''benides'''/''benies/benìs'', '''benint'''; o '''abèrrere/'''''apèrrere'' : '''abèrgio'''''/aperjo/aperzo/apegio'', aberis/aperis, '''aberit'''/''aperit'', '''aberimus'''''/aperimus/aperius'', '''aberides'''/''aperies/aperìs'', '''aberint'''/''aperint''. Benint coniugados a sa matessi manera '''cumbènnere''' ( 1a persone '''cumbèngio'''/''cumbenzo''), '''cobèrrere'''/nug. ''copèrrere'' ('''cobèrgio'''/''coberjo/coberzo/crobegio''), '''fèrrere''' ('''fèrgio'''/''ferjo/ferzo/fegio''), '''mòrrere''' ('''mòrgio'''/''morjo/morzo/mogio''), '''iscobèrrere'''/''iscrobèrrere/nug''. ''iscopèrrere'' ('''iscobèrgio'''/''iscoberjo/iscoberzo/iscrobegio'').
===== Verbos irregulares a sa de una persone singulare de su presente =====
Medas verbos tenent una coniugatzione generalmente regulare, mantenende però irregulare sa prima persone sing. de su presente: bàlere ('''bàlio'''/''bazo/bagio''), '''chèrrere''' ('''chèrgio'''/''cherjo/cherzo/chegio''), '''dòlere''' ('''dolo'''/''dozo/dogio''), '''pàrrere''' ('''pàrgio'''/''parjo/parzo/pagio''), '''cumpàrrere''' ('''cumpàrgio'''/''cumparjo/cumparzo/cumpagio''), '''pòdere''' ('''potzo'''/''potho''), '''pònnere''' ('''pòngio'''/''ponzo''), '''tènnere''' ('''tèngio'''/''tenzo''), '''mantènnere''' ('''mantèngio'''/''mantenzo'').<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=50|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
== Lèssicu ==
=== Tabella de cumparàntzia de sas limbas neolatinas ===
{| class="wikitable"
|''[[Limba latina|Latinu]]''
|''[[Limba frantzesa|Frantzesu]]''
|''[[Limba italiana|Italianu]]''
|''[[Limba ispagnola|Ispagnolu]]''
|''[[Limba otzitana|Otzitanu]]''
|''[[Limba cadelana|Catalanu]]''
|''[[Limba aragonesa|Aragonesu]]''
|''[[Limba portughesa|Portoghesu]]''
|''[[Limba romuna|Rumenu]]''
|'''''Sardu'''''
|''[[Tataresu]]''
|''[[Gaddhuresu|Gadduresu]]''
|''[[Limba corsicana|Corsicanu]]''
|''[[Limba friulana|Friulanu]]''
|-
|'''clave(m)'''
|''clé''
|''chiave''
|''llave''
|''clau''
|''clau''
|''clau''
|''chave''
|''cheie''
|'''crae'''/-i
|''ciabi''
|''chiaj/ciai''
|''chjave/chjavi''
|''clâf''
|-
|'''nocte(m)'''
|''nuit''
|''notte''
|''noche''
|''nuèit/nuèch''
|''nit''
|''nueit''
|''noite''
|''noapte''
|'''note'''/-i
|''notti''
|''notti''
|''notte/notti''
|''gnot''
|-
|'''cantare'''
|''chanter''
|''cantare''
|''cantar''
|''cantar''
|''cantar''
|''cantar''
|''cantar''
|''cânta''
|'''cantare'''/-ai
|''cantà''
|''cantà''
|''cantà''
|''cjantâ''
|-
|'''capra(m)'''
|''chèvre''
|''capra''
|''cabra''
|''cabra''
|''cabra''
|''craba''
|''cabra''
|''capră''
|'''craba/'''càbra
|''crabba''
|''capra/crabba'' (casteddanesu)
|''capra''
|''cjavre''
|-
|'''lingua(m)'''
|''langue''
|''lingua''
|''lengua''
|''lenga''
|''llengua''
|''luenga''
|''língua''
|''limbă''
|'''limba/'''lìngua
|''linga''
|''linga''
|''lingua''
|''lenghe''
|-
|'''platea(m)'''
|''place''
|''piazza''
|''plaza''
|''plaça''
|''plaça''
|''plaza''
|''praça''
|''piață''
|'''pratza'''
|''piazza''
|''piazza''
|''piazza''
|''place''
|-
|'''ponte(m)'''
|''pont''
|''ponte''
|''puente''
|''pònt''
|''pont''
|''puent''
|''ponte''
|''punte (pod)''
|'''ponte'''/-i
|''ponti''
|''ponti''
|''ponte/ponti''
|''puint''
|-
|'''ecclesia(m)'''
|''église''
|''chiesa''
|''iglesia''
|''glèisa''
|''església''
|''ilesia''
|''igreja''
|''biserică''
|'''crèsia/'''eccresia
|''gesgia''
|''ghjesgia''
|''ghjesgia''
|''glesie''
|-
|'''hospitale(m)'''
|''hôpital''
|''ospedale''
|''hospital''
|''espital''
|''hospital''
|''hespital''
|''hospital''
|''spital''
|'''ispidale/'''spidali
|''ippidari''
|''spidali/uspidali''
|''spedale/uspidali''
|''ospedâl''
|-
|'''caseu(m)'''<br /><br /><small>lat.volg.''formaticu(m)''</small>
|''fromage''
|''formaggio/cacio''
|''queso''
|''formatge''
|''formatge''
|''formache/queso''
|''queijo''
|''brânză/caș''
|'''casu'''
|''casgiu''
|''casgiu''
|''casgiu''
|''formadi''
|}
=== Unos cantos faeddos in sa limba sarda, in sas alloglotas de sa Sardigna e in italianu (grassetu=LSC) ===
{| class="wikitable"
!Sardu
![[Gaddhuresu|Gadduresu]]
![[Tataresu]]
![[Saligheresu]]
![[Tabarchinu]]
![[Limba italiana|Italianu]]
|-
|'''sa terra'''
|la tarra
|la terra
|la terra
|a têra
|la terra
|-
|'''su chelu'''/célu
|lu celu
|lu tzelu
|lu zeru
|lo cel
|il cielo
|-
|'''s'abba'''/àcua
|l'ea
|l'eba
|l'aigua
|l'aegua
|l'acqua
|-
|'''su fogu'''
|lu focu
|lu foggu
|lo foc
|u fogu
|il fuoco
|-
|'''s'òmine'''/ómini
|l'omu
|l'ommu
|l'home
|l'omu
|l'uomo
|-
|'''sa fèmina'''
|la fèmina
|la fémmina
|la dona
|a dona
|la donna
|-
|'''mandigare''' <small>o</small> '''papare'''/papai
|manghjà
|magnà
|menjar
|mangiâ
|mangiare
|-
|'''bufare'''/bufai <small>o</small> '''bíbere'''
|bì
|bì
|beure
|beive
|bere
|-
|'''mannu'''
|mannu/grandi
|mannu
|gran
|grande
|grande
|-
|'''minore''' <small>o</small> '''piticu'''
|minori/picculu
|minori
|petit
|piccin
|piccolo
|-
|'''su butirru'''
|lu butirru
|lu butirru
|la mantega
|buru
|il burro
|-
|'''su mare'''/mari
|lu mari
|lu mari
|lo mar
|u mô
|il mare
|-
|'''sa die'''/dii
|la dì
|la dì
|lo dia
|u giurnu
|il giorno
|-
|'''su note'''/noti
|la notti
|la notti
|la nit
|a néùtte
|la notte
|-
|'''sa martinica'''/monínca
|la scìmia
|la scimmia
|la muninca
|a scimia
|la scimmia
|-
|'''su caddu'''/càdhu/cuàdhu
|lu cabaddu
|lu cabaddu
|lo cavall
|u cavallu
|il cavallo
|-
|'''sa berbeghe'''/brebèi
|la pècura
|la péggura
|l'ovella
|a pëgua
|la pecora
|-
|'''su frore'''/frori
|lu fiori
|lu fiori
|la flor
|a sciùa
|il fiore
|-
|'''sa màcula''' <small>o</small> '''sa mantza'''/mancia
|la tacca
|la mancia/maccia
|la taca
|a maccia
|la macchia
|-
|'''sa conca'''
|lu capu
|lu cabbu
|lo cap
|a tésta
|la testa
|-
|'''sa bentana <small>o</small> ventana'''/su balcone
|lu balconi
|lu balchoni
|la finestra
|u barcùn
|la finestra
|-
|'''sa ghenna'''/janna/genna
|la ghjanna/gianna
|la gianna (pron. janna)
|la porta
|a porta
|la porta
|-
|'''sa mesa''' <small>o</small> '''tàula'''
|la banca
|la banca/mesa
|la mesa/taula
|a tòa
|il tavolo
|-
|'''su pratu'''
|lu piattu
|lu piattu
|lo plat
|u tundu
|il piatto
|-
|'''s'istàniu''' <small>o</small> '''istàngiu'''/stangiu <small>o</small> staini
|lu stagnu
|l'isthagnu
|l'estany
|u stagnu
|lo stagno
|-
|'''su lagu'''
|lu lagu
|lu lagu
|lo llac
|u lagu/lògu
|il lago
|-
|'''un'arantzu'''/arangiu
|un aranciu
|un aranzu, cast. aranciu
|una taronja
|un çetrùn
|un arancio
|-
|'''sa bota''' o '''su botinu''' o '''s’iscrapita'''/scrapita
|la botta
|la botta
|la bota
|a scarpa/scòrpa
|la scarpa
|-
|'''sa tzìntzula'''/t(h)íntula
|la zinzula
|la zinzura
|la tíntula
|a sinsòa
|la zanzara
|-
|'''sa musca'''
|la musca
|la moscha, cast. muscha
|la mosca
|a musca
|la mosca
|-
|'''sa lughe'''/luxi
|la luci
|la luzi, cast. lugi
|la llumera
|a lüxe
|la luce
|-
|'''s'iscuridade'''/iscuridadi <small>o</small> su buju <small>o</small> '''s'iscurigore'''
|lu bughju
|lu buggiu, cast. lu bughju
|la obscuritat
|scuur
|il buio
|-
|'''un'ungra'''/unga
|un'ugna
|un'ugna
|una ungla
|un'ùngia
|un'unghia
|-
|'''su lèpere'''/lèpori
|lu lèparu
|lu lèpparu
|la llebre
|a léve
|la lepre
|-
|'''su matzone''' <small>o</small> '''su mariane'''/margiàni <small>o</small> '''su grodde'''/gròdhe/gròdhi
|lu maccioni
|lu mazzoni, cast. maccioni
|lo guineot/matxoni
|a vurpe
|la volpe
|-
|'''s'astragu''' <small>o</small> '''sa titia''' <small>o</small> su ghiaciu
|lu ghjacciu
|lu ghiacciu
|lo gel
|u ghiacciu
|il ghiaccio
|-
|'''su tziculate'''/ciculati
|lu cioccolatu
|lu ciucculaddu
|la xocolata
|a ciculata
|il cioccolato
|-
|'''sa badde'''/badhe/badhi
|la vaddi
|la baddi
|la vall
|a valle
|la valle
|-
|'''su monte'''/monti
|lu monti
|lu monti
|lo mont
|u munte
|il monte
|-
|'''su riu''' <small>o</small> '''frùmene'''/frùmini
|lu riu
|lu riu
|lo riu
|u riu
|il fiume
|-
|'''su pitzinnu'''/picínnu <small>o</small> '''pideddu'''/pisedhu <small>o</small> '''pipiu'''
|lu steddu
|la criaddura/lu pizzinnu
|lo minyó
|u figgeu
|il bambino
|-
|'''sa criadura'''
|la criatura/stiducciu
|la criaddura/lu piccinneddu
|la criatura
|u piccin
|il neonato
|-
|'''su sìndigu'''
|lu sindacu
|lu sindagu
|lo síndic
|u scindegu
|il sindaco
|-
|'''sa màchina''' <small>o</small> '''sa vetura'''
|la vittura/la macchina
|la macchina/la vettura
|la màquina/l'automòbil
|a vétüa/a machina
|l'auto
|-
|'''sa nae''' <small>o</small> navi/'''su vapore'''
|la nai
|lu vapori/la nabi
|la nau
|a nòve/vapùre
|la nave
|-
|'''sa domo'''/domu
|la casa
|la casa
|la casa
|a câ
|la casa
|-
|'''su palatzu'''/palàt(h)u
|lu palazzu
|lu parazzu
|lo palau
|u palàssiu
|il palazzo
|-
|'''s'assustu''' <small>o</small> '''assuconu''' <small>o</small> '''atzìchidu'''
|l'assustu/scalmentu
|l'assusthu/assucconu/ippasimu, cast. assucunadda
|l'assusto
|u resôtu
|lo spavento
|-
|'''sa mìmula''' <small>o</small> '''sa chèscia'''
|lu lamentu/tunchju
|lu lamentu/mimmura, cast. mimula
|la llamenta
|u lamentu
|il lamento
|-
|'''arresonare'''/arrexonai
|rasghjunà
|rasgiunà
|arraonar
|rajiunò
|ragionare
|-
|'''chistionare''' <small>o</small> '''allegare''' <small>o</small> '''faeddare'''/fa(v)edhare/fuedhai
|faiddà
|fabiddà
|parlar
|parlà
|parlare
|-
|'''cùrrere'''/curri
|currì
|currì
|corrir
|caminò a gambe
|correre
|-
|'''su sirbone'''/sirboni <small>o</small> '''su porcrabu'''
|lu polcarvu
|lu purchabru
|lo porc-crabo
|u cinghiole
|il cinghiale
|-
|'''sa tzerpesa''' <small>o</small> '''su serpente'''/terpente <small>o</small> '''sa colovra'''/su coloru
|su tzerpenti/colovru
|la salpi
|lu saipenti
|lo serpent
|il serpente
|-
|'''como''' <small>o</small> '''immoe'''/'''immoi'''
|abà
|abà
|ara
|aùa
|adesso/ora
|-
|'''deo'''/(d)e(g)o/deu
|eu
|eu/eiu
|jo
|mì
|io
|-
|'''ambulare''' <small>o</small> '''caminare'''/caminai
|caminà
|caminà
|caminar
|camminò
|camminare
|-
|'''sa nostalgia'''/nostalghía <small>o</small> '''sa saudade'''/saudadi
|la nostalghja
|la nostalgia
|la nostàlgia
|a nustalgia
|la nostalgia
|}
=== Is/sos nùmeros ===
Intre sos nùmeros sardos agatamus duas formas, '''masculina''' e '''feminina''', pro totu sos nùmeros chi acabbant cun su nùmeru unu, escludende s'ùndighi, su chentu e ùndighi e gasi sighende, pro su nùmeru duos e pro totus sas chentinas escludende sos nùmeros chentu, millichentos, etc. Custa caraterìstica est presente uguale siat in s'ispagnolu siat in su portughesu. In sardu tenimus, duncas, pro esempru, '''unu pipiu''' / '''una pipia''', '''duos pitzinnos / duas pitzinnas''', '''chentu e unu rios''', '''chentu e una biddas''', '''dughentos òmines''' / '''dughentas domos'''.
In sardu tenimus, che a in s'italianu, duas formas diferentes pro '''milli''' e '''duamìgia'''''/duamiza/duamilla''.
; Tabella de sos nùmeros basada in subra de sas variantes logudoresas de su [[Màrghine]] e de su [[Guilcer]] e de su nugoresu, in cussas de transitzione de su [[Barigadu]] e in cussas campidanesas de sa [[Marmidda|Marmilla]]<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=78|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
Sos nùmeros dughentos, treghentos e, petzi in campidanesu, seschentos tenent una forma pròpia, '''dughentos''' e '''treghentos''' in LSC e logudoresu, '''''duxentus''''', '''''trexentus''''' e '''''sexentus''''' in campidanesu, in ue su duos, su tres e su nùmeru chentu sunt modificados; custu fenòmenu est presente fintzas in portughesu ('''duzentos''', '''trezentos'''); sas àteras chentinas imbetzes benint iscritas chene modificare nen su nùmeru de base nen '''chentu'''/''centu'', pro custu '''batorchentos'''/''cuatrucentus'', '''otochentos'''/''otucentus'', etc. Su fonema "ch" de ''chentos'' in sa grafia logudoresa si pronùntziat semper g, a etzetzione de su nùmeru '''seschentos''', e sa "c" de su campidanesu ''centus'' semper comente a '''x''' ('''j''' frantzesu de ''journal''). In nugoresu "ch" si pronùntziat imbètzes semper '''k''', pro custu totus sos nùmeros sunt iscritos cun "ch" in custa variante.
Sos nùmeros 101, 102, gasi comente 1001, 1002, etc., andant iscritos in manera separada '''chentu e unu''', '''chentu e duos''', '''milli e unu''', '''milli e duos''', etc. Fintzas in custu casu, custa caraterìstica est cumpartzida cun su portughesu. '''Chentu''' est apostrofadu, fatu-fatu: ''chent'e unu'', ''chent'e duos'', prus raru est chi acontessat fintzas a '''milli''': ''mill'e unu'', ''mill'e duos'', etc.
Sos nùmeros chi acabant cun unu, a etzetzione de ùndighi, chentu e ùndighi, etc., fatu-fatu benint apostofados fintzas issos, siat in sa forma masculina issoro siat in cussa feminina, si sa paràula chi sighet incumentzat pro '''vocale''' o pro h: '''bintun'òmines''', '''bintun'amigas''', etc.
{| class="wikitable"
!
!Grafia LSC
!Grafia logudoresa
!Grafia campidanesa
|-
|1
|unu, -a
|unu, -a
|unu, -a
|-
|2
|duos/duas
|duos/duas
|duus/duas
|-
|3
|tres
|tres
|tres
|-
|4
|bator
|bàtor(o)
|cuatru
|-
|5
|chimbe
|chimbe
|cincu
|-
|6
|ses
|ses
|ses/sexi
|-
|7
|sete
|sete
|seti
|-
|8
|oto
|oto
|otu
|-
|9
|noe
|noe/nug. nobe
|noi
|-
|10
|deghe
|deghe/nug. deche
|dexi
|-
|11
|ùndighi
|ùndighi/nug.ùndichi
|ùndixi
|-
|12
|dòighi
|doighi/nug. doichi
|doxi/doixi
|-
|13
|trèighi
|treighi/nug. treichi
|trexi
|-
|14
|batòrdighi
|batòrdighi/nug. batòrdichi
|catòdixi
|-
|15
|bìndighi
|bìndighi/nug. bìndichi
|cuìndixi
|-
|16
|sèighi
|seighi/nug. seichi
|seixi
|-
|17
|deghessete
|deghessete/nug. dechessete
|dexasseti
|-
|18
|degheoto
|degheoto/nug. decheoto
|dexotu
|-
|19
|deghenoe
|deghenoe/nug. dechenobe
|dexanoi
|-
|20
|binti
|binti/vinti
|binti
|-
|21
|bintunu
|bintunu, -a
|bintunu, -a
|-
|30
|trinta
|trinta
|trinta
|-
|40
|baranta
|baranta
|coranta
|-
|50
|chimbanta
|chimbanta
|cincuanta
|-
|60
|sessanta
|sessanta
|sessanta
|-
|70
|setanta
|setanta
|setanta
|-
|80
|otanta
|otanta
|otanta
|-
|90
|noranta
|noranta/nug. nobanta
|noranta
|-
|100
|chentu
|chentu
|centu
|-
|101
|chentu e unu, -a
|chentu e unu, -a
|centu e unu, -a
|-
|200
|dughentos, -as
|dughentos, -as/nug. duchentos, -as
|duxentus, -as
|-
|300
|treghentos, -as
|treghentos, -as/nug. trechentos, -as
|trexentus, -as
|-
|400
|batorghentos, -as
|bator(o)chentos, -as/nug. batochentos, -as
|cuatrucentus, -as
|-
|500
|chimbighentos, -as
|chimbichentos, -as, chimbechentos, -as/
|cincucentus, -as
|-
|600
|seschentos, -as
|seschentos, -as
|sexentus, -as
|-
|700
|setighentos, -as
|setichentos, -as, setechentos, -as
|seticentus, -as
|-
|800
|otighentos, -as
|otichentos, -as, otochentos, -as
|otucentus, -as
|-
|900
|noighentos, -as
|noichentos, -as, noechentos, -as/nug. nobichentos, -as
|noicentus, -as
|-
|1000
|milli
|milli
|milli
|-
|1001
|milli e unu, -a
|milli e unu, -a
|milli e unu, -a
|-
|2000
|duamìgia
|duamiza
|duamilla
|-
|3000
|tremìgia
|tremiza
|tremilla
|-
|4000
|batormìgia
|bator(o)miza/nug. batomiza
|cuatrumilla
|-
|5000
|chimbemìgia
|chimbemiza
|cincumilla
|-
|6000
|semìgia
|semiza
|semilla
|-
|7000
|setemìgia
|setemiza
|setemilla
|-
|8000
|otomìgia
|otomiza
|otumilla
|-
|9000
|noemìgia
|noemiza/nug. nobemiza
|noimilla
|-
|10000
|deghemìgia
|deghemiza/nug. dechemiza
|deximilla
|-
|100000
|chentumìgia
|chentumiza
|centumilla
|-
|1000000
|unu millione
|unu milione
|unu milioni
|}
=== Is/sas istajones ===
{| class="wikitable"
!Grafia LSC
!Grafia logudoresa
!Grafia campidanesa
|-
|'''su beranu'''
|'''su beranu'''
|'''su beranu'''
|-
|'''s'istiu'''
|'''s'istiu/''' nug. '''s'estiu''', '''s'istadiale''' (s.m.)
|'''s'istadiali''' (s.m.), '''s'istadi''' (s.f.)
|-
|'''s'atòngiu'''
|'''s'atunzu/s'atonzu'''
|'''s'atongiu'''
|-
|'''s'ierru'''
|'''s'ierru/'''nug. '''s'iberru'''
|'''s'ierru'''
|}
=== Is/sos meses ===
{| class="wikitable"
![[Limba Sarda Comuna|Grafia LSC]]
![[Sardu logudoresu|Grafia logudoresa]]
![[Sardu campidanesu|Grafia campidanesa]]
![[Gaddhuresu|Gadduresu]]
![[Tataresu]]
![[Saligheresu]]
![[Tabarchinu]]
|-
|Ghennàrgiu
|Bennarzu/Bennalzu/Jannarzu/Jannarju
Ghennarzu/Ghennargiu
|Gennaxu/Gennargiu
|Ghjnnagghju
|Ginnaggiu
|Gener ("giané")
|Zenò
|-
|Freàrgiu
|Frearzu/Frealzu/Frearju
|Friarxu/Freargiu
|Friagghju
|Fribaggiu
|Febrer ("frabé")
|Frevò
|-
|Martzu
|Marthu/Malthu/Martzu
|Martzu/Mratzu
|Malzu
|Mazzu
|Març ("malts")
|Mòrsu/Marsu
|-
|Abrile
|Abrile/Aprile
|Abrili
|Abrili
|Abriri
|Abril
|Arvì
|-
|Maju
|Màju
|Màju
|Magghju
|Maggiu
|Maig ("mač")
|Mazu
|-
|Làmpadas
|Làmpadas
|Làmpadas
|Làmpata/Ghjugnu
|Lampada
|Juny ("jun")
|Zugnu
|-
|Trìulas/Argiolas
|Trìulas/Trìbulas
|Argiolas
|Agliola/Trìula/Luddu
|Triura
|Juliol ("juriòl")
|Luggiu
|-
|Austu
|Austu/Agustu
|Austu
|Austu
|Aosthu
|Agost
|Austu
|-
|Cabudanni
|Cabidanni/Cabidanne/Capidanne
|Cabudanni
|Capidannu/Sittembri
|Cabidannu
|Cavidani ("cavirani)/
Setembre ("setembra")
|Settembre
|-
|Santugaine/Ladàmene
|Santu 'Aìne/Santu Gabine/Santu Gabinu
|Ledàmini
|Santu Aìni/Uttobri
|Santu Aìni
|Santuaìni/
Octubre ("utobra")
|Ottobri
|-
|Santandria/Onniasantu
|Sant'Andria
|Donniasantu
|Sant'Andrìa/Nùembri
|Sant'Andrìa
|Santandria/
Novembre ("nuvembra")
|Nuvembre
|-
|Nadale/Mese de Idas
|(Mese de) Nadale
|(Mesi de) Idas/(Mesi de) Paschixedda
|Natali/Dicembri
|Naddari
|Nadal ("naràl")/
Desembre ("desémbra")
|Dejèmbre
|}
=== Is/sas dies ===
{| class="wikitable"
!Grafia LSC
!Grafia logudoresa
!Grafia campidanesa
!Tataresu
!Gadduresu
|-
|'''lunis'''
|'''lunis'''
|'''lunis'''
|'''luni'''
|'''luni'''
|-
|'''martis'''
|'''martis'''
|'''martis'''
|'''marthi'''
|'''malti'''
|-
|'''mèrcuris'''
|'''mércuris/mérculis'''
|'''mércuris/mrécuris'''
|'''marchuri'''
|'''malculi'''
|-
|'''giòvia'''
|'''jòbia/zòbia'''
|'''jòbia'''
|'''giobi'''
|'''ghjovi'''
|-
|'''chenàbura'''
|'''chenàbara/chenàpura'''
|'''cenàbara/cenàpura'''
|'''vennari'''
|'''vennari'''
|-
|'''sàbadu'''
|'''sàbadu/sàpadu'''
|'''sàbudu'''
|'''sabaddu'''
|'''sabatu'''
|-
|'''domìniga'''
|'''dumìniga/domìniga/domìnica'''
|'''domìniga/domìnigu'''
|'''dumenigga'''
|'''dumenica'''
|}
=== Is/sos colores ===
'''biancu'''/ant. '''arbu''', '''nieddu''', '''ruju'''/''arrùbiu'', '''grogu''', '''biaitu'''/'''asulu''', '''birde'''/''birdi''/''bildi'', '''arantzu'''/''aranzu''/''colore de aranju'', '''tanadu'''/'''viola/'''''biola'', '''castàngiu'''/''castanzu''/''baju''.
=== Etimologia ===
In custu paràgrafu s'elencat, chene pretesa de cumpletesa peruna in mèritu, una parte de cussu muntone lessicale chi faghet parte siat de su sutaistradu, chi de sos medas subraistrados. In sos nùmenes cun duas o prus variantes si aporrit in antis su chi b’est in LSC, a pustis cussu in logudoresu (si est diferente dae sa LSC), e a pustis galu su campidanesu. Medas chircas ant postu in lughe su fatu chi sa cumpetèntzia de sos faeddadores adultos de su sardu no ammitet unu nùmeru de prèstidos, bènnidos de sas medas limbas dominantes in sos sèculos, prus mannu de su 15,5% de su lèssicu possedidu.<ref>Roberto Bolognesi, Wilbert Heeringa (2005). ''Sardegna fra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi''. [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Ainas</ref> Si bi sunt prus tèrmines, intre parèntesis o, si non bi sunt parèntesis, a primu, est su chi est in [[Limba Sarda Comuna|LSC]].
==== Sutaistradu [[Limba nuraghesa|paleosardu o nuràgicu]] ====
: CUC → cùcuru, cucurinu (es. ''Cùcuru 'e Portu'' in Aristanis; cfr. basco ''kukurr'', cresta del gallo)<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=35|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
: GON- → Gonone, Gologone, Goni, Gonnesa, Gonnosnò (cfr. grecu eòlico ''gonnos'', montigru)
: NUR-/'UR- → ant. nurake → nuraghe/''nuraxi'', [[Nurra]], [[Nora]], [[Noragugume]]
: NUG: Nug-or; Nug-ulvi (cfr. islavu ''noga'', pee o anca; siat in [[Nùgoro]] siat in [[Nùivi]] sunt logos in pee de unu monte)
: ASU-, BON-,
GAL → Gallura ant. Gallula, [[Garteddi]], Galilenses, Galile
: GEN-, GES- → [[Gèsturi]]
: GOL-/'OL → Gollei, [[Ollollai]], Parti Olla (''[[Patiolla|Parteolla]]''), golostri/golostru/golóstiche/ golóstise/golóstiu/golosti/'olosti (''in islavu'' ''ostrь'', "ispinosu"; su [[Limba basca|bascu]] ''gorosti'', a su cale s'assotziat, est de orìgine disconnota e probabilmente paleoeuropea, cfr. difatis grecu ''kélastros'')
: EKA-, KI-, KUR-,
KAL/KAR- → Karalis → ant. Calaris (Casteddu), Carale, Calallai
: ENI → ogl. eni (àrbore de su tassu, cfr. albanesu ''enjë'', àrbore de su tassu);
: MAS-, TUR-, MERRE (''logu sacru'') → Macumere (Macumere);
: GUS → Gùsana (cfr. serbu guša, ''gula'')
muvara/muvrone (''mugrone''), toneri (''tacu'', ''torrione''), garroppu (gorropu), chessa
: THA-/THE-/THI-/TZI (''artìculu'') → tzilibirche, tziligugu, tziligherta, tzinìbiri, tzinniga [https://www.academia.edu/26461855/THINNIA_GIUNCO_E_ZIGOLO_UN_ANTICO_FITORNITONIMO_INDOEUROPEO_IN_SARDEGNA <nowiki>[1]</nowiki>](stipa tenacissima), tzirulia;
==== Orìgine pùnica ====
: CHOURMÁ → curma<ref name="Paulis2">Giulio Paulis, «L'influsso linguistico fenicio-punico in Sardegna. Nuove acquisizioni e prospettive di ricerca», in ''Circolazioni culturali nel Mediterraneo antico. Atti della VI giornata camito-semtica e indoeuropea, I Convegno Internazionale di linguistica dell'area mediterranea, Sassari 24-27 aprile 1991'', a incuru de Paolo Filigheddu, Casteddu, Corda, 1994, pp. 213-219.</ref>
: CUSMIN → guspinu
: MS' → mitza<ref name="Paulis1">Giulio Paulis, «Sopravvivenze della lingua punica in Sardegna», in ''L'Africa romana, Atti del VII Convegno di Studio (Sassari 1989)'', Tàtari, Gallizzi, 1990, pp. 599-639.</ref>
: SIKKÍRIA → tzichiria
: YAʿAR ‘bosca’ → giara
: ZERAʿ sèmene’ → *''zàrula'' → camp. tseúrra ‘pugione, piumitedda embrionale de su sèmene de su trigu’
: ZIBBIR → camp. tzìpiri (romasinu)
: ZUNZUR ‘corregiola’ → camp. zìntzirii/''síntsiri''
: MAQOM-HADAS → Magumadas ‘logu nou’
: MAQOM-EL? ("logu de deus")/MERRE? → Macumere
: TAM-EL → Tumoele, Tamuli (''logu sacru'');
==== Orìgine [[Limba latina|latina]] ====
: ACCITUS → ant. kita → chida/''cida'' (derivada dae sos turnos setimanales de sas guàrdias giudicales)
: ACETU(M) → ant. aketu>''aghedu''/achetu/axedu (aghedu)
: ACIARIU(M) → atharzu/atzarzu/atzargiu/atzarju (''atzàrgiu'')
: ACINA → ant. àkina, àghina/àxina (àghina)
: ACRU(M) → agru, argu (''aspru'', ''àtzidu'')
: ACUS → agu (''agu'')
: AERA → aèra/àiri
: AGNONE → anzone/angioni (''angione'')
: AGRESTIS → areste/aresti (areste)
: ALBU(M) → ant. albu>arbu (''biancu''/arbu)
: ''ALGA'' → arga/àliga (arga; alga)
: ALTU(M) → artu (''artu'')
: AMICU(M) → ant.amicu → amigu (amigu)
: ANGELU(M) → anghelu/ànjulu (''ànghelu'')
: AQUA(M) → ''abba''/àcua (abba)
: AQUILA(M) → avas/àbbile/àchili (''àbbila'')
: ARBORE(M) → arbore/arvore/àrburi (''àrbore'')
: ASINUS → àinu (''àinu'')
: ''ASPARAGUS'' → camp. sparau (ispàragu)
: AUGUSTUS → austu (''austu'')
: ''BABBUS'' → babbu (babbu)
: BASIUM → basu, bàsidu (''basu'')
: BERBECE → berbeke/''berbeghe''/prebeghe/brebei (berbeghe)
: ''BONUS'' → bonu (bonu)
: BOVE(M) → ''boe''/boi (boe)
: ''BUCCA'' → chea (buca)
: BURRICUS → burricu (''àinu'')
: CABALLUS → ant. cavallu/caballu → caddu/cuaddu/nug. ''cabaddu'' (caddu)
: CANE(M) → cane/canes (cane)
: CAPPELLUS → ''cappeddu'', capeddu (capeddu)
: CABRA(M) → cabra/craba (cabra)
: ''PETZA'' → carre/carros (petza umana, biva)
: CARNEM SECARE → carrasegare/ nug. carrasecare (carrasegare; "segare sa petza" in su sensu de la imbolare, ca oramai est a curzt su cumintzu de sa Cuarèsima; s'etimologia de su faedu italianu ''carrasegare'' tenet su matessi significadu de orìgine, si puru una forma diferente (de ''carnem catzare''); sa forma latina est issu matessi unu calcu de su gregu ''apokreos'')<ref name="ReferenceA">{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=96|pp=136}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=7bcNniL|tìtulu=carnaval|limba=es|atzessu=17 ghennàrgiu 2016}}</ref>
: CARRU(M) → carru (carru)
: CASEUS → casu (''casu'')
: CASTANEA → castanza/castanja (''castàngia'')
: CATTU(M) → ''gattu'' (gatu)
: CHENA PURA → chenàbura/chenàbara/cenàbara/nug. chenàpura (chenàbura; custu nùmene fiat in orìgine una definitzione difùndida intre sos ebreos de s'Àfrica setentrionale pro indicare su ''chenàbura'' sero, su momentu chi beniat preparadu su màndigu pro su sàbadu. Giudeos nordafricanos medas si sunt insediados in Sardigna a pustis de èssere istados espèllidos dae sas terras issoro dae sos Romanos. A issos si depet cun probabilidade sa paràula sarda pro ''chenàbura'')<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=85|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
: CENTUM → ''chentu''/centu (chentu)
: CIBARIUS → civràxiu, civraxu (pane tìpicu sardu)
: CHIMBE → ''chimbe''/cincu (chimbe)
: CIPULLA → ''chibudda''/cibudda (chibudda)
: CIRCARE → ''chircare''/circai (chircare)
: CLARU(M) → craru (craru)
: COCINA → ant.cokina → ''coghina''/coxina (coghina)
: COELU(M) → chelu/celu (chelu)
: COLUBER → colovra/colorat/coloru (colòvra)
: ''CONCHA'' → conca (conca)
: CONIUGARE → ''cojuare''/coyai (cojuare)
: CONSILIU(M) → ant.consiliu → cunsizzucunsigiu/cunsillu (''cussìgiu'')
: COOPERCULU(M) → cropettore/''cobercu'' (cobercu)
: CORIU(M) → corzu/corju/corgiu (''còrgiu'')
: CORTEX → ant. gortike/borticlu → ortighe/ortiju/ortigu (''ortigu'')
: COXA(M) → ''cossa''/cosça (cossa)
: CRAS → ''cras''/crasi (cras)
: CREATIONE(M) → criatura/criathone/criadura (''creatura'')
: CRUCE(M) → ant. cruke/ruke → ''rughe''/(g)ruxi (rughe)
: CULPA(M) → curpa (culpa)
: DECE → ant.deke → ''deghe''/dexi (deghe)
: DEORSUM → josso/jossu (''giosso'')
: DIANA → jana (''fata'')
: DIE → ''die''/dii (die)
: ''DOMO''/DOMUS → domo/domu (domo)
: ECCLESIA → ant. clesia → cheja/''crèsia'' (crèsia)
: ECCU MODU/QUOMO(DO) → còmo/imoi (''como'')
: ECCU MENTE/QUOMO(DO) MENTE → ''comente''/comenti (comente)
: EGO → ant.ego → ''deo''/eo/jeo/deu (deo)
: EPISCOPUS → ant. piscopu → pìscamu (''pìscamu'')
: ECUÀNIME(M) → ebba/ègua (''giumenta'')
: ERICIUS → eritu (''eritzu'')
: ETIAM → eja (''eja'')
: EX-TZITARE → ''ischidare''/scidai (ischidare)
: FABA(M) → ava/faa (''fava'')
: FABULARI → ''faeddare''/foeddare/fueddai (faeddare)
: FACERE → ant. fakere → ''fàghere''/faghes (fàghere)
: FALCE(M) → ant.falke → farche/nche fàghere (farche)
: FEBRUARIU(M) → ant. frearju → frearzu/frearju/friarju (''freàrgiu'')
: FEMINA → fèmina (''don'')
: FILIU(M) → ant. filiu/fiju/figiu → fizu/figiu/fillu (''fìgiu'')
: FLORAS(M) → ''frore''/frori (frore)
: FLUMEN → ant.flume → frùmene/frùmini (''riu'')
: FOCU(M) → ant. focu → fogu (''fogu'')
: FOENICULU(M) → ant.fenuclu → ''fenugru''/fenugu (fenugru)
: FOLIA → fozza/truma (''fògia'')
: ''FRATER'' → frade/fradi (frade)
: FUNE(M) → fune/funes (fune)
: GELICIDIU(M) → ghilighia/chilighia/cilixia (ghilighia, gelu)
: GENERU(M)→ ''ghèneru''/ènneru/gèneru (ghèneru)
: GENUCULUM → inucru/benugu/genugu (''ghenugru'')
: GLAREA → giarra (giarra)
: GRAVIS → ''grae''/grai (grae)
: GUADU → ant.''badu''/vadu → badu/bau (badu)
: HABERE → àere/a sos (''tènnere'')
: HOC ANNO → ocannu (''ocannu'')
: HODIE → ''oe''/oje/oi (oe)
: HOMINE(M) → ''òmine''/òmini (òmine)
: HORTU(M) → ''ortu'' (ortu)
: IANUARIUS, IENARIU(M) → ant. jannarju> bennarzu/ghennarzu/jennarju/ghennargiu/gennarju (''ghennàrgiu'')
: IANUA → janna/genna (ghenna)
: ILEX → ant.elike → elighe/ìlixi (èlighe)
: IMMO → emmo (emmo, eja)
: IN HOC → ant. inòke → ''inoghe''/innoi (inoghe)
: INFERNU(M) → inferru/ifferru (inferru)
: SOS(N)SULA → ''ìsula''/iscra (ìsula)
: INIBI → inie/innia (in ie)
: IOHANNES → Juanne/Zuanne/Juanni (Giuanne)
: IOVIA → jòvia/jòbia (''giòvia'')
: IP''SU''(M) → subra (subra)
: IUDICE(M) → ant. iudike → juighe/zuighe (giùighe)
: IUNCU(M) → ant. juncu → zuncu/juncu (''giuncu'')
: IUNIPERUS → ghinìperu/inìbaru/tzinnìbiri (ghinìperu)
: IUSTITIA → ant. justithia/justizia → justìtzia/zustìssia (''giustìtzia'')
: LABRA → lavra/lara (lavra)
: LACERTA → thiligherta/calixerta/caluxèrtula (tziligherta)
: LARGU(M) → largu (largu)
: LATER → camp. làdiri (''làdiri, matone cruu'')
: LIGNA → linna (linna)
: LINGERE → ''lìnghere''/lingi (lìnghere)
: LIMBA(M) → limba/lìngua (limba)
: LOCU(M) → ant. locu → logu (''logu'')
: LUTU(M) → ludu (''ludu'')
: LUX → ''lughe''/luxi (lughe)
: MACCUS → macu (''macu'')
: MAGISTRU(M) → maìstu (maistru, mastru)
: ''MAGNUS'' → mannu (mannu)
: ''MALUS'' → malu (malu)
: ''MANUS'' → manu (manu)
: MARTELLUS → martheddu/mateddu/martzeddu (''marteddu'')
: MERIDIES → ''merie''/merì (merie)
: META → meda (''meda'')
: MULIER → muzere/mulleri (''mugere'')
: CONTARE → ''nàrrere''/nai (nàrrere)
: NEMO → ''nemos'' (niunu)
: NIX → ''nie''/nii/nug. nibe (nie)
: ''NUE''(M) → nue/nui (nue)
: NUCE → ant. nuke → ''nughe''/nuxi (nughe)
: OCCIDERE → ''ochidere'', bochire/bociri (ochire)
: OC(U)LU(M) → ogru/oju/ogu/nug. ocru (''ogru'')
: OLEASTER → ozzastru/ogiastru/ollastu (ogiastru)
: OLEUM → oliu → ozu/ogiu/ollu (''ògiu'')
: ''OLIVA'' → olia (olia)
: ORIC(U)SA(M) → ant.oricla → origra/orija/origa/nug. oricra (''origra'')
: OVU(M) → ou(ou)
: PACE → ant.pake →pagas/paxi/nug. pake (''paghe'')
: ''PALATIUM'' → palathu/palàtziu/palatzu (palatzu)
: PALEA → paza/pagia/bòcia (''pàgiat'')
: PANE(M) → pane/panes
: ''PAPPARE'' → camp. papai (papare)
: ''PARÀBOLA'' → paraula (paràula)
: PAUCUS → pagu (''pagu'')
: PECUS → pegus (pegus, ''capu de bestiàmene'')
: PEDIS → pe/pei/nug. pede (''pee'')
: ''PEIUS'' → pejus/peus (peus)
: PEDDE(M) → pedde/peddi (pedde)
: PERSICUS → pèrsighe/pèssighe (''pisca'')
: PETRA(M) → pedra/perdat/nug. preda (pedra, perda)
: PETTIA(M) → petha/''petza'' (petza)
: ''PILUS'' → pilu (pilu), ''pilos''/pius (pilos)
: PIPER → pìbere/pìbiri (''pepe'')
: PISCARE → ''piscare''/piscai (piscare)
: PISCE(M) → pische/piscet (pische)
: PISINNUS → pitzinnu (pipiu, giòvanu, piseddu)
: PISUS → pisu (''sèmene'')
: PLATEA → pratha/''pratza'' (pratza)
: PLACERE → piàghere/pràghere/praxi (''geniare'')
: PLANGERE → ''prànghere''/prangi (prànghere)
: PLENU(M) → prenu (prenu)
: PLUS → prus (''prus'')
: POLYPUS → purpu/prupu (purpu)
: ''POPULUS'' → pòpulu/pòbulu (pòpulu)
: PORCU(M) → porcu/procu (porcu)
: POST → pustis (''pustis'')
: PULLUS → puddu (''puddu'')
: PUPILLA → pobidda/pubidda (''mugere'')
: ''PUTEUS'' → puthu/putzu (putzu)
: CANDO → ''cando''/candu (cando)
: QUATTUOR → battor(o)/cuatru (''bator'')
: QUERCUS → chercu (''chercu'')
: QUID DEUS? → ite/ita? (ite?)
: RADIUS → raju (''raju'')
: RAMU(M) → ramu/arramu (ramu)
: REGNU → rennu/urrennu (''regnu'')
: RIVUS → ant. ribu → ''riu''/erriu/arriu (riu)
: ROSMARINUS → ramasinu/ar''romasinu'' (romasinu)
: RUBEU(M) → ant. rubiu → ''ruju''/arrùbiu (ruju)
: SALIX → salighe/sàlixi (sàlighe)
: SANGUEN → ''sàmbene''/sànguni (sàmbene)
: SAPA(M) → saba (sapa, saba)
: ''ISCALAT'' → iscala/scala (iscala)
: SCHOLA(M) → ''iscola''/iscolat (iscola)
: SCIRE → ''ischire''/sciri (ischire)
: SCRIBERE → ''iscrìere''/scriri (iscrìere)
: SECARE → segare/segai (segare)
: SECUS → dae segus/a-sos segus (''dae segus'')
: SERO → sero/ant.camp. seru (''sero'')
: SINE CUM → kene/kena/kentza/''sena''/setza (sena, chene)
: SOLAS(M) → solas/solos (solas)
: SOROR → ''sorre''/sorri (sorre)
: SPICA(M) → ''ispiga''/ispiga (ispiga)
: ISTARE → ''istare''/istas (istare)
: STRINCTU(M) → strintu (''istrintu'')
: SUBERU → suerzu/suerju (''chercu de ortigu'')
: SULPHUR → tùrfuru/tzùrfuru/tzrùfuru (sùrfuru)
: SURDU(M) → surdu (surdu)
: ''TEGULA'' → teula (tèula)
: TEMPUS → tempus (''tempus'')
: THIUS → thiu/''tziu'' (tziu)
: TRITICUM → ''trigu''/nug. trìdicu (trigu)
: UMBRA → umbra (''umbra'')
: UNDA → unda (''unda'')
: UNG(U)SA(M) → unja/''ungra''/untet (ungra)
: VACCA → baca (''vaca'')
: VALLIS → ''badde''/baddi (badde)
: VENTU(M) → bentu (''bentu'')
: VERBU(M) → berbu (verbu)
: BESPE(M) → ghespe/bespe/ghespu/espi (bespe)
: VECLUS(AGG.) → ''betzu''/becciu (betzu)
: VECLUS(S) → ant. veclu → begru/begu (''linna betza'')
: VIA → bia (''bia'')
: VICINUS → ant. ikinu → bighinu/bixinu (''probe'')
: VIDERE → ''bìdere''/bìere/biri (bìdere)
: VILLA → ant. villa → billa → bidda (bidda)
: VINEA(M) → binza/bingia (''bìngia'')
: VINU(M) → binu (''binu'')
: BOGHE → ant. voke/boke → ''boghe''/boxi (boghe)
: ZINZALA → thìnthula/tzìntzula/sìntzulu (tzìntzula)
==== Orìgine grega bizantina ====
: AGROIKÓS → gr. biz. agrikó → gregori ‘terrenu egadu’<ref name="Putzu">I. Putzu 2012, p. 185.</ref>
: FLASTIMAO → frastimare/frastimai (frastimare)
: KAVURAS ‘granchio’ → camp. kavuru (càvuru)
: KASKO → cascare ‘cascare’
: *KEROPÓLIDA → kera/chera óbida ‘chera chi serrat su favu’
: KHÓNDROS ‘frocos de avena; cartilàgine’ → gr. biz. kontra → log. iskontryare (iscontriare)
: KLEISOÛRA ‘cungiada’ → krisura (krisayu, krisayone) (crisura, cungiada de unu podere)
: KONTAKION → ant. [[Condaghe|condake]] → condaghe/cundaxi ‘collida de atos’
: KYÁNE(OS) ‘biaitu iscuru’ → camp. ghyani ‘mantu morello de caddu (o de boe)’
: LEPÍDA ‘lama de gurteddu’ → leppa ‘gurteddu’
: Λουχὶα → <small>ant</small>. Lukìa → Lughìa/Luxia (Lughia)
: MERDOUKOÚS, MERDEKOÚSE ‘maggiorana’ → centr. mathrikúsya, camp. martsigusa (martzigusa)
: NAKE → annaccare (cullare)
: PSARÓS ‘murru’ → *''zaru'' → log. medievale arzu
: σαραχηνός → theraccu/tzeracu (tzeracu)
: Στέφανε → Istevane/Stèvini (Istèvene)
==== Orìgine [[Limba cadelana|catalana]] ====
: ACABAR → ''acabare''/acabai (acabare; cf. spa. acabar)<ref name="lingagadduresa">{{Tzita web|url=http://maxia-mail.doomby.com/medias/files/atti-convegno-palau-2014-def.pdf|tìtulu=Atti Convegno Linga Gadduresa, Palau, 2014|autore=Eduardo Blasco Ferrer|data=|limba=sdn, it|atzessu=}}</ref>
: AIXÌ → camp.aici (aici, gasi)
: AIXETA → log. isceta (cannella de sa carrada)
: ALÈ → alenu (alenu, àlidu)
: ARRACADA → arrecada (arrecada)
: ARREU → arreu (arreu)
: AVALOT → avollotu (abbolotu; cf. spa. alboroto (ant. ''alborote''))
: BANDA → banda (banda, ladu)
: BANDOLER → banduleri (banduleri; in manera originària ''bandidu''; cf. spa. ''bandolero'')
: BARBER → barberi (''barberi''; cf. spa. barbero)
: BARRA → barra
: BARRAR → ''abarrare'' (in su catalanu de oe però signìficat ''isbarrare'')
: BELLESA → bellesa
: (AL)BERCOC → luog. ''barracoca'' (piricoco; dae una tèrmine baleàricu coladu posca fintzas a s'aligheresu barracoc)
: BLAU → camp.brau (biaita)
: BRUT, -A → brutu, -a (brutu)
: BURRO → burricu (cf, spa. ''burro'' e ''borrico'')
: BURUMBALLA → burrumballa
: BUTXACA → busciaca/buciaca (butzaca, bursa)
: CADIRA / CARIA (<small>vocabolo achi esistet galu in</small> <small>[[saligheresu]]</small>) → camp. cadira (cadira, cadrea); Caría ([[Sambenados sardos|sambenadu sardu]])
: CALAIX → camp. calaxu/calasciu (calàsciu)
: CALENT → caente/callenti (caente; cf. spa. ''caliente'')
: CARRER → carrera/carrela (carrera)
: CULLERA → cullera (cullera)
: CUITAR → coitare/coitai (coitare)
: DESCLAVAMENT → iscravamentu
: DESITJAR → disigiare/disigiai (disigiare)
: ESTIU → istiu (istiu; cf. spa. ''estío'', lat. aestivum (tempus))
: FALDILLA → faldeta (fardeta)
: FERRER → ferreri
: GARRÓ → garrone, -i (garrone)
: GOIGS → camp. gocius (gosos)
: GRIFÓ → anturzu, -i (antùrgiu)
: GROC → grogo, -u (grogu)
: ENHORABONA! → innorabona! (innorabona, norabonas!; cf. spa. ''enhorabuena'')
: ENHORAMALA! → innoramala! (innoramala, noramalas!)
: ESMORZAR → ismurzare/ismurgiare/irmugiare/imrugiare (ismurgiare)
: ESTIMAR → istimare/istimai (istimare)
: FEINA → faina
: FLASSADA → ''frassada'' (frassada, cf. spa. frazada)
: GÍNJOL → gínjalu
: IAIO, -A → jaju, -a (mannoi, -a; cf. spa. ''yayo'', -a)
: JUTGE → camp. jugi/log. zuzze (giùighe)
: LLEIG → camp. léggiu/log. lezzu (feu)
: MANDRÓ → mandrone, -i (mandrone)
: MATEIX → matessi
: MITJA → mìgia, log. miza (mìgia)
: MOCADOR → mucadore, -sos (mucadore)
: ORELLETA → orilletas
: PAPER → paperi
: PARAULA → paràula
: PLANXA → prància (pràntzia; prèstidu de orìgine frantzesa, anteriora a s'ispagnolu ''plancha'')
: PREMSA → prentza<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=U2brOEw|tìtulu=prensa|atzessu=2 maju 2016}}</ref>
: PRESÓ → presone, -i (presone)
: PRESSAT → presse, -i (presse)
: PRÉSSEC → prèssiu
: PUNXA → camp. punça/log. puntza (puntza)
: QUIN, -A → camp. chini (chini, in catalanu signìficat "cale", in sardu "chie")
: QUEIXAL → sardu tzentrale e camp. caxale/casciale, -i (casciale)
: RATAPINYADA → camp. ratapignata
: RETAULE → arretàulu (retàulu)
: ROMÀS → nug. arrumasu (làngiu; in manera originària in catalanu "abarradu" → abarradu a letu → romanidu→ ismagridu, làngiu)
: SABATA → camp.sabata (sabata)
: SABATER → sabateri
: SAFATA → safata<ref name="books.google.com" />
: SEU → camp. seu (sea, sede, catedrale, "sede de su pìscamu")
: SÍNDIC → sìndigu
: SíNDRIA → sìndria
: TANCAR → tancare/tancai (tancare)
: TINTER → tinteri
: ULLERES → camp. ulleras
: VOSTÈ → log. bostè/camp .fostei o fustei (''vostè'', pronùmene de cortesia; dae bostra merced, ''bostra mercede''; cf. spa. ''usted'')<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanisticher Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=73|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
==== Orìgine [[Limba ispagnola|ispagnola]] ====
Sas boghes in ue no est inditada s'etimologia sunt boghes de orìgine latina de sas cales s'ispagnolu at modificadu su significadu originàriu chi teniant in latinu e su sardu at pigadu su significadu ispagnolu; pro sas boghes chi s'ispagnolu at pigadu dae unas àteras limbas est indicada s'etimologia issoro comente indicada dae sa Real Academia Española.
: ADIÓS → adiosu<ref name="lingagadduresa" />
: ANCHOA → ancioa
: APOSENTO → aposentu
: APRETAR, APRIETO → apretare, apretu
: ARENA → arena
: ARRIENDO → arrendu
: ASCO → ascu
: ASUSTAR → assustare/assustai (assustare; in camp. est prus difùndidu ''atziccai'', chi issu matessi benit de s'ispagnolu ACHICAR)
: ATOLONDRADO, TOLONDRO → istolondrau (istolondradu)
: AZUL → camp. asulu (asulu; paràula arribbada a s'ispagnolu de s'àrabu)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=4hL0yKW|tìtulu=azul|limba=es|atzessu=}}</ref>
: BARATO → baratu
: BARRACHEL → barratzellu/barracellu (barratzellu; paràula custa chi est fintzas colada a s'italianu regionale de sa Sardigna, in ue sa paràula barracello indicat difatis una guàrdia de su sartu chi fàghet parte de sa [[Barrantzellos|cumpangia barratzellare]])
: BÓVEDA → bòveda, bòvida (bòveda)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=60H3afR|tìtulu=bóveda|limba=es|atzessu=2016-05-01}}</ref>
: BRAGUETA → bragheta (bragheta; su tèrmine "[[Italianu porcheddinu|''braghetta'']]" o "brachetta" est presente fintzas in [[Italianu porcheddinu|italianu]], ma cun àteros significados; cun custu significadu est difùndidu fintzas in s'italianu regionale de sa Sardigna: cf. cat. bragueta)
: BRINCAR, BRINCO → brincare, brincu (brincare, brincu; tèrmine arribbadu in ispagnolu dae su latinu ''vinculum'', ligàmene, paràula chi a pustis l'ant modificada e at assùmidu unu significadu diferente de su totu in castiglianu e chi a pustis, cun custu, est colada a su sardu, fenòmenu cumpartzidu dae medas àteros ispagnolismos)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=66s9su8|tìtulu=brinco|limba=es|atzessu=19 ghennàrgiu 2016}}</ref>
: BUSCARE → buscare/buscai (buscare; cf. cat. ''buscare'')
: CACHORRO → caciorru
: CALENTURA → calentura, callentura (calentura)
: CALLAR → cagliare/chelare (callare; cf. cat. ''callar'')
: CARA → cara (cara; cf. cat. ''cara'')
: CARIÑO → carignu
: CERRAR → serrare/serrai (serrare)
: CHASCO → ciascu
: CHE (esclamatzione de ispantu de orìgine onomatopeica impreada in [[Argentina]], [[Uruguay|Uruguai]], [[Paraguay|Paraguai]], [[Bolìvia]] e in [[Ispagna]] in sa zona de [[Valencia]]) → cé (esclamatzione de ispantu impreada in totu sa Sardigna)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=8gJicRh%7C8gKEtDx|tìtulu=che¹; che²|limba=es|atzessu=19 ghennàrgiu 2016}}</ref>
: CONTARE → contare/contai (contare; cf. cat. ''contare'')
: CUCHARA → log. cocciari (cutzara) / camp. coccerinu (cutzarinu), cocciaroni (cutzara manna)
: DE BALDE → de badas
: DÉBIL → dèbile, -i (''dèbile''; cf. cat. dèbil)
: DENGOSO, -A, DENGUE → dengosu, -a, dengu<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=CBYWJWJ%7CCBZ484R|tìtulu=dengue¹; dengue²|limba=es|atzessu=}}</ref>
: DESCANSAR, DESCANSO → discansare/discantzare, discansu/discantzu (discansare, discansu; cf. cat. ''descansar'')
: DESDICHA → disdìcia (disdìtzia)
: DESPEDIR → dispidire/dispidì (dispidire)
: DICHOSO, -A → diciosu, -a (ditzosu)
: HERMOSO, -A → ermosu, -a / elmosu, -a (ermosu)
: EMPLEO → impleu (impreu)
: ENFADAR, ENFADO → infadare/irfadare/iffadare, infadu/irfadu/iffadu (infadare, infadu; cf. cat. ''enfadar'')<ref>{{Tzita libru|autore=Guido Mensching|tìtulu=Einführung in die sardische Sprache|annu=1992|editore=Romanistischer Verlag|tzitade=Bonn|limba=de|p=96|pp=136|ISBN=3-86143-149-1}}</ref>
: ENTERRAR, ENTIERRO → terrare, interru (terrare, interrare, interru; cf. cat. ''enterrar'')
: ESCARMENTAR → iscalmentare/iscrammentare/scramentai (iscarmentare; paràula de etimologia originària disconnota)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=GC6bsYV|tìtulu=escarmiento|limba=es|atzessu=}}</ref>
: ESPANTAR → ispantare/spantai (ispantare; in sardu e in [[saligheresu]], chert nàrrere ''meravigliare''; cf. cat. ''espantar'')
: FEO → feu
: GANA → gana (cf. cat. ''gana''; paràula de etimologia originària dudosa)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=IpiWHIb|tìtulu=gana|limba=es|atzessu=}}</ref>
: GARAPIÑA → carapigna<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=IsLM3e4|tìtulu=garapiña|limba=es|atzessu=23 freàrgiu 2016}}</ref>
: GASTO → gastu
: GOZOS → log. gosos/gotzos (gosos, cumpositziones poèticas sacras; cf. gocius)
: GREMIO → grèmiu (grèmiu; fintzas custa paràula faghet parte de s'italianu faeddadu in Sardigna, in ue sos grèmios sunt, pro esempru, sas corporatziones de mestieris de sos [[Faradda di li candareri|Candelieris]] de [[Tàtari]] o de sa [[Sartiglia|Sartìglia]] de [[Aristanis]]; in paris chi in Sardigna e in [[Limba ispagnola|ispagnolu]], sa paràula s'impreat fintzas in [[Limba portughesa|portughesu]], gremio, [[Limba cadelana|catalanu]], gremi, [[Limba tedesca|tedescu]], ''Gremium'', e in s'italianu faeddadu in Isvìtzera, in su Canton Ticinu)
: GUISAR → ''ghisare'' (ghisare; cf.cat. guisar)
: HACIENDA → sienda<ref name="ReferenceA" />
: HÓRREO → òrreu
: JÍCARA → cìchera, cìcara (tzìchera; paràula bènnida dae su náhuatl)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=MS6VDkZ|tìtulu=jícara|limba=es|atzessu=}}</ref>
: LÁSTIMA → làstima
: LUEGO → luegus (luego)
: MANCHA → log. e camp. mància, nug. mantza (mantza)
: MANTA → manta (manta; cf. cat. ''manta'')
: MARIPOSA → mariposa
: MESA → mesa
: ''MIENTRAS'' → camp. mentras (mentres, cf. cat. mentres)
: MONTÓN → ''munt''one (muntone; cf. cat. munt)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=PkZlcXO|tìtulu=montón|limba=es|atzessu=5 maju 2016}}</ref>
: OLVIDAR → olvidare
: PEDIR → pedire
: PELEA → pelea
: PLATA → prata
: PORFÍA → porfia<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=TgxqFDY|tìtulu=porfía|limba=es|atzessu=6 maju 2016}}</ref>
: PASADA → posada
: PREGUNTAR, PREGUNTA → preguntare/pregontare, pregunta/pregonta (preguntare/pregontare, pregunta/pregonta; cf. cat. preguntar)
: PUNTAPIÉ (s.m.) → puntepé/puntepei (s.f.) (punta de pee)
: PUNTERA → puntera
: QUERER → chèrrer(e) (chèrrere)
: RECREO → recreu
: RESFRIARSE, RESFRÍO → s'arrefriare, arrefriu (refriare, refriu)
: SIGHIRE → sighire
: TAJA → tacca (taca)
: TIRRIA, TIRRIOSO → tirria, tirriosu (tìrria, tirriosu; cf. cat. ''tírria'')<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=ZsJxHXs|tìtulu=tirria|limba=es|atzessu=6 maju 2016}}</ref>
: TOMATE (s.m.) → nug. e tzentrale tamata/camp. e gall. tumata (s.f.) (tomata; paràula bènnida dae su náhuatl)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=ZziM5kP|tìtulu=tomate|limba=es|atzessu=}}</ref>
: TOPAR → a''topar''e/atopai (adobiare; boghe onomatopeica; cf. cat. topar)<ref>{{Tzita web|url=http://dle.rae.es/?id=a28QrnX|tìtulu=topar|limba=es|atzessu=}}</ref>
: VENTANA → log. e camp. ventana/log. bentana (vantana, bentana)
: VERANO → log. beranu
==== Orìgine toscana/italiana ====
: ARANCIO → aranzu/arangiu (arantzu)
: AUTUNNO → atonzu/atongiu (atòngiu)
: BELLO/-A → bellu/-a
: BIANCO → biancu
: CERTO/-A → tzertu/-a
: CINTA → tzinta
: CITTADE → <small>ant. kittade</small> → tzitade/citade/tzitadi/citadi (tzitade)
: GENTE → zente/genti (gente)
: INVECE → imbètzes/imbecis (imbetzes)
: MILLE → milli
: OCCHIALI → otzales
: SBAGLIO → irballu/isbàlliu/sbàlliu (isbàlliu)
: VERUNO/-A → perunu/-a
: ZUCCHERO → thùccaru/tzùccaru/tzùcuru (tzùcaru/tzùcuru)
== Nùmenes e sambenados ==
{{Càstia fintzas|Nùmenes sardos|Sambenados sardos}}
Dae sa limba sarda derivant tantu sos nùmenes istòricos de persone ('''nùmene''' / ''nomen'' / ''nòminet-e'' / ''lumene'' o ''lomini'') e sos nomìngios ('''nòmìngiu''' o '''paranùmene''' / ''nominzu'' / o ''paralumene'' / ''paranomen'' / ''paranomine''-''i''), chi ''sos'' sardos si diant àere cunferidu unu cun s'àteru finas a s'època cuntemporànea, cantu una parte manna de sos sambenados ('''sambenadu''' / ''sangunau'') difùndidu galu oe in totu s'ìsula.
== Riferimentos ==
=== Esplicativos ===
<references group="Nota" responsive="" />
=== Bibliogràficos e sitogràficos ===
<references responsive="" />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Vissentu|sambenadu=Porru|tìtulu=Dizionariu universali sardu-italianu|data=1832|tzitade=Casteddu|limba=it}}
*{{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Spano|wkautore=Giovanni Spano|tìtulu=Ortografia sarda nazionale|url=https://archive.org/details/ortografiasarda00spangoog|annu=1840|editore=Reale Stamperia|tzitade=Casteddu|limba=it}}
* {{Limbas|it}}[[Giovanni Spano|Spano, Giovanni]], ''Vocabolario sardo-italiano e italiano-sardo'', 2 voll., Casteddu, 1851-1852 (torradu a imprentare dae Bologna, Arnaldo Forni, 1966).
* {{Limbas|it}}[[Max Leopold Wagner|Wagner, Max Leopold]], ''Fonetica storica del sardo'', bortadu dae Giulio Paulis, Casteddu, Trois, 1984. (bortadura de: ''Historische Lautlehre des Sardinischen'', 1941).
* {{Limbas|it}}[[Max Leopold Wagner|Wagner, Max Leopold]], ''La lingua sarda. Storia, spirito e forma'', Berna, Francke, 1951; como a incuru de Giulio Paulis, Nùgoro, 1997.
* {{Limbas|it}}[[Max Leopold Wagner|Wagner, Max Leopold]], ''Dizionario etimologico sardo (DES)'', Heidelberg, Carl Winter, 1962 (torradu a imprentare dae Casteddu, Trois, 1989).
* {{Limbas|it}}[[Giulio Angioni|Angioni, Giulio]], ''Pane e formaggio e altre cose di Sardegna'', Zonza, Casteddu, 2002.
* {{Limbas|it}}[[Giulio Angioni|Angioni, Giulio]], ''Tutti dicono Sardegna'', EDeS, Casteddu, 1990.
* {{Limbas|it}}[[Francesco Alziator]], ''Storia della letteratura di Sardegna'', Casteddu, 3T, 1982
* {{Limbas|it}}Bruno Anatra, ''Editoria e pubblico in Sardegna fra Cinque e Seicento'', Roma, Bulzoni, 1982
* {{Limbas|it}}Maxia, Mauro, ''Lingua Limba Linga. Indagine sull'uso dei codici linguistici in tre comuni della Sardegna settentrionale'', Casteddu, [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]] 2006
* {{Limbas|it}}Maxia, Mauro, ''La situazione sociolinguistica della Sardegna settentrionale'', in ''Sa Diversidade de sas Limbas in Europa, Itàlia e Sardigna'', Regione Autònoma de Sardigna, Bilartzi 2010
* {{Limbas|it}}Areddu, Alberto G., ''Le origini "albanesi" della civiltà in Sardegna'', Nàpoli, 2007.
* {{Limbas|de|it}}B. S. Kamps e Antonio Lepori, [http://casteddu.com/cstd/sardo.htm Sardisch fur Mollis & Muslis], Steinhauser, Wuppertal, 1985.
* {{Limbas|it}}Blasco Ferrer, Eduardo, ''Linguistica sarda. Storia, metodi, problemi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu, 2003.
* {{Limbas|it}}Blasco Ferrer, Eduardo ''Paleosardo. Le radici linguistiche della Sardegna neolitica'', Berlinu/New York (2010)
* {{Limbas|it}}[[Roberto Bolognesi|Bolognesi, Roberto]] e Wilbert Heeringa, ''Sardegna tra tante lingue: il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu, 2005.
* {{Limbas|it}}[[Roberto Bolognesi|Bolognesi, Roberto]], ''Le identità linguistiche dei sardi'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]
* {{Limbas|en}}[[Roberto Bolognesi|Bolognesi, Roberto]] ''The phonology of Campidanian Sardinian : a unitary account of a self-organizing structure'', The Hague: Holland Academic Graphics
* Cardia, Amos, ''S'italianu in Sardìnnia'', Iskra, 2006.
* Cardia, Amos, ''Apedala dimòniu'', I sardi, Casteddu, 2002.
* {{Limbas|it}}[[Frantziscu Casula|Casula, Francesco]], ''La Lingua sarda e l'insegnamento a scuola'', Alfa, Cuartu Sant'Aleni, 2010.
* {{Limbas|it}}[[Frantziscu Casula|Casula, Francesco]], ''Breve storia della scrittura in Sardegna'', EDES, Casteddu, 1978.
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Casula|tìtulu=Letteratura e civiltà della Sardegna. Volume I|editzione=1|data=2011|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|limba=it|ISBN=978-88-96778-61-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Casula|tìtulu=Letteratura e civiltà della Sardegna. Volume II|editzione=1|data=2013|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|limba=it|ISBN=978-88-6791-018-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco Cesare|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Tzèsare Casula|tìtulu=La Storia di Sardegna|annu=1994|editore=Carlo Delfino Editore|tzitade=Tàtari|limba=it|cid=harv|isbn=978-88-7138-084-1}}
*Colomo, Salvatore (a cura di), ''Vocabularieddu Sardu-Italianu / Italianu-Sardu''.
* {{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=Il sardo. Una lingua «normale». Manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=856863696|ISBN=88-7356-214-0}}
*{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=A dies de oe. Annotos pro una limba sarda tzìvica e cuntemporànea|annu=2020|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7356-374-7}}
* Farina, Luigi, ''Vocabolario Nuorese-Italiano e Bocabolariu Sardu Nugoresu-Italianu''.
* Jones, Michael Allan, ''Sintassi della lingua sarda (Sardinian Syntax)'', [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], Casteddu, 2003.
* Lepori, Antonio, ''Vocabolario moderno sardo-italiano: 8400 vocaboli'', CUEC, Casteddu, 1980.
* {{Limbas|it}}Lepori, Antonio, ''Zibaldone campidanese'', Castello, Casteddu, 1983.
* Lepori, Antonio, ''Fueddàriu campidanesu de sinònimus e contràrius'', Castello, Casteddu, 1987.
* Lepori, Antonio, ''Dizionario Italiano-Sardo Campidanese'', Castello, Casteddu, 1988.
* Lepori, Antonio, ''Gramàtiga sarda po is campidanesus'', C.R., Cuartu San'Aleni, 2001.
* Lepori, Antonio, ''Stòria lestra de sa literadura sarda. De su Nascimentu a su segundu Otuxentus'', C.R., Cuartu San'Aleni, 2005.
* {{Limbas|it}}Mameli, Francesco, ''Il logudorese e il gallurese'', Soter, [[Villanova Monteleone]], 1998.
* {{Limbas|it}}Mario Argiolas, Roberto Serra. ''Limba lingua language : lingue locali, standardizzazione e identità in Sardegna nell'era della globalizzazione'', Casteddu: Cuec, 2001.
* {{Limbas|de}}Mensching, Guido, ''Einführung in die sardische Sprache'', Romanistischer Verlag, Bonn, 1992.
* {{Limbas|it}}[[Giuseppe Mercurio|Mercurio,Giuseppe]], ''S'allega baroniesa. La parlata del sardo-baroniese – fonetica, morfologia, sintassi'', Ghedini, Milanu, 1997.
*{{Tzita libru|nùmene=Alessandro|sambenadu=Mongili|tìtulu=Topologie postcoloniali. Innovazione e modernizzazione in Sardegna|data=2015|editore=[[Condaghes (domo editora)|Condaghes]]|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=978-88-7356-257-3|OCLC=981538755}}
* {{Limbas|it}}Pili, Marcello, ''Novelle lanuseine: poesie, storia, lingua, economia della Sardegna'', La sfinge, Ariccia, 2004.
* {{Limbas|it}}[[Michelangelo Pira|Pira, Michelangelo]], ''Sardegna tra due lingue'', Della Torre, Casteddu, 1984.
* {{Limbas|it}}[[Massimo Pittau|Pittau, Massimo]], ''Grammatica del sardo-nuorese'', Patron, Bologna, 1972.
* {{Limbas|it}}[[Massimo Pittau|Pittau, Massimo]], ''Grammatica della lingua sarda'', Delfino, Tàtari, 1991.
* [[Massimo Pittau|Pittau, Massimo]], ''Dizionario della lingua sarda: fraseologico ed etimologico'', Gasperini, Casteddu, 2000/2003.
*Poscheddu, Peppe (1990); a cura di Giuseppe Petazzi. ''Vocabolario medico : italiano-sardo sardo-italiano'', 2D Editrice Mediterranea, Casteddu
* {{Limbas|it}}Putzu, Ignazio, «La posizione linguistica del sardo nel contesto mediterraneo», in ''Neues aus der Bremer Linguistikwerkstatt. aktuelle Themen und Projekte'', a cura di Cornelia Stroh, Universitätsverlag Dr. N. Brockmeyer, Bochum, 2012, pp. 175–206.
* [[Antoninu Rubattu|Rubattu, Antonino]], ''Dizionario universale della lingua di Sardegna'', Edes, Tàtari, 2003.
* {{Limbas|it}}[[Antoninu Rubattu|Rubattu, Antonino]], ''Sardo, italiano, sassarese, gallurese'', Edes, Tàtari, 2003.
* {{Limbas|it}}Grimaldi, Lucia, ''Code switching nel sardo – un segno di disintegrazione o di ristrutturazione socio-linguistica?'', 2010.
*[[Shigeaki Sugeta|Sugeta, Shigeaki]], ''Su bocabolariu sinotticu nugoresu - giapponesu - italianu: sas 1500 paragulas fundamentales de sa limba sarda'', Della Torre, Casteddu, 2000.
*{{Limbas|it}}[[Shigeaki Sugeta|Sugeta, Shigeaki]], ''Cento tratti distintivi del sardo tra le lingue romanze: una proposta'', 2010.
* {{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Tola|tìtulu=La Letteratura in Lingua Sarda. Testi, autori, vicende|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412221400006.pdf|atzessu=2019-12-04|editzione=1|data=2006|editore=CUEC|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=77556665|ISBN=88-8467-340-2|dataarchìviu=2016-04-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160414192419/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412221400006.pdf|urlmortu=eja}}
* {{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Tola|tìtulu=50 anni di premi letterari in lingua sarda|url=https://www.worldcat.org/oclc/77504100|atzessu=2019-12-04|editzione=1|data=2006|editore=Domus de Janas|tzitade=Sestu|limba=it|OCLC=77504100|ISBN=88-88569-61-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Heinz Jürgen|sambenadu=Wolf|tìtulu=Toponomastica barbaricina|url=https://sardinia.eus/wp-content/uploads/2021/03/Wolf.-1998.-Toponomastica-Barbaricina.pdf|data=1998|editore=Insula|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=799556722|ISBN=978-88-86111-09-6}}
== Artìculos ligados ==
* [[Grammatica de su sardu|Grammàtica de su sardu nugoresu]]
* [[Sardigna]]
* [[Limbas de sa Sardigna]]
* [[Limba nuraghesa|Limba protosarda]]
* [[Nùmenes sardos]]
* [[Sambenados sardos]]
* [[Italianu porcheddinu]]
* [[Limba polinomica|Limba polinòmica]]
* [[Nouvelle vague literaria sarda|Nouvelle vague literària sarda]]
* [[Limba Sarda Comuna]]
=== Grafias de sa limba sarda ===
* [[Sardu logudoresu]]
* [[Sardu nugoresu]]
*[[Sardu campidanesu]]
* [[Sardu arborense (variedade de su sardu)|Sardu arborense]]
* [[Mogoresu|Sardu mogoresu]]
* [[Sulcitanu|Sardu sulcitanu]]
=== Limbas alloglotas de sa Sardigna ===
* [[Tataresu|Limba tataresa]]
* [[Gaddhuresu|Limba gadduresa]]
* [[Saligheresu|Dialetu aligheresu]]
* [[Tabarchinu|Dialetu tabarchinu]]
== Àteros progetos ==
* [[File:Wikisource-logo.svg|link=S:|19x19px|Collabora a Wikisource]] [https://it.wikisource.org/wiki/ Sa Wikisource italiana] tenet unos cantos cantos in '''[https://it.wikisource.org/wiki/:Categoria:Canti_della_Sardegna sardu]'''
* [[File:Wikiquote-logo.svg|link=Q:|21x21px|Collabora a Wikiquote]] [https://it.wikiquote.org/wiki/ Sa Wikiquote italiana] tenet unos cantos dìcios in '''[https://it.wikiquote.org/wiki/Proverbi%20sardi sardu]'''
* [[File:Wikibooks-logo.svg|link=B:|18x18px|Collabora a Wikibooks]] [https://it.wikibooks.org/wiki/ Sa Wikibooks italiana] tenet testos o manuales in subra de su '''[https://it.wikibooks.org/wiki/Sardo sardu]'''
* [[File:Commons-logo.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it|24x24px|Collabora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos in subra de su '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sardinian_language?uselang=sc sardu]</span>'''
== Ligàmenes esternos ==
* [https://www.apertium.org/index.eng.html?dir=ita-srd#translation ''Apertium''. Tradutore automàticu dae s'italianu a su sardu.]
* [http://www.sardegnacultura.it/cds/cros-lsc/ ''CROS'' - Curretore regionale ortogràficu sardu in lìnia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011061605/http://www.sardegnacultura.it/cds/cros-lsc/ |date=2017-10-11 }}
* {{Tzita web|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=648&s=17&v=9&c=4460&na=1&n=24&nodesc=1&c1=Memorie+in+lingua+sarda&idtipo=2&xctl=1&mtd=67|tìtulu=Memòrias in limba sarda, intervistas registradas in sardu, e sutatituladas in sardu e italianu, registradas in biddas medas de sa Sardigna}}
* {{Tzita web|http://www.formaparis.com|Situ Internet de s'Isportellu Limba Sarda de s'Universidade de Casteddu|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170506002759/http://www.formaparis.com/|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|http://www.poesias.it|Ichnussa, sa biblioteca digitale de sa poesia sarda}}
* {{Tzita web|http://www3.germanistik.uni-halle.de/prinz/sprachen/114.htm|Estratu de su Printzipeddu in sardu|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100706051654/http://www3.germanistik.uni-halle.de/prinz/sprachen/114.htm|urlmortu=eja}}
=== Cursos ===
{{Càstia fintzas|Agiudu:Materiale didàticu pro sa limba sarda}}
* [http://sassari.tv/cat_video.php?cat=6 A iscola de sardu (Maria Barca) - Sassari.TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190630002923/http://www.sassari.tv/cat_video.php?cat=6 |date=2019-06-30 }}
* [http://www.sardegnacultura.it/cds/cd13/ Chistiona su sardu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518182931/https://www.sardegnacultura.it/cds/cd13/ |date=2021-05-18 }}
* [[Grammatica de su sardu|Grammàtica de su sardu nugoresu (in sardu)]]
* [http://it.wikibooks.org/wiki/Sardo Grammàtica e vocabolàriu de su sardu nugoresu (pro l'imparare dae s'italianu)]
* [[wikibooks:Sardinian|Grammàtica e vocabolàriu de su sardu nugoresu (pro l'imparare dae s'inglesu)]]
* [http://www.comitau.org/Mangaras/gramatiga/gramatiga_sarda.pdf Grammàtica de su sardu campidanesu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111065657/http://www.comitau.org/Mangaras/gramatiga/gramatiga_sarda.pdf |date=2012-01-11 }}
=== Ditzionàrios ===
{{Càstia fintzas|Agiudu:Ditzionàrios de sa limba sarda}}
* {{Tzita web|https://ditzionariu.nor-web.eu/it/|Ditzionàriu in línia de sa limba e de sa cultura sarda - Dizionario sardo online|limba=sc, it, fr, en, de, es}}
* Ditzionàriu universale de sa limba de Sardigna - Antoninu Rubattu (in alternativa a sa consultatzione in lìnia diais pòdere iscarrigare sos libros pro cussa non in lìnia: unu pro [http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107092727.pdf sa prima parte A-L] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630081550/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107092727.pdf |date=2017-06-30 }} e s'àteru pro sa [http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107093437.pdf segunda parte M-Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116095945/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_81_20080107093437.pdf |date=2012-11-16 }}).
**{{Tzita web|1=http://www.antoninurubattu.it/rubattu/italiano-sardo/Dulsi-9/|2=Italiano - Sardo|atzessu=22 martzu 2014|dataarchìviu=2014-03-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140322165409/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/italiano-sardo/Dulsi-9/|urlmortu=eja}}
** [https://web.archive.org/web/20140322165544/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/logudorese/Logudorese-2/ Logudoresu] / [https://web.archive.org/web/20140322165723/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/campidanese/Campidanese-13/ Campidanesu] / [https://web.archive.org/web/20140322165816/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/nuorese/Nuorese-12/ Nugoresu] - Italianu
** In supra de sa botanica (prantas e àrbures)
*** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/186-esseri-1.html A-P] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322200138/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/186-esseri-1.html |date=2014-03-22 }}
*** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/187-esseri2.html P-Z] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322200140/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/187-esseri2.html |date=2014-03-22 }}
** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/188-esseri3.html In supra de s'itiologia (pisches)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322165131/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/188-esseri3.html |date=2014-03-22 }}
** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/189-esseri4.html In supra de s'ornitologia (pugiònes)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322165413/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/189-esseri4.html |date=2014-03-22 }}
** [http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/190-esseri5.html In supra de sa Zoologia (animales vàrios)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322165046/http://www.antoninurubattu.it/rubattu/dizionario-degli-esseri-viventi-a/13-opere/190-esseri5.html |date=2014-03-22 }}
* {{Tzita web|1=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_87_20060720130619.pdf|2=Bocabolariu Sardu nugoresu-Italianu, Italiano-Sardo nuorese - Luigi Farina|atzessu=8 abrile 2012|dataarchìviu=2009-01-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20090126155431/http://sardegnacultura.it/documenti/7_87_20060720130619.pdf|deadurl=eja}}
* {{Tzita web|1=http://www.birraichnusa.it/utilities/dizionario.php|2=Dizionario sardo-italiano|atzessu=27 martzu 2010|dataarchìviu=2010-04-02|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100402185531/http://www.birraichnusa.it/utilities/dizionario.php|deadurl=eja}}
* Vocabulàriu italianu-sardu (Giuanne Ispanu) - [[Sardegna Digital Library]] (originale, web.archive.org), editzione [http://www.sardegnadigitallibrary.it/documenti/17_59_20080717155055.pdf originale]{{Ligàmene interrùmpidu}} Casteddu 1852
* {{Tzita web|http://www.vocabolariudurgalesu.it/Index.htm|Vocabolariu durgalesu-italianu de Gonario Carta Brocca}}
* {{cita web|https://www.sardudict.com/it|SarduDict {{!}} Ditzionàriu Sardu - Su Fueddàriu de sa Lìngua Sarda|limba=SC, IT, EN, FR, ES, DE, JA, RU|accesso=07/04/2026}}
** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/campidanesu Ditzionàriu Campidanesu]
** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/logudoresu Ditzionàriu Logudoresu]
** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/nugoresu Ditzionàriu Nùgoresu]
** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/gadduresu Ditzionàriu Gadduresu]
** [https://www.sardudict.com/it/dictionary/variant/sassaresu Ditzionàriu Sassaresu]
=== Normativas ===
* [http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026 ''Legge regionale n. 26, del 15 ottobre 1997, "Promozione e valorizzazione della cultura e della lingua della Sardegna"'', Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026 |date=2021-02-26 }}
* [http://www.regione.sardegna.it/j/v/2604?s=374982&v=2&c=93175&t=1&anno= ''Legge Regionale n. 22, del 3 luglio 2018, "Disciplina della politica linguistica regionale"'', Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190305131152/http://www.regione.sardegna.it/j/v/2604?s=374982&v=2&c=93175&t=1&anno= |date=2019-03-05 }}
* {{Tzita web|http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_72_20060418160308.pdf|"Limba Sarda Comuna: Norme linguistiche di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta dell'Amministrazione regionale (pdf)}}
* {{Tzita web|http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_72_20060418155552.pdf|Deliberazione n. 16/14 del 18.04.2006 "Limba Sarda Comuna. Adozione delle norme di riferimento a carattere sperimentale per la lingua scritta in uscita dell'Amministrazione regionale" (pdf)}}
{{Controllu de autoridade}}
{{Artìculu de su mese|làmpadas|2022}}
{{Limbas romanzas}}
[[Categoria:Limba sarda]]
8lhq50zd1wq9qj0c9zle8tk3xrxvi5h
Rennu de Sardigna
0
1918
190584
181750
2026-08-18T19:07:01Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190584
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{Variant|NUG}}
[[File:Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg|thumb|247x247px|Bandera|alt=]]
[[File:Kingdom of Sardinia 1815.svg|thumb|248x248px|Rennu de Sardinna in su 1815]]
Cun '''Rennu de Sardigna '''(nùmene uffitziale:''' '''''Rennu de Sardigna, Tzipru e Gerusalemme, Ducadu de Savoja e Monferrato, Printzipadu de Piemonte) ''si faghet comunemente riferimentu a su rennu chi a partire de su [[1720]] fiat suta podèriu de sa dinastia [[Savojas|Savoja]], annu cando s'ìsula e rennu de [[Sardigna]] fiat istada tzedida a su prìntzipe piemontesu [[Votòriu Amedeu II de Savoja]], in cambiapare cun s'[[Impèriu austrìacu|Impèriu de Àustria]] de sa [[Sitzìlia|Sitzìlia]]. Sa Sardigna fiat difatis istada pretzedentemente assignada a custos ùrtimos cun su [[tratadu de Utrecht]] ([[1713]]).
Su rennu fiat formadu foras de [[Sardigna]] de su ducadu oe frantzesu de [[Ducadu de Savoja|Savoja]], de su [[printzipadu de Piemonte]], de sa [[Contea de Nitza]] e a partire de su 1815 - annu de concluida de su [[cungressu de Vienna]] - nde faghiat parte fintzas sa [[Liguria|Ligùria]] cun sa capitale sua [[Genova|Gènova]]. In su 1860 su rennu aiat pèrdidu sos territòrios de [[Ducadu de Savoja|Savoja]] e [[Contea de Nitza|Nitza]], tzèdidos a sa [[Frantza]] che pagamentas pro s'azudu in sa gherra contra de sos [[Impèriu austrìacu|austrìacos]].
S'istitutzione de su tìtulu de Rennu de Sardigna e Còrsica (''Regnum Sardiniae et Corsicae'') remontat a su [[1297]] (o [[1299]]). Pro resòrvere sas cuntierras intre sa [[Corona de Aragona]] e sos [[Angious]] su paba [[Bonifàtziu VIII]], chi pretendiat chi is ìsulas pertènnerent a su [[pabadu]], aiat dadu a su re aragonesu [[Giagu II de Aragona|Jacu II]] ''licentia invadendi'', chi beniat a èssere su deretu de las invàdere e nde las cunchistare. S'efetiva annessione de s'ìsula de Sardigna intrena fiat acontèssida a pustis de sa derrota de su [[Judicadu de Arbaree|Zudigadu de Arbarea]] in su [[1420]]. In su [[1479]] li fiat mudadu nòmine in ''Rennu de Sardigna''. Sa pertinèntzia a sa Corona de Aragona fiat mantenta gasi a pustis de s'unione cun sa [[Corona de Castìllia]] fintzas a su [[1713]], cando fiat tzèdida a sos austrìacos a cunsighidu de sa [[gherra de sutzessione ispagnola]]. A fatu de una recunchista curtza dae s'[[Ispagna]] fiat in fines destinadu a sos Savojas.
Suta poderiu piemontesu sa capitale polìtica e economica de su rennu fiat tramudada a [[Torino|Torinu]], mancari ufitzialmente intre su [[1326]] e su [[1847]] esseret [[Casteddu]]. Contrassempere a su nùmene sa [[Sardigna]] aiat in realidade pagu importu in sas detzisiones chi pertocaiant s'istadu. Tenta pro tempus mannu prus che totu in cunsideru che possibile territòriu de cambiapare, aiat nointames ondradu sos ''prìntzipes'' de Piemonte de su tìtulu de ''res''.
Sa fine sua currespondet a sa nàschida de su [[Rennu de Itàlia]], de chi est cunsideradu legalmente istadu fundadore.
== Istòria ==
In su [[1297]], addurande galu sa gherra de su ''Vespro'' tra Anzoinos e Aragonesos, su papa [[Bonifaciu ottavu]] aiat cuntzedidu a sos [[Corona de Aragona|Aragonesos]] sa corona de res de Sardinna in cambiu de sa de su [[rennu de Sitzilia]]: una ''licentia invadendi'' in beridade, ca sa [[Sardinna]] aiat zai sas istitutziones suas.
Infattis b'aiant sos Pisanos in [[Casteddu]] e [[Gallura|Gaddura]], sos [[Doria]] in su [[Cabu de susu|Capu de Susu]] e supratottu su [[Judicadu de Arborea|zuigadu de Arborea]].
=== Perìodu aragonesu e ispanniolu ===
{{Càstia fintzas|Regnu de Sardigna (1324-1720)}}
Sos [[Corona de Aragona|Aragonesos]] aiant isettadu belle trint'annos, innantis de si movere. In su [[1323]], però, aiant astrintu una alleantzia cun su zuighe arbarichesu [[Ugone su secundu]] e aiant movidu gherra contras a sos Pisanos de su [[Cabu de giossu|Capu de Sutta]]. In su [[1324]] aiant conchistadu Casteddu e sas [[curadorias]] de cudda banda de s'isula. In su [[1326]] aiant bogadu a fora pro semper sos Pisanos fintzas dae sa tzittade fortificada de Casteddu.
Custa est sa naschida de su Rennu de Sardinna.
De fattu, però, sa bida sua leat caminu in s'annu [[1421]]. A pustis de sa gherra longa cun su [[Giuigadu de Arborea|zuigadu de Arborea]], in su [[1420]] sos Aragonesos aiant ottennidu chi tottu s'isula esseret in sas manos issoro. S'urtimu zuighe arbarichesu, [[Gulliermu de Arbarea|Guillermu de Narbona]], aiat bendidu a sa corona aragonesa su titulu zuigale e sas terras chi galu teniat in s'isula pro chentumiza fiorinos de oro. In su 1421, comente fiamus narende, leat cumintzu s'istoria istitutzionale de su rennu sardu, cun sa prima remunida de su Parlamentu, in [[Casteddu]].
[[File:Sardinia 1324.png|thumb|362x362px|Rennu de Sardigna in su 1324]]
[[File:Kingdom of Sardinia 1368-1388 -- 1392-1409.png|thumb|361x361px|Su Rennu de Sardigna intre 1368 e 1388]]
Sos fattos de importu de s'istoria sua sunt pagos, ca custu periodu est su prus tristu de s'istoria sarda intrea. Sas conditziones de sa bida fiant feas, su [[Feudalèsimu|feudalesimu]], battidu dae sos Cadalanos ind una terra chi non l'aiat mai connottu innantis, destruiat sas istitutziones, sos usos e sa manera de bivere matessi de sos sardos. In prus, mescamente a pustis de sa riforma protestante, sas autoridades aiant fattu intrare in sardinna s'[[Incuisitzione]] ispannola, chi fiat pejus de sa romana. Non fiant tantu sos ereticos luteranos o de atteras fides, chi fiant pessighidos, ma sas [[maghiarja]]s, sos chi connoschiant sos secretos de sas [[pranta]]s e tottus cuddos chi sighiant credentzias diversas dae sa cattolica apostolica decrarada in su [[Conciliu di Trento|Contziliu de Trentu]]. Custu cheret narrer chi belle tottu sa populatzione fiat in periculu de rugher in sas manos de sos incuisitores.
In custos annos de decadentzia, sos barones e sos ecclesiasticos, mancari b'aeret su vis-re cun sos funtzionarios suos, faghiant e disfaghiant sa leze. Fiant issos sos meres de s'isula. Ma non si nde poniant pessamentu meda, si non pro sos privilezios chi aiant.
Cada deghe annos fiat reunidu su parlamentu. Fiat formadu dae tres bratzos (sos "[[Istamentu|istamentos]]"), in sos cales sedeiant sos rapresentantes de sa nobilesa, de sa cresia e de sas tzittades reales ([[Casteddu]], [[Iglesias]], [[Aristanis]], [[Bosa]], [[Alighera]], [[Tattari]], [[Casteddu Sardu|Castedduaragonesu/Casteddusardu]]). In custa occasione fiat detzisu su ''donativo'', sa tassa chi sos sudditos deviant pacare a su re. Non b'at bisonzu de narrer chi non fiant tzertu sos barones e sos ecclesiasticos a ponner manu a butzaca.
Una bia, però, in su [[1668]], custu ''donativu'' non fiat istadu votadu dae su parlamentu. B'aiat in cuddu periodu una forma de resistentzia de sos nobiles sardos-cadalanos a sas pretesas de su re: cheriant aer pro issos sos titulos e sas caricas uffitziales, in sas cales imbetzes b'aint semper ispannolos numenados in terramanna. Non fiat una reberdia natzionale, però, ca su populu fiat tennidu a largu dae calesisiat isseperu. In su mese de lampadas de cuddu matesi 1668 tando fiat istadu bochidu in casteddu su vis-re matessi, su marchese de Camarassa. Fiat una trampa preparada dae sos nobiles discuntentos e s'iscandalu fiat istadu mannu a beru, finas in [[Madrid]]. Sos chi aiant fattu sa trassa, in pagu tempus, mancari si nch'esserent fughidos in terramanna, ruttos ind unu tranellu preparadu dae su vis-re nou, fiant finidos male: bochidos unu pro unu, s'urtimu, su capu, in pratta, in [[Casteddu]], che a unu bandidu.
=== Perìodu sabàudu ===
{{Càstia fintzas|Regnu de Sardigna (1720-1861)}}[[File:Kingdom of Sardinia 1410-1420.png|thumb|359x359px|Rennu de Sardigna intre sa [[Battalla de Seddori|Batalla de Seddori]] e s'istitutzione de su [[Marchesadu de Aristanis]] (1410-1420)]]
In su [[1720]], a pustis de sa [[Gherra de sutzessione ispagnola|gherra de sutzessione ispannola]], sa corona de Sardinna colat in conca a sos printzipes [[Dinastia Savoja|Savoia]]. Non fiat unu isseperu issoro, nen aggradeschiant de aer custu ligamene cund una "isula de bandidos", comente la bidiant issos. Ma cheriant su titulu de res, tando, a mala gana, aiant leadu su chi sa sorte lis aiat dadu.
Sos Savoia e sos vis-res piemontesos non sunt istados guvernadores de gabbale. Pro annos e annos ant lassadu chi sas cosas andarent in dae nantis che a semper.
In su [[1760]] aiant pessadu de fagher impreare s'[[limba italiana|italianu]] che a sa limba uffitziale de s'istadu. Sos Piemontesos non lu faeddaiant, ca preferiant su [[limba frantzesa|frantzesu]], e sos sardos nemmancu, ca sas limbas de su rennu fiant istadas finas a tando su [[limba sarda|sardu]], su [[limba catalana|catalanu]] e s'[[limba ispagnola|ispannolu]]. Carchi istudiosu sardu aiat antzis artziadu una polemica manna contras a custu decretu: sa limba de sos sardos deviat esser su sardu e bia.
S'italianu at pigadu pede in sos usos uffitziales a sa fine de su seculu de degheotto, ma galu pro meda tempus nemos l'at faeddadu.
[[File:Kingdom of Sardinia & Royal cities - 16th century.png|thumb|359x359px|Rennu de Sardigna (cun tzitades reàles inditadas) fintzas a su 1720]]
De sos annos [[1793]]-[[1796]] sunt sos fattos fattos prus de importu de su seculu. sas conditziones economicas de s'isula, mancari esserent mudadas a bellu a bellu in sos urtimos annos, non fiant però bonas e nemmancu discretas. B'aiant problemas mannos chi su guvernu tzegu e prepotente de sos [[Piemonte|Piemontesos]] aiat fattu creschere, antzis chi los acabare. cando sos [[Frantza|Frantzesos]] si tuccant pro invadere s'isula, sos [[Piemonte|Piemontesos]] s'abarrant firmos, sena faghere unu isseperu. Sos barones e sos ecclesiasticos, timende de perdere sas richesas e sos privilezios, ca sos Frantzesos pro issos fiant tottus zacobinos periculosos, aiant organizadu sa difesa. Sos sardos, male armados e pagu prontos, aiant ghettadu in dae segus sos invasores. A cuddu puntu, su guvernu piemontesu deviat a su mancu narrer grassias a sos sudditos e a sos chi los aiant ghiados in sa difesa de s'isula. Su parlamentu aiat imviadu chimbe dimandas a su re Savoia, pro chi esserent reconnottos sos meritos de sos barones sardos.
Su re, imbetzes, aiat rispostu de mala manera e cun pagu grabbu.
In su 28 de aprile de su [[1794]] sa populatzione de [[Casteddu]], pesada contras a sos funtzionarios istranzos dae sos chi aiant ghiadu sa resistentzia contras a sos frantzesos, aiant duncas bogadu a fora de sa tzittade e de s'isula tottus sos Piemontesos.
Tottu sa Sardinna fiat in bulluzu. Sos massajos leaiant sas armas e non pacaiant prus sos tributos feudales, sa situatzione pariat fughire dae manu a sos chi l'aiant criada.
Dae tottu custu, essit a campu sa figura manna de [[Giovanni Maria Angioy]], abocadu de [[Bono]]. Imbiadu in [[Tattari]] cun sa carica de "alternos" (chi cheret narrer belle de vis-re), antzis de facher acabare sas reberdias, si ponet a sa ghia de sa rivolutzione, cun s'intedimentu de bortulare sas istitutziones feudales e de decrarare sa repubrica.
In mentras chi issu e sos chi lu fiant sighinde falaiant armados dae su [[Cabu de susu|Capu de Susu]], sos barones e sos riccos chi l'aiant sustennidu finas a tando aiant pessadu bene a du chi lis cunbeniat e l'aiant lassadu solu. Medas massajos e belle tottus sos pastores, timende de perdere cun sa rivolutzione su chi aiant, no aiant leadu parte peruna a su motu rivolutzionariu. A curtzu a [[Aristanis]], abarradu cun pagos cumpanzos male armados, [[Giovanni Maria Angioy|Zommaria Anzoi]] devet rinuntziare a s'atzione sua. Resessit a si fughire in [[Corsica]] e a pustis in [[Frantza]], inue si nche morit disterradu e poveru carchi annu prus a tardu.
Gai finit sa rivolutzione sarda.
Sos Piemontesos, torrados in s'isula cun su gradimentu de sos nobiles e de sos ecclesiasticos, ponent ordine in s'isula sena peruna piedade. Biddas intreas finint derruttas e sas populatziones issoro pessighidas che sos pejus bandidos, finas feminas, betzos e pitzinnos. Sos amigos de Zommaria Anzoi, chie ind unu momentu, chie pagu a pustis, sunt cundennados a morte e bochidos in pratta.
Cando [[Napoleone Bonaparte|Napoleone]] intrat cun sas troppas suas in [[Piemonte]], sos [[Domo Savoja|Savoia]] matessi podent acatare amparu in [[Casteddu]], chi pro carchi tempus est sa capitale unica de su rennu.
Su Rennu de Sardinna addurat finas a su [[1861]], cando mudat numene, diventande [[Rennu de Itàlia|Rennu de Italia]].
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Frantziscu Tzèsare|sambenadu=Casula|wkautore=Francesco Cesare Casula|tìtulu=Sìntesi de Istòria Sardu-Italiana|annu=2011|editore=Delfino|tzitade=Tàtari|ISBN=978-88-7138-606-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|wkautore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco Cesare|sambenadu=Casula|wkautore=Francesco Cesare Casula|tìtulu=La storia di Sardegna|annu=1994|editore=Delfino|tzitade=Tàtari|limba=it|ISBN=88-7138-063-0}}
* {{Tzita libru|autore=Circolo culturale sardo Logudoro, Regione autonoma della Sardegna, Federazione Associazioni sarde in Italia|tìtulu=Dalla cacciata dei piemontesi (1794) alla "perfetta fusione" (1847) e all'autonomia regionale (1948) : Convegno in occasione della celebrazione de Sa die de sa Sardigna|annu=2012|editore=Circolo culturale sardo Logudoro|limba=it, sc}}
* {{Tzita libru|nùmene=Omar|sambenadu=Onnis|tìtulu=La Sardegna e i sardi nel tempo|annu=2015|editore=Arkadia|tzitade=Casteddu|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Casula|tìtulu=Carlo Felice e i tiranni sabaudi|editzione=1|annu=2016|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|limba=it|OCLC=980297209|ISBN=978-88-6791-124-0}}
== Boghes chi ligant ==
* [[Lista de sos res de Sardigna]]
* [[Regnu de Sardigna (1324-1720)]]
* [[Regnu de Sardigna (1720-1861)]]
* [[Rennu de Itàlia|Regnu de Itàlia]]
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/periodosistoricos/aragonesuispagnolu/|tìtulu=Perìodos Istòricos - Aragonesu e ispagnolu|situ=www.sardegnacultura.it|atzessu=2020-03-30|dataarchìviu=2020-07-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200724003610/http://www.sardegnacultura.it/periodosistoricos/aragonesuispagnolu/|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/periodosistoricos/rennudesardigna/|tìtulu=Perìodos Istòricos - Rennu de Sardigna|situ=www.sardegnacultura.it|atzessu=2020-03-30|dataarchìviu=2020-07-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200723171634/http://www.sardegnacultura.it/periodosistoricos/rennudesardigna/|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=https://sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it/index.php/m-pos7-p1setz3/m-pos7-p1setz3-al|tìtulu=Sa Sardigna Ispagnola|situ=sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it|atzessu=2020-03-30}}</ref>
* {{Tzita web|url=https://sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it/index.php/m-pos7-p1setz4-setz5|tìtulu=Dae sos Savoja a s'Autonomia (XVIII-XXI)|situ=sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it|atzessu=2020-03-30}}
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Istòria]]
[[Categoria:Istòria de Sardigna]]
[[Categoria:Rennu de Sardigna| ]]
[[Categoria:Istados istoricos]]
qj43oye5mr3j1jxflmkkkunf18ogzbc
Editto delle Chiudende
0
4435
190586
183996
2026-08-18T19:08:11Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190586
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{quote|Tancas serradas a muru,
fattas a s’afferra afferra,
si su chelu fit in terra,
che l’aian serradu puru|[[Melchiorre Murenu]]}}
S’'''editto delle chiudende''' (o '''editu de sas cungiaduras'''<ref>{{Tzita web|url=https://www.assembleasarda.org/novita/alla-mem-lingua-sarda-e-autodeterminazione-con-desula/|tìtulu=Alla MEM lingua sarda e autodeterminazione con Desula - Assemblea Natzionale Sarda|data=2023-03-04|limba=it, sc|tzitatzione=Una de custas caraterìsticas est istada, in su 1823, sa capatzidade de s’autodeterminare in reatzione a s’Editu de is Cungiaduras, chi cun Règiu Decretu poniat fine formalmente a s’impreu pùblicu de is terrinos, introduiat sa propiedade privada e ghetaiat gasi in su caos comunidades intreas chi dae tempus meda si sustentabant cun su cumpartzimentu de is terras a impreu tzìvicu.|atzessu=2024-05-05}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/sardigna-prima-colonia-sabauda/|tìtulu=Sardigna prima colònia sabàuda?|autore=Gianni Muroni|situ=Limba Sarda 2.0|data=2023-08-02|tzitatzione=Non mancant riferimentos istòricos, dae Angioy a s’editu de sas cungiaduras, dae sa fusione perfeta a sa “cassa manna” de su 1899.|atzessu=2024-05-05}}</ref> in [[Limba sarda|sardu]]), fit una reforma agrària chi, emanada in su [[1820]] dae su re de Sardigna [[Vittorio Emanuele I]], at permissu in [[Sardigna]] de fàghere sas tancas serrende sos terrinos, chi finas a tando fint a cumone. Gai est istada introduida sa propiedade privada, cun sa punna de modernitzare e isvilupare s’agricoltura.
Reformas de gai fint istadas fatas in ateras partes de s’[[Europa]], comente a esempiu in [[Inghilterra]], in ue sas tancas fint jamadas ''[[enclosures]]''. Su fatu est peroe chi, in Sardigna, sa reforma agrària de sos [[Domo Savoja|Sabaudos]] no aiat tentu contu de su fatu chi non si podiat fàghere sa propiedade perfeta proite bi fit ancora su [[feudalèsimu]].
In tzertas biddas de s'isula (in [[Logudoro]] e in [[Campidanu]]) sa leze calicunu l’aiat accolta cun s’isperàntzia de mezorare, finas pro su fatu chi b’aiat medas massajos e, serrèndesi su logu, podiant istare pius serenos ca no bi fit su perìculu chi b’intrerat bestiàmine, ma custos fint pagos, sa prus parte de sa zente non fit cuntenta.
In [[Barbàgia]] e in [[Ozzastra]] sa cosa non fit atzetada pro nudda proite privatizende sos terrinos, chi poi fint sos pàsculos, sa sienda principale de su tretu issoro, sos pastores aiant ite malu passare.
A manu a manu chi sos càmbios beniant postos in essere, sas protestas e sas atziones de sabotàgiu aumentaiant. Zente meda, chi fit abbarrada chena nudda, aiat cominzadu a bandidare. Tando sos Sabaudos aiant acontzadu s’editu in su [[1830]] e in su [[1831]], ma su malumore fit meda, est in custos annos chi [[Melchiorre Murenu]] aiat cantadu sos versos chi sunt in subra.
== Riferimentos ==
<references/>
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Frantziscu Tzèsare|sambenadu=Casula|wkautore=Francesco Cesare Casula|tìtulu=Sìntesi de Istòria Sardu-Italiana|annu=2011|editore=Delfino|tzitade=Tàtari|ISBN=978-88-7138-606-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco Cesare|sambenadu=Casula|wkautore=Francesco Cesare Casula|tìtulu=La storia di Sardegna|annu=1994|editore=Delfino|tzitade=Tàtari|limba=it|ISBN=88-7138-063-0}}
* {{Tzita libru|autore=Circolo culturale sardo Logudoro, Regione autonoma della Sardegna, Federazione Associazioni sarde in Italia|tìtulu=Dalla cacciata dei piemontesi (1794) alla "perfetta fusione" (1847) e all'autonomia regionale (1948) : Convegno in occasione della celebrazione de Sa die de sa Sardigna|annu=2012|editore=Circolo culturale sardo Logudoro|limba=it, sc}}
* {{Tzita libru|nùmene=Omar|sambenadu=Onnis|tìtulu=La Sardegna e i sardi nel tempo|annu=2015|editore=Arkadia|tzitade=Casteddu|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|tìtulu=Carlo Felice e i tiranni sabaudi|editzione=1|annu=2016|editore=Grafica del Parteolla|limba=it|OCLC=980297209|ISBN=978-88-6791-124-0}}
==Boghes curreladas==
* [[Rivolta de su Connottu]]
[[Category: Istòria de Sardigna|Editto delle Chiudende]]
6mtak7mqzn0pmkg5agmav8fbgxbwodp
Tenore de Vitzi "Mialinu Pira"
0
7543
190565
174284
2026-08-18T14:48:14Z
SamSard
25038
190565
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
Su '''tenore de [[Vitzi]] "Mialinu Pira"''' est unu grupu de [[cantu a tenore]] [[Populu sardu|sardu]] ativu dae su 1995. Est dedicatu a s'istudiosu e iscritore vitzichesu [[Michelangelo Pira|Michelangelo "Mialinu" Pira]] e naschit in su [[1995]].
[[File:Tenores di Bitti Mialinu Pira al Festival Internazionale del Folklore di Florinas (SS), 2009.jpg|thumb|250px|Su tenore "Mialinu Pira"]]
== Istoria ==
Su grupu Tenores de Vitzi "Mialinu Pira" est naschitu in su [[1995]].
== Chie sont e ite fachent ==
In su tenore cantant [[Omar Bandinu]] (bassu), [[Marco Serra]] (contra), [[Bachisio Pira]] ('oche e mesu 'oche) e [[Arcangelo Pittudu]] ('oche e mesu 'oche), cust'urtimu est intratu in su [[2009]] a su postu de [[Dino Ruiu]]. Fachiat puru parte de su grupu [[Gianfranco Cossellu]] chi est mortu in su [[2004]] pro curpa de unu 'ocu chin su cale fit gherranne in Vitzi. Su tenore Mialinu Pira at giratu meta in [[Europa]] ([[Frantza]], [[Ispagna]], [[Germània]], [[Isvìtzera|Svizzera]], [[Austria]], [[Islovènia|Slovenia]], [[Croàtzia|Croazia]], [[Bòsnia e Erzegòvina|Bosnia]], [[Albania]], [[Ungheria]] [[Paisos Bàscios|Olanda]], [[Bèlgiu|Belgio]], [[Lussemburgu|Lussemburgo]], [[Danimarca]], [[Repùbrica de s'Irlanda|Irlanda]] e [[Tzitade de su Vaticanu|Vaticano]]), ma puru in locos comente sa [[Tunisia]], su [[Giappone]], sos [[Emirados Àrabos Unidos|Emiratos Arabos]] e su [[Brasile]]. In su 2001 ant cantatu pro su [[Karol Józef Wojtyła|Papa Juanne Paule II]] in su Vaticanu e fintzas in sa "Sala Nervi" in paris chin [[Randy Crawford]], [[Dolores O'Riordan]], [[Terence Trent D'Arby]], [[Hevia]], [[Tiziano Ferro]], [[Elisa]], [[Edoardo Bennato]] e [[Massimo Ranieri]]. In su 2005 sa partecipatzione a sa trasmissione de Raiuno ''Affari Tuoi'' condotta dae Paolo Bonolis, at fatu connnoschere su cantu "Mialia Vattu sa trota" a livellu natzionale, diventanne sa sigla de sa trasmissione e s'innu sardu chi sos concorrentes si fachiant ponnere pro binchere. Macari su tenore Mialinu Pira siat naschitu comente grupu de musica traditzionale orale, at semper chircatu de accurtziare su cantu a tenore sardu a sas ateras musicas, provanne a nche bocare carchi cosa de novu, collaboranne chin musicistas de ateras culturas e formatzione musicale. De ammentare sont: sa collaboratzione chin Hevia, unu sonatore de cornamusa de sas Asturias connotu in su "Concerto in Vaticano"; chin Tom Zè e s'orchestra Mediterranea de [[Sao Paulo|Santu Paule]] de Brasile (21 elementos) chin sos cales ant fatu unu CD e unu DVD in su 2005; chin su compositore Loy Wesselburg pro sa registratzione de una colonna sonora pro unu cinema tedescu in sun 2007. Su 10 de [[Maju|Maiu]] de su 2009 ant cantatu in su Concertgebouw de [[Amsterdam]], unu de sos teatros prus connotos de su munnu; su 10 de Natale Natale in sa Basilica de sa Naschita de [[Betlemme]].
[[File:Tenores di bitti mialinu pira 2.jpg|thumb|Tenores di Bitti "Mialinu Pira", gruppo a tenore de Sardigna.]]
== Sas voches ==
* [[Bachisio Pira]] - 'Oche e Mesu 'Oche
* [[Arcangelo Pittudu]] - 'Oche e Mesu 'Oche
* [[Omar Bandinu]] - Bassu
* [[Marco Serra]] - Contra
===Sos de primu===
* [[Dino Ruiu]] - 'Oche
* [[Gianfranco Cossellu]] - Mesu 'Oche
== Sos discos ==
* CD “Su Monte ‘e Mesus” registratu e mixatu in su Rockhouse Blu Studio de sos frates Erre in Tatari ([[1998]]).
* CD “Tenores” VOL. 1 compilation chin ateros grupos registratu e mixatu in su Live Studio de Marco Luzzu e Giovanni Carlini [[Casteddu]] ([[2003]]).
* CD “Musica Sacra International” registrato dal vivo in [[Germania]] a Kaufbeuren nella cattedrale di St. Martin il 29 maggio [[2004]]
* CD Highlights of the 51st [[Cork]] International Choral Festival 2005 'Ethnic & Other Voices'
* CD e DVD, Orchestra mediterranea, registratu in presentzia in San Paolo de su Brasile in su 2005
* CD Ost Soundtrack 'Meine schöne Bescherung'. [[Colonia]] (Germania) [[2007]]
[[File:Ballu Seriu Tenores di Bitti Mialinu Pira.ogg|thumb|Ballu Seriu chi cuminzat chin sas boches singulas (Oche, Bassu, Contra, Mesu 'Oche). Tenores di Bitti Mialinu Pira Live recording in Modena, Lampatas 2011.]]
== Cullegamentos dae fora ==
* [http://www.tenoresdibitti.com/ Situ uffiziale tenoresdibitti.com]
* [http://www.tenoresdibitti.it/ Situ uffiziale tenoresdibitti.it]
* [http://www.myspace.com/tenoresdebitti Situ de su Tenore in Myspace]
* [http://www.facebook.com/group.php?gid=31311822034 Su gruppu in Facebook]
* [http://www.youtube.com/mialinu Pagina e video in Youtube]
* [http://www.caggiani.it/blog/2007/07/16/intervista-ai-tenores-di-bitti-mialinu-pira/ Intervista a su Tenore de Vitzi "Mialinu Pira" (audio)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929202909/http://www.caggiani.it/blog/2007/07/16/intervista-ai-tenores-di-bitti-mialinu-pira/ |date=2007-09-29 }}
[[Categoria:Sardos|Bitti "Mialinu Pira", Tenores di]]
[[Categoria:Mùsica sarda|Tenores de Bitti "Mialinu Pira"]]
[[Categoria:Cantu a tenore|Tenores de Bitti "Mialinu Pira", Tenores di]]
1wh20va4pqzzqp4fecg636541wj88um
Judicadu de Càlaris
0
8257
190605
183789
2026-08-18T19:28:03Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190605
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Istadu istòricu|pàginaBandera=Bandera de Arbaree|limba ufitziale=[[limba sarda|Sardu]], [[limba latina|Latinu]]|didascalia=Carta de su [[1935]]|elencu de sos cabos de istadu=[[Giùighes de Càlaris]]|territòriu originale=[[Sardigna]] meridionale|mannària massima=pagu prus o mancu 8.000 km²|ùrtimu cabu de istadu=[[Gulliermu III Salùsiu VI]]|istadu imbeniente={{sìmbulu|Coat of arms of the House of della Gherardesca.svg}} [[Della Gherardesca|Domìnios de sos Della Gherardesca]]<br />{{sìmbulu|Gallo del Giudicato di Gallura.svg}} [[Judicadu de Gaddura]]<br />{{sìmbulu|Albero Eradicato del Giudicato di Arborea.svg}} [[Judicadu de Arbaree]]|istadu antepostu={{sìmbulu|Flag of the Greek Orthodox Church.svg}} [[Impèriu bizantinu]]|religione de istadu=[[Crèsia catòlica|Catolitzèsimu]]|religiones prus mannas=[[Crèsia catòlica|Catolitzèsimu]]|cummèrtzios cun=Istados [[batzinu de su Mediterràneu|mediterràneos]]: [[Penìsula ibèrica]], [[Frantza]]<nowiki>, [Repùblica de Gènova]],</nowiki><br />[[Istadu Pontifìtziu]], [[Massa (Italia)|Massa]],<br />[[Repùblica de Pisa]], [[Regnu de Sitzìlia]], [[Tùnisi]];<br />Istados a làcana:[[Judicadu de Arbaree]], [[Judicadu de Gaddura]], [[Judicadu de Torres]] <br /> e, a pustis [[Repùblica de Pisa]], sos [[Doria|Possedimentos Sennoriles de sos Doria in Sardigna]], [[Malaspina|sos de sos Malaspina]] e sa [[Corona de Aragona]]|limba=[[Limba sarda]]|capitale printzipale=[[Santa Ilia]]|ligàmeneIstemma=Coat of arms of Judicate of Cagliari.svg|forma de istadu=[[Judicadu sardu]]|guvernu=[[Monarchia eletiva]], a pustis ereditària, fintzas in lìnia feminina (portadora de tìtulu): sos ''donnos'' fondiàrios atribuiant su podere a su ''Iudex sive rex'' pro mèdiu de sa [[Corona de Logu]] a pustis de unu giuramentu, naradu ''bannus consensus'', espressadu durante s'assemblea bàndida de intronizatzione.<br />Sa [[Corona de Logu]] seberaiat su sutzessore si, a sa morte de su giùighe, non b'esserent erederis designados.|incumintzu=Pagu prus o mancu su [[1000]]|fine=[[1258]]|eventu de incumintzu=ischirriadura dae s'[[Impèriu Bizantinu]]|ligàmeneLocalizatzione=Judicate of Cagliari (XI-XIV centuries).svg|perìodu de mannària massima=[[1200]]|populatzione=pagu prus o mancu 100.000 abitantes|perìodu populatzione=[[1200]]|resursas=[[Agricoltura]], [[Bestiàmene|allevamentu]], [[iticoltura]]|moneda=[[Regnu de Aragona|Aragonesa]]|eventu de fine=ocupatzione de sos [[Della Gherardesca]], de su [[Judicadu de Gaddura]] e de su [[Judicadu de Arbaree]]|nùmene=Judicadu de Càralis}}[[File:Juzgados de Cerdeña 01.svg|thumb|383x383px|Mapa de sa Sardigna giuigale]]
Su '''Judicadu de Càralis''' (in [[limba latina|latinu]]: ''Iudicatus Karalintanus''), fintzas naradu '''de Càlaris''' o '''de Plùminos''', fiat unu istadu soberanu indipendente chi in s'[[Edade Mèdia]] s'isterriat in su chirru meridionale de sa [[Sardigna]], cumprendende is atuales sub-regiones de mèdiu e bàsciu [[Campidanu]], su [[Sùlcis]], s'[[Ogiastra]] e sas partes prus a giosso de Barbàgia. Lacanaiat in su norte cun su [[Judicadu de Arbaree]], e in partes minores cun sos de [[judicadu de Torres|Torres]] e su de [[judicadu de Gallura|judicadu de Gaddura]].
Fiat custu giuigadu erederi deretu de su rènniu unitàriu sardu dae chi si diant ischirriare a fatu sos àteros giuigados, aiat cunserbadu pro tempus longu istitutziones, limba e costùmenes gregu-[[impèriu bizantinu|bizantinos]]<ref>{{Tzita|Alessandra Cioppi|p.22|Cioppi}}</ref>. Sa durada fiat de unos 300 annos, dae su de 10-11 sèculos a su [[1258]]. A cabu de su ''logu'', bi fiant su monarca, denominadu ''judike'', e unu cussìgiu deliberativu, sa ''[[Corona de Logu]]''. Sa capitale beniat a s'agatare in [[Santa Igia]], distruida in su [[1258]] e is cales rastas s'agatant galu oe in die in sa parte otzidentale de [[Casteddu]].
Su primu giuighe documentadu de su giuigadu de Càlaris diat èssere [[Marianu I Salùsiu I]] a cara de s'annu [[1000]], s'ùrtimu [[Gulliermu III Salusiu VI]] in su [[1258]]. Su giuigadu fiat a pustis de una gherra ocupadu e ispartzidu intre su [[Judicadu de Arbaree|giuigadu de Arbaree]], [[Giuigadu de Gallura|Gaddura]], e sa famìllia [[Della Gherardesca]]. A su tempus de màssima istèrrida s'iscampiaiat pro unos 8.000 km² e contaiat unos 100.000 bividores.
In sa tradutzione italiana custu giuigadu est fatu·fatu naradu impropiamente ''Giudicato di Cagliari''. Mancari etimologicamente su nùmene [[limba italiana|italianu]] ''Cagliari'' currespondat a su tremene ''Càlaris'', sa moderna tzitade de oe in die est de fundatzione [[repùblica de Pisa|pisana]], currespondende a s'originària ''Castrum Caralis'' o ''Castel di Castro'' o ''Casteddu de Càlaris'', fortilesa fraigada pagu a tesu de s'antiga Santa Igia, a chi sos sardos galu narant [[Casteddu]].
== Istòria ==
=== Is orìgines ===
Sa data dereta de sa nàschida de su rènniu de Càralis no est nodia. A pustis de sa conchista [[impèriu bizantinu|bizantina]] de sa Sardigna, acontessida in su [[534]] a òpera de [[Giustinianu]], s'ìsula fiat intrada a parte de sa [[prefetura de Àfrica]] chi cumprendiat fintzas sa [[Còssiga|Còrsiga]], sas [[Ìsulas Baleares|Baleares]], s'[[Àfrica de su Norti|Àfrica de su norte]] otzidentale, e parte de sa [[Penìsula Ibèrica|penìsula ibèrica]] meridionale; su ''[[praeses]]'' de Sardgina, chi sutaiat a su prefetu de [[Cartàgine]], teniat residèntzia in Càlaris, mentras su [[dux (istòria romana)|dux]] teniat sede in [[Fordongianus|Forum Traiani]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.137-138|Casula}}</ref>.
In su [[551]] sa Sardgina fiat ocupada dae sos [[Ostrogotos]] ma fiat torrada a conchistare dae sos bizantinos a pustis de s'agabbu de sa [[gherra gòtica (535-553)|gherra gòtica]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.142|Casula}}</ref>. A causa de sa gherra cun is [[Longobardos]], a cara de su [[582]] s'imperadore bizantinu [[Tibèriu II]] aiat trasformadu sa prefetura de Àfrica in [[esarcadu de Àfrica]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.146|Casula}}</ref>.
Cun sa conchista de [[Cartàgine]] dae sos [[àrabos]] acontessida in su [[698]], s'ìsula fiat allorada a s'[[esarcadu de Itàlia]], cun capitale in [[Ravenna]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.151|Casula}}</ref>. Imbàtidu unu tzertu momentu sa figura de su ''dux'' fiat ispèrdida e su ''praeses'', naradu comomai ''iudex provinciae'', si fiat fatu màssima autoridade in s'ìsula<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.153|Casula}}</ref> chi a partire dae su de 8 sèculos si fiat in sustàntzia fatu autònomu dae [[Bisàntziu]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.157|Casula}}</ref>.
In is deghinas de annos a sighire, mescamente pro causa de s'abisòngiu de si difèndere dae is lòmpidas [[saraghinos|saraghinas]], a chi sos bizantinos no si podiant prus opònnere cun efetu ( a puntu ca in s'annu [[815]], "''legati sardorum de Calari civitate dona ferentes''", imbassadores sardos chi portaiant donos imbiados dae su iudex provinciae de Càralis, si fiant presentados a sa corte de [[Lodovicu su Piu]], in [[Francoforte]] pro pedire agiudos<ref name="ReferenceA">{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.159|Casula}}</ref>), aiant batidu a pagu a pagu a sa formatzione de sos istados sardos indipendentes.
Sa prima nova ufitziale de s'esistèntzia de unos cantos sennores locales s'agatat in una lìtera de [[paba Nicolau I]], datada [[864]], in ue isse pedit a sos soberanos sardos de evitare cojas intre cunsambenados<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.163|Casula}}</ref>.
Cuntantu custu fatu, galu in su de 10 e in su de 11 sèculos fiant mentovadu un'[[arconte]] (o giuighe) solu de Sardigna in unos rètulos in [[limba grega bizantina]] agatados in [[Assèmini]], [[Santu Antiogu]] e [[Biddesorris]]<ref>{{Tzita|Gian Giacomo Ortu|p.43-44-45|Ortu}}</ref>. Fentomende [[Arrigo Solmi]]: «''No si depet irmentigare ca in s'istòria formativa de is istitutziones polìticas sardas su giuigadu de Càlaris rapresentat su nùcleu prus antigu e ca dae issu, si presumet, si siant ischirriados totu is àteros pro unu ispoddiamentu deretu e ispontàneu de is antigas istitutziones bizantinas.''»<ref>{{Tzita|Arrigo Solmi|p.172|Solmi}}</ref>.
=== Su de 11 sèculu ===
[[File:Smaria uta4.jpg|thumb|left|upright=0.8|[[Crèsia de Santa Maria (Uta)]]]]
Dae sas crònacas si deduit ca tales [[Mujahid al-Amiri|Mujāhid al-ʿĀmirī]], mègius nodiu che noto ''Mugetu'', sènnore de sa [[Taifa]] e de [[Dénia|Dènia]], in [[Ispagna]] (fortzis de orìgines cristianas), in su [[1015]] aiat chircadu de invàdere sa Sardigna. Sa gherra fiat acontessida in su [[Campidanu de Casteddu]], in ue diat pèderde sa vida ''Malut'' (su Sennore o su Re), ghia de sas milìtzias sardas. Sas fortzas àrabas, mancari binchidoras, fiant torradas a si retirare a Ispagna, intentende unu atacu nou in su beranu de su [[1016]], impedidu dae sos [[Imbios pisanu-genovesos pro sa Sardigna|flotas pisanu-genovesas]]<ref>{{Tzita|Gian Giacomo Ortu|p.40-41|Ortu}}</ref>.
Sas primas novas ufitziales subra su giuigadu de Càlaris remontant a s'eletzione de su giuighe [[Mariuanu I Salùsiu I|Marianu I Salusi I]], de iscratza [[Lacon-Gunale]]<ref name="Cs1">{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.199|Casula}}</ref>, chi fiat duncas cunsideradu primi soberanu de Càlaris, mancari probabilmente nde fiant istados àteros in antis de isse.
Marianu I fiat mortu in su [[1058]] e ddi fiat sighidu su fìgiu [[Orzocor Torchitor I]]<ref name="Cs1" />, chi aiat renniadu durante su perìodu de sa [[riforma gregoriana]] de sa [[crèsia catòlica]]. Orzocor susteniat su paba cun donatziones e favoressende sos mòngios [[Benedettinos|benedetinos]] de[[abadia de Montecassino|Montecassino]] chi in cuss'època fiant isbarcados in Sardigna. Aiat tentu ses fìgios, Costantinu, Pedru Sèrgiu, Orzocor, Gonàriu, Torbenu. A sa morte sua, in su[[1089]], ddi fiat sighidu su majore Costantinu, cun nùmene de [[Costantinu Salùsiu II|Costantinu Salusi II]]<ref name="Cs1" />.
[[File:Orzocco di Cagliari.jpg|thumb|left|upright=0.8|Orzocor Torchitor de Càlaris, ''Registrum Petri Diaconi'']]
Costantinu aiat sighidu a apoderare sa [[reforma grigoriana]] de sa crèsia e aiat comintzadu una òpera de modernizatzione de su giuigadu cun su suportu de sos benedetinos, arribados in su giuigadu durante su guvernu de su babbu e de sa mamma, donende a is [[Abadia de Santu Vitore (Marsìllia)|mòngios vitorinos de Marsìllia]] sa [[basìlica de Santu Sadurru]] e àteras propiedades in su territòriu giuigale<ref name="Putzulu" />. A pustis aiat postu Càlaris suta autoridade de s'[[achidiòtzesi de Pisa|archipìscamu de Pisa]], Lamberto<ref name="Putzulu" />. Sa data de sa morte sua no est segura sende chi s'ùrtima intzidida sua in documentas pùblicas est de su [[1090]]<ref name="Putzulu" />, ma su sighidore, su fìgiu [[Marianu II Torchitor II]], no fiat cumparidu in antis de su [[1103]]. Probabilmente a sa morte de Costantinu ddi fiat sighidu pro una iscurta su frade [[Torbenu de Càlaris|Torbenu]]<ref name="Putzulu">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/costantino-di-cagliari_(Dizionario-Biografico)/|tìtulu=COSTANTINO di Cagliari|sambenadu=Putzulu|nùmene=Evandro|situ=Treccani.it|data=1984|limba=it|atzessu=8 austu 2015}}</ref>.
=== Su de 12 sèculos ===
Marianu II aiat chircadu de mantènnere una posidura echidistande intre sas [[repùblicas marineras]] de Gènova e Pisa, chi s'ammostaiant semper prus interessadas a sa fortuna de is giuigados sardos. In su [[1114]] aiat sustentu, impare a su giuighe de Torres [[Costantinu I de Torres|Costantinu I]], s'[[imbiu a sas ìsulas Baleares|imbiu pisanu]] contra sa [[taifa]] musulmana de sas [[ìsulas Baleares|Baleares]]<ref>Giuseppe Luigi Nonnis, ''Cagliari: passeggiate semiserie : Marina'' p.152</ref>.
A sa morte de Marianu, in su [[1130]], ddi fiat sighidu s'ùnicu erede Costantinu, chi fiat fatu giuighe cun nùmene de [[Costantinu II Salùsiu III|Costantinu II Salusi III]]. Isse aiat sighidu s'opera de sos antetzassores favoressende s'isvilupu de su [[monachèsimu]] in su giuigadu chi batiat isvilupu econòmicu, tecnològicu, culturale, e fintzas ligàmenes fortes cun s'Europa continentale. Costantinu fiat mortu in su [[1163]] chene fìgios mascros, isperdende gasi s'iscratza<ref name="C4-0">{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.204|Casula}}</ref>.
Su sighidore de Costantinu II fiat Pedru de Torres, maridu de sa prima fìgia de Costantinu II e fìgiu de su giuighe [[giuigadu de Torres|turritanu]] [[Gonàriu II de Torres|Gonàriu II]], chi fiat artziadu a su tronu cun su nùmene dinàsticu de [[Pedru Torchitor III]]<ref name="C4-0" />. A penas artziadu a su tronu fiat custrintu a si difèndere dae unu trampaneri filo-genovesu sustentu dae [[Barisone I de Arbaree]]. Pedru aiat pedidu agiudu a su frade, [[Barisone II de Torres]], e cun s'apògiu suo aiat invàdidu su giuigagu de Arbaree<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.204-205|Casula}}</ref>. In su [[1168]] Pedru aiat strintu acòrdiu cun is genovesos<ref name="Ronzani" /> a chie aiat cuntzèdidu su monopòliu pro su cummèrtziu in su territòriu de su giuigadu<ref name="C4-0" />. Is pisanos, apentzamentados pro is tràficos econòmicos issoro, ddi aiant postu in contra su connadu, Oberto [[Obertenghi]] de Massa, maridu de Giorga, sa fìgia segunda de Costantinu II<ref name="C4-0" />.
In su 1188 Oberto, cun s'agiudu de su fìgiu, aiat invàdidu su giuigadu e derrotadu Pedru, chi si fiat refugiadu dae su frade Barisone in Torres<ref name="Fadda">Bianca Fadda, ''Un nuovo documento su Benedetta marchesa di Massa e "domina" del Giudicato di Cagliari''</ref>.
=== Su rènniu de Gulliermu I Salùsiu IV (1188-1214) ===
A pustis de sa derrota de Pedru fiat eleghidu su nebode Gulliermu, fìgiu de Obertu e Giorga, chi fiat fatu giuighe in su [[1188]] cun nùmene de [[Gulliermu I Salùsiu IV|Gulliermu I Salusi IV]], inghitzende sa dinastia noa de sos [[Làcon-Massa]]<ref name="ReferenceB">{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.205|Casula}}</ref>. Gulliermu fiat òmine de atzione e diat fàghere de sa gherra s'atividade printzipale sua. Dae unas fontes si deduit ca luegus a pustis de s'imbestidura aiat partitzipadu a [[sa de tres cruzadas]] ([[1189]]-[[1192]])<ref name="Ronzani">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/guglielmo-di-massa_(Dizionario_Biografico)/|tìtulu=GUGLIELMO di Massa|sambenadu=Ronzani|nùmene=Mauro|situ=Treccani.it|data=2004|atzessu=8 austu 2015}}</ref>. In cussu tempus probabilmente su giuigadu fiat apompiadu dae su babbu Obertu de Massa.
A sa torrada in Càlaris Gulliermu aiat agatadu ca su rènniu, filopisanu, fiat custrintu intre sos giuigados de Torres e Arbaree, filogenovesos. Iscasi ca timiat ca su giuighe de Torres Costantinu IV, chi in su [[1191]] aiat istipuladu unu patu cun Gènova, diat pòdere costituire unu perìgulu, in su [[1194]] aiat invàdidu su rènniu suo semenende·nche aterrimentu e segrestu. Aiat conchistadu sa [[Costera]] e ocupadu su [[casteddu de Su Burgu]]<ref name="Ronzani" /> in ue biviat Prunisinda, mugere catalana de Costantinu II, chi aiat impresonadu in sa fortilesa de [[Santa Igia]], segundu unas fontes a pustis de dd'àere istundinada<ref name="ReferenceB" />. In su martzu [[1195]], cun sa mediatzione de su comunu de Pisa, fiat cunfiguradu unu acòrdiu chi presumiat sa liberatzione de sa giuighissa e su deretu pro parte de Costantinu de luire, suta pagamenta istabilida, sa [[Costera]]; su tratadu no aiat tentu pero rennèscida e pro chircare de resòlvere sa chistione fiat imbàtidu a Sardigna s'archibìscamu [[Ubaldo Lanfranchi]]<ref name="Ronzani" />.
Mancari is tratativas fiant in cursu Costantinu aiat iscontzadu su tregu, e fiat iscominigadu dae Ubaldu, e aiat torradu a incomintzare sa gherra contra de Gulliermu, ocupende su casteddu de Costera<ref name="Ronzani" />, ma Prunisinda fiat morta de cadèliu in sas presones de Santa Igia. Sa gherra intre Costantinu e Gulliermu fiat sighida fintzas a sa morte de su primu, acontessida in su [[1198]]. In s'intertantu in su [[1196]] una flota genovesa si fiat presentada in sas costeras de su Càlaris; Gulliermu aiat intentadu de rebusare sos invasores ma fiat derrotadu e sos lìgures aiant distruidu su palatu giuigale de Santa Igia<ref name="Ronzani" />.
In su [[1195]] Gulliermu aiat mòvidu gherra fintzas a su giuigadu de Arbaree, apompiadu dae sos filogenovesos [[Pedru I de Làcon-Serra|Pedru I]] e [[Ugone I de Arbaree|Ugone I de Bas]]. Gulliermu aiat derrotadu s'esertzitu de sos inimigos, tenturadu Pedru impare a su fìgiu Barisone, aiat martzadu a manu de Aristanis e dda aiat sutamìtida, faghende·si a fatu reconnòschere che soberanu de Arbaree<ref name="Ronzani" /><ref name="C6">{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.206|Casula}}</ref>.
Su giuighe, a pustis de sa morte de [[Barisone I de Làcon-Gunale|Barisone I]], aiat indiritzadu sas miradas de s'ispaniare fintzas a su [[giuigadu de Gaddura]]<ref name="C6" />. Gulliermu aiat impresonadu sa fiuda e sa fìgia [[Elene de Gaddura|Alena]], impinniende custa a si cojare cun su connadu Gulliermu [[Malaspina]]<ref name="Ronzani" /> e aiat ocupadu parte de su territòriu giuigale; ma pagu a pustis, suta apressuru de su paba [[Innotzèntziu III]], aiat renuntziadu a su progetu<ref name="Ronzani" />.
In s'intertantu, in sos ùrtimos annos de su sèculu, Gulliermu si fiat postu de acòrdiu [[Ugone I de Arbaree|Ugone I de Bas]] a chi aiat dadu in coja sa fìgia Preciosa <ref name="Ronzani" />. A sighidu de un'àteru acòrdiu istipuladu intre sos duos in su santuaine de su 1206 su giuigadu de Càlaris si fiat annessionadu parte de sa [[Marmidda]]<ref name="C6" />.
[[File:Tratalias cattedrale.jpg|thumb|left|[[Seu de Santa Maria de Munserradu]] ([[1213]]-[[1282]]), [[Tratalias]]]]
In su [[1204]] Gulliermu aiat liberadu Barisone (fìgiu de Pedru I d'Arbaree), maridu benidore de sa fìgia [[Beneita de Càlaris|Beneita]]<ref name="Ronzani" />. Su giuighe, mudadu a Pisa pro s'incurare de sos interèssios suos in [[Toscana]], fiat mortu chene erederis mascros, intre su [[1213]] e su [[1214]]<ref name="Ronzani" /> lassende su giuigadu de Càlaris a sa màssima istèrrida. Su rènniu fiat passadu, duncas, a sa fìgia manna [[Beneita de Càlaris|Beneita]] ([[1214]]-[[1232]])<ref name="Ronzani" /> e a su maridu suo [[Barisone Torchitor IV]] ([[1214]]-[[1217]]), giùighe de Arbaree dae su [[1213]].
=== Sighida de su de 13 sèculu ===
In su [[1215]] su giuigadu fiat atacadu dae su soberanu de Caddura [[Lamberto Visconti de Eldizio|Lamberto Visconti]] chi aiat organizadu una flota manna e fiat isbarcadu cun is armados suos a manu de Santa Igia custringhende sa giuighissa e Barisone a tzèdere a sos pisanos su possessu de su montigru a s'estu de Santa Igia, a pustis narada "Casteddu"<ref>[http://www.treccani.it/enciclopedia/adelasia-di-torres_(Dizionario_Biografico)/ Alberto Boscolo, ''ADELASIA di Torres'']</ref> e a ddis dare autorizatzione de bi pesare una fortilesa in ue si fiat acussorgiados sos mercaderos pisanos pro pòdere mègius cuntrollare e difèndere is tràficos issoro. Su burgu nou fortalessidu, pesadu intre su [[1216]] e su [[1217]], fiat naradu [[Casteddu|Casteddu de Castro]]<ref name="Cas8">{{Cita|Francesco Cesare Casùla|p.208|Casula}}</ref> e diat a costituire su primu nùcleu de sa moderna tzitade de [[Casteddu]].
{{Istòria de Sardigna}}
[[File:Giudicessa di cagliari - 2013.jpg|thumb|left|[[Beneita de Càlaris]]|alt=]]
[[File:Agnese di Massa.jpg|thumb|upright=0.8|[[Agnese de Càlaris|Agnesa de Càlaris]] (1233-1238)]]
Barisone fiat mortu in su [[1217]] lassende su fìgiu [[Gulliermu II Salùsiu V|Gulliermu]], a penas nàschidu. Sa [[Corona de Logu]], duncas, aiat eleghidu a s'iscannu giuigale Gulliermu, cun nùmene de [[Gulliermu II Salùsiu V|Gulliermu II Salusi V]], noantimes sende chi issu fiat unu pipiu, s'apòmpiu de su rènniu fiat assinniadu a sa mamma<ref name="Cas8" /> fintzas a cando non diat a cumprire s'edade de mannu. Suta sa soberania dìbile de Beneita, Pisa, e in particulare sa famìllia de sos [[Visconti de Pisa|Viscontis]] aiat acrèschidu enormemente s'influèntzia sua subra su giuigadu<ref name="Fadda" />. Difatis du podestade [[Ubaldo I Visconti]], fiat andadu cun in armas a Càlaris, usurpende su giuigadu<ref>{{Cita|Gian Giacomo Ortu|p.166|Ortu}}</ref>, e Beneita aiat dèpidu cojare a Lamberto Visconti de Gaddura, frade de Ublado, chi fiat pero mortu in su [[1223]]<ref>{{Tzita|Gian Giacomo Ortu|p.167|Ortu}}</ref>. Beneita si fiat torrada a cojare pro sa de tres bortas cun su [[Lucca|luchesu]] Erricu de Ceola e fintzas una de bator bortas cun su [[marchesu]] Rinaldo Galandi <ref>{{Cita|Gian Giacomo Ortu|p.168|Ortu}}</ref>. In su [[1228]] Ubaldo aiat torradu a invàdere su giuigadu de Càlaris pro assegurare sa sighidura de sa famìllia subra s'amministratzione<ref>{{Tzita|Gian Giacomo Ortu|p.169|Ortu}}</ref>.[[File:Cavallo del Giudicato di Cagliari.svg|thumb|right|No si connoschet a beru s'istemma de su Giuigadu de Càralis. Diat podere èssere unu caddu.|271x271px]]In s'intertantu a sa morte de Beneita, in su [[1233]], ddi fiat sighidu in manera cumprida su fìgiu Gulliermu II, giai eleghidu a sa morte de su babbu Barisone. Issu fiat però galu tropu pitzocheddu pro rennare e duncas fiat suportadu dae sa tziedda [[Agnese de Càlaris|Agnesa]] (mamma de [[Adelàsia de Torres]])<ref name=C9>{{Cita|Francesco Cesare Casùla|p.209|Casula}}</ref> e da su segundu maridu Ranieri della Gherardescha de Bolgheri chi aiat dèpidu acarare sos atacos de [[Ubaldo Visconti de Caddura|Ubaldo Visconti de Gaddura]] {{Tzita|Gian Giacomo Ortu|p.176|Ortu}}</ref>. In su [[1235]], fatu mannu, Gulliemru II aiat sutamìtidu voluntariamente su giuigadu a sos pisanos. Custu atrèmenu aiat afiantzadu a Gulliermu unu rènniu chne gherras essende totalmente manobaradu dae Pisa. Su territòriu fiat ''de facto'' guvernadu dae sas famìllias pisanas de sos [[Visconti]]s, de sos [[Della Gherardesca]], e de sos contes de Capraja. Gulliermu II fiat mortu in bàsciu de su [[1250]].
Erederi de Gulliermu fiat su fìgiu [[Giuanne Torchitor V]] naradu ''Chianu''<ref name=C9/>. Su rènniu suo fiat istadu curtzu ma de importu sende chi aiat imprentadu unu fùrriu sustantziale in s'istòria giuigale. Disamoradu dae s'intrusida creschente de [[Repùblica de Pisa|Pisa]] subra sos affàrios interiores, Chianu aiat pedidu agiudu a sa [[repùblica de Gènova]]. In su freàrgiu [[1256]], aiat imbiadu duos ''procuratores'' a Gènovapro firmare unu patu, chi fiat serradu su 20 de abrile e ratificadu su 25 de maju<ref name=Chi/>. Cun custu tratadu su giuigadu de Càlaris si fiat fatu alliadu de Gènova chi si impinnaiat a dare assistimentu militare in totu is gherras mentras ca Chianu fiat fatu tzitadinu genovesu. Issu aiat cuntzèdidu a Gènova s'esportatzione de su [[sale]] chene tassas e pro fintzas aiat donadu Casteddu de Castro a sos genovesos<ref name="Chi">{{Tzita web|url=http://www.treccani.it//enciclopedia/chiano_(Dizionario-Biografico)|tìtulu=CHIANO in "Dizionario Biografico"|nùmene=Evandro Putzulu|situ=www.treccani.it|limba=it-IT|atzessu=2019-06-24|dataarchìviu=2020-08-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200810024935/http://www.treccani.it/enciclopedia/chiano_(Dizionario-Biografico)|urlmortu=eja}}</ref><ref name=C10>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.210|Casula}}</ref>. Pisa aiat rispostu cun [[Gherardu della Gherardesca|Gherardu]] e [[Ugolinu della Gherardesca|Ugolinu Della Gherardesca]], a chie fiant imbiados afòrtios in oto naves<ref name=Ge>Georg Caro, Genova e la supremazia sul Mediterraneo (1257-1311), 1975, p.29-30-31-32-33-34-35</ref>, chi fiant is primos a pigare istrùssia<ref name=Ge/>. Dae Gènova, fiant partidos a manu de Sardigna bintibator galeras<ref name=Ge/>. A longu a longu de su caminu sa flota lìgure aiat tenturadu unas naves pisanas a manu de [[Porto Pisano]]<ref name=Ge/>, ma aiat istentadu tropu a imbàtere a Sardigna e Chianu fiat derrotadu e tenturadu. A pustis fiat assassinadu dae unu pisanu in Santa Igia intre su 17 de trìulas e su 15 de santuaine de su 1256<ref name=Chi/>.
Su sighidore de Chianu fiat Gulliermu, chi aiat pigadu su nùmene de [[Gulliermu III Salùsiu VI|Gulliermu III Salusi VI]] (nodiu fintzas che Gulliermu de ''Cepola'') e fiat s'ùrtimu giuighe de Càlaris<ref name=C10/>. Issu fiat fradile de Chianu e totu (fortzis fìgiu de Mària, sa segunda fìgia de Beneita) e fiat istadu inditadu dae cust'ùrtimu che erederi suo<ref name=C10/>. Gulliermu aiat sighidu s'antepassadu suo in una polìtica in favore de sa repùblica de Gènova, boghende totu sos pisanos dae Casteddu de Càlaris<ref name=C10/>.
Luegus sas famìllias pisanas in sa regione, sos [[Della Gherardesca]], [[Gulliermu de Capraja]] giuighe de Arbaree, [[Giuanne Visconti de Caddura|Giuanne Visconti]] giuighe de Caddura, aiat agrustidu una armada poderosa e, cun s'agiudu de s'[[almirante]] pisanu Oddo Gualdaccio<ref name=Ge/>, aiant torradu a conchistare Casteddu de Càlaris e postu in assìtiu Santa Igia, chi, no retzende agiudos dae sos genovesos, fiat custrinta a s'arrèndere (trìulas [[1258]]) e fiat totalmente distruida<ref name=C10/>.
=== Fine de su giuigadu ===
Gulliermu III fiat depostu e su territòriu de su giuigadu fiat divìdidu in tres partes e partzidu intre su [[Judicadu de Gaddura|giuigadu de Caddura]], a chi fiat tocadu su cantone norte-orientale ([[Ogiastra]] e [[Sarrabus-Gerrei|Sàrrabus]]), su [[Judicadu de Arbaree|giuigadu de Arbaree]], chi si fiat annesionadu sa parte tzentru-setentrionale, e sa famìllia [[Della Gherardesca]], a chia fiat tocada sa regione de ponente de su [[Sulcis]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.212|Casula}}</ref>.
Is de tres "tres" de su giuigadu aiant sighidu sortes diferentes:
* Su de tres unu de Caddura fiat incorporadu in sos territòrios pisanos in su [[1287]].
* Su de tres unu de su giuigadu de sa famìllia della Gherardesca fiat partzidu in duos cantones (sos de ses duos)<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.291|Casula}}</ref>, sa parte meridionale fiat assignada a is eredes de Gherardu (fintzas a su [[1355]]) mentras su Cixerri a su conte Ugolinu e a sos eredes, sos fìgios [[Guelfu della Gherardesca|Guelfu]] e Lotu (fintzas a su [[1295]]). Suta su poderiu de [[Ugolinu della Gherardesca]] in su [[Cixerri]] fiat fundada sa tzitade minerària de [[Igrèsias|Bidda de Crèsia]] ([[1284]]).
* Su de tres unu de Arbaree aiat sighidu sa sorte de custu giuigadu.
Casteddu de Càlaris fiat antimas passada suta controllu deretu de su comunu de Pisa fintzas a su [[1326]] cando fiat [[conchista aragonesa de sa Sardigna|conchistada dae s'esèrtzitu catalanu-aragonesu]] divennende capitale de su nou-nàschidu [[rennu de Sardigna|rènniu de Sardigna]] cun nùmene de ''Castel de Càller''.
== Amministratzione ==
===Santa Igia===
Santa Igia fiat capitale de su giuigadu, mancari sa corte a su tempus fiat itinerante. Fiat nàschida a primìtziu de su de 8 sèculos cando sos bividores de s'antiga Càralis aiant incomintzadu a si nche fuire a manu de s'[[Istanzu de Casteddu|istàngiu de Santa Gilla]] pro agatare aprigu dae sas bardanas de sos piratas musulmanos. Sa tzitade fiat dotada de muros, portu, casteddu, seu e palatu giuigale, contaiat unos 10-15.000 bividores de totu sas classe sotziales<ref>{{Cita|Francesco Cesare Casùla|p.190|Casula}}</ref>. Fiat distruida in su 1258 dae sos pisanos e dae is alliados sardos e oe nd'abarrat istentàrgiu petzi unu fàbricu: sa cresia de Santu Pedru de sos Piscadores (su de 13 sèculos), chi s'agatat in su bighinadu casteddaju de [[Stampaxi]], donada in su 1089 dae COstantinu I Salùsiu II a sos benedetinos de Marsìllia. In sa seu pisana de Casteddu sighit a s'agatare s'altare de Santa Gilla, chi aproliat dae s'antiga seu distruida.
===Curadorias===
Su giuigadu de Caralis si dividiat in seighi [[curadorias]]:
*Ogiastra o Trigonia Barbària
*Barbaza de Seulo
*Sriugus
*Parte Gallila o Gerrei
*Cuirra
*Trexenta
*Nuraminis
*Parte Olla o Dolia
*Civita o Campidanu Calleretani
*Sarrabus
*Colastrai o Tolastrai
*Gipi
*Cixerri
*Deximu
*Nuras
*Sulkis o Sols
=== Carta de Logu caralitana ===
Sa giustìtzia fiat regulada dae sa ''Carta de Logu caralitana'' de chi oe abarrant unasrastas in s'[[Artzivu Gènerale de sa Corona de Aragona]] in [[Bartzellona]] gratzias a sa tradutzione fata dae unu pisanu in su [[1325]] pro su re de Aragona<ref name="ReferenceA"/>.
[[File:San Pantaleo (Dolianova) Abside.jpg|thumb|Abside de sa [[seu de Santu Pantaleu]], [[Patiolla]]]]
=== Diocesi ===
Sas filigresias de su giuigadu de Càlaris dipendiant dae s'[[artzidiòtzesi de Casteddu|artzidiòtzesi de Càlaris]], chi teniat sede in Santa Igia, e dae sas [[diòtzesi]]s de [[Suelli]], [[Santu Antiogu]], [[Tratalias]] e [[Patiolla|Santu Pantaleu]]<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.190-193|Casula}}</ref>
== Casteddos ==
In su territòriu giuigales s'agataiant is sighentes casteddos<ref>{{Tzita|Francesco Cesare Casùla|p.215|Casula}}</ref>:
* [[Casteddu di Acquafredda]] in [[Silìcua]]
* [[Casteddu di Medusa]] in [[Lotzorai]]
* [[Casteddu di Sassai]] in [[Silius]]
* Casteddu di Tissilo in [[Ulàssai]]
* Casteddu de La Rosa in [[Gairo]]
* [[Casteddu de Baratuli|Casteddu de Monte Oladiri]] in [[Muristenis]]
* Casteddu de Osini in [[Osini]]
Àteros, comente su [[casteddu de Santu Mighele (Casteddu)|Casteddu de Santu Mighele]] de [[Casteddu]] e su [[casteddu de Gioiosaguardia]] de [[Bidda Matzràxia]], sunt fortzis de època afatante.
== Notas ==
<references/>
== Bibliografia ==
* Alberto Boscolo, ''I Conti di Capraia, Pisa e la Sardegna'', Gallizzi, Tàtari 1966.
* Alberto Boscolo, ''La Sardegna dei Giudicati'', Fossataro, Casteddu 1979.
* Alberto Boscolo, ''Sardegna, Pisa e Genova nel Medioevo'', Gènova 1978.
* Corrado Zedda, ''Il giudicato di Cagliari'', Casteddu, Arkadia Editore, 2017
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|wkautore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco Cesare|sambenadu=Casula|wkautore=Francesco Cesare Casula|tìtulu=Storia della Sardegna|annu=1994|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=32106130|ISBN=9788871380636}}
* Alessandra Cioppi, ''Battaglie e protagonisti della Sardegna medioevale'', AM-D, Casteddu 2008.
* Gian Giacomo Ortu, ''La Sardegna dei Giudici'', Il Maestrale, Nùgoro 2005.
* Raimondo Pinna, ''Santa Igia'', Condaghes, Casteddu 2010.
* Arrigo Solmi, ''Studi storici sulle istituzioni della Sardegna nel Medioevo'', Ilisso, Nùgoro 2001.
[[Category:Sardigna]]
[[Categoria:Edade de Mesu]]
[[Categoria:Giuigadus sardus]]
kh4wyjw286k9c5hbl3grrotmtyfm6lb
Judicadu sardu
0
8259
190600
183377
2026-08-18T19:25:06Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190600
wikitext
text/x-wiki
{{LOG}}{{Istòria de Sardigna}}
[[File:Judicats_Sardes.jpg |thumb|Sos bator judicados|297x297px|alt=|left]]
Sos '''Judicados sardos''' fiant entitades istatales autònomas chi s'agataiant in [[Sardigna]] in su cursu de manna parte de s'[[Edade Mèdia]], dae su de 8-9 sèculos a su de 15 sèculos. Sa criatzione issoro no est tzerta, sa pèrdida de s'indipendèntzia fiat acontèssida in manera progressiva intre su [[1258]] (conchista [[Repùblica de Pisa|pisana]] de su [[Judicadu de Calaris|Judicadu de Càlaris]]) e su [[1420]] (ruta de su [[Judicadu de Arbaree|Judicadu de Arbarea]]).
S'organizatzione amministrativa issoro fiat diferente meda dae sos sistemas istatales [[feudalèsimu|feudales]] chi caraterizaiant su restu de s'[[Europa medievale]], essende prus a curtzu a sa de s'[[Impèriu bizantinu|Impèriu Bizantinu]], a chi sa [[Sardigna]] aparteniat in antis de si fàghere indipendente. Sos judigados fiant difatis istitutos zurìdicos romanu-bizantinos, cun totu chi aiant unas peculiaridades locales, chi unos cantos istudiosos cunsìderant de presumida derivatzione [[Tziviltade nuraghesa|nuraghesa]].
In su cuntestu internatzionale de s'[[Edade Mèdia]], sos judigados fiant istados modernos postos a pare cun sos canteapares rennos feudales-barbàricos traditzionales, sende chi ca non fiant propiedade de su soberanu, ma "''super-individuales"'', duncas de su pòpulu, chi podiat espressare soberania peri formas de guvernu [[democratzia|semi-democràticas]] comente sas ''Coronas de curatorias'', sas cales eleghiant issas e totu rapresentantes pròpios pro s'assisi parlamentare majore, narada [[Corona de Logu]].<ref name="ReferenceA">[[Francesco Cesare Casula]], ''La politica religiosa del giudicato di Torres'', ne ''I Cistercensi in Sardegna'', Nùgoro, 1990</ref>
Su re, o ''judike,'' guvernaiat subra sa base de unu patu cun su pòpulu (naradu ''bannus-consensus'') su cale, chi èsseret a l'iscontzare, lezitimaiat su pòpulu etotu a nde bogare su judighe dae su tronu, e fintzas a lu ochire, chene cumpromìtere sa remissa ereditària de su tìtulu in intro de sa dinastia a su rennu. Culturalmente sos judigados fiant mudados in manera sustantziale in su cursu de sos sèculos, bantzighende intre unu sistema de trassa [[Feudalèsimu|feudale]] e unu sistema zurìdicu chi punnaiat a su progressivu isfrancamentu de sas populatziones rurales. No est craru comente siat acontèssida sa partzidura de s'ìsula in rennos diferentes, est dàbile chi a s'averschida de s'època judigale s'aerzu polìticu èsseret diferente, intames de sos bator judigados chi ant tentu vida e traditziones pius de importu, de chi comente si siat, nos amos novas dislindadas petzi a partire de su de 11 sèculos. Custos fiant:
*[[Judicadu de Calaris|Judicadu de Càlaris]] o Plùminos
*[[Judicadu de Torres]] o Logudoro
*[[Judicadu de Arbaree|Judicadu de Arbarea]]
*[[Judicadu de Gallura|Judicadu de Gaddura]]
Si connoschet finas unu de chimbe judigados, su [[Judicadu de Agulliastra]] nàschidu a cara de s'annu [[1015]], chi currespondet a sa rezone de s'[[Ogiastra|Ozastra]]. Issu a pustis si diat ispèrdere in su de 13 sèculos, surbidu in su [[Judicadu de Calaris|Judicadu de Càlaris]] de chi fiat fatu [[curadorias|curadoria]]. Semper in su Judicadu de Càlaris si connoschent àteras curadorias chi in s'istòria aiant tentu tìtulu de ''judigados'', comente ''Chirra'' e ''Golostrai'', ma non s'ischit a ite si deviat custu tìtulu.
== Càusas istòricas de sa bènnida de sos judigados ==
Finas a su de 8 sèculos sa [[Sardigna]] fiat una provìntzia de s'[[Impèriu bizantinu|Impèriu Bizantinu]], torrada a conchistare dae [[Giustinianu]] e [[Belisàriu]] a sos [[Vàndalos]] in su [[535]].
Dae su 705 sos [[àrabos]], aproliende dae s'[[Àfrica de su Norti|Àfrica de su norte]] aiant comintzadu a atacare sas costeras sardas, chene agatare oposidura efetiva de s'esèrtzitu bizantinu.
In su 807, 810/812 e 821/822 sos àrabos de Ispagna e de Africa de su Norte aiant chircadu de invàdere s'ìsula ma sos sardos aiant resìstidu a atacos medas, a su puntu chi su paba [[Lione IV]] in una litera de su 851 aiant dimandadu azudu a su ''Iudex Provinciae'' (su zuighe de sa Provìntzia) de Sardigna, aposentadu in [[Casteddu|Càlaris]], pro difendere [[Roma]].
A primìtziu de su de 9 sèculos sos ligàmenes intre Sardigna e s'Impèriu Bizantinu si fiant impertantu segados, a pustis de sa ruta de s'[[Esarcadu de Àfrica]] e de sa [[Conchista islàmica de Sitzìlia|conchista àraba de sa Sitzìlia]] de su 827, chi impeigaiat duncas donzi cuntatu. Isulada, sa Sardigna si depiat a mala oza fàghere economicamente e militarmente indipendente.
Non agatende·si fonte istòrica peruna, non b'at seguresa de comente siat acontèssidu su passazu dae un'autoridade tzentrale bizantina a s'auto-guvernu. Si crèet chi sos funtzionàrios imperiales derivados dae s'antigu istitutu bizantinu de su ''vicarius'', naradu fintzas ''lociservator'' (literalmente logutenente), de gradu parìvile a su ''[[praeses]]'' (una zenia de [[prefetu]] imperiale), si fiant in antis fatos cabos de guvernu e a coa, cun reconnòschimentu e manna lezitimatzione, aiant assumidu nòmene e pòdere de ''Iudex'', afirmende soberania indipendente e ereditària.
Unu innetu de s'autonomia dae Bisàntziu si podet annoditzare dae sa nova de una missione ghiada in autonomia dae sos sardos impare a [[Ludovicu su Piu]] (814-840), sighidore de [[Càralu su Mannu|Càrolu su Mannu]], comente coalitzione anti-àraba cun sos [[Francos]], sos cales, in cuss'època, teniant sa [[Còrsica]]. Sos legatos aiant istabilidu relatos de bighinadu bonu e de collaboratzione pro sa defensa de sas costeras de sas duas ìsulas. Cando in su 828 su conte [[Bonifàtziu II de Tùscia]], guvernadore francu de Còrsica fiat passadu a manu de Sardigna cun punna de afracare sas costeras àrabas nordafricanas cun una ispeditzone militare, aiat definidu sa Sardigna ''Insula amicorum''. Sa Sardigna fiat tando de importu istratèzicu, rapresentende una làcana fundamentale intre su mundu [[latinu]] e s'[[Islam]].
==Istoria==
S'orizine de sos judicados no est crara meda. Cun Giustinianu, in su [[534]] p.C. sa [[Sardigna]] fiat intrada a faghere parte de s'[[Impèriu bizantinu|Impèriu Romanu de Oriente]], chi dd'aiat pigada a is [[Vàndalos]] e nde aiat fatu una de is sete provìntzias de s'[[Esarcadu de Àfrica]], ispartzida ancora in bator territòrios (Partes), chi si diant fàghere bator rennos indipendentes.
Cun sas lompidas semper prus fitanias de sos arabos chi in pagu tempus fiant ammanniende a ziru de totu su [[Mare de Mesu|Mediterraneu]] is territorios issoro, is bizantinos si faghiant semper prus dìbiles pro ite depiant difendere is territòrios pigados cun [[Giustinianu]] ebbia, ma s'esistentzia de s'impèriu matessi. De asi, a cara de su sèculu VIII is relatos cun [[Costantinòpoli]] fiant zai raros meda e sa provìntzia sarda depiat parare fronte a sola a sos atacos inimigos.
No s'ischit de pretzisu comente siat sutzedidu su passàgiu a sos bator istados indipendentes, nen cando s'isula apat iscontzadu de totu is relatos cun sos bizantinos, ma a comentzare de su sèculu IX is judiches sunt nominados in documentos Francos e de is pabas.
Importante annoditare comente:
*in su [[840]] su zeògrafu àrabu Ibn Khurdadhbih ammentuaiat sa presentzia de unu guvernadore de [[Sardigna]], [[Corsica]] e [[Ìsulas Baleares|Baleares]];
*in su [[851]] paba Lione IV iscrivìat a su ''Iudex Sardiniae'' pro dimandare de mandare militares e lana de mare a Roma;
*in su [[864]] paba Nicolau I iscrivìat de sas uniones cunsambenadas intre de sos ''Iudices'' sardos.
Si podet duncas arresonare chi sos bizantinos aiant lassadu unu guvernadore de [[Sardigna]], [[Còssiga]] e [[Ìsulas Baleares|Baleares]] cun presumida residentzia in Càlaris, ca s'arentzia de custu apat afortigadu su pòdere in s'isula e a pustis l'apat detzentradu e multiplicadu pro menzus difendere e cuntrollare is territòrios. A cumprobu, paret chi su sambenadu Lacon-Gunale acapiet a s'orizine sos bator judicados.
Subra de s'orizine de custa familia esistent paritzas teorias:
*''Tesi bizantina'': sos de Lacon-Gunale diant èssere una famìlia aristocràtica de orizine bizantina lassada de s'imperadore;
*''Tesi autoctona'': sos de Lacon-Gunale diant essere una famìlia sarda, subra de sa base chi assimizat meda a nùmenes de localidades sardas e chi nomenes fitanios intra de sos judiches diant tènnere orìzine in sa limba sarda pre-latina;
*''Tesi azena'': custa teoria atzappat fundamentu in su fatu chi in sa corte de su [[judicadu de Torres]] s'agataiant usos comunes a marovìngios e carolìngios. Is francos diant àere dadu imbestidura de re a su guvernadore in Càralis in su 9-10 sèculos, a pustis de àere difèndidu impare a is sardos [[Còssiga|Còrsica]] e [[Sardigna]];
*''Tesi ammesturada'': custa tesi abbaidat cussas tres zai descritas fùndidas impare: unu brancu nòbile bizantinu lassadu a guvernare chi s'imparentaiat cun importantes famìlias sardas. S'isparìgu de s'autoridade tzentrale de Càralis diat èssere bennida comente alliàntzia cun sos francos a pustis de sas gherras contra de sos àrabos.
== Riferimentos ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|wkautore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco Cesare|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Tzèsare Casula|tìtulu=La storia di Sardegna|data=1994|editore=[[Carlo Delfino editore]]|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=32106130|ISBN=978-88-7138-063-6|SBN=IT\ICCU\CAG\0016627}}
* {{Tzita libru|nùmene=John|sambenadu=Day|wkautore=John Day|tìtulu=La Sardegna medioevale e moderna|annu=1984|editore=UTET|tzitade=Torinu|limba=it|cid=Day|isbn=88-02-03906-2|coautori=Bruno Anatra; Lucetta Scaraffia}}
== Ligàmenes esternos ==
*[http://salimbasarda.net/istoria/sos-giuigados-unorganizatzione-moderna-in-sedade-media/ Sos Giuigados: un’organizatzione moderna in s’edade mèdia, Limba Sarda 2.0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160908170924/http://salimbasarda.net/istoria/sos-giuigados-unorganizatzione-moderna-in-sedade-media/ |date=2016-09-08 }}
{{Artìculu de su mese|abrile|2023}}
[[Category:Sardigna]]
[[Categoria:Edade de Mesu]]
[[Categoria:Giuigadus sardus]]
b8j0q1xawjvv4v82g3ycdb3qe62vhqa
Ànghelu Caria
0
8511
190598
188260
2026-08-18T19:24:28Z
InternetArchiveBot
10458
Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190598
wikitext
text/x-wiki
{{NUG}}{{Biografia|immàgine=Ànghelu Caria.jpg|descritzione=Ritratu in metallu de Ànghelu Caria in su murale chi l'ant dedicadu in Nùgoro, realizadu dae sa butega artesana Bam de Tonino, Andrea e Vittorio Bruno|àteros_nùmenes=*Ànzelu Caria
*Angelo Caria|data_de_nàschida=19 de maju de su 1947|logu_de_nàschida=[[Nùgoro]]|data_de_morte=24 de freàrgiu de su 1996|logu_de_morte=Nùgoro|natzionalidade=sarda|professione=professore|tzitadinàntzia=italiana|alma_mater=Universidade "La Sapienza" de Roma|traballu=poete, iscritore e ativista polìticu|contributos_de_importu=Fundatzione de sos movimentos e partidos Su Populu Sardu, Sardigna e Libertade, Partidu Sardu Indipendentista e [[Sardigna Natzione Indipendentzia|Sardigna Natzione]]}}
'''Ànghelu Caria''' ([[Nùgoro]], 19 de [[maju]] de su 1947 - Nùgoro, 24 de [[freàrgiu]] de su 1996)<ref name=":1">{{Tzita noas|url=https://www.siniscolanotizie.net/focus/personaggi/2696/ventanni-senza-angelo-caria-il-ricordo-di-una-figura-legata-a-siniscola-|tìtulu=Vent'anni senza Angelo Caria. Il ricordo di una figura legata a Siniscola|sambenadu=Orunesu|nùmene=Gianfranca|publicatzione=Siniscola Notizie|data=2016-02-24|limba=it|atzessu=2023-04-16}}</ref><ref name=":2">{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/angelo-caria-gherradore-pro-sa-sardigna/|tìtulu=Angelo Caria, gherradore pro sa Sardigna|sambenadu=Serra|nùmene=Sarvadore|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2018-02-24|atzessu=2023-04-16}}</ref> est istau unu [[poete]], [[iscritore]] e polìticu [[Indipendentismu sardu|indipendentista sardu]].<ref name=":3">{{Tzita web|url=https://www.sindipendente.com/blog/angelo-caria-unu-babbu-de-sa-patria-sarda/|tìtulu=Angelo Caria unu Babbu de sa patria sarda|sambenadu=Cumpostu|nùmene=Bustianu|situ=S'Indipendente|data=2025-05-25|limba=it-IT|atzessu=2025-05-25}}</ref>
==Biografia==
Nàschidu in [[Nùgoro]], est crèschiu in [[Roma]], in ube sa famillia sua fit emigrada in sos annos baranta. Su babbu, Efìsiu, fit militante de su [[Partidu Comunista Italianu]], fit istau in su [[Partidu Comunista de Sardigna]], in su [[Comitadu de Liberatzione Natzionale (Italia)|C.L.N]]. sardu e che l'aiat pissichiu su regime fascista.
Fortzis pro more de s’imparu de su babbu, Anzelu s’est iscritu cando fit galu meda zovanu a sa [[F.G.C.I.]]<ref name=":0">{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Cristoforo|sambenadu=Puddu|url=https://www.regione.sardegna.it/messaggero/2010_luglio_18.pdf|tìtulu=Presentata a Nuoro la pubblicazione “Poesie”|publicatzione=[[Il Messaggero Sardo]]|data=2018-07-18|atzessu=2023-04-16|dataarchìviu=2021-11-17|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211117191029/http://www.regione.sardegna.it/messaggero/2010_luglio_18.pdf|urlmortu=eja}}</ref>, ma nd’est essiu a pustis de pacos annos ca fit contràriu a sa polìtica revisionista de su P.C.I.
At istudiau literadura in s’Universidade “La Sapienza” e est istau unu de sos militantes prus ativos de su movimentu de sos istudentes de Roma.
In su 1968 at fundau paris chin àteros s’organizatzione marxista-leninista [[Stella Rossa]] e su giornale chi si mutiat a sa mantessi manera.<ref name=":1" /> Custu grupu fit connotu pro su chi est capitau in Roma in cuss’annu e mascamente pro sa gherra contr’a sa zustìssia a curtzu a sa facoltade de Architetura.<ref name=":0" />
In su 1972, cando s’est laureau, si ch’est andau dae s’[[Itàlia]] e dae s’organizatzione in ube fit militande pro torrare in [[Sardigna]] e at cumintzau a traballare comente insegnante in antis in [[Thiniscole]]<ref name=":1" /> e a pustis ind un'iscola de [[Nùgoro]].<ref name=":2" /><ref name=":0" /> Giae cando fit in Itàlia aiat istudiau meda s’istòria e sos problemas de sa Sardigna e si fit interessau a sos grupos indipendentistas chi bi fin in cust’ ìsola in sos annos sessanta. In custos annos at isvilupadu su pessamentu suo chi sos traballadores sardos esseren isfrutaos duas bortas, comente ''traballadores'' e comente ''sardos''<ref name=":2" />, e pro custu at uniu sas ideas [[Comunismu|comunistas]] suas chin cussas indipendentistas e [[Anticolonialismu|anticolonialistas]] e at cumintzau a traballare politicamente paris chin sos chi gherraban in Sardigna contr’a su [[colonialismu]] italianu.
In su 1973 est naschiu su giornale marxista e anticolonialista [[Su populu sardu|Su Populu Sardu]] e a pustis de pacu tempus su movimentu.<ref name=":1" />
Sas gherras prus importantes chi at cumintzau in cussos annos e at sichiu pro totu sa bida sua naschin pro su bisonzu de autodeterminatzione de su [[Populu sardu|pòpolu sardu]].
Partinde dae cust’idea at picau unu caminu chi l’at batiu a pessare sa lota polìtica comente una lota de liberatzione natzionale dae s’istadu italianu; solu cumprendende custa manera de pessare sa polìtica e sa Sardigna si poden cumprendere totu sas peleas chi an cumintzau issu e sos àteros indipendentistas in cussos annos: contr’a su colonialismu ''linguìsticu'', ''econòmicu'' e ''sotziale''; contr’a ''s'ocupatzione militare''; contr’a su modellu de "''isvilupu" industriale'' chi at batiu s’istadu italianu ‘sende azudau dae sa Borghesia Compradora, sa classe sotziale chi, in Sardigna comente in totu cantas sas colonias, servit a s’istadu pro mediare su potere coloniale.
Anzelu, paris chin àteros militantes, in cussos annos an fatu un iscola polìtica de Su Populu Sardu, chi b’est istada in Nùgoro paritzos annos, e in sos cursos de cuss’iscola chi faveddaban de marxismu e mascamente de s’anàlisi marxista de sa “Questione Nazionale” si sun formaos politicamente medas zovanos nugoresos.
In su 1976 est andau in [[Bretagna]] chin sa delegatzione de Su Populu Sardu chi at firmau sa [[Carta de Brest]] , e in custa Carta, pustis de aer fatu un'anàlisi de su caràtere coloniale chi s’imperialismu picat isfrutande medas natziones chene istadu europeas, sas organizatziones de sa manca indipendentista de sos pòpulos oprimios de Europa promitian de sichire raportos de solidariedade intr’e issas, pro fravicare un’[[Europa]] sotzialista de pòpulos lìberos e indipendentes.
An firmau custa Carta sos partidos indipendentistas [[Galitzianos|galegos]], brètones, otzitanos, irlandesos, gallesos, bascos e [[Cadelanos|cadalanos]].
Dae cussu mamentu sun istaos semper prus mannos sos cuntatos de sos indipendentistas sardos chin cussos de àteros populos oprimios, chi a pustis sun istaos meda importantes chin sos movimentos cadalanos, bascos e mascamente chin sos [[Corsicanos|corsos]].
In cuss’ annu mantessi Su Pòpulu Sardu, paris chin sos giornales [[Natzione Sarda]], [[Sa Sardigna]], S[[a Republica Sarda]] e [[Sardegna Europa]], at cumintzau a cullire sas firmas pro sa “''[[proposta di legge d’iniziativa popolare per la tutela della lingua sarda e per il bilinguismo]]''”.
Belle totu sos partidos italianos de destra e de manca fin contràrios a custa pelea, calicunu fintzas chin documentos ufitziales comente su P.C.I. cando “su segretàriu de sa federatzione de Nùgoro l’at mandau una circolare a totu sos segretàrios de sas setziones nande·li de traballare contr’a custa pelea”<ref>{{Tzita libru|nùmene=Gianfranco|sambenadu=Contu|àteros=prefatzione de [[Giuanne Lilliu]]|tìtulu=La questione nazionale sarda|collana=Biblioteca dell'identita|annu=1990|editore=Alfa editrice|tzitade=Quartu Sant'Aleni|limba=it|OCLC=918937559|SBN=IT\ICCU\CAG\0003027}}</ref>.
Sas firmas chi bisonzaban, che las an cullias e sa proposta de leze est arribada a su cussizu regionale, ma no l'ant mai aprovada.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Pier Sandro|sambenadu=Pillonca|tìtulu=La lingua sarda nelle istituzioni: Quarant'anni di dibattiti in Consiglio Regionale|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|atzessu=2023-04-16|collana=Quaderni della Fondazione Sardinia|annu=2020|editore=Edizioni Fondazione Sardinia|limba=it|dataarchìviu=2021-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210626074925/http://www.fondazionesardinia.eu/ita/wp-content/uploads/2020/09/Libro-Pier-Sandro-Pillonca-lingua-sarda-e-istituzioni.pdf|urlmortu=eja}}</ref> Oje, fintzas si su cussizu regionale at approvau in su 1997 sa lezze 26 pro sa tutela de sa [[limba sarda]], su sardu no est impreau belle nudda in sas iscolas, in sos ufitzios publicos e in sos media e pro custu sos chi faveddan sardu, chi sun galu sa parte prus manna de sos sardos, sichin a essere discriminaos. Su Populu Sardu in cussos annos est crèschiu meda, diventande su movimentu prus importante de sa manca anticolonialista e indipendentista sarda, e in s’acabbu de sos annos setanta teniat militantes meda e fit presente in totu sa Sardigna e in sas tzitades inube bi fin medas [[emigraos sardos]] in Itàlia e in àteros istados.
Anzelu Caria colabat sa bida sua traballande pro sa passione de sa polìtica o chin sa famillia sua, o zirande totu custa terra in màchina, a pedes o in barca pro connoschere sa natura e s’[[Istoria de Sardinnia|istòria de Sardigna]] e sos problemas, sas contradditziones e sa bellesa de su pòpolu suo.
In su 1979 Su Pòpulu Sardu s’est candidau a sas eletziones regionales paris chin su [[Partidu Sardu]]. in sa lista [[Libertade Socialismu]].
In cuss’annu mantessi su movimentu est acabbau ca bi fin brigas intr’e sos chi cherian organizzare Su Popolu Sardu comente unu partidu e sos chi fin contràrios e ca calicunu dirigente si ch’est essiu pro intrare in su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|PSd’Az]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.tottusinpari.it/2010/04/24/la-pubblicazione-poesie-del-politico-indipendentista-angelo-caria/|tìtulu=LA PUBBLICAZIONE "POESIE" DEL POLITICO INDIPENDENTISTA ANGELO CARIA –|situ=[[Tottus in Pari]]|data=2010-04-24|limba=it-IT|atzessu=2023-04-16}}</ref>
In su maju de su 1982, ind'unu cungressu in [[Nùgoro]], in sa Biblioteca Satta, in ube si fin addobiaos sos chi fin de Su Popolu Sardu e àteros movimentos comente Sa Repùblica Sarda, [[Sardigna Emigrada]], [[Ajò]] e su grupu [[Sardenya y llibertat]] de [[S'Alighèra|S’Alighera]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.alguer.it/notizie/n.php?id=25386|tìtulu=Rafael Caria, il ricordo dell´Institut d’Estudis Catalans|situ=Alguer.it|limba=it|atzessu=2023-04-16}}</ref>, est istau fundau su partidu [[Sardigna e Libertade]]<ref>{{Tzita|Reina|p. 279}}</ref> chi in cussos annos at gherrau fintzas contr’a sa repressione, dande solidariedade a sos [[presoneris politicos indipendentistas]] chi fin acusaos de eversione contr’a s’istadu. A s'assemblea costitutiva b'aiat pigadu parte fintzas su cantautore [[Fabrizio De André|Fabrizio De Andrè]], chi fiat amigu personale suo e chi fiat in favore de s'[[indipendentismu sardu]].<ref name=":2" /><ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|tìtulu=Impegno e libertà. I sardi perdono Ugo Dessy|publicatzione=L'Unione Sarda|data=24 abrile 2009|tzitatzione=Faccio prima a dire che io sono separatista, separatista di una separazione netta. De André, che la pensava uguale, era addolorato dalla passività dei sardi. Repubblica libertaria della Sardegna. A mare tutto quello che non è sardo}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Andrea|sambenadu=Massidda|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/1999/01/13/ST602.html|tìtulu=Ugo Dessy, scrittore anarchico cagliaritano, ricorda l'amico scomparso «Nel cuore l'utopia» La Sardegna, terra di libertà e solitudine - La Nuova Sardegna|publicatzione=La Nuova Sardegna|data=1999-01-13|atzessu=2019-12-10|tzitatzione=Ha sempre pensato che i sardi fossero vittime di una oppressione di tipo coloniale. Che un popolo con una propria storia, un proprio territorio e una propria lingua avesse il diritto di essere riconosciuto nazione. Quindi ha sperato sino alla fine che dall'isola partisse una presa di coscienza esemplare, decisa. Un giorno, all'Agnata, mi disse: "Sono convinto che la Sardegna non si libererà con un semplice ricambio della presidenza del Palazzo". Ma non avrebbe mai condiviso i metodi violenti|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20191210122030/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/1999/01/13/ST602.html|dataarchìviu=2019-12-10|urlmortu=eja|situ=Archivio - La Nuova Sardegna}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Andrea|sambenadu=Massidda|url=https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/1999/01/13/ST602.html|tìtulu=Ugo Dessy, scrittore anarchico cagliaritano, ricorda l'amico scomparso «Nel cuore l'utopia» La Sardegna, terra di libertà e solitudine - La Nuova Sardegna|publicatzione=La Nuova Sardegna|data=1999-01-13|atzessu=2019-12-10|tzitatzione=Ha sempre pensato che i sardi fossero vittime di una oppressione di tipo coloniale. Che un popolo con una propria storia, un proprio territorio e una propria lingua avesse il diritto di essere riconosciuto nazione. Quindi ha sperato sino alla fine che dall'isola partisse una presa di coscienza esemplare, decisa. Un giorno, all'Agnata, mi disse: "Sono convinto che la Sardegna non si libererà con un semplice ricambio della presidenza del Palazzo". Ma non avrebbe mai condiviso i metodi violenti|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20191210122030/https://ricerca.gelocal.it/lanuovasardegna/archivio/lanuovasardegna/1999/01/13/ST602.html|dataarchìviu=2019-12-10|urlmortu=eja|situ=Archivio - La Nuova Sardegna}}</ref>
In su 1984 est naschiu su [[Partidu Sardu Indipendentista]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardignanatzione.net/dae-umbe-benimus/|tìtulu=Dae umbe benimus|situ=Sardigna Natzione Indipendentzia|limba=sc,it|atzessu=2023-04-16}}</ref> chi at sichiu sas gherras de sos movimentos chi bi fin istaos prima comente sa gherra pro sa [[limba sarda]] ufitziale, contr’a s'ocupatzione militare de sa Sardigna e pro difendere s’ambiente contr’a sos chi cherian prenare sas costas de tzimentu e contr’a sas petrolieras chi colaban in s’istretu de Bonifàtziu.<ref>{{Tzita noas|url=https://www.ilminuto.info/it/2011/02/sa-terra-nostra-bisonzat-de-la-difendere-non-dimenticare-angelo-caria|tìtulu=“Sa terra nostra bisonzat de la difendere”: per non dimenticare Angelo Caria|publicatzione=Il Minuto|data=2011-02-11|limba=it|atzessu=2023-04-16}}</ref> Custa pelea l’an fata impare chin sos indipendentistas [[Corsicanos|corsos]], chin manifestatziones in Lungoni e in Bonifàtziu e manifestatziones in mare chin sas barcas.
In su 1988 est naschiu su periodicu iscritu in duas limbas [[LIBERTADE!]], giornale de su partidu, chi at acabau de issire in s’incumintzu de sos annos novanta e Anzelu Caria at iscritu medas artìculos in custu giornale.
Intr’’e sos giornales inube at iscritu bisonzat de ammentare [[Chidas]] e su periòdicu de sàtira polìtica [[Su Raju]].<ref name=":1" />
[[File:Sardigna Natzione Indipendentzia 100 1187.JPG|thumb|Bandera de [[Sardigna Natzione Indipendentzia]] chin, in palas, sa turre de Marianu II de [[Aristanis]]]]
In su 1994 at fundau, paris chin àteros, su movimentu indipendentista [[Sardigna Natzione Indipendentzia|Sardigna Natzione]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.anthonymuroni.it/su/2017/02/25/la-lezione-angelo-caria-21-anni-dalla-morte/|tìtulu=Sa letzione de Angelo Caria a 21 annos dae sa morte (de Salvatore Serra)|sambenadu=Serra|nùmene=Sarvadore|situ=Anthony Muroni|data=2017-02-25|limba=sc|atzessu=2023-04-16|dataarchìviu=2023-04-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230416142315/https://www.anthonymuroni.it/su/2017/02/25/la-lezione-angelo-caria-21-anni-dalla-morte/|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0" />, pessande chi pro irmanniare sa gherra de liberatzione natzionale bisonzabat de fravicare unu movimentu indipendentista mannu chi aret mòghiu totu sas fortzas orgànicas a sa natzione sarda.
Sa paràgula chi podet menzus riassumere sas gherras polìticas de cussos annos est autoguvernu:
S’autoguvernu fiscale diat àere azudadu sos cumpartos econòmicos traditzionales, mascamente su pastoriu e su massariu e facher naschire un indùstria chi diat trasformare sas risorsas chi bi sun in [[Sardigna]]. Est istau issu su primu a narrere chi s’istadu italianu furabat a sa Sardigna su dinare de sas tassas chi depiat essere de sa [[Regione Autònoma de Sardigna|Regione Autònoma]] comente est iscritu in s'istatutu regionale, sa pelea chi a pustis an mutiu sa “''[[vertenza entrate]]''”.
S’autoguvernu de su territòriu diat àere defensau sos benes culturales e ambientales de Sardigna isseperande unu turismu chi aret rispetau s’ambiente e chi non ‘seret istau in manos a sos ispeculadores istranzos.
S’autoguvernu de sos trasportos diat àere isvilupau su cummèrtziu e sos raportos chin sos àteros pòpulos de su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]].
In cuss’annu mantessi Sardigna Natzione s’est alleada pro sas eletziones chin su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|P.S.d’Az]]. e sos Birdes chind'unu risultau bonu e Anzelu est istau elèziu cussizeri comunale de [[Nùgoro]].
Issu aìat progetau de fàchere sa ''Domo de Cumone de sos Sardos'' chi depiat essere unu fronte de sos partidos sardos contr’a sos partidos italianistas.<ref>{{Tzita web|url=www.raixevenete.net/documenti/doc65.asp|tìtulu=Per un sardismo indipendentista del Terzo Millennio|situ=Raixe Venete|data=2005-05-27|limba=it|atzessu=2023-04-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20050527133056/http://www.raixevenete.net/documenti/doc65.asp|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{YouTube|autore=Bustianu Cumpostu|mVLI_o3B93g|Casa Comune 1° Parte|limba=it}}</ref>
A pustis de una bida de gherras pro difendere sos diritos de su [[Populu sardu|pòpulu sardu]], chene si pasare mancari fit semper prus maladiu, Anzelu Caria est ispirau in su 24 de [[Freàrgiu|Frevarju]] de su 1996. Teniat 48 annos.
In su 2016, bint'annos a pustis de sa morte sua, sa tzitade de [[Nùgoro]] l'at dedicau unu murale mannu in 33 partes in su viale Sardigna, fatu dae s'amigu suo Predu Costa paris cun àteros artistas<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=Fabio Ledda|url=https://www.unionesarda.it/news-sardegna/nuoro-provincia/nuoro-120-metri-d-arte-omaggio-a-angelo-caria-a-vent-anni-dalla-morte-anbnbo0v|tìtulu=Nuoro, 120 metri d'arte: omaggio a Angelo Caria a vent'anni dalla morte|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2016-02-24|atzessu=2023-04-16}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2017/11/04/news/un-anno-fa-41-artisti-ricordarono-angelo-caria-1.16081773|tìtulu=Un anno fa 41 artisti ricordarono Angelo Caria|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2017-11-04|limba=it|atzessu=2023-04-16}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.unsardoingiro.it/2022/02/murales-a-nuoro-arte-di-strada-atene-sarda/|tìtulu=Murales a Nuoro: l'arte di strada nell'Atene sarda|sambenadu=Pipitone|nùmene=Daniele|situ=Un Sardo in giro|data=2022-02-03|limba=it-IT|atzessu=2023-04-16|dataarchìviu=2023-04-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230416142314/https://www.unsardoingiro.it/2022/02/murales-a-nuoro-arte-di-strada-atene-sarda/|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://pietrolongu.com/2016/02/19/omaggio-ad-angelo-caria-a-nuoro-e-alla-sardegna/|tìtulu=Omaggio ad Angelo Caria, a Nuoro e alla Sardegna|autore=Chiara Longu|situ=Pietro Longu|data=2016-02-19|limba=it-IT|atzessu=2023-04-16}}</ref> e presentau su 27 de [[frearzu]].<ref name=":1" />
A Ànghelu Caria s'assòtziu Tramas de Libertade l'at fintzas dedicadu unu prèmiu de poesia sarda a boche arta (Poetry Slam, in [[Limba inglesa|inglesu]]), semper in Nùgoro.<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/poetry-slam-oe-su-ii-premiu-anghelu-caria/|tìtulu=Poetry Slam, oe su II Prèmiu Ànghelu Caria|sambenadu=Piredda|nùmene=Màuru|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2020-02-29|atzessu=2023-04-16}}</ref><ref>{{Tzita noas|url=https://www.ilminuto.info/it/2020/02/sassotziu-tramas-de-libertade-organizat-su-ii-premiu-anghelu-caria|tìtulu=S’assòtziu Tramas de libertade organizat su II Prèmiu Ànghelu Caria|publicatzione=www.ilminuto.info|limba=sc|atzessu=2023-04-16}}</ref>
== Su chi at iscritu ==
Anghelu Caria at iscritu poesias medas.
Las at iscritas in [[Limba italiana|italianu]], francu una paja in [[Limba sarda|sardu]], e faveddan de sa chi fit sa manera sua de pessare sa bida, sa polìtica e sa [[Sardigna]] chin un'istile craru e evocativu meda.
Sa muzere las at cullias e sa famillia at imprentau sa regorta ''Poesie'' in su mese de [[Abrile|aprile]] de su 2010.<ref name=":0" />
Medas còntan de sa repressione de s'esercitu e de sa politzia italiana in [[Sardigna]], e s'isperu de poder una die bier una Sardigna lìbera:
{{quote|Scendevano come lupi / dai camion verdi / fermi su strade antiche /
ringhianti come cani / si sguinzagliavano / per le vie del paese /
affamati.
Nel cerchio della piazza / contro muri fangosi/ vecchi /
sfatti / gli uomini poggiavano/ mani e corpi /
con un abitudine antica / rassegnata e rabbiosa.
Anche il giornale che ne parlava / trafiletto di parole / aveva in sé /
la calma / di gesti conosciuti / abituali.
Seduti al caffè / turisti / bevevano vernaccia e ghiaccio.
Anch’io / facevo / cose di tutti i giorni /
ma la mattina / era fredda / così la mente /
il cuore / ed i gesti usuali / soliti nell’impotenza /
eran fredde meridiane / di un vecchio segna tempo.
Com’ eravamo insieme / io e il mio sudore.
Ed è inutile correre / per spaccasi la testa sulle rocce / si deve aspettare l’apertura / e preparare / il rumore secco / del piombo per cinghiali.|{{Tzita libru|nùmene=Angelo|sambenadu=Caria|curadore=Ines, Pierluigi e Efis Caria|tìtulu=Poesie|year=1905|url=https://archive.org/details/poesia19051101|data=2010|editore=Studiostampa|tzitade=Nùgoro|limba=it,sc|SBN=IT\ICCU\CAG\1732393}}}}
{{quote|Io ti sogno / Sardegna mia / libera e rossa.
E so che dai monti / nasceranno i fucili / del nostro sangue.
Nasce l’agnello sulle rocce / e cosi nasce il sudore / del mio popolo che muore di sete.
Ci sappiamo italiani / cacciati / ma la nostra rabbia sa accendere il sole /
nei rocciai / schiena della terra / scorre il canto del nostro amore.
Cara mia / tra gli elci secolari / nei viottoli de sas costas /
nella miseria bella pulita / il fronte unito / dei miei lontani /
di oggi / nella mia gente / vive.
Ma per capirmi / devi guardare tra le righe / occhi sudati /
e sangue nell’erba / schiavi nati liberi / e occhi sottomessi /
e tu mi capisci / con gli occhi dei mufloni / pochi rimasti sulla mia terra.
Come fiamma vola la vendetta / ed io so cosa posso fare / per voi /
miei cari sotto terra.|{{Tzita libru|nùmene=Angelo|sambenadu=Caria|curadore=Ines, Pierluigi e Efis Caria|tìtulu=Poesie|year=1905|url=https://archive.org/details/poesia19051101|data=2010|editore=Studiostampa|tzitade=Nùgoro|limba=it,sc|SBN=IT\ICCU\CAG\1732393}}}}
At iscritu fintzas su romanzu istòricu ''Ardaolè'' chi contat de de un'insurretzione indipendentista in Sardigna in sos annos a pustis chi sa [[Rivolutzione sarda de su 1794|rivolutzione sarda]] at pèrdiu e [[Giovanni Maria Angioy|Angioy]] si ch'est andau in esìliu in [[Frantza]], e est ispirau a s'isbarcu de sos patriotas [[Frantziscu Cilocco]] e Sanna Corda in [[Gallura]] in su 1802. Galu non che l'an pubricau.<ref name=":3" />
== Riferimentos ==
<references responsive="" />
== Bibliografia ==
*{{Tzita libru|nùmene=Silvano|sambenadu=Reina|tìtulu=Indipendèntzia: il giorno dopo - interviste e interventi sulla Repubblica di Sardegna|data=1999|editore=[[Papiros|Insula]]|tzitade=Nùgoro|limba=it|OCLC=42461424|ISBN=88-88111-09-3}}
*{{Tzita libru|nùmene=Adriano|sambenadu=Bomboi|tìtulu=L'indipendentismo sardo : le ragioni, la storia, i protagonisti|data=2014|tzitade=Casteddu|OCLC=903207746|ISBN=978-88-7356-246-7}}
== Ligàmenes esternos ==
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Sardos]]
[[Categoria:Poetes sardos]]
[[Categoria:Polìtiga]]
[[Categoria:Natzionalismu sardu]]
[[Categoria:Comunistas]]
[[Categoria:Indipendentistas]]
8sr77x6sjsbmeyk3s5oil55oci749dw
Rivolutzione sarda de su 1794
0
14110
190599
186322
2026-08-18T19:24:43Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190599
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LSC}}
Sa '''rivolutzione sarda de su 1794''', fentomada meda in su sentidu de ''vespri sardi'' o ''moti rivoluzionari sardi'' in [[limba italiana]], est istada una rebellia contra su podere feudale piemontesu acontèssida in [[Sardigna]] in su 1794.
== Istòria ==
=== Càusas ===
==== Sa vitòria contra a sos frantzesos ====
In su [[1793]] s'esèrtzitu republicanu [[Frantza|frantzesu]] aiat chircadu de invàdere sa [[Sardigna]] pro pòdere controllare su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]] otzidentale. Sa Frantza republicana fiat, in cussos tempos, bida che a una potèntzia in pesada. Sa Sardigna fiat colada a sa [[domo Savoja]] in su [[1720]] a pustis de sèculos de dominatzione ispagnola. Sos Savoja e su guvernu sabàudu (chi teniat sede in [[Torinu]]) non fiant istados in gradu o no aiant tentu intentzione de aprontare sas defensas de sa Sardigna pro rispòndere a custa invasione frantzesa. Sos sardos, nointames, aiant organizadu un'esèrtzitu de voluntàrios reclutados dae sas biddas e dae sas tzitades e chi teniant unu frunimentu pagadu dae donatziones voluntàrias de sas figuras prus de importu de sa sotziedade sarda (intre custos su pìscamu de Casteddu e su magistradu de s'Udièntzia Reale [[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]]).
[[File:J.M. Angioy.jpeg|thumb|[[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]], magistradu de s'Udèntzia Reale e finantziadore, in paris cun àteros personàgios de importu de sa tzitade, de s'amparu de Casteddu]]
In ghennàrgiu de su 1793 una flota frantzesa fiat arribada in su Golfu de Casteddu. In antis sos frantzesos aiant conchistadu chena dificultade s'Ìsula de Santu Perdu e [[Carloforte]], in ue ddos aiat retzidos in manera favorèvole sa populatzione locale. Fintzas a pustis de custu resurtadu de incumentzu , e ischende chi s'amministratzione piemontesa non fiat pronta a una amparada longa, sos frantzesos pensaiant de tratare una resa de Casteddu chena dèpere gherrare. Pro custa punna, arribados a curtzu de Casteddu sos frantzesos aiant imbiadu una delegatzione pro tratare sas cunditziones de resa, ma custa delegatzione l'aiant refudada deretu. Sos frantzesos tando aiant bombardadu Casteddu dae su mare (unas cantas de sas bòtzas de cannone frantzesas sunt galu in su muru de Palatzu Boyl in su bighinadu de Casteddu de susu, in [[Casteddu]]). Nointames unu bombardamentu mannu sa tzitade aiat aguantadu e s'esèrtzitu sardu aiat pigadu coràgiu. Sos frantzesos si fiant preparados, tando, a s'isbarcu e a un'invasione. S'isbarcu de sas tropas fiat acontèssidu in sa localidade de Margiani Arrubiu, chi como est parte de su litorale de [[Cuartu Sant'Aleni]].
Su pranu de sos frantzesos fiat su de imbiare contingentes in su litorale pro pigare possessu de sas fortificatziones in su montigru de Sant'Elia, dae ue diant àere, a pustis, pòdidu bombardare sa tzitade. Unas àteras tropas diant àere dèpidu pigare possessu de sa bidda de [[Cuartu Sant'Aleni]] dae ue diant àere incumentzadu sa conchista de su restu de s'ìsula martzende in sa prana de su [[Campidanu]]. Sos sardos, però, ant derrotadu a sos frantzesos fintzas gràtzias a carchi eventu de fortuna (sas tropas frantzesas no aiant aprontadu s'ocupatzione a sa minuda e non connoschiant sos logos comente si tocat: in sa note de su 13 de freàrgiu custa pagu preparatzione at determinadu chi carchi plotone frantzesu aperresset su fogu subra a plotones amigos iscambiende·los pro s'esèrtzitu inimigu). Su 14 de freàrgiu de su 1794 sos frantzesos ant imbarcadu sas tropas e ant abbandonadu s'idea de conchistare Casteddu. In su nord de sa Sardigna, tropas bènnidas dae sa [[Còssiga|Còrsica]], chi teniant tra sos cumponentes fintzas a [[Napoleone Bonaparte]], tando galu giòvanu, diant àere dèpidu incumentzare sa conchista de su nord de s'ìsula, ma fintzas custas las aiant derrotadas. Sa vitòria de s'esèrtzitu aprontadu dae sos sardos in cara a una de sas potèntzias europeas prus timoriosas est istadu unu de sos fatzilitadores de sas rivendicatziones de sa classe dirigente sarda e de sos populanos chi ant partetzipadu a s'amparu de sa Sardigna.
Su re Vittorio Amedeo III de Savoja aiat chèrfidu premiare sos sùdditos chi aiant derrotadu su perìgulu de invasione. In sos acumpensos, però, aiat favoridu sos piemontesos e non sos sardos chi imbetzes aiant aprontadu un'esèrtzitu e aiant gherradu. Sos acumpensos pro sos sardos fiant istados:
* 24 dotes de 60 iscudos de ispartzire cada annu a sas bajanas pòberas
* Sa fundatzione de 4 postos de badas pro su Collègiu de sos Nòbiles de Casteddu
* Sa cuntzessione de 2 postos de su Collègiu de sos Nòbiles de Torinu
* Sa cuntzessione de 1000 iscudos a s'annu pro s'Ispidale tzivile de Casteddu
* S'amnistia pro totu sos crìmines commitidos in antis de sa gherra
In particulare, sos voluntàrios chi aiant pigadu parte a s'amparu de sa Sardigna no aiant retzidu sos cumpensos isperados, e custu est istadu un'àtera resone de malumore in sas biddas dae ue sos voluntàrios fiant bènnidos.
==== Sas chimbe dimandas ====
Aende dadu proa de balentia e fidelidade a sa corona, e fintzas de capatzidade de organizatzione, sas classes dirigentes sardas aiant cunvocadu issas matessi sos Istamentos pro negotziare sas rivendicatziones issoro a su guvernu piemontesu. Sos Istamentos fiant òrganos de rapresentàntzia de su [[Rennu de Sardigna|Regnu de Sardigna]]. Sos Istamentos fiant tres: su militare, chi riuniat a sos nòbiles possidentes e a sos militares de gradu artu , su eclesiàsticu, chi reuniat eclesiàsticos de rangu artu, e su reale, chi riuniat sos sìndigos e sos funtzionàrios artos de sas tzitades règias de Sardigna. Paris a sos Istamentos, un'àteru òrganu chi faghiat de esecutivu fiat s'Udièntzia Reale, de sa cale faghiant parte giùighes e magistrados.
Acabados sos traballos, sos Istamentos ant cunsertadu una prataforma chi teniat sa punna de ammìtere sas classes dirigentes sardas a s'amministratzione de sa Sardigna. Difatis sos Savoja aiant ispoderadu a sos sardos de cale si siat rolu in s'amministratzione de su territòriu: dae s'incumintzu de sa dominatzione sabàuda s'ala manna de sas càrrigas las aiant riservadas a piemontesos e a funtzionàrios bènnidos dae foras e sos re sabàudos no aiant cunvocadu mai sas assembleas sardas (cortes generales) chi teniant su rolu de tratare chistiones de importu pro sa Sardigna. In prus, un'àtera resone de malumore fiat fintzas su fatu chi su guvernu piemontesu aeret istituidu una Segreteria de Istadu chi fiat manigiada deretu dae su visurè de Sardigna. Custu òrganu istitutzionale, in prus a no èssere tentu in contu dae sa costitutzione de su Regnu, fiat fintzas manigiadu in manera non trasparente. Una de sas chèscias de sos Istamentos fiat su fatu chi sa Segreteria de Istadu pigaret issèberos in manera arbitrària, acordende pragheres, esentziones e amnistias sighende critèrios misteriosos chi a s'ispissu induiant reselos de pràticas clientelares.
Sas dimandas chi sos Istamentos ant cunsertadu a s'acabu de sas tratativas intre sas diferentes positziones rapresentadas fiant chimbe:
* Cunvocada de sas cortes generales pro tratare totu sos argumentos de interesse pùblicu.
* Sa cunfirma de totu sas leges, avesos e privilègios de su Regnu de Sardigna.
* Sa privativa de sos impreos pro sos sardos (sarvu pro sas càrrigas istitutzionales prus artas).
* S'istitutzione de unu Cussìgiu de Istadu chi depiat èssere consultadu in totu sos afares chi in antis dipendiant de s'arbìtriu de unu segretàriu ebbia.
* Unu ministru distintu in Torinu pro sos Afares de sa Sardigna.
Sos Istamentos ant isseberadu de imbiare sas chimbe dimandas non pro mèdiu de su visurè in Sardigna ma deretu a su re, aprontende una delegatzione chi fiat partida su 17 de austu de su 1793. Sa delegatzione fiat formada dae ses persones bènnidas dae cadaunu Istamentu: pro s'Istamentu eclesiàsticu munsennore Aymerich e su canònicu Perdu Maria Sisternes, pro s'Istamentu militare sos abogados Girolamo Pitzolo e Domenico Simon e pro s'Istamentu reale sos abogados Maria Ramasso e Antonio Sircana.
Sos delegados sunt arribbados a [[Torinu]] in sos primos de cabudanni, ma sunt istados pretzèdidos dae sos messàgios de su Visurè Vincenzo Balbiano in ue issu cussigiaiat a su re de refudare sas dimandas de sos sardos e de chircare de corrùmpere sos membros de sa delegatzione. Sa delegatzione fiat istadu fata isetare tres meses in antis de èssere retzida dae su re, chi in tantu aiat ordinadu chi in Casteddu sessarent sas riuniones de sos Istamentos.
Sas chimbe dimandas punnaiant a frunire unu ruolu amministrativu a sa nobilia sarda e a sa burghesia professionale noedda sarda, chi fiat crèschida gràtzias a sa re-fundatzione de sas duas universidades sardas aviada dae su ministru de su Regnu pro sos afares de Sardigna Giovanni Batista Lorenzo Bogino in sa metade de su de XVIII sèculos. Comente si podet bìdere, sas dimandas non punnaiant a una reforma istitutzionale sustantziale ma a un'acontzada chi daret un'autonomia mìnima a sa Sardigna. Nointames, in sa chirca istoriogràfica reghente s'anàlisi de documentos de s'època (pro esempru, sas memòrias de unos cantos de sos protagonistas de sos motos) at postu in evidèntzia chi sa punna de calicunu de sos esponentes de sas classes dirigentes sardas fiat de torrare a istabilire unu rolu paritàriu pro sa Sardigna in s'àmbitu de su Regnu a su cale daiat su nùmene: in sas memòrias de s'època unos faeddant de sa Sardigna che a unu "cun-istadu" cun dignidade uguale a s'Istadu piemontesu, sos duos istados unidos a suta de sa matessi corona ma cun sas matessi cumpetèntzias e poderes.<ref name="Carta">{{Limbas|it}}Luciano Carta. ''La Sarda Rivoluzione''. Casteddu, Condaghes</ref>
Su guvernu sabàudu, difidente in manera estrema cara a cale si siat forma de detzentramentu polìticu o amministrativu, persighiat una polìtica reatzionària de atzentrada de su podere in manos de sa corona e in sos rapresentantes diretos suos in Sardigna, cun sa punna de afortiare su podere e su prestìgiu de su Piemonte, nùcleu beru, pro issos, de su regnu. Su guvernu piemontesu, fidele a custa polìtica, aiat impostu, durante sa permanèntzia a Torinu de sos rapresentantes de su parlamentu, s'isorvimentu de sas assembleas de sos Istamentos (non chene tènnere resistèntzias). A pustis, su re sabàudu aiat refudadu de acunsentire a sas chimbe dimandas. A fàghere crèschere galu de prus s'arrennegu de sos sardos fiat istadu fintzas sa manera impreada pro comunicare su refudu: sa delegatzione imbiada dae sos Istamentos no aiat retzidu difatis peruna comunicatzione, chi fiat istada imbetzes colada deretu a su visurè in Sardigna cun sa tarea de la comunicare a sos sardos. Custu atu non faghiat si nono cunfirmare chi su guvernu piemontesu non reconnoschiat peruna autoridade legìtima a sos rapresentantes de sos Istamentos e a sos Istamentos matessi, est a nàrrere chi non reconnoschiat peruna legitimidade a sas rechestas de autonomia e autoguvernu de sas classes dirigentes sardas.
S'istòricu filo-sabàudu''<ref>su magistradu tataresu Ignazio Esperson l'at definidu "l’antesignano della scuola delle penne partigiane e cortigianesche che vergognano le patrie storie" in sos suos "''Pensieri sulla Sardegna dal 1789 al 1848''"</ref>''<ref>{{Tzita web|url=http://www.anthonymuroni.it/su/2016/11/02/giuseppe-manno-la-carriera-allombra-dei-savoia/|tìtulu=Giuseppe Manno, chi s’est fatu mannu cun sos Savoia|sambenadu=Serra|nùmene=Sarvadore|data=2016-11-02|atzessu=2020-04-08|dataarchìviu=2021-02-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210226073037/http://www.anthonymuroni.it/su/2016/11/02/giuseppe-manno-la-carriera-allombra-dei-savoia/|urlmortu=eja}}</ref> ''[[Giuseppe Manno]]'' at sustentadu in s'òpera sua "''Storia Moderna della Sardegna''" chi a pustis de custos eventos sos nòbiles e sa burghesia sardas aerent preparadu un'abbolotu. Cando chi siat dàbile chi b'esserent istados a banda pranos contingentes pro un'eventuale rebellia fatos dae carchi nòbile e burghesu sardu, s'istoriografia moderna at postu in duda su balore de sa ricostrutzione de unu disinnu insurretzionale pretzisu''.''
=== Sa rebellia ===
Giuseppe Manno<ref>{{Limbas|it}}Giuseppe Manno. ''Storia di Sardegna: appendice per gli anni dal 1773 al 1799'', Capolago, Tipografia Elvetica, 1847.</ref> naraiat chi sa data de incomintzu de sa rebellia detzìdida dae sos congiurados fiat sa de su 4 de maju, die de sa torrada de sa Festa de Sant'Efis in sa tzitade de Casteddu e pro cussu die de gente meda. Semper a parre suo, s'iscoberta dae parte de su Visurè de sos pranos de sa rebellia aiat fatu però antitzipare sos atos a sa note tra su 28 e su 29 de abrile. Ma a pustis de una àtera fua de informatziones fiat istadu fatu aumentare su nùmeru de sos militzianos postos in sos bighinados de Casteddu e de sa Marina. Comente giai naradu, però, s'ipòtesi de Manno de una rebellia programmada no at otentu iscumprou in s'istoriografia de custos annos.
Su chi est atzertadu est chi, a curtzu a sa una de su [[Sa die de sa Sardigna|28 de abrile de su 1794]], unu grupu de sordados, bènnidu dae sas casermas de su bighinadu de Casteddu, si fiat aviadu in su bighinadu de Stampaxi cara a sa domo de s'abogadu Vissente Cabras pro l'arrestare cun s'imputu de seditzione contra s'Istadu. Cun issu, pro errore, aiant arrestadu arrestadu a Bernardu Pintor, iscambiadu pro su frade Efis. In su mentres chi los giughiant cara a Casteddu, Efis Pintor e Vissente Crabas ispuntzonaiant a su pòpulu a sa rebellia. Rispondende a sa mutida issoro unu grupu de populanos armadu aiat chircadu de nde isciusciare una de sas ghennas de Casteddu, e unos àteros, in su mentres, aiant postu fogu a sa ghenna de Santu Agostinu. Inoghe, gràtzias a un'aghedu, fiant resèssidos a intrare in Casteddu e aiant disarmadu a sos sordados postos a amparare sa ghenna. In tantu sas campanas de sos bighinados de Stampaxi, de Marina e de Villanova aiant sonadu e ispuntzonadu a su restu de sos abitantes a si rebellare.
Unos àteros rebelles fiant arribbados a su bighinadu de Casteddu e agatende sa ghenna cungiada li aiant postu fogu. Sos militares aiant chircadu de tirare cun sos cannones cara a sos rebelles ma cuddos aiant resèssidu a nde li leare sas armas e a puntare sos cannones cara a su bighinadu matessi. Unos àteros populanos in tantu ant pigadu sas ghennas de sa Turre de s'Elefante e de sa Turre de su Leone cun s'intentu de arrestare su Visurè, Vincenzo Balbiano.
Sos sordados piemontesos, bidende·si inghiriados dae sa gente, si sunt resos, e ant chircadu amparu in intro de su Palatzu Règiu. In Casteddu fiat de aposentu fintzas una guarnisone de sordados isvìtzeros ghiados dae unu generale chi teniat a nùmene Schmid: a custos los disarmant in manera fàtzile, cun probabilidade ca, comente narant fontes de s'època, custos sordados sustentaiant sa càusa de sos rebelles e aiant ligadu cun sa populatzione. Sos rebelles sunt resèssidos in fines a intrare in su Palatzu ma non ant agatadu a su Visurè, chi si fiat amparadu in su palatzu de s'obispu. Pro custa resone sunt intrados fintzas in cussu palatzu, in ue ant tentu a su Visurè e sas autoridades màssimas piemontesas. Su 7 de maju imbeniente a su Visurè e sos àteros funtzionàrios los aiant torrados a imbiare in [[Piemonte]].<ref>{{Tzita noas|nùmene=Ivan|sambenadu=Marongiu|url=https://www.istorias.it/27/04/2021/6184/sa-die-torramus-a-coa-a-su-1794-pro-cumprendere-ite-balore-tenet-oe/|tìtulu=Sa Die, torramus a coa a su 1794 pro cumprèndere ite balore tenet oe|publicatzione=Istòrias|data=2021-04-27|atzessu=2021-04-30}}</ref>
In paris a su fele pro sa mancada retzida de sas chimbe dimandas e sa befe pro sa manera in sa chi aiant seberadu, sas càusas de sa rebellia sunt de chircare fintzas in unos àteros fatores. S'arrennegu populare naschiat fintzas dae sos cumpensos mancados chi sos voluntàrios chi aiant partetzipadu a s'amparu contra sos frantzesos s'arreaiant. A custu est de annanghere su discuntentu pesadu dae unos àteros fatores econòmicos, sos prus mannos de cussos fiant s'isvalutatzione de sa carta-moneda, su regìmene fiscale postu in atu dae su guvernu piemontesu e sa corrutzione de sos funtzionàrios piemontesos.<ref name="ReferenceA">{{Limbas|it}}Federico Francioni. ''Vespro Sardo''. Cagliari, Condaghes</ref> S'agataiant, pro esempru, tassas artas pro sas sacas de sa [[Sardigna]], ma custas fiant transidas chena problemas dae cummertziantes chi teniant ligàmenes cun sos funtzionàrios piemontesos, e in carchi casu si suspetaiat fintzas de sa partetzipatzione de su visurè a custas pràticas clientelares. De su restu carchi casu clamorosu de corrutzione fiat giai istadu evidentziadu in su breve perìodu de dominatzione sabàuda (pro esempru, a su guvernadore de [[Tàtari]], Tondut, l'aiant esaminadu sas autoridades sabàudas pro rebuseria, corrutzione e abusu de ufìtziu) e unas àteras rebellias causadas dae su discuntentu pro sa amministratzione mala sabàuda fiant giai nàschidas in su tempus coladu (pro esempru, in [[Tàtari]] in su 1780).
=== S'autoguvernu ===
A pustis de sa rivolutzione de su 28 de abrile, sos Istamentos, chi si fiant auto-cunvocados, aiant pigadu su controllu e s'initziativa. Bogados a foras totu sos funtzionàrios piemontesos dae sa Sardigna, sos Istamentos e s'àteru òrganu istitutzionale sardu, s'Udièntzia Reale (formada dae magistrados e giùighes), ant punnadu a torrare a istabilire s'òrdine. Sos Istamentos ant imbiadu difatis unu decraru a su re pro giustificare sa rebellia e l'assegurare chi aiant torradu a batire sos motos in intro de sa legalidade. In sa giustificatzione, sos Istamentos torraiant a afirmare sas chimbe dimandas agiunghende sa pedida de un'amnistia generale pro sos partetzipantes a sos motos de su 28 de abrile. In su cursu de sos traballos sos Istamentos ant aviadu fintzas carchi reforma istitutzionale. Pro esempru,aiant detzìdidu de fàghere pigare parte a sos traballos de sos Istamentos fintzas rapresentantes de su pòpulu [[Casteddu|casteddaju]] chi aiat tentu rolu mannu in s'amparu de sa Sardigna e in sos motos: a òmines onestos elègidos in rapresentàntzia de sos bighinados de sa tzitade los aiant ammìtidos a sos traballos de sos Istamentos. Difatis, comente mustrant sos verbales de sas riuniones istamentàrias, su pòpulu aiat pigadu parte in manera ativa a s'istèrrida de initziativas e leges, instaurende una casta de regìmene democràticu.In prus sos Istamentos aiant aviadu fintzas sa formatzione de milìtzias tzitadinas reclutadas tra su pòpulu casteddaju, chi diant àere rispostu deretu a sos Istamentos. In fines, sos Istamentos e s'Udièntzia Reale aiant promòvidu fintzas prus trasparèntzia, aberende sas assembleas a su pùblicu e publichende, imprentende·los, sos atos de custas assembleas, una reforma chi sos Istamentos aiant formalizadu, a pustis, cun sa publicatzione periòdica de su Giornale de Sardigna, chi sinnalaiat sos relatos de sas reuniones istamentàrias.
A pustis de tratativas meda tra sos Istamentos e su guvernu piemontesu, in cabudanni de su 1794 aiant numenadu unu visurè nou, Filippo Vivalda de Castellino. Issu fiat arribbadu paris a su Generale de sas Armas de nòmina noa, Gavino Paliaccio Marchesu de sa Planàrgia. A pustis, fintzas unos cantos de sos delegados chi aiant fatu parte de sa delegatzione chi aiat presentadu sas chimbe dimandas a su re fiant torrados a Casteddu. Tra custos, aiat tentu rolu de annotu in sos eventos imbenientes Girolamo Pitzolo. Essende·si postu in manera favorèvole in lughe durante s'amparu de sa tzitade contra a sos frantzesos, sos casteddajos l'aiant saludadu che a unu babbu de sa pàtria.
A pustis de sa torrada de su Pitzolo e de sos àteros delegados a Torinu, su re sabàudu, Vitòriu Amedeu III, aiat detzìdidu de atzetare unas cantas de sas chimbe rechertas e aiat numenadu, pro càrrigas istitutzionales de importu, a personàgios de orìgines sardas. Tra custos, Pitzolo aiat otentu sa càrriga de Intendente Generale, e Gavino Paliaccio, marchesu de sa Planàrgia, aiat mantentu sa càrriga de Generale de sas Armas.
Nointames sa nòmena de sardos a càrrigas arta esseret istada una cuntzessione partziale de su re sabàudu a sas rechestas de sos Istamentos, sa manera isseberada pro lu fàghere est istada càusa de brigas allutas in intro de sos Istamentos e at determinadu una truncadura ladina intre duos partidos. Difatis, sos nòbiles e burghesos riformadores cuntestaiant su fatu chi, sighende su detadu de sa costitutzione de su Regnu, su re diat àere dèpidu esecutare custas nòminas a pustis de àere pigadu in cunsideru sas "ternas", est a nàrrere sos indicos a pitzu de sos candidados possìbiles fatas dae sos Istamentos. Su re imbetzes no aiat consultadu sos Istamentos e prus pagu puru aiat respetadu sa protzedura de bisionare sas ternas. Si fintzas sa nòmina de funtzionàrios sardos sighiat una de sas rechertas, sa protzedura de sas nòminas arracadaiat torra sos intentos de sos Istamentos de èssere reconnotos che a un'òrganu de guvernu de sa Sardigna dae su re e, in prus, fiat in cuntrastu cun sas leges e protzeduras de su Regnu matessi.
In sos Istamentos unos cantos aiant intentadu de invalidare sas nòminas reales pro chircare de istabilire s'autoridade de sos Istamentos matessi: custos personàgios los ant reconnotos che a ala de unu partidu de sos "novadores", est a nàrrere de sos riformadores. Intre cusss s'aiat distintu [[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]]. In cuntrastu a sos novadores, carchi nòbile e burghesu cunservadore fiat favorèvole a atzetare sas nòminas reales.Tra custos cunservadores sos prus autorèvoles fiant Pitzolo e su Marchesu de sa Planàrgia. Gràtzias fintzas a sa popularidade sua, Pitzolo at aconcadu su pòpulu a validare sas nòminas de sos funtzionàrios seberados dae su re, atu chi sos Istamentos aiant dèpidu atzetare a suta de sa pressione populare ocasionende sa derrota de su partidu de sos novadores.
Nointames, in su cursu de su tempus Pitzolo e su partidu suo (connotu comente su partidu de sos "normalizadores") s'aiant riveladu contràrios in mala manera a cale si siat polìtica chi cuntzederet a sa burghesia e a sas massas populares unu rolu in su guvernu e in s'amministratzione de sa natzione sarda. Sa fine de sos motos rivolutzionàrios, pro Pitzolo e su partidu de sos normalizadores, si depiat limitare a otennere de unu reconnoschimentu e unu rolu pro sos aristocràticos e sos possidentes sardos, lassende però chene mudòngios sos sestos istitutzionales e sotzio-econòmicos chi s'agataiant. Prenu de cultura polìtica de s'''Ancien Régime'', Pitzolo fiat contràriu a cale si siat cuntzessione democràtica o riformadora. In prus, tra s'atòngiu de su 1794 e s'istiu de su 1795, Pitzolo e su Marchesu de sa Planàrgia aiant traballadu meda a unu progetu reatzionàriu pro instaurare unu istadu de politzia. Custos personàgios difatis non bidiant àtera solutzione pro derrotare s'ala democràtica de sos Istamentos e sas reformas chi sos Istamentos fiant ponende in atu in s'amministratzione de sa Sardigna. Su determinu de Pitzolo e de Paliaccio de imperare mètodos repressivos s'aiat ismanniadu fintzas ca su visurè nou, Vivalda, aiat chircadu in ogni modu de agiudare sas rechestas riformadoras de sos novadores. A ogros de su partidu de sos "normalizadores" su visurè faghende gasi, fiat ponende in perìgulu s'autoridade reale matessi.
Su determinu de Pitzolo e de Paliaccio fiat fintzas induidu dae su pensamentu issoro pro su fatu chi sos Istamentos esserent istituidu milìtzias tzitadinas chi rispondiant deretu a sa voluntade de sos Istamentos, chi pro cussu teniant un'àteru trastu de atzione. Paliaccio, in calidade de Generale de sas Armas, aiat intentadu de formare corpos provintziales de militzianos chi diant àere dèpidu rispòndere deretu a su Generale de sas Armas, includende persones de rangu artu bènnidas dae sas biddas de sas provìntzias sardas. Contra custu pranu aiant gherradu sos Istamentos, firmende·lu; nointames su Generale de sas Armas disponiat de carchi regimentu regulare de piemontesos e de sardos, e aiat organizadu cun Pitzolo unu regimentu chi colliat persones de rangu nòbile. Mentras Pitzolo e Paliaccio sestaiant custas fortzas militares, aiant fintzas relatadu [[Proscritzione|listas de proscritzione]] chi colliant sos nùmenes de nòbiles, burghesos e populanos chi, a parre issoro, fiant tropu serentes a positziones democràticas e "giacobinas", e pro custa resone inimigos perigulosos de s'òrdine costituidu.
Sa polìtica reatzionària de Pitzolo at contribuidu a li fàghere pèrdere in manera lestra cunsensos intre sa massa de populanos chi a s'incumintzu l'aiant cunsideradu che a unu babbu de sa pàtria. Su partidu de sos normalizadores fiat fintzas contràriu a cale si siat rechesta de mudare o abolire su funtzionamentu de su sistema feudale in Sardigna: cussu sistema sighiat a s'agatare nointames s'arrennegu semper prus mannu de sa populatzione de sos bidditzolos infeudados e de pagos burghesos illuminados, chi imputaiant a custu sistema - in paris cun unas àteras càusas - s'arretradesa de sa Sardigna.
=== Sa segunda rebellia ===
Sa gherra tra su partidu de sos novadores (riformadores) e su de sos normalizadores (cunservadores) si fiat fata prus manna a pustis de su càmbiu de su ministru Avogadro cun su ministru Galli della Loggia a su guvernu in Torinu. Su ministru Galli della Loggia aiat mustradu de èssere de s'ala de su partidu de sos normalizadores, segundende·nde sas atziones polìticas. A fàghere ispentumare sos eventos est istada sa nòmina reale de tres funtzionàrios tataresos in s'Udièntzia Reale, personàgios ischierados totus in manera aberta cun su partidu de sos normalizadores. Sa nòmina l'aiat fata torra su re chene respetare sos indicos pro sas nòminas fatos dae sas istitutziones sardas matessi. Argumentende chi non fiat istadu respetadu su detadu costitutzionale, su partidu de sos novadores cussa borta aiat aconcadu a su visurè de Sardigna de annullare sas nòminas de cussos tres funtzionàrios.
Su ministru Galli della Loggia, informadu de s'annullamentu, at fatu arribbare una litera a su visuré chi imponiat su respetu de sas nòminas. Su ministru annotamala ordinaiat a su visurè de dare autoridade a su Generale de sas Armas pro s'assegurare chi custos disponimentos esserent respetadas e chi cale si siat eventuale opositzione a custas nòminas reales esseret neutralizada. Custu atu fiat, in sustàntzia, unu corfu de istadu, ca destituiat su rapresentante legìtimu de s'autoridade reale in Sardigna de su ruolu suo cunferinde·lu a su capu de s'esèrtzitu. Retzida custa litera su partidu de sos normalizadores si fiat preparadu a s'iscontru armadu chi oramai pariat inevitàbile. Su Generale de sas Armas, Marchese de sa Planargia, est coladu fintzas deretu a atziones beras e pròpias, armende sos regimentos suos in sa tzitade. Una riunione de sos Istamentos prevìdida pro su 2 de trìulas de su 1795 est istada annullada ca su clima de minetzas instauradu dae su Generale de sas Armas aiat fatu tìmere chi a sos delegados istamentàrios los diant àere arrestados si s'esserent presentados a sa riunione tenta in contu. Su visurè aiat intentadu de torrare a istabilire s'òrdine ordinende a su Generale de sas Armas, Gavino Paliaccio marchesu de sa Planàrgia, de nde retirare sas fortzas armadas suas, ma Paliaccio aiat replicadu cun una lìtera in ue ammitiat chi sa punna sua fiat cudda de impedire sos traballos de sos Istamentos ca timiat chi custos diant àere isseberadu de invalidare sas nòminas reales. Custu fiat un'atu soversivu, ca su Generale de sas Armas non teniat peruna autoridade pro impedire sas riuniones de sos Istamentos.
Su 6 de trìulas de su 1795 b'aiat àpidu una segunda insurretzione ghiada dae su partidu de sos novadores e dae sas milìtzias tzitadinas chi nde aiant pesadu a pustis de sa prima rebellia de su 28 abrile 1794 (milìtzias chi no agradaiant a Pitzolo chi aiat chircadu de nd'ordinare s'isorvimentu in ocasiones meda). Sas milìtzias tzitadinas aiant tentu sa mègius contra a sas tropas de su Generale de sas Armas, Marchesu de sa Planàrgia. Su pòpulu armadu fiat arribadu a sa domo de Pitzolo chi fiat amparada dae unos cantos armados. A pustis de sas tratativas, Pitzolo s'aiat resu pro si che fàghere leare a su palatzu de su visurè chi diat àere dèpidu garantire sa sarvesa de Pitzolo e s'istitutzione de unu protzessu contra de issu e sos assotziados suos. Nointames su visurè pro resones chi non ant acraridu no at chèrfidu pigare in tenta a Pitzolo chi, abarradu in manos a sa truma tzitadina, l'aiant mortu unos populanos armados cumandados dae Andrea De Lorenzo, majore de sas milìtzias urbanas.<ref>{{Limbas|it}}Giuseppe Manno. ''Storia di Sardegna: appendice per gli anni dal 1773 al 1799''. Capolago, Tipografia Elvetica</ref> Su Generale de sas Armas, Gavino Paliaccio Marchesu de sa Planàrgia, l'aiant arrestadu e tentu in tenta. Nointames, cando sas lìteras chi siat issu chi Pitzolo aiant iscritu l'as aiant letas in pùblicu iscoviende sos pranos issoro de arrestare o eliminare sos simpatizantes de su partidu riformadore, sos matessi armados de De Lorenzo aiant pigadu a Paliaccio e l'aiant mortu lassende su corpus a sa gente.
A pustis de custu segundu atu rivolutzionàriu, sos Istamentos aiant chircadu istabilire torra s'òrdine e sa legalidade. In s'ocasione aiant aviadu unas àteras reformas chi regulamentaiant s'atzessu de sos rapresentantes de sos bighinados casteddajos a sos traballos de sos Istamentos. In prus, aiant fatu incumentzare sa publicatzione de sos atos de sos traballos in unu periòdicu mutidu Giornale de Sardigna.
Sa vitòria de sos riformadores (novadores) nointames aiat ablandadu sas tensiones finas a tando galu cuadas tra s'ala prus moderada de sos novadores e sa prus democràtica. Sos democràticos cheriant una reforma radicale de sas istitutziones sardas, dende un'atzessu prus mannu a sas istitutziones a sas classes burghesas imprendidoras noas, in parte, a sas massas tzitadinas chi finas a cussu momentu aiant pigadu parte in manera ativa a s'avolotu rivolutzionàriu. Sos democràticos, in prus, cheriant ghetare a terra su feudalèsimu, chi bidiant che a unu istorbu pro s'isvilupu econòmicu de sa Sardigna. Intre sos democràticos s'aiant isvilupadu fintzas ideas prus radicales e republicanas ladinas che a sas de [[Frantziscu Cillocco]]<ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it//enciclopedia/francesco-cilocco_(Dizionario-Biografico)|tìtulu=CILOCCO, Francesco in "Dizionario Biografico"|situ=www.treccani.it|limba=it-IT|atzessu=2020-04-08|dataarchìviu=2020-04-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200426150115/http://www.treccani.it/enciclopedia/francesco-cilocco_(Dizionario-Biografico)/|urlmortu=eja}}</ref>, ma, a su nessi a s'incumintzu, sas reformas chi sos democràticos proponiant diant èssere dèpidas acontèssere in intro de sa monarchia. Sos riformadores moderados fiant imbetzes favorèvoles a reformas chi oferrerent unu rolu efetivu a sos Istamentos e a s'Udièntzia Reale in s'amministratzione de sa Sardigna, ma fiant contràrios a dare una forma democràtica a custas reformas aberende sas ghennas a una partetzipatzione de classes sotziales mannas in s'amministratzione. Sos riformadores moderados fiant fintzas favorèvoles a moderare carchi etzessu de su feudalèsimu, pro esempru cheriant abolire sos deretos feudales contierrados, cussos achiridos dae carchi nòbile ma chi fiant cuntestados dae sas "villas" (biddas o bidditzolos) infeudadas. Nointames, francu s'abolitzione de sos deretos feudales contierrados, sos riformadores moderados fiant favorèvoles a mantènnere su feudalèsimu in Sardigna. Custa positzione de cauteladu riformismu est fintzas espressada in su càntigu "[[Su patriotu sardu a sos feudatarios|Su patriotu sardu a sos feudatàrios]]" iscritu dae [[Frantziscu Ignàtziu Mannu]], càntigu chi est devènnidu meda pobulare e chi rapresentat oe, dae su 28 Abrile 2018, s'Innu ufitziale de sa Sardigna. In su càntigu, nointames carchi cantu de denùntzia forte meda, s'autore pedit in manera firma sa fine de s'abusu de pòdere de sos feudatàrios, chene però propònnere s'ispèrdida de unu sistema - su feudale - oramai isparidu dae belle totu su restu de s'Europa.
[[File:Ingresso a Sassari.jpg|thumb|Intrada in [[Tàtari]] de [[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]]]]
Sa vitòria de sos novadores aiat determinadu fintzas su cuntrastu intre su Cabu de Subra (Tàtari e su Logudoro) ghiadu dae sa nobilia tataresa e su Capu de Giosso ghiadu dae sos novadores binchidores in Casteddu. Sos nòbiles de su Cabu de Subra, ispuntzonados e segundados dae su ministru piemontesu Galli della Loggia, ant decraradu difatis una setzessione dae su Cabu de Giosso. In s'intentu de torrare a istabilire s'òrdine su visurè aiat nominadu [[Juanne Maria Angioy|a Giuanne Maria Angioy]] Alternos, càrriga chi cunferiat a Angioy sas funtziones de supridore de su visurè. Derrotados sos reatzionàrios, Angioy aiat dadu incumentzu a una sèrie de reformas chi tiraiant a rinnovare in manera meda prus radicale sa sotziedade sarda e teniant sa punna de abolire su feudalèsimu. Su mètodu isseberadu pro abolire su feudalèsimu fiat sa còmpora de sos deretos feudales fata dae sas "villas" (biddas e bidditzolos): difatis, sos deretos feudales fiant tzèdidos in càmbiu de unu cumpensu giudicadu ecuànime. Nointames Angioy teniat in contu fintzas s'impreu de sa fortza contra sos feudatàrios chi refudaiant de bèndere sos diritos feudales issoro. Custas reformas fiant cunsideradas tropu radicales dae sos novadores prus moderados in Casteddu, e Angioy si fiat agatadu cuntrastadu e in fines derrotadu dae s'esèrtzitu de sos Istamentos in su 1796. Nointames Angioy fiat resèssidu a fuire sa tenta e sa morte, amparende·si in Gènova e a pustis in Frantza, in ue aiat sighidu a progetare chene fortuna una rivolutzione in Sardigna chi poderet leare a tèrmine sos pranos suos de reforma polìtica e sotziale.
A pustis de custu perìodu rivolutzionàriu, sos Istamentos aiant torradu a propònnere sas chimbe rechertas cun una delegatzione de su pìscamu de Casteddu, una prataforma chi a pustis de su perìodu riformisticu de sos motos fiat pagu inditada pro sos bisòngios de rinnovamentu de sa Sardigna. Custa prataforma manteniat in manera sustantziale su "status quo", dende nointames unu rolu limitadu a sa classe nòbile e de funtzionàrios sardos limitada e isseberada. Funtzionàrios, burghesos e populanos meda aiant sighidu, fintzas a pustis de su 1796 e de sa derrota de Angioy, a persighire pranos de rivolutziones chi learent a reformas democràticas e anti-feudales, si non pròpiu a sa formatzione de una repùblica sarda: bi fiant istados intentos de rivolutzione in su 1799, in su 1802 e in su 1807. In su 1812 b'aiat àpidu fintzas un'intentu de burghesos, sa de Palabanda, dae su nùmene de su logu in Casteddu in ue sos rivolutzionàrios s'atobiaiant. Àteras duas rebellias minores b'aiant àpidu, in fines, in su 1816 e 1821.
== Notas ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|wkautore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
*{{Limbas|it}}Girolamo Sotgiu. ''Storia della Sardegna sabauda'', Roma-Bari, Laterza, 1984.
*{{Limbas|it}}Dionigi Scano. ''La vita e i tempi di Giommaria Angioy'', Casteddu, La Torre, 1985.
*{{Limbas|it}}Federico Francioni (a cura di), ''1793: i franco-corsi sbarcano in Sardegna'', Tàtari, Condaghes, 1993.
*{{Limbas|it}}Luciano Carta. ''La Sarda Rivoluzione: Studi e ricerche sulla crisi politica in Sardegna tra Settecento e Ottocento'', Casteddu, Condaghes, 2001.
*{{Limbas|it}}Federico Francioni. ''Vespro sardo: dagli esordi della dominazione piemontese all'insurrezione del 28 aprile 1794'', Casteddu, Condaghes, 2001.
*{{Limbas|it}}Manlio Brigaglia, Attilio Mastino, Gian Giacomo Ortu (a cura di). ''Storia della Sardegna. 2. Dal Settecento a oggi'', Roma-Bari, Laterza, 2002.
*{{Limbas|it}}Alberto Loni e Giuliano Carta. ''Sa die de sa Sardigna - Storia di una giornata gloriosa'', Tàtari, Isola editrice, 2003.
*{{Limbas|it}}Massimo Pistis. ''Rivoluzionari in sottana. Ales sotto il vescovado di mons. Michele Aymerich'', Roma, Albatros Il Filo, 2009.
*{{Limbas|it}}Adriano Bomboi, ''L'indipendentismo sardo.'' ''Le ragioni, la storia, i protagonisti'', Casteddu, Condaghes, 2014.
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni Maria|sambenadu=Angioy|wkautore=Juanne Maria Angioy|curadore=Omar Onnis|tìtulu=Memoriale sulla Sardegna (1799)|annuoriginale=1799|data=2015|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it, sc|OCLC=1045959048|ISBN=978-88-7356-256-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Omar|sambenadu=Onnis|tìtulu=La Sardegna e i sardi nel tempo|annu=2015|editore=Arkadia|tzitade=Casteddu|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Casula|wkautore=Frantziscu Casula|tìtulu=Carlo Felice e i tiranni sabaudi|editzione=1|annu=2016|editore=Grafica del Parteolla|tzitade=Patiolla|limba=it|OCLC=980297209|ISBN=978-88-6791-124-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Omar|sambenadu=Onnis|nùmene2=Manuelle|sambenadu2=Mureddu|tìtulu=Illustres. Vita, morte e miracoli di quaranta personalità sarde|url=https://www.worldcat.org/oclc/1124656644|atzessu=2019-12-06|data=2019|editore=Domus de Janas|tzitade=Sestu|limba=it|OCLC=1124656644|ISBN=978-88-97084-90-7}}
* {{Tzita libru|curadore=Omar Onnis|tìtulu=Storia di Sardegna. I grandi personaggi. Giovanni Maria Angioy|annu=2019|editore=La Nuova Sardegna|tzitade=Tàtari|limba=it}}
== Artìculos ligados ==
* [[Sa die de sa Sardigna]]
* [[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]]
* [[Vincenzo Sulis|Vissente Sulis]]
*[[Sa die de s'atacu]]
== Ligàmenes esternos ==
*{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31159&v=2&c=28445&t=7|tìtulu=Sa die de sa Sardigna|atzessu=2020-03-30|dataarchìviu=2020-09-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200924221627/http://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31159&v=2&c=28445&t=7|urlmortu=eja}}
*{{Tzita web|url=https://sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it/index.php/m-pos7-p1setz4-setz5/m-pos7-p1setz4-mw/161-p1sez4-m|tìtulu=Su giaco-binismu si isparghet in su Regnu de Sardigna|situ=sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it|atzessu=2020-04-08}}
*{{Tzita web|url=https://sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it/index.php/m-pos7-p1setz4-setz5/m-pos7-p1setz5-ah/193-p1sez5-a|tìtulu=Sos vàrios tentativos de congiuras pro sighire su disignu rivolutzionàriu de s’Angioy|situ=sardignaemediterraneu.alfaeditrice.it|atzessu=2020-04-08}}
*{{Tzita web|url=http://www.comunesantateresagallura.it/wp-content/uploads/2016/07/Ricerca-su-Le-Vicende-Sanna-Corda-e-lassalto-alla-Torre-A.StoricoSTG2015.pdf.pdf|tìtulu=Chirca "Sos Fatos de Francesco Sanna Corda e s'assaltu a sa Turre de Longonsardo" (Lungone)|situ=Archìviu Istòricu Cumonale de Lungone|limba=it|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170202130642/http://www.comunesantateresagallura.it/wp-content/uploads/2016/07/Ricerca-su-Le-Vicende-Sanna-Corda-e-lassalto-alla-Torre-A.StoricoSTG2015.pdf.pdf|dataarchìviu=2017-02-02|urlmortu=eja}}
[[Categoria:Rennu de Sardigna]]
[[Categoria:Istòria de Sardigna]]
[[Categoria:Rivolutziones]]
dm6rs0a1xjk22utm8hsarpm2m9s53cx
Arte
0
17566
190578
179719
2026-08-18T18:59:38Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190578
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}[[File:Sebastiano_Ricci_002.jpg|thumb|300x300px|''Allegoria de s'arte'' (1690-1694), de [[Sebastiano Ricci]].]]
[[File:Art-portrait-collage_2.jpg|thumb|300x300px|In artu: ''Autoritratu'' de [[Vincent van Gogh|Vincent van Gogh.]] Un'istàtua chokwe. In bassu: Leone Shisa giaponesu. ''Sa nàschida de Vènere'' (detàlliu) de Sandru Botticelli.
]]
S''''arte''' est su protzessu o su produtu deliberadu de s'organizatzione de sos elementos in una forma chi istìmulat sos sensos e sas emotziones. Nde faghent parte una variedade manna de atividades umanas, de creatziones e de maneras de s'espressare, de campos che a sa [[Mùsiga/campidanesu|mùsica]], sa [[fotografia]], sa literadura, su tzìnema, s'iscultura e sa pintura. Su significu de s'arte est esploradu dae s'estètica, un'ala de sa [[Filosofia|filosofia.]] Si creet chi pro sos primos ''[[Homo sapiens]]'' s'arte apat tentu una funtzione rituale, màgica, [[Religione|religiosa]]; custa funtzione, però, s'est isvilupada otenende unu cumponente estèticu e una funtzione sotziale, pedagògica, mercantile o fintzas petzi de ornamentu.<ref>{{Tzita libru|nùmene=José|sambenadu=Milicua|tìtulu=Historia universal del arte|data=1985-1988|tzitade=Bartzellona|limba=ca|p=26|OCLC=995279978|ISBN=978-84-320-6680-1}}</ref>
A su chi narat sa traditzione, su cuntzetu de arte s'est impreadu pro si refèrrere a cale si siat abilidade o maestria. Custa cuntzetzione est cambiada durante su perìodu romànticu, cando s'arte ant arribadu a la bìdere comente "una facultade ispetziale de sa mente umana de classificare a curtzu a sa [[religione]] e a s'iscièntzia".<ref>{{Tzita web|url=http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68|tìtulu=Press statement on The Story of Art|situ=The Gombrich Archive|limba=en|atzessu=2023-01-31|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68|urlmortu=eja}}</ref>
S'arte s'istùdiat in disciplinas diferentes. S'arte, intèndida comente manifestatzione de s'atividade umana, si podet istudiare e analizare, intre sas àteras, dae sa prospetiva [[Filosofia|filosòfica]] (pro esempru, comente su resonamentu umanu interpretat sos istìmulos de sos sensos chi retzit) , [[Psicologia|psicològica]] (sos protzessos mentales e culturales diferentes chi s'agatant in gènesi sua), o [[Sotziologia|sotziològica]] (s'arte comente produtu de sa sotziedade umana), e analizende sos cumponentes sotziales diversos. Ma sa prus ispainada est sa prospetiva istòrica chi s'impreat in s'[[istòria de s'arte]].
Sa natura de s'arte l'at descrita Richard Wollheim comente «unu de sos de sos problemas traditzionales de sa cultura umana prus difìtziles».<ref>{{Tzita libru|nùmene=Richard|sambenadu=Wollheim|tìtulu=Art and its Objects|editzione=2a|data=2015|tzitade=Cambridge|limba=en|p=1|OCLC=941030752|ISBN=978-1-316-28677-7}}</ref> L'at definida comente unu veìculu pro s'espressione o sa comunicatzione de emotziones e ideas, unu mèdiu pro esplorare elementos formales e comente mìmesi o rapresentatzione.<ref name=":0">{{Tzita libru|nùmene=Jerrold|sambenadu=Levinson|tìtulu=The Oxford handbook of aesthetics|year=2003|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_t8d6|data=2003|editore=Oxford University Press|tzitade=Oxford|limba=en|p=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_t8d6/page/5 5]|OCLC=50802597|ISBN=0-19-825025-8}}</ref> Lev Tolstoj identificaiat s'arte comente un'impreu de mèdios indiretos ca una persone podet comunicare cun un'àtera.<ref name=":0" /> [[Benedetto Croce]] e [[Robin George Collingwood]] defensant sa bisione idealista chi narat chi s'arte espressat emotziones e chi s'òpera de arte, in sustàntzia, esistet in sa mente de su creadore.<ref name=":0" /> Sa teoria de s'arte comente forma tenet sas raighinas suas in sa filosofia de [[Immanuel Kant]] e l'ant isvilupada durante su de XX sèculos Roger Eliot Fry e Clive Bell.<ref name=":0" /> S'arte comente mìmesi o rapresentatzione tenet raighinas fungudas in sa filosofia de [[Aristotele|Aristòtele.]]<ref name=":0" /> Prus de reghente, sos pensadores influentzados dae Martin Heidegger ant interpretadu s'arte comente su mèdiu chi una comunidade impreat pro isvilupare unu mèdiu pro s'espressione e s'interpretatzione.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Martin|sambenadu=Heidegger|tìtulu=Poetry, language, thought|editzione=1st Perennical Classics ed|data=2001|editore=Perennical Classics|tzitade=New York|limba=en|capìtulu=The Origin of the Work of Art|OCLC=47443860|ISBN=0-06-093728-9}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=John|sambenadu=Russon|tìtulu=Bearing witness to epiphany : persons, things, and the nature of erotic life|data=2009|editore=SUNY Press|tzitade=Albany|limba=en|OCLC=228631689|ISBN=978-1-4384-2503-0}}</ref>
== Riferimentos ==
<references />
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Artes| ]]
90ubdhzj17r68tq9zxzx229ug2d8tn4
Edimburgu
0
17796
190573
183406
2026-08-18T18:57:32Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190573
wikitext
text/x-wiki
{{coord|format=dms|display=title}}
{{LSC}}
[[File:EdinburghMontage.png|thumb|Fotografias de Edimburgu. In sensu oràriu dae artu a manca: vista dae su cùcuru de Calton (''Calton Hill''), s'Old College de s'Universidade de Edimburgu, una vista de su tzentru istòricu de Edimburgu, su casteddu de Edimburgu, Princes Street bida dae sa Calton Hill|alt=]]
'''Edimburgu''' (<span class="IPA nopopups noexcerpt">/<span style="border-bottom:1px dotted"><span tìtulu="/ˈ/: primary stress follows">ˈ</span><span title="/ɛ/: 'e' in 'dress'">ɛ</span><span title="'d' in 'dye'">d</span><span title="/ɪ/: 'i' in 'kit'">ɪ</span><span title="'n' in 'nigh'">n</span><span title="'b' in 'buy'">b</span></span>(<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə</span></span>)<span style="border-bottom:1px dotted"><span title="'r' in 'rye'">r</span><span title="/ə/: 'a' in 'about'">ə</span></span>/</span><small class="nowrap"> </small>[[File:Loudspeaker.svg|link=File:Edinburgh.ogg|11x11px|<small class="nowrap"><span class="unicode haudio"><span class="fn">[[File:Loudspeaker.svg|link=File:Edinburgh.ogg|11x11px]]</span></span></small>]]<ref>{{tzita web|url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Edinburgh|tìtulu=Definition of '''Edinburgh''' in Oxford dictionary. Meaning, pronunciation and origin of the word|editore=Oxford University Press|annu=2013|situ=Oxford Dictionaries|atzessu=12 ghennàrgiu 2014|dataarchìviu=2014-01-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140113182619/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Edinburgh|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{tzita web|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/edinburgh|tìtulu=edinburgh - Definition, pictures, pronunciation and usage notes - Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|situ=www.oxfordlearnersdictionaries.com}}</ref><ref>{{tzita web|url=http://www.dictionary.com/browse/edinburgh|tìtulu=the definition of Edinburgh|situ=Dictionary.com}}</ref>, Dùn Èideann (ˈt̪uːn ˈeːtʲən̪ˠ) in [[gaèlicu iscotzesu]] e Edinburgh in [[Scots]]) est sa capitale de s'[[Iscòtzia]]. S'agatat in su Lothian, in sa riva sud de su Firth of Forth.
Reconnòschida comente capitale de s'Iscòtzia dae su XV sèculu, est sa sede de su Guvernu Iscotzesu, su Parlamentu Iscotzesu e sa Corte Suprema Iscotzesa. Su Palatzu de Holyroodhouse est sa residèntzia ufitziale de sa Monarchia Iscotzesa. Sa tzitade est istada a longu unu tzentru de imparu, ispetzialmente in meighina, diritu iscotzesu, literadura, sièntzias e ingegneria. Est su segundu prus mannu tzentru econòmicu de su [[Rennu Unidu]] (a pustis de [[Londra]]) e sas atratziones turìsticas e culturales l'ant fata divènnere sa segunda destinatzione turìstica prus famada de su Rennu Unidu, atirende prus de unu millione de visitadores cada annu<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-13264345|tìtulu=Edinburgh second in TripAdvisor UK tourism poll|autore=[[BBC News Online]]|data=3 Maju 2011|limba=en}}</ref>
Edimburgu est sa segunda tzitade prus populosa de su Renniu Unidu. <ref>{{cite web|url=https://www.edinburgh.gov.uk/news/article/2329/city_region_deal_secured|tìtulu=City Region Deal secured|autore=The City of Edinburgh Council|data=3 Santugaine 2017|atzessu=2018-05-19|dataarchìviu=2017-10-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20171003075304/https://www.edinburgh.gov.uk/news/article/2329/city_region_deal_secured|deadurl=yes}}</ref>
Sa tzitade acasàgiat cada annu s'assèmblea generale de sa crèsia de Iscotzia. Est sede de istitutziones natzionales comente a su Museu Natzionale de Iscòtzia, sa Libreria Natzionale de Iscòtzia e sa Galleria Natzionale Iscotzesa. S'Universidade de Edimburgu, fundada in su 1582 e como una de sas bator presentes in tzitade, at balangiadu sa 23èsima positzione in su QS World University Rankings in su 2018. Sa tzitade est fintzas famada pro su Fèstival Internatzionale de Edimburgu e su Fringe, su fèstival de arte internatzionale annuale prus mannu de su mundu. Sos giassos istòricos cumprendent su Casteddu de Edimburgu, su palatzu de Holyroodhouse, sas crèsias de San Giles, Greyfriars e Canongate, e sa Georgian New Town, costruida in su XVIII sèculu. Ambas s'Old Town e sa New Town figurant tra sos sitiados Patrimoniu de s'Umanidade UNESCO.
== Etimologia ==
"Edin", sa raighina de su nùmene de sa tzitade benit de seguru dae orìgines tzèlticas, dae sa limba cumbrica o dae una variante chistionada sua de sos primos pòpulos abitantes de s'àrea, una tribù connota dae sos Romanos cun su nùmene de Votadini, e prus a tardu comente a Gododdini. Paret chi derivet de su nùmene de Eidyn, logu mentovadu in su poema èpicu iscritu in gallesu antigu Y Gododdin.
Su poema tzitat Din Eidyn, unu fortinu in unu cùcuru in su territòriu de su Gododdin.<ref>{{tzita publicatzione|sambenadu=Cessford|nùmene=Craig|annu=1994|tìtulu=Gardens of the 'Gododdin'|giornale=Garden History|volume=22|nùmeru=1|pàginas=114–15}}</ref> Sa mudada in sa nomenclatura dae Din Eidyn a Edimburgu ispricat comente a sa limba locale est colada dae su Cùmbricu a s'Inglesu Antigu, sa limba germànica de su regnu de sa Bernicia chi s'at difùndidu in s'àrea in sa metade de su VII sèculu e si pessat chi fiat s'antepassadu de s'Iscotzesu modernu. S'elementu tzèlticu ''Din'' est rùidu pro bènnere sostituidu dae cuddu de s'Inglesu Antigu ''Burh''. Sa prima proa documentada de su burgu medievale est una documentu reale de su Rei Davide I, datada belle 1124-1127, cun sa cale cuntzedet una fatoria in ''burgo meo de Edenesburg ''a su Priore de Dunfermline.<ref>{{Tzita libru|ISBN=978-0851157313}}</ref>
In su Gaèlicu modernu sa tzitade est mutida Dùn Èideann (narada Dunedin dae sos faeddadores inglesu).
== Istòria ==
=== Edade antiga ===
[[File:Arthurs_seat_edinburgh.jpg|right|thumb|Edimburgu, vista de s'Arthur's Seat, unu de sos primos insediamentos umanos connotos de s'àrea.]]
S'insediamentu umanu prus antigu in s'àrea de Edimburgu est istadu iscobertu a Cramond, in ue sunt istados agatados repertos de un'acampamentu mesolìticu chi torrat a artziare a su 8500 a.C. Sunt istados agatados repertos de s'ùrtima Edade de su Brunzu e de su Ferru a Castle Rock, Arthur's Seat, Craiglockhart Hill e Pentland Hills.<ref>{{Tzita libru|ISBN=1-84158-747-8}}</ref>
Cando sos Romanos sunt arribbados in sa regione chi como est su Lothian a sa fine de su I sèculu, ant agatadu una tribù tzèltica a sa cale ant dadu su nùmene de Votadini.<ref>{{Tzita libru|url=https://books.google.com/books?id=1z4rAQAACAAJ&dq|ISBN=0-435-32971-5}}</ref> In unu momentu istòricu pretzedente su VII sèculu su pòpulu de sos Goddodin, podet dare discendentes de sos Votadini, at costruidu in su territòriu de Edimburgu sa fortilesa de Din Eidyn (o Etin). Nointames su logu pretzisu non siat istadu identificadu, paret chi aerent seberadu una positzione de controllu comente a Castle Rock, Arthur's Seat o Carlton Hill.<ref>{{Tzita libru|url=https://books.google.com/books?id=JaliXwNMpFsC&pg|ISBN=0-7486-1232-7}}</ref>
In su 638 sa fortilesa de Gododdin fiat acometada dae s'esèrtzitu de Re Osvaldo de Nortumbria, tando su controllu de su Lothian est coladu a sos Anglios. S'influèntzia issoro at duradu pro sos tres sèculos imbenientes, finas a su 950 cando in suta de sa regèntzia de Indulf, fìgiu de Costantinu II, su "burh" (fortilesa) est istadu abbandonadu dae sos Iscotzesos. De cussu momentu a pustis est abarradu in suta de su controllu issoro.<ref>{{Tzita libru|ISBN=978-0-19-923482-0}}</ref>
Su burgu reale est istadu fundadu dae su re David I in su primu cantu de su XII sèculos in su territòriu de propriedade de sa Corona, ma sa data pretzisa no est connota. Dae metade de su XIV sèculu, s'istòricu frantzesu Jean Froissart l'at descrita comente a sa capitale de s'Iscòtzia (belle su 1365) e James III (1451-88) l'at definida in su XV sèculu "su burgu printzipale de su regnu Nostru". Nointames sa destruidura causada dae un'atacu de sos Inglesos in su 1544, sa tzitade a bellu est torrada sa chi fiat e est istadu su tzentru de sos eventos de sa Reforma Iscotzesa in su de XVI sèculu e de sa gherra de sos Covenant in su de XVII sèculu.<ref>{{tzita web|url=http://www.covenanter.org.uk/Greyfriars/|tìtulu=Scottish Covenanter Memorials Association|editore=covenanter.org|atzessu=10 freàrgiu 2013|urlmortu=eja|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130513123235/http://www.covenanter.org.uk/Greyfriars/|dataarchìviu=13 maju 2013|df=}}</ref>
=== XVII sèculos ===
In su 1603 Re James VI de Iscòtzia est artziadu a su tronu, uninde sos regnos de Iscòtzia e Inghilterra, ma s'Iscòtzia est abarrada a totu sos efetos unu regnu separadu.<ref>{{cite book|sambenadu=Donaldson|nùmene=Gordon|tìtulu=Scottish Kings|annu=1967|editore=Batsford|isbn=|pàgina=213}}</ref> In su 1638 su tentativu de Charles I de introduire sa reforma de sa Crèsia Anglicana in Iscòtzia at adobiadu un'opositzione tosta presbiteriana, culminende in sas cuntierras de sa Gherra de sos Tres Regnos.<ref>{{tzita libru|sambenadu=Newman|nùmene=P R|tìtulu=Companion to the English Civil Wars|year=1990|url=https://archive.org/details/companiontoengli0000newm|annu=1990|editore=Facts on File Ltd|positzione=Oxford|isbn=0-8160-2237-2|pàgina=13}}</ref> Su suportu iscotzesu a sa restauratzione de Charles Stuart in su tronu de Inghilterra s'at risòlvidu in s'ocupatzione de Edimburgu pro more de s'armada Inglesa de su Commowealth, promòvidu dae Oliver Cromwell in su 1650.<ref>{{Tzita libru|url=https://books.google.com/books?id=an-eXXA3DBMC|ISBN=978-0-8108-5100-9}}</ref>
=== 18th century ===
Posca a su Tratadu de s'Unione de su 1706, sos parlamentos de inghilterra e iscòtzia ant ratificadu s'Atu de s'Unione in su 1706 e su 1707, uninde·si in su Regnu de Bretagna Manna de su 1 maju 1707. De cunsighèntzia su parlamentu de iscòtzia est istadu atacadu a cussu inglesu pro formare su parlamentu de Bretagna Manna, chi teniat sede a Westminster, Londra. A s'Unione si sunt opostos medas iscotzesos chi nàschidos in sa tzitade.
In sa prima metade de su XVIII sèculu, nointames sa prosperidade evidentziada dae s'importu semper prus mannu de sa tzitade comente de tzentru bancàriu, Edimburgu fiat descrita comente a una de sas tzitades prus pobuladas de s'Europa, prena de gente e malesana. Sos visitatores fiant corfidos dae comente sas classes sotziales diferentes cumpartziant s'ispàtziu urbanu, a bias fintzas sos matessi edifìtzios; nointames custu, s'atuaiat una bènnida de segregazione sotziale, in ue sos artisanos e sos cummertziantes ocupaiant sas cantinas e sos taulados, chi teniant unu costu de afitu prus bassu, mentras sa burghesia ocupaiat sos pranos intermèdios prus bellos.[[File:The_Parliament_Close_and_Public_Characters_Fifty_Years_Since.jpg|thumb|Una pintura chi ammustrat sos personàgios de Edimburgu (basada in subra de sas caricaturas de John Kay) in segus de sa catedrale de St Giles in su tardu 18u sèculu.]]Durante s'abbolotu giacobita de su 1745, Edimburgu est istada ocupada pro breve tempus de s'Armada de sas Highlands, in antis de martzare cara a s'Inghilterra. A pustis de sa derrota in Culloden, b'est istadu unu perìodu de batallas e trèguas, mescamente cara a sos eroes rebellos. Su Cuntzìliu de sa tzitade de Edimburgo, pro emulare cudda de Londra, at incumentzadu una sèrie de megiorias e s'espansione cara a su nord de su casteddu, cunfirmende sa fidelidade a s'Unione e a George III de Hannover cun su sèberu de sos nùmenes pro sos caminos de sa New Town, comente a ''Rosas Street'' e ''Thistle Street'', e pro sa famìlia reale cun ''George Street'', ''Queen Street'', ''Hanover Street'', ''Frederick Street'' e ''Princes Street'' (custas ùrtimaos in onore de sos duos fìgios de George).
In sa segunda metade de su sèculu, sa tzitade fiat su coro de s'Illuminismu iscotzesu, in ue non fiat insòlitu adobiare pro sas camineras filòsofos comente a David Hume, Adam Smith, James Hutton e Joseph Black. Edimburgu at devènnidu un'importante tzentru culturale, balangende su nomìngiu de Atene de su Nord gràtzias a sos medas edifìtzios de istile neoclàssicu e su livellu nòdidu de imparu, chi ammentaiat s'antiga Atene. In su XVIII sèculu su romanzu de Tobias Smollett ''The Expedition of Humphry Clinker'' descriet Edimburgu comente a "una fucina de gènios"; sa tzitade fiat fintzas unu de sos tzentros majores de s'editoria iscotzesa. Andrew Millar, unu de sos editores londinesos de fama prus manna at imparadu su mestiere in Edimburgu dae James McEuen.
De su 1770 sos artisanos e sos cummertziantes s'ant iscostiadu in manera graduale dae s'Old town cara a sa prus elegante New Town, in ue cada grupu familiare teniat sa pròpia residèntzia, un'èsodu chi at cambiadu su caràtere sotziale de sa tzitade. Segundu s'istòricu printzipale de custu isvilupu "s'unidade de su sentire sotziale comunu fiat unu de sas eredades majores de s'Edimburgu betza, s'iscumparta sua est istada rimpianta meda".
=== XIX e XX sèculos ===
[[File:Edinburgh Castle from Grass Market.jpg|left|thumb|Castellu de Edimburgu dae su Grassmarket, fotografadu dae George Washington Wilson in su 1865.]]
Nointames sas tipografias traditzionales, distellerias e birrifìtzios ant sighidu a crèschere in su XIX sèculu e sunt istados acostagiadas dae cussas de impiantos de produtzione de sa gomma e de ingegneria, s'industrializatzione fiat a unu bassu livellu si paragonada cun sas àteras tzitades de sa Bretagna Manna. In su 1821 Edimburgu aiat superadu Glasgow comente a tzitade prus manna de Iscòtzia. Su tzentru de sa tzitade, intre Princes Street e George Street fiat divenidu su polu cumertziale prus mannu de su bighinadu de sas butegas, un'isvilupu sighidu dae s'installatzione de sas ferrovias in su 1840. L'Old Town fiat diventadu in presse unu bighinadu pòveru e postu mal, cun tassos de mortalidaes artos meda. Sos megiorios fatos dae Lord Provost Wiliiam Chambers in su 1860 aint incumentzadu a trasformare sa zona in sa Old Town vitoriana che bidimus galu como. Àteros megioros sunt istados atuados in su XX sèculu, resurtadu de su traballu de Patrick Geddes, ma sos problemas econòmicos durante sas duas gherras mundiales ant batidu a unu deterioramentu de s'Old Town in antis chi sas bonifiche massivas de su 1960 e 70 furriarent su protzessu. Mannas cuntierras imbetzes sunt bènnidas dae s'isvilupu de su campus universitàriu chi at trasformadu sas zonas de George Square e Potterrow.
[[File:Standard_Life_Building,_Lothian_Road_Edinburgh.jpg|thumb|Ufìtzios de sa Standard Life Aberdeen in su distretu finantziàriu de Edimburgu.]]
Dae su 1990 unu distretu finantziàriu nou chi cumprendet su Tzentru Cunferèntzias Internatzionale de Edimburgu est istadu fabricadu in une s'agataiat sa ferrovia betza, e s'est ismanniadu in su tretu a ovest de su casteddu, cara a Fountainbridge, in unu bighinadu industriale in ruina de su XIX sèculu, chi at tentu mudadas radicales de su 1980 cun s'iscumparta de sas indùstrias e de sos birrifìtzios. Custu isvilupu sighidu at permìtidu a sa tzitade de divènnere sa segunda comente a tzentru finantziàriu e amministrativu in su Regnu Unidu a pustis de Londra. Sos servìtzios finantziàrios rapresentant unu tertzu de sos ufìtzios cumertziales. S'isvilupu de su parcu de Edimburgu, unu parcu tecnològicu e econòmicu nou chi cugùgiat 150000 metros cuadrados, distante 4 mìllios dae su tzentru, at contribuidu a su pranu de su Cussìgiu Distretuale pro su sanamentu econòmicu de sa tzitade.
In su 1998 s'Atu Iscotzesu, chi est devènnidu esecutivu s'annu imbeniente, at istabilidu sa dèlega de su Parlamentu e de s'Esecutivu Iscotzesu, cun su nùmene nou de Guvernu Iscotzesu, dae su cabudanni de su 2007. Ambos tenent sede in Edimburgu, s'òcupant de chistiones de guvernu chi pertocant a s'Iscòtzia, e in su mentres sas matèrias comente s'amparu, sas tassas e sos afares èsteros abarrant de responsabilidades de su Parlamentu de su [[Rennu Unidu|Regnu Unidu]] a [[Londra]].
== Notas ==
<references />
[[Categoria:Tzitades de s'Iscòtzia]]
dx1m53d1y8ci4y2d5hokul40bfzj5jl
Gherra de su Golfu
0
17824
190583
189876
2026-08-18T19:06:33Z
InternetArchiveBot
10458
Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190583
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
Sa '''gherra de su Golfu''' (2 austu 1990 – 28 freàrgiu [[1990|1991]]), narada fintzas '''prima gherra de su Golfu''' in relatzione a sa gai narada [[Segunda gherra de su Golfu|'''segunda gherra de su Golfu''']], est su cunflitu chi at opostu s'[[Iraq]] a una coalitzione assentada dae 35 istados chi si fiat formada in suta de s'ègida de s'[[ONU]] e ghiada dae sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], chi si proponiat de restaurare sa soberania de su emiradu minore de su [[Kuwait]], a pustis chi custu fiat istadu invàdidu e atacadu dae s'[[Iraq]].<ref>{{cita web|http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/gulf/cron/|Public Broadcasting Service: Cronologia della guerra del Golfo|limba=en|atzessu=4 austu 2007}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.gulfwar1991.com/Gulf%20War%20Files/Introduction%20The%20Real%20Story%20of%20the%201991%20Gulf%20War%20By%20Hassan%20A%20El-Najjar.htm|tìtulu=unu tratadu àrabu cuntràriu a sa gherra nde contat 31|atzessu=2018-05-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070208033451/http://www.gulfwar1991.com/Gulf%20War%20Files/Introduction%20The%20Real%20Story%20of%20the%201991%20Gulf%20War%20By%20Hassan%20A%20El-Najjar.htm|dataarchìviu=2007-02-08|deadurl=eja}}</ref>
Sa prima gherra de su Golfu est istada fintzas un'eventu mediàticu chi at signadu unu partiabbas in s'istòria de sos mèdias. Est istada difatis definida ''Sa prima gherra de su bidditzolu globale''.<ref>Stefano Beltrame</ref>
== Càusas iscadenantes ==
Su 2 austu de su [[1990]] su ''raʾīs'' (presidente) irachenu Saddam Hussein invàdiat s'istadu bighinu de su Kuwait pro more de {{Esigit tzitassione|Le ragioni dell'invasione vanno rintracciate su due livelli: il primo, consistente in una prova di forza con gli [[Stati Uniti]] ed i loro alleati, come conseguenza dell'ambigua politica mediorientale portata avanti dal governo di [[Washington]] durante e dopo la [[Guerra Iran-Iraq]]}} sas riservas a beru mannas de petròliu. Sas resones de s'invasione cherent sebestadas subra duos livellos: su primu, cunsistit in una proa de fortza cun sos [[Istados Unidos]] e sos alleados issoro, comente cunsighèntzia de sa polìtica dòpia mediorientale tirada a in antis dae su guvernu de [[Washington]]; su segundu pretendende sa pertenèntzia de su [[Kuwait]] a sa comunidade natzionale [[Iraq|irachena]], in sinu a su passadu cumunu [[Impèriu otomanu|otomanu]] e de una sustantziale identidade ètnica, manacari nointames s'[[Iraq]] aeret reconnotu s'indipendèntzia de su Emiradu minore de su [[golfu Pèrsicu]] cando custu fiat istadu ammìtidu a sa [[Liga àraba]].
S'invasione aiat provocadu sas machìtzias prontas dae s'ONU chi aiat afiladu un'ultimatum, imponende su ritiru de sas tropas irachenas. Sa recherta no at cunsighidu resurtados e su 17 ghennàrgiu [[1991]] sas tropas de sos [[Istados Unidos]], suportadas dae sos contingentes de sa coalitzione fiant penetradas in Iràq. Sas operatziones de àera e de terra sunt istadas mutidas dae sas fortzas armadas de sa coalitzione ''Operation Desert Storm'', resone pro sa cale s'ispissu nche si referit a sa gherra impreende sa locutzione "Traschia in su desertu". S'interventu de sa coalitzione anti-irachena at agatadu sa motivatzione sua prus cuncreta in sas risursas de petròliu e in su blocu de sos capitales kuwaitianos in sas pratzas finantziàrias americanas, asiàticas e europeas, causadu dae s'invasione irachena.
=== Risolutzione ONU ===
A pagas oras de s'invasione de su 2 austu 1990, sa populatzione de su [[Kuwait]] e sas delegatziones istadunidensas ant rechertu sa cunvoca de su [[Cussìgiu de Seguridade de sas Natziones Unidas]], chi aiat aprovadu sa risolutzione 660, in ue fiiat cundennada s'invasione e fiiat recheridu su retiru de sas tropas irachenas. Su 6 austu, sa risolutzione 661 at aprovadu de sas machìtzias econòmicas contra s'Iràq.
=== Possibilidade de atacu a s'Aràbia Saudita ===
Sa detzisione pigada dae s'otzidente de refudare s'invasione irachena est istada incoragida dae sa potentziale minetza irachena a s'[[Aràbia Saudita]]. Sa resessida lestra de s'esèrtzitu irachenu aiat difatis espostu in manera perigulosa su serente [[campu petrolìferu]] de Hana a eventuales curreras irachenas.
Tra s'Iràq e s'Aràbia fiant presentes diversos cuntrastos: sos dèpidos generados dae sa [[gherra Iràn-Iràq]] cara a s'Aràbia assumaiant a 26 milliardos de [[Dòllaru|dòllaros]] e sa làcana tra sas duas natziones fiatpagu dislindada. Annotamala sa positzione saudita in su giogu diplomàticu frenedigosu chi aiat pretzèdidu s'invasione aiat dadu a s'[[Iraq]] crara dimustratzione de comente a sos propòsitos de su presidente suo (esponente de s'ala panaraba de su partidu sotzialista [[Baath]]) no esserent cumpartzidos dae su Sultanu de Riad. Luegus a pustis de sa vitòria in su [[Kuwait]], Hussein aiat incumentzadu a atacare in manera verbale sa dinastia saudita, afirmende chi sas natziones amigas de sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] fiant guardianas illegìtimas de sas tzitades santas de [[Sa Mecca]] e de [[Medina]]. [[Saddam Hussein|Hussein]] ([[Sunnismu|sunnita]]) aiat cumbinadu su limbàgiu de sos grupos islàmicos chi fiant istados pagu a in antis cumbàtidos in Afganistàn cun sa retòrica impreada dae s'[[Iran|Iràn]] ([[Isciìsmu|sciita]]) pro atacare sos sauditas.
=== Operatzione ''Desert Shield'' ===
[[File:USS_Wisconsin_(BB-64)_preps.JPG|thumb|Sa nave USS Wisconsin est istada unu de sos medas vascellos ispinnigados pro sa missione Desert Shield. Sa nave, torrada a ativare, aiat abertu su fogu contra bresàllios inimigos pro sa prima borta a pustis de sa [[gherra de Corea]].]]
In su [[1980]] su tando presidente [[Jimmy Carter]] aiat fatu sa sighente decraratzione chi pertocaiat sa seguridade de sa regione de su [[golfu Pèrsicu]], chi est devènnida nòdida che sa dotrina Carter:{{Quote|...su cumprou de una fortza de foras de cuntrollare sa regone de su golfu Pèrsicu at a èssere cunsideradu che un'assàltiu a sos interèssios vidales de sos Istados Unidos de Amèrica, e che tales at a èssere rebusadu cun totu sos mèdios pretzisos, incluende sa fortza militare|3=...an attempt by any outside force to gain control of the Persian Gulf region will be regarded as an assault on the vital interests of the United States of America, and such an assault will be repelled by any means necessary, including military force.}}Su presidente [[Ronald Reagan]] aiat illustradu in su [[1981]] custa polìtica decrarende chi sos Istados Unidos diant àere impreadu sa fortza pro amparare s'[[Aràbia Saudita]], sa cale seguridade fiat minetzada dae sa gherra tra Iràn e Iràq. In base a custu e timende chi s'esèrtzitu irachenu si poderet afilare in un'invasione de s'Aràbia, su presidente [[George H. W. Bush]] aiat annuntziadu chi sos Istados Unidos diant printzipare a una missione "in totu difensiva" mutida operatzione Desert Shield pro prevènnere un'invasione de s'Aràbia a banda de sos irachenos. Sas tropas istadunidensas fiant istadas imbiadas a [[Aràbia]] su 7 de austu de su [[1990|1990.]]<ref name="AFPS Timeline">{{Cita web|url=http://www.defenselink.mil/news/Aug2000/n08082000_20008088.html|tìtulu=The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline|limba=en|atzessu=29 martzu 2007|dataarchìviu=2008-05-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20080526135240/http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=45404|urlmortu=eja}}</ref>
Su 8 austu s'Iràq aiat decraradu chi partes de su Kuwait diant èssere annessionadas a sa [[provìntzia de Bassora]] mentras su restu diat costituire sa de 19 provìntzias de s'Iràq.<ref name="AFPS15years">{{cita web|url=http://www.defenselink.mil/news/newsarticle.aspx?id=14792|tìtulu=15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues|limba=en|atzessu=29 martzu 2007|dataarchìviu=2011-06-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110608084842/http://www.defense.gov/news/newsarticle.aspx?id=14792|urlmortu=eja}}</ref>
Sa Marina istadunidensa aiat mobilitadu duos grupos navales, sas portabiones [[USS Dwight D. Eisenhower|USS ''Dwight D. Eisenhower'']] e s'[[USS Independence|USS ''Independence'']] presentes in s'àrea paris a sas iscortas issoro. Unu totale de 48 F-15 Eagle de su 1st Fighter Wing a sa base aèrea de Langley in [[Virgìnia|Virginia]] fiant lòmpidos in Aràbia Saudita, incumentzende luegus patruliamentos de sa làcana irachena pro rilevare e prevènnere sobradas irachenas. Sas tropas de terra fiant imbàtidas a 500 000 unidades. Manna parte de su materiale logìsticu fiat istadu carradu peri abiones o pro mèdiu de naves de càrrigu lestras. Nointames sos analistas militares cuncordaiant in sa bisura chi sas fortzas istadunidensas diant èssere istadas insufitzientes pro firmare una dabile invasione irachena de s'Aràbia Saudita.
=== Costitutzione de sa coalitzione ===
Intre sas vàrias risolutziones ONU, sa prus importante est istada sa nùmeru 678, aprovada dae su Cussìgiu de Seguresa su 29 santandria, chi fissaiat s'ultimatum pro su mesunote de su 15 ghennàrgiu 1991 Eastern Istandard Time (ateramente sas 08:00 oras antimeridianas de su 16 ghennàrgiu [[1991]], oras locale dèpida a una diferèntzia de 8 oras intre su fusu oràriu de [[Washington]] e cuddu de [[Bagdad|Baghdad]]) pro su retiru de sas tropas irachenas e fiant autorizados "totu sos mèdios netzessàrios pro sustentare e ativare sa risolutzione 660", una fòrmula diplomàtica chi cunsistiat in s'aprovatzione de s'impreu de sa fortza.
Sos Istados Unidos aiant assembladu una coalitzione de fortzas contra s'[[Iraq|Iràq]]. Issa fiat costituida dae 34 natziones, intre cales: [[Aràbia Saudita]], [[Argentina]], [[Australia|Austràlia]], [[Bahrein|Bahrain]], [[Bangladesh|Bangladèsh]], [[Brasile]], [[Canada|Canadà]], [[Cile|Tzile]], [[Colòmbia]], [[Danimarca]], [[Egitu]], [[Emirados Àrabos Unidos]], [[Frantza]], [[Germania|Germània]], [[Grèghia|Grètzia]], [[Honduras]], [[Itàlia]], [[Kuwait]], [[Marocco|Marrocu]], [[Noa Zelanda|Zelanda Noa]], [[Nixèr|Niger]], [[Norvegia|Norvègia]], [[Logos Bascios|Paisos Bàscios]], Omàn, [[Portogallo|Portugallu]], [[Qatàr]], [[Rennu Unidu|Regnu Unidu]], [[Senegal|Senegàl]], [[Ispagna]], [[Sudàfrica]], [[Corea de su Sud]] e [[Istados Unidos de Amèrica]]
S'Itàlia at partetzipadu afilende in su [[golfu Pèrsicu]] giai de su cumintzu de s'invasione de su [[Kuwait]] una fortza navale in s'[[Operatzione Golfu 2]] e partetzipadu a sos bombardamentos cun unos catziabombardieres Tornado IDS. Su generale [[Mario Arpino]] est istadu capu de s'unidade de coordinamentu aèreu in su cursu de sas operatziones bèllicas in Aràbia Saudita de su santugaine 1990 a su martzu 1991.
A su tèrmine de sas disamistades unos cantos cassaminas de sa marina militare italiana ant sighidu a operare in sa zona pro bonificare sas abbas de minas navales.
== Cronologia de sos acontessimentos ==
=== Rivendicatziones irachenas in su Kuwait ===
* 17 trìulas [[1990]] - Saddam Hussein pronùntziat a sa [[televisione]] un'arresonu chi acusat Emirados Àrabos e Kuwait de superare deliberadamente sas coberturas de bogadura de su grègiu a su fine de iscalabrare economicamente s'Iràq.
* 18 trìulas - su ministru irachenu Tareq Aziz imbiat unu messàgiu ufitziale a sa Lega Àraba acusende su Kuwait de àere furadu petròliu a s'Iràq boghende·lu longu sos 120 chilòmetros de frontera comuna, e de àere inflazionadu su mercadu petrolifero pro fàghere rùere su prètziu de su grègiu. Pro custu, esigit s'annullamentu de una crentia de 10 milliardos de dollaros, chi su Kuwait bantat in sos cunfrontos suos. Sos tonos s'àgriant e s'Iràq detzidet de ispàrghere de sas fortzas de terra a longu de sa frontera.
* 27 trìulas - in fatu a sas rechestas irachenas, s'[[OPEC]] detzidet, sa prima borta de su nadale [[1986]], de aumentare su prètziu de su barrile de 18 a 21 dollaros. Su balàngiu de 4 milliardos de dollaros in un'annu no at a èssere comente si siat sufitziente a cugugiare sos abisòngios de s'Iràq.
* 29 trìulas - Saddam Hussein pedit a su Kuwait sas ìsulas de Bubiyan e Warbah, chi s'agatant in positzione istratègica respetu a su golfu Pèrsicu.
=== S'invasione de su Kuwait e sos intentos de solutzione paghiosa ===
* 2 austu - s'esèrtzitu irachenu invadet a s'arbèschida su Kuwait cun 100 000 òmines e 300 carros armados, binchende in bator oras sa resistèntzia de s'Emiradu. Su sceicu Jaber A su-Ahmed A su Sabah, soberanu de s'istadu, acontzat cun sa famìlia in Aràbia Saudita, mentras frade suo Fahd abarrat ochidu, intre unas àteras 200 persones, in sos iscontros de [[Al Kuwait|Kuwait City]]. Medas tra sos aeroplanos de sa ''Royal Kuwait Air Force'' <big>ﺍﻟﻘﻮﺍﺙ ﺍﻟﺠﻮﻳـة ﺍﻟﻜﻮﻴﺘﻴـة</big> (A su-Quwwat a su-Jawwiyya a su-Kuwaytiyya), a pustis de àere fatu carchi missione de cumbata contra sas colunnas irachenas avanzende, aiant chircadu aprigu in Aràbia Saudita. Su Cussìgiu de Seguresa de s'ONU cun una risolutzione cundennat s'invasione.
* In sos Istados Unidos, su presidente George H. W. Bush cunvocat un' unidade de crisi assentada intre sos àteros de James Baker, segretàriu de istadu, Colent Powell, capu de s'esèrtzitu IMPREAT, Norman Schwarzkopf, generale de sas fortzas armadas in su Golfu, Richard Cheney, segretàriu a sa Defensa. Peristantu telèfonat personalmente a prus de sessanta cabos de Istadu pro impàrere unu fronte comunu a su fine de l'afilare contra Saddam, in casu de gherra, non solu sos Istados Unidos, ma su mundu intreu.
* 4 austu - sa [[Domo Bianca]] ìntimat a s'Iràq de si retirare de su Kuwait.
* 6 austu - 13 de sos 15 membros de su Cussìgiu de Seguresa de sas Natziones Unidas botant a favore de tostas santziones econòmicas e cumertziales contra de s'Iràq (s'astennent [[Yemen|Jemen]] e [[Cuba]])
* 7 austu - Saddam proclamat in un'arresonu televisivu chi su 2 austu s'est averguadu «su naturale isbocu de sa vitòria de Baghdad in s'Iràn», e chi «s'annessione de s'Emiradu de su Kuwait a su territòriu irachenu est totale e irreversibile».
* Sos Istados Unidos annùntziant peristantu s'imbiu de fortzas militares in su golfu Persicu, dende inghitzu a s'Operatzione Desert Shield (Iscudu in su Desertu).
* 9 austu - s'Iràq cùngiat sas fronteras, impeighende a unos deghimìgia istràngios bènnidos de paisos otzidentales de torrare in pàtria.
* 10 austu - sa Liga Àraba, in unu summit a su [[Cairo]] si dividit in sa chistione irachena: una majoria arriscada s'impinnat a tramudare unidades militares longu sa frontera tra Iràq e Aràbia Saudita, a su fine de evitare s'interventu de sos Istados Unidos. Favorabiles a Saddam so Gheddafi e Arafat, mentras s'astennent [[Algerìa|Algeria]], [[Tunisia]] e [[Jemen]].
* 15 austu - a pustis de oto annos de gherra, s'Iràq a s'ispessada detzidet de firmare sa paghe cun s'Iràn, rendende 2600 chilòmetros cuadrados de territòriu conchistados, reconnoschende sas làcanas istabilidas in su [[1975]] cun su tratadu de Algeri, e cunsignende a [[Teheran|Teheràn]] su controllu totale in su Shatt a su-'Arab. Su totu in càmbiu de sa neutralidade iraniana.
* 18 austu - Saddam "cumbidat" sos tzitadinos otzidentales blocados a abarrare in Iràq e annùntziat chi ant a èssere "acasagiados" in unos sitos ispetziales. S'intentu suo est de los impreare comente iscudos umanos. Sos istràngios bènnidos de [[Asia|Àsia]] e paisos àrabos podent imbetzes lassare s'Iràq, sena però sa possibilidade de batire cun sese sos benes pròpios.
* 20 austu - Benint at cungiadu sas ambasciadas istràngias in Kuwait City e su personale diplomàticu est fatu rimpatriare. Abarrant abertas solu sas ambasciadas de [[Frantza]], [[Rennu Unidu|Regnu Unidu]], [[Itàlia]] e [[Istados Unidos de Amèrica|IMPREAT]], e su personale faghet iscorta de mandigare pro subravìvere sena abba, energia elètrica e servìtzios a s'internu de sos edifìtzios.
* 23 austu - Est fatu difùndere unu vìdeu de Saddam Hussein inghiriadu dae ostagios britànnicos: totu su mundu est indignafu in su lu bìdere losingare sa conca de unu pipiu de 5 annos de nùmene Stuart Lockwood.
* 25 austu - In sas abbas de su [[Mare Mediterraneu|Mediterràneu]], de su golfu Pèrsicu e de su [[mare Ruju]] sunt presentes unidades navales de sete paisos otzidentales.
* 28 austu - Cussente de sa reatzione provocada dae su vìdeu de su 23 austu, Saddam detzidet de torrare a imbiare a pàtria sas fèminas e sos pipios otzidentales tentos in ostàgiu. Custu faghet isperare sos ambientes diplomàticos in una solutzione non militare de sa crisi.
* 9 cabudanni - [[Michail Gorbačëv|Mihail Gorbačëv]] e George Bush s'adobiant in [[Helsinki|Hèlsinki]] e, in su cundennare s'agressione, torrant a nàrrere sa voluntade issoro de risòlvere sa crisi in manera paghiosa. Saddam minetzat: «Tenimus de sa parte nostra unu milliardu de musulmanos».
* 11 cabudanni - su Cungressu IMPREAT, in sessione plenària, aplaudit a Bush pro su primu bilantzu in s'operatzione ''desert shield'' e pro s'intesa de Hèlsinki cun su leader sovièticu.
* 12 cabudanni - Giulio Andreotti, in calidade de presidente de turnu de sa CEE, lantza un'apellu pro una solutzione paghiosa de sa crisi in su Golfu.
* 14 cabudanni - A sas unidades giai presentes in su Golfu, s'Itàlia agiunghet 8 catziabombardieris ''Tornado'' e sa frigada ''Zeffiro''.
* Kuwait City est pigadu de assàltiu sas ambasciadas de [[Canada|Canadà]], [[Logos Bascios|Paisos Bàscios]] e Frantza. Tres prepostos de cust'ùrtima benint secuestrados.
* 15 cabudanni - François Mitterrand s'impinnat a rispòndere a s'atzione de su regìmene de Baghdad e faghet espèllere sos irachenos presentes in su territòriu frantzesu.
* 23 cabudanni - Saddam Hussein minetza de corfire sos putzos petroliferos de su [[Oriente Mèdiu]].
* 24 cabudanni - A sa minetza de Saddam su prètziu de su barrile propassat sa barrera de sos 40 dollaros e sos mercados borsìsticos isperimentant una die niedda, cun derrotas in totus sas pratzas dae [[Tokio|Tòkyo]] a [[Wall Street]].
* 1º santugaine - in un'arresonu a sas Natziones Unidas in sèida plenària, Bush decrarat chi sa gherra cun s'Iràq est istransire e chi su guvernu suo chircat una solutzione polìtica, atzinnende a sa possibilidade de risòlvere sa cuntierra àraba-israeliana si su Kuwait èsseret evacuadu. Sos diplomàticos non cumprendent sa detzisione de ligare sa chistione de sos territòrios ocupados a sa risolutzione de sa crisi de su Golfu. In sas dies imbenientes si torrat s'ativismu de sos [[Palestinesos]] e a nord de [[Beirut]] unu commando aberit su fogu subra 5 000 dimostrantes sighidores de su generale cristianu Michel Aoun. Sos Istados Unidos lassant fàghere pro ite sa [[Siria|Sìria]] at promìtidu a sos IMPREAT 10 000 òmines e 200 carros armados pro s'operatzione ''desert shield''.
* 6 santugaine - A Kuwait City est serrada s'ambasciada italiana. Sos diplomàticos sunt acasagiados a curtzu de s'Ambasciada italiana in Bagdad, àncora prenamente operativa.
* 10 santugaine - dae in antis su Cungressu istadunidensu, una giòvana mediorientale de 15 annos, connota cun su nùmene de Nayirah, frunit pranghende una testimonia de sos ispreos commitidos dae s'esèrtzitu irachenu in Kuwait. S'acontessimentu at a èssere videotrasmìtidu in totu su mundu, ma sa testimonia at a resurtare a segus cumpridamente farsa: sa giòvana est sa fìgia de s'ambasciadore de su Kuwait in Washington e sa montadura est istada architetada de un' agèntzia publitzitària, pagada dae un' assòtziu de bessidos kuwaitianos pro promòvere sa gherra in su Golfu.
* 23 santugaine - emìtidos sos ùrtimos 300 ostàgios frantzesos tratentos in Iràq. Sos àteros otzidentales ant a èssere emìtidos a pagu a pagu, cun s'interessamentu de personalidade de guvernu de sos vàrios paisos. In [[Roma]], peristantu, unu grupu de familiares de sos ostaggi manifesta dae in antis su Parlamentu pro s'emito de sos tzitadinos italianos àncoras blocados.
* 29 santugaine - a sas Natziones Unidas su Cussìgiu de seguridade botat sa de deghe risolutziones de cundenna de su regìmene de Saddam pro sos crìmines de gherra e pro violatzione de sos deretos umanos.
* 4 santandria - George Baker negòtziat cun Gorbačëv sa neutralidade in càmbiu de agiudos econòmicos e de unu remenu a sa no ingerenza in casu de decraru de indipendèntzia de sos paisos de su [[Mare Bàlticu|Bàlticu]] e de su [[Càucasu]].
* 19 santandria - unos àteros 250 000 òmines sunt imbiados dae [[Bagdad|Baghdad]] in Kuwait. Aparit craru chi s'Iràq disponet àncora de largas risursas in antis chi si fatzant intèndere sos efetos de s'embargu, e su Pentàgonu at atzertadu chi sos irachenos sunt preparende lìnias difensivas suterràneas e tenent intentzione de sabotare sos putzos petroliferos de su Kuwait.
* 29 santandria - su Cussìgiu de Seguresa ONU votat sa ''risolutzione 678'', cun sa cale legìtimat s'impreu de sa fortza contra s'Iràq e fissat a su mesunote de su 15 ghennàrgiu [[1991]] su tèrmine pro su retiru de sas tropas de su Kuwait.
* 30 santandria - in un'ùrtimu tentativu de risòlvere sa crisi in manera diplomàtica, Bush cumbidat Tareq Aziz a sa Domo Bianca e detzidet de imbiare Baker a Baghdad, ma s'ùnicu adòbiu chi si realizat at a èssere cuddu intre Baker e Aziz in [[Ginevra]] su 9 ghennàrgiu 1991.
* 6 nadale - Saddam lìberat sos ùrtimos 300 ostàgios otzidentales tratentos e afirmat: «Semus bastante fortes de pòdere fàghere mancu de sos iscudos umanos». Sos Ambasciadores otzidentales lassant s'Iràq a etzetzione de cussu italianu, chi abarrat fintzas in rapresentàntzia de sa Presidèntzia de turnu de s'[[Unione Europea]].
* 3 ghennàrgiu - a [[Washington]] est posta a sos votos sa detzisione de Bush de impreare sa fortza contra s'Iràq: càmbara e senadu l'aprovant, ma unu sondàgiu rivelat chi petzi su 47% de sos istadunidensos est favorèvole a sa gherra (a austu fiat su 73%).
* 16 ghennàrgiu - a sas 00,00 oras locale de Washington (UTC -5) chi currispondent a sas 08:00 de Baghdad (UTC +3) iscadit s'ultimatum de sas Natziones Unidas.
* 17 ghennàrgiu - 18 oras e 38 minutos a pustis de s'iscadèntzia de s'ultimatum de s'ONU, a sas 02:38 de su mangianu oras de Baghdad tenet cumintzu s'operatzione Desert Storm, sa prus imponente atzione militare alleada de su [[1945]] a sighire.
== Sas operatziones militares ==
=== Sa campagna aèrea ===
==== Operatzione Instant Thunder ====
Operatzione ''Instant Thunder'' est istadu su nùmene preliminare dadu a s'atacu aèreu pranificadu de sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] durante sa gherra de su Golfu.<ref>{{Cita libro|nùmene=Charles|sambenadu=Jaco|tìtulu=The Complete Idiot's Guide to the Gulf War|year=2002|url=https://archive.org/details/completeidiotsgu0000jaco_w1i2|data=2002|editore=Alpha Books|limba=en|p=[https://archive.org/details/completeidiotsgu0000jaco_w1i2/page/106 106]|ISBN=0-02-864324-0}}</ref> Fiat istadu pranificadu che un'atacu in fortzas chi diat àere dèpidu bisestrare sas fortzas militares irachenas cun pèrdidas mìnimas de tziviles.<ref name="arkin">{{Cita pubblicazione|nùmene=William M.|sambenadu=Arkin|data=1998|tìtulu=MASTERMINDING AN AIR WAR|rivista=Washington Post|limba=en|atzessu=29 santandria 2007|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/fogofwar/wargoals.htm}}</ref><ref name="ontarget">{{Cita libro|tìtulu=On target: organizing and executing the strategic air campaign against Iraq|editore=[[DIANE Publishing]]|limba=en|p=75|ISBN=1-4289-9024-0}}</ref> Sa pranificatzione at impreadu su modellu de sos chimbe aneddos.
S'operatzione fiat costituida dae tres fases separadas. Sa prus curtza fiat istada sa prima, chi diat àere impreadu sa "supressione de sas defensas" pro istabilire su controllu de s'ispàtziu aèreu irachenu e kuwaitianu, eliminende sos radars inimigos, seghende sas lìnias de trasportu impreadas dae s'esèrtzitu irachenu e neutralizende totus sas baterias antiaèreas. Sa prima fase de s'operatzione includiat fintzas su bombardamentu de totu sas postaziones de cumandu militares e de sos sitos suspetados de cuntènnere armas chìmicas. Sa segunda fase diat àere dèpidu disabilitare s'esèrtzitu irachenu, paris a sas infrastruturas de sa natzione. Pro cunsighire custos obietivos diant èssere istados bombardados sos depòsitos de armas, sas rafinerias e unas àteras istruturas crìticas, faghende impossìbile acontzare o costruire sos armamentos.
Unos àteros bersàllios diant èssere istadas sas infrastruturas tziviles, comente sas tzentrales elètricas e lìnias telefònicas. Infines, s'ùrtima fase diat àere cumprèndidu sa cumbata dirìgida cun sas fortzas irachenas. Debilitadu dae sas primas duas fases, s'esèrtzitu non diat àere dadu meda resistèntzia.
Sa pianificatzione de s'operatzione ''Instant Thunder'' aiat incumentzadu su 5 austu 1990. Cando aiant incumentzadu sas cumbatas su 17 ghennàrgiu [[1991]], sas tres fases s'aiant consolidadu in s'operatzione ''Traschia in su Desertu'', chi est istada cunsiderada fintzas un'ofensiva de terra.
==== Inghitzu de sa campagna aèrea ====
[[File:F-117_Nighthawk_Front.jpg|left|thumb|Unu cassa stealth F-117 Nighthawk, unu de sos primos aeroplanos tecnològicos impreados durante s'Operatzione Desert Storm]]
Sa die a sighire a s'iscadèntzia de s'ultimatum, sa coalitzione at afiladu una massitza campagna aèrea cun su nùmene in còdighe de ''Operatzione Traschia in su Desertu'', cun prus de 1000 bessidas a sa die. Aiat incumentzadu cun sa destruida de duos sitos radars irachenos a banda de 8 elicòteros AH-64 Apache e duos elicòteros Pavelow a longu de sa làcana Àrabu-Irachena a sas 2:38 oras de Baghdad. A sas 2:43 duas EF-111 Raven ant ghiadu 22 F-15 Eagle contra sos aeroportos H-2 e H-3 in s'Iràq otzidentale. Carchi minutu a pustis de unu de sos EF-111 at postu a sinnu su primu abbatimentu contra unu Dassault Mirage irachenu.
A sas 3, deghe stealth F-117 Nighthawk in suta de s'amparu de sos EF-111 ant bombardadu sa capitale [[Bagdad|Baghdad.]] In s'impertantu vàrios bersàllios de sa tzitade fiant corfidos dae sos mìssiles cruise BGM-109 Tomahawk, mentras unos àteros bersàllios fiant corfidos dae aeroplanos de sa coalitzione. S'atacu aiat sighidu pro oras. Sa sede tzentrale de su guvernu, sas istatziones televisivas, sas pistas de s'aviatzione e sos palatzos presidentziales fiant istados distrùidos.
[[File:Gulfwar_1991_in_Israeli_shelter.jpg|left|thumb|Una famìlia [[Israele|israeliana]] agatat aprigu de sos atacos de sos Scud cun [[Caratza contragassu|màscaras antigàs]]]]
Unas àteras armas impreadas in sa campagna aèrea sunt istados fintzas sas gai naradas "bombas intelligentes" e sos mìssiles de crusiera, paris a sas bombas a budrone e sas [[bombas "Daisy Cutter"]]. S'Iràq at respònstu afilende sa die imbeniente oto mìssiles Scud contra Israele. Custos tipos de atacos aiant sighidu pro totu sa durada de sa cuntierra. In totale contra [[Israele]] fiant afilados 42 Scud. Israele no aiat reagidu, in s'intentu de tènnere unida sa coalitzione, assentada fintzas de paisos àrabos chi in casu de reatzione israeliana diant àere defetzionadu.
Sa prioridade de sas fortzas de sa coalitzione est istadu sa destruidura de sa fortza aèrea e antiaèrea irachena, un'obietivu chi est bènnidu segudadu curre·curre. De cunsighèntzia, sos aeroplanos de sa coalitzione ant pòdidu operare sena tropas dificultades. Fintzas si las capatzidades antiaèreas irachenas sunt istados superioras a su previstu, solu unu F/A-18 Hornet est bènnidu aterradu in sa prima die de sas operatziones. Sas installatziones de mìssiles terra-àera ('''SAM''') irachenas sunt istados distrùidas pro mèdiu de s'impreu de EA-6B, EF-111, F-4G, F-16C, F/A-18 e sos F-117, e posca ant pòdidu èssere imbiados in seguridade sos àteros aeroplanos. Sas missiones sunt bènnidos lantzadas printzipalmente de sas bases de s'[[Aràbia Saudita]] e de ses portaerei de sa coalitzione postas in su [[golfu Pèrsicu]] e in su [[mare Ruju]]. In su golfu Pèrsicu fiant presentes s'USS Midway (CV 41), s'USS John F. Kennedy (CV-67) e s'USS Ranger (CV-61) (classe Forrestal) mentras s'USS Amèrica (CV-66), s'USS Theodore Roosevelt (CVN-71) e s'USS Saratoga (CV-60) in su mare Ruju. De custas naves partiant sos F-14 Tomcat, impreados pro annichilare sas defensas aèreas irachenas; difatis ant aterradu numerosos MiG-29, Mirage F-1, MiG-23, MiG-25.
[[File:A-10A_Thunderbolt_II_Desert_Storm.jpg|left|thumb|A-10A Thunderbolt-II istadunidensu pro su suportu aèreu subra a chircos de irrigatzione de su trigu]]
==== Fuida de sas fortzas aèreas in Iràn ====
Sa prima chida de sas operatziones at bidu numerosas essidas a banda de sos pilotas irachenos espertos in sa cumbata aèrea a bassa cuota. Cun s'usu de unos MiG ghiados dae sos mègius pilotas ant chessidu a neutralizare medas atacos a postaziones radars e antiaèreas o de obietivos sensìbiles. Sas postaziones antiaèreas irachenas ant aterradu 2 F-15e strike Eagle e 1 F-14 Tomcat. A pustis de 3 dies de intensas batallas in sos chelos irachenos 8 MiG e 26 Mirage irachenos sunt istados aterrados dae sos aeroplanos de sa coalitzione (printzipalmente F-14 Tomcat e F-15 Eagle) e subidu a pustis de sas fortzas aèreas irachenas ant incumentzadu a si dirìgere cara a s'Iràn.<ref>{{Cita web|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/iraq/air-force-equipment-intro.htm|tìtulu=Iraqi Air Force Equipment - Introduction|limba=en|atzessu=19 ghennàrgiu 2005}}</ref> Custu èsodu de massa (de 115 a 140 aèreos) in Iràn at pigadu in contrapè sas fortzas de sa coalitzione, ca si suponiat chi si diant èssere dirìgidos in [[Giordània]], una natzione prus amistosa cara a s'Iràq de s'[[Iran|Iràn]], chi est istadu pro longu tempus una natzione ostile. Sa coalitzione aiat difatis postu de sos aeroplanos in s'Iràq otzidentale pro firmare una tale ritirada cara a sa Giordània, e no est istadu in gradu de blocare su coladòrgiu cara a s'Iràn.
==== Foressida de petròliu in su Golfu ====
Su 23 ghennàrgiu, s'Iràq est bènnidu acusadu de àere ghetadu in mare 400 milliones de gallones de petròliu in su golfu Persico, provochende sa prus manna essida a foras de petròliu de s'istòria.<ref>{{cita web|url=http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|tìtulu=Oil Spill: After the Deluge|autore=Jeffrey Pollack|limba=en|atzessu=2011-02-01|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100613021006/http://www.dukemagazine.duke.edu/dukemag/issues/030403/oil1.html|dataarchìviu=13 làmpadas 2010|urlmortu=eja}}</ref> S'acusa de àere atacadu in manera deliberada sas risursas naturales pro blocare s'isbarcu de sos Marines est istadu negada dae su guvernu irachenu, segundu su cale fiat istadu causadu dae su bombardamentu de sa coalitzione chi diat àere distrùidu de sas petrolieras irachenas atracadas.
==== Bombardamentu de sas infrastruturas ====
Sa de tres e prus manna fase de sa campagna aèrea fiat dedicada a sa destruidura de obietivos militares, tra cales: lantzadores de mìssiles Scud-B, sitiados continentes armas de destruidura de massa, tzentros de chirca militares e fortzas navales. Belle su tres unu de sa potèntzia aèrea est istadu cuntzentradu in s'atacu de sas postaziones de Scud, chi fiant subra mesos mòbiles e fiant difìtziles de localizare. Annotamala, carchi giustos fiant ùtiles fintzas pro sos tziviles, comente a tzentrales elètricas, sistemas de telecomunicatzione, istruturas portuales, rafinerias, ferrovias e pontes. Sas tzentrales elètricas sunt istados distrùidas in totu su paisu, e a sa fine de sa gherra s'eletritzidade prodùida fiat falada a su 4% respetu a sa produtzione in antis de sa gherra. Sas bombas ant distrùidu totu sas printzipales digas, sas istatziones de rifornimentu e medas tzentros de tratamentu de sas abbas de iscàrrigu.
SOS bersàllios irachenos sunt istados localizados tràmite fotografias aèreas impreende las coordinades GPS in riferimentu a cussas de s'ambasciada istadunidensa a Baghdad. Custas coordinadas sunt istados rilevadas cun pretzisione de un'ufitziale de s'aereonàutica in s'austu de su 1990.<ref>{{Cita libro|nùmene=Tom|sambenadu=Clancy|tìtulu=Armored Cav|year=1994|url=https://archive.org/details/armoredcavguided00clan|data=1994|editore=Berkley Books|limba=en|p=[https://archive.org/details/armoredcavguided00clan/page/194 180]|ISBN=0-425-15836-5}}</ref>
=== Sa campagna terrestre ===
Sas fortzas de sa coalitzione ant dominadu s'àera gràtzias a sa supremazia tecnològica, ma su divàriu tecnològicu pro sas fortzas de terra fiat addiritura superiora. Sas tropas de sa coalitzione possediant su mannu avantàgiu de operare in suta de s'amparu de sa supremazia aèrea creada dae sa fortza aèrea in antis de s'inghitzu de s'ofensiva de terra. Ultres a custu possediant unos àteros duos avantàgios tecnològicos:
# Sos carros armados, comente a sos istadunidensos M1 Abrams, sos britànnicos Challenger 1 e sos kuwaitianos M-84 fiant de mannu longa superioras a sos mollos de saca de sos carros armados sovièticos T-72, T-55 (o còpias tzinesas), T-62 impreados dae sos irachenos, sende chi no esistiant càmeras tèrmicas pro pòdere iscobèrrere inimigos a distàntzias superioras e sas ballas in impreu fiant de calidade inferiora a cussos russos. Sos echipàgios fiant mègius addestrados e cun una dotrina bèllica superiora.
# S'impreu de su GPS at permìtidu a sas fortzas de sa coalitzione de s'iscostiare fintzas in ausèntzia de puntos de riferimentu. Custu resas possìbile s'atacu de unu bersàlliu dillindadu, essende a connoschimentu de sa pròpia positzione e de cussa de s'inimigu, imbetzes de vagare e adobiare s'inimigu pro casu.
==== Primas manovras in Iràq ====
Sas primas unidades in territòriu irachenu sunt istados tres pattuglias de s'iscuadrone B de su ''Special Air Service'' britànnicu, cun su nùmene in còdighe de ''Ben One Zero'', ''BenTwo Zero'' e ''Ben Three Zero.'' Custas pattuglias, costituidas dae oto sordados, ant aterradu dae segus a sas lìnias inimigas pro collire informatziones de intelligence in sos movimentos de sos sistemas de làntziu Scud chi non podiant èssere rilevados dae su chelu. Sos giustos includiant fintzas sa destruidura de unu fàsciu de fibras òticas pro sas tzitas.
Sos elementos de sa 2ª brigada, 1ª partzidura cavalleria ant fatu un' operatzione de reconnoschimentu su 9 freàrgiu [[1991]], sighida dae una segunda operatzione de reconnoschimentu chi at distrùidu unu batallione irachenu. Su 22 freàrgiu s'Iràq at atzetadu un'acòrdiu de sessamentu de sa disamistade a banda de s'[[Unione Sovietica|Unione Soviètica]], chi previdiat su ritiru de sas tropas irachenas finas sas positzione pretzedentes a s'invasione intro ses chidas sighidu dae unu totale sessamentu de sas disamistades, in suta de su compudu de su cussìgiu de seguridade ONU. Sa coalitzione at refudadu sa proposta, ma at afirmadu chi sas fortzas irachenas non diant èssere istadas atacadas mentras si retiraiant. Pro custu sa coalitzione at afiladu su definitivu ultimatum in manera cabale a sas 12:00 pm Eastern Istandard Time de su 22 freàrgiu 1991 (20:00 oras locale a Baghdad) istabilinde unu perìodu de 24 oras intro su cale Saddam diat àere dèpidu retirare sas tropas incondizionatamente de su Kuwait sena èssere atacadu, pretzisamente s'ultimatum diat èssere iscadidu a sas 12:00 pm de sa die sighente (23 freàrgiu 1991), 20:00 oras locale a Baghdad.
Su làntziu de s'ultimatum est istadu decraradu ufitzialmente de su presidente istadunidensu George H.W. Bush: "The coalition, will give Saddam Hussein, until noon Saturday, to do what he must do, begin, his immediatas, and unconditional withdraw from Kuwait. (sa coalitzione, at a dare a Saddam Hussein, finas mesudie de sàbadu, sa possibilidade de fàghere custa chi depet èssere fatu, est a nàrrere incumentzare s'immediatu e incondizionadu ritiru de su Kuwait)".
==== Operatzione Desert Sabre ====
A sas 04:00 a de note de su 24 freàrgiu [[1991]] sa 6ª partzidura lèbia frantzesa (chi includiat unidade de sa Legione istràngia frantzesa e chi fàghet ala de su de XVIII corpos de armada cumpostu ultres chi de sa 24ª Partzidura de fanteria mecanizada, de su 3º regimentu de cavalleria coratzada, de sa 82ª e de sa 101ª Partzidura aviotrasportata) at penetradu in Iràq pro medas km finu a s'aeroportu de a su-Salmān pro creare unu muru difensivu contra un'eventuale contrattaccu irachenu de su nord; in manera simultànea sas tropas sauditas de sa 20 brigada coratzada ant penetradu longu sa costa de su Kuwait, e in su matessi tempus sa 1ª e sa 2ª partzidura marines (suportadas dae sa brigata Tiger de s'oramai smantellata 2ª partzidura coratzada de s'esèrtzitu istadunidensu de aposentu in sa [[Germania|repùbblica federale tedesca]]) sunt intrados finas issas in su Kuwait sena adobiare resistèntzia.
Duas oras a pustis a sas 08:00 am sa 101ª partzidura aviotrasportada giughet un'atacu aèreu cun sos elicòteros UH-60 Black Hawk pro su fàbricu de una zona de rifornimentu pro sos elicòteros de atacu AH-64 Apache.
Subidu a pustis de, ''su de VII Corpos'' istadunidensu, at afiladu un'atacu in Iràq a sas 14,35, a ovest de su Kuwait, pighende sas fortzas irachenas de ispantu.
Su de VII Corpos de armada fiat assentadu dae: sa 1ª partzidura de fanteria de s'esèrtzitu istadunidensu, sa 1ª e sa 3ª partzidura coratzada de s'esèrtzitu istadunidensu, sa 1ª partzidura coratzada britànnica, su 2º regimentu de cavalleria coratzada de s'esèrtzitu e de sa 1ª partzidura de cavalleria de s'esèrtzitu istadunidensu.
Su 25 freàrgiu [[1991]] mentras sas batallas fiant tzochende in totue sa partzidura de cavalleria fiat abarrada firma pro fàghere crèere a sos irachenos chi unu àteru atacu fiat imminente in su Wādī a su-Bāṭin, però comomai sa die a pustis, su 26 freàrgiu, fiat comomai craru s'intentu de su de VII Corpos de armada: arrodiare girende cara a est, segare foras e annientare sa Guàrdia repubblicana irachena in sa làcana tra Iràq e Kuwait. De cunsighèntzia sa 1ª partzidura de cavalleria si torrada a giùnghere cun su de VII Corpos de armada belle cumpletende s'arrodiada.
Su costàgiu destru fiat conchistadu imbetzes de sa fanteria de sa 1ª Partzidura coratzada britànnica, chi aiat annichiladu unas àteras ùrtimas sacas de resistèntzia de sa guàrdia repubblicana.
A sa fine sos alleados sunt intrados in cuntatu cun sa guàrdia repubblicana in sa làcana annientendedda belle in manera cumprida.
[[File:Demolished_vehicles_line_Highway_80_on_18_Apr_1991.jpg|thumb|S'"Autostrada de sa morte"]]
S'avantzamentu de sa coalitzione est istadu prus lestru de cantu sos generales istadunidensos fagherent a arreare. Su 26 freàrgiu sas tropas irachenas ant incumentzadu a si retirare de su Kuwait, ghetende fogu a totus sos putzos petrolìferos kuwaitianos chi ant adobiadu. Unu longu acumpangiamentu de tropas irachenas in ritirada s'at formadu longu sa printzipale autostrada tra [[Iraq|Iràq]] e [[Kuwait]]. Custu acumpangiamentu est bènnidu bombardadu gai in manera crispa de sa coalitzione chi at devènnidu nòdidu cun su nùmene de "Autostrada de sa morte". Sas fortzas de sa coalitzione ant sighidu a inseguire sas fortzas irachenas ultres sa làcana e ultres, in antis de torrare cando sos irachenos s'ant agatadu a una distàntzia de 240 km de Baghdad.
[[File:Operation_Desert_Storm_22.jpg|left|thumb|Fogos de putzos petroliferos a foras de Kuwait City in su [[1991]]]]
Una chentina de oras a pustis de s'inghitzu de sa campagna de terra a sas 04:00 am de su 24 freàrgiu, su presidente Bush at decraradu su sessamentu de sas disamistades e su 28 freàrgiu a sas oras 08:00 am a [[Bagdad|Baghdad]] (mesunote de su 27 freàrgiu EST) at decraradu sa liberatzione de su Kuwait e sa fine de sa gherra de su golfu.
==== Anàlisi post-bèllica ====
Fintzas si est bènnidu naradu chi su nùmeru de sas tropas irachenas bantzigaiat a inghìriu de unas 545 000 unidades, a sa die de oe medas espertos retenent chi sos avaloramentos cuantitativos e calitativos de s'esèrtzitu irachenu sunt istados esageradas, ca includiant fintzas sas unidades temporales e ausiliàrias. Medas sordados irachenos fiant giòvanos, cun risursas iscassas e un'addestramentu inadeguadu.
Sa coalitzione at imbiadu 540 000 unidades, ultres a 100 000 sordados turcos chi sunt istados afilados a longu de sa làcana tra [[Turkia|Turchia]] e [[Iraq|Iràq]]. Custu at provocadu sa diluitzione de sas fortzas irachenas chi s'ant dèpidu psrtire a longu de totu sas làcanas de su paisu. In custu s'avantzada istadunidensa non solu est istadu avantagiada dae sa primatzia tecnològica, ma fintzas de sa cantidade majore de fortzas in campu.
[[Saddam Hussein]] at acuistadu equipaggiamentu militare de belle totus sos printzipales fornidores presentes in su mercadu mundiale de sos armamentos. Non b'at àpida una standardizatzione de s'esèrtzitu, chi fiat meda eterogèneu e sufriat de inadeguada preparatzione e motivatzione. Sa majore ala de sas fortzas coratzadas irachenas impreaiat unos carros armados tzinesos betzos Type-59 e Type-69, unos T-55 sovièticos chi torraiant a artziare a sos annos chimbanta e sessanta e carchi T-72 prus modernos. Custos veìculos non fiant echipagiados cun sos ùrtimos agatados bèllicos (a esèmpiu sa bisione tèrmica): nd'at cunsighidu chi s'eficatzidade issoro in cumbata est istadu meda limitada. Annotamala sos irachenos no ant chessidu a agatare de sas contromisuras eficatzes pro sas visuales tèrmicas e sas ballas perforantes a emito de involucru impreados dae sos carros armados M1 Abrams e Challenger 1. Custa tecnologia at permìtidu a sos carros armados de sa coalitzione de arruolare e distrùere in manera eficatze sos carros irachenos de una distàntzia tres furriadas superiora a cussa de sos aversàrios issoro. Sos irachenos non possediant nimancu unas ballas eficatzes pro s'armadura Chobham de sos carros istadunidensos e britànnicos.
Sas fortzas irachenas no ant impreadu sas tècnicas de gherrilla urbana chi diant àere pòdidu isfrutare in sa tzitade de [[Al Kuwait|Kuwait City]]. Custu diant àere pòdidu annullare carchi avantàgiu tecnològicu de sa coalitzione. Ant intentadu de adotare sa dotrina soviètica isvilupada in sos annos chimbanta pro sos atacos in massa, ma s'implementazione at fallidu a càusa de s'iscassa preparatzione de sos cumandantes e de sos atacos aèreos preventivos istadunidensos contra bunker e tzentros de tzita.
== Contierras ==
=== Sìndrome de sa gherra de su Golfu ===
{{Esigit tzitassione|Circa 50 000 soldati statunitensi su 700 000 mandati nel Golfo nel 1991 per combattere la "guerra tecnologica" contro [[Saddam Hussein]] contrassero una malattia che intaccava il [[sistema immunitario]]. La malattia nota come «sindrome del Golfo» è forse da attribuirsi a [[vaccino|vaccini]] sperimentali contro l'[[antrace]] che [[il Pentagono]] fece iniettare a tutti i militari indistintamente.}}
== Notas ==
<references />{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Istoria contemporanea]]
hhjc0ev98ha0dte8mlgpivwas7lx1k4
Categoria:Pintores italianos
14
18710
190570
160363
2026-08-18T16:27:33Z
Mistico Dois
19393
190570
wikitext
text/x-wiki
[[Categoria:Pintores]]
[[Categoria:Italianos]]
es2s0y8dkdr4j4gcxphf5svi1321rye
J. R. R. Tolkien
0
19276
190587
187474
2026-08-18T19:12:51Z
InternetArchiveBot
10458
Add 17 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190587
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|immàgine=J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg|descritzione=J. R. R. Tolkien a pustis de s'essida dae s'Universidade de Leeds, in su [[1925]] o su [[1926]]|natzionalidade=inglesa|data_de_nàschida=3 de ghennàrgiu de su 1892|logu_de_nàschida=Bloemfontein|data_de_morte=2 de cabudanni de su 1973|logu_de_morte=Bournemouth|òperas_printzipales=*Beowulf: The Monsters and the Critics<br/>
*[[Su Hobbit]]<br/>
*[[Su Sennore de sos Aneddos]]<br/>
*[[Su Silmarillion]]<br/>
*[[Contos no Acabados]]|nùmene_babbu=Arthur Reuel Tolkien|nùmene_mama=Mabel Suffield|fìgios=John Francis (1917–2003)<br/>
Michael Hilary (1920–1984)<br/>
Christopher John (1924–2020)<br/>
Priscilla Anne (1929)|alma_mater=Exeter College, Oxford|còjube=Edith Bratt (1916-1971)|traballu=iscritore, poeta, linguista, filòlogu, crìticu literàriu, tradutore e professore universitàriu|istitutzione_de_traballu=[[Universidade de Oxford]]|prèmios=*Commendadore de s'Òrdine de s'Impèriu Britànnicu (1972)<br/>
*Làurea honoris càusa in s'Universidade de Oxford (1972)<br/>
*Membru de sa Sotziedade Reale de Literadura|càusa_de_sa_morte=pneumònia|positzione_de_traballu=*Càtedra Rawlinson and Bosworth de professore de Anglosàssone (1925-1945)<br/>
*Càtedra Merton de professore de Inglesu (1945-1959)|situ=http://tolkienestate.com/|religione=catòlica|gènere=''fantasy'', ''high fantasy'', mythopoeia, tradutzione, crìtica literària|movimentu=Inklings|influèntzias=George MacDonald, Edward Wyke-Smith, Robert E. Howard, Jules Verne, Henry Rider Haggard, Lord Dunsany, Edward Coley Burne-Jones, William Morris e G. K. Chesterton|incumintzu_de_s'atividade=1937|rangu=suta-tenente|lealtade=esèrtzitu britànnicu|batallas/gherras=[[Prima Gherra Mundiale]], Batalla de Thiepval Ridge e Batalla de su Somme}}
'''John Ronald Reuel Tolkien''' [[Òrdine de s'Impèriu Britànnicu|CBE]] (pronùntzia: /ˈtɒlkiːn/;<ref group="Nota">B'est sa trascritzione fonètica de Tolkien matessi, riportada in s'illustratzione de ''The Return of the Shadow: The History of The Lord of the Rings, Part One'', Christopher Tolkien (a incuru de), Londra, Unwin Hyman, 25 austu 1988 (''S'Istòria de sa Terra Mesania'', vol.6) ISBN 0-04-440162-0. Sa positzione de s'atzentu no est definida de su totu: unos cantos membros de sa famìlia Tolkien ant impreadu s'atzentu in sa de duas sìllabas (''tolKIEN'') imbetzes chi in sa de unu (''TOLkien'')</ref> [[Bloemfontein]], [[3 de ghennàrgiu]] de su [[1892]] - [[Bournemouth]], [[2 de cabudanni]] de su [[1973]]), prus connotu comente '''J. R. R. Tolkien''', est istadu un'[[iscritore]], [[Poete|poeta]], [[Linguìstica|linguista]], [[Filologia|filòlogu]], crìticu literàriu, tradutore e professore universitàriu [[Inghilterra|inglesu]], connotu mescamente pro èssere s'autore de sas òperas de [[Arta fantàsia|high fantasy (fantasy artu)]] ''[[Su Hobbit]]'', ''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'' e ''[[Su Silmarillion]]''.<ref>{{Tzita web|url=https://www.enciclopedia.cat/ec-gec-0066312.xml|tìtulu=John Ronald Reuel Tolkien|situ=www.enciclopedia.cat|limba=ca|atzessu=2020-12-10}}</ref><ref name=":0">{{Tzita publicatzione|annu=2025|mese=09|tìtulu=J.R.R. Tolkien|rivista=Ite Mi Contas?|nùmeru=7|pp=4-6|limba=sc|ISBN=979-82-6932-197-4|curadore=Stefania Carta e Alessio Pani}}</ref>
Istudiosu de importu de sa limba inglesa antiga, est istadu professore titulare de anglosàssone e catedràticu (''Rawlinson and Bosworth Professor'') de su Pembroke College intre su 1925 e su 1945, e a pustis professore de inglesu e catedràticu (''Merton Professor'') de su Merton College de s'[[Universidade de Oxford]], intre su 1945 e su 1959. In cue, at contribuidu a sa creatzione de su ''New Oxford English Dictionary''. Est istadu amigu meda de C. S. Lewis, essende ambos duos membros de unu grupu informale de cuntierra literària connotu che a sos ''Inklings''. Est istadu fintzas membru de sa Royal Society of Literature. In su [[1972]] Tolkien at retzidu sa làurea honoris càusa in s'Universidade de Oxford, e su 28 martzu de cuss'annu sa reina Elisabetta II l'at cunferidu su tìtulu de Cumandante de s'Òrdine de s'Imperu Britànnicu.<ref>{{Tzita web|url=http://www3.shropshire-cc.gov.uk/tolkien.htm|tìtulu=J. R. R. Tolkien|autore=Shropshire County Council|situ=Literary Heritage, West Midlands|limba=en|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120728154119/http://www3.shropshire-cc.gov.uk/tolkien.htm|dataarchìviu=28 trìulas 2012|urlmortu=eja}}</ref>
A pustis de sa morte sua, fìgiu suo Christopher at publicadu una sèrie de òperas fundadas in subra de sas notas mannas e de sos medas manuscritos non publicados dae su babbu suo, intre sos cales b'at ''Su Silmarillion''. Custos, in paris cun ''Su Hobbit'' e ''Su Sennore de sos Aneddos'', creant unu corpus ùnicu de contos, poemas, istòrias, limbas imbentadas e proas literàrias a pitzu de unu mundu fitìtziu mutidu Arda, in intro de su cale s'agatat sa Terra Mesania.<ref group="Nota">Terra Mesania, "Middle-earth" in inglesu, benit dae su ''middel-erthe, middel-erd'' de s'inglesu mesanu, chi benit dae su ''middangeard'' anglosàssonu, chi benit dae su nòrdicu antigu [[Midgard|Miðgarðr]], sa terra in ue istant sos umanos in sa [[mitologia nòrdica]].</ref> Intre su 1951 e su 1955 Tolkien at aplicadu su cuntzetu de ''legendarium'' (legendàriu, in sardu) pro chistionare de una parte manna de custos iscritos.<ref>{{Tzita|Letters}}, nùm. 131, 153, 154, 163.</ref>
Cun totu chi medas autores aiant publicadu òperas de fantàsia in antis de Tolkien, su sutzessu mannu de ''Su Hobbit'' e de ''Su Sennore de sos Aneddos'' at giutu a un'iscoperta noa de su gènere e at dadu legitimatzione prena a s'imbentu de mundos immaginàrios autònomos e coerentes, chene tènnere prus sa netzessidade de giustificare s'esistèntzia issoro che a contados de biàgiu in logos esòticos, bisos chi iscumparent a s'arbèschida o paristòrias.<ref name="de Camp">{{Tzita libru|nùmene=L. Sprague|sambenadu=de Camp|tìtulu=Literary Swordsmen and Sorcerers{{!}}Literary Swordsmen and Sorcerers: The Makers of Heroic Fantasy|year=1976|url=https://archive.org/details/literaryswordsme0000deca|annu=1976|editore=Arkham House|limba=en|ISBN=0-87054-076-9}} S'autore enfatizat non s'impatu de Tolkien ebbia, ma fintzas su de [[William Morris]], [[George Macdonald|George MacDonald]], [[Robert E. Howard]] i [[Eric Rücker Eddison|E. R. Eddison]].</ref><ref name="encyc2">{{Tzita libru|curadore=John Clute|tìtulu=[[The Encyclopedia of Fantasy]]|annu=1999|editore=St. Martin's Press|limba=en|pp=950-951|ISBN=0-312-19869-8}}</ref> Sos iscritos suos ant ispiradu medas àteras òperas fantasy e ant tentu un'efetu durajolu pro totu su gènere, a su puntu chi Tolkien podet èssere cunsideradu s'iscritore de fantasy prus importante de su de XX sèculos. Custu fatu at batidu a s'identificatzione populare de Tolkien che a su fundadore de su gènere de s’èpica de fantasia in prosa<ref name=":0" /> e su "babbu" de sa literadura fantàstica moderna o, prus in manera cuncreta, de sa chi est connota cun su nùmene de ''high fantasy''.<ref>{{Tzita web|url=http://www.veritas.org/media/talks/585|tìtulu=J. R. R. Tolkien: Father of Modern Fantasy Literature|sambenadu=Mitchell|nùmene=Christopher|curadore=Veritas Forum|limba=en|atzessu=2 martzu 2009|dataarchìviu=2008-10-07|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20081007063803/http://www.veritas.org/media/talks/585|deadurl=yes}}</ref><ref name="Oxford Companion">S'òpera ''Oxford companion to English Literature'' lu tzitat che a sa "influèntzia de importu prus mannu de su gènere fantàsticu". (Sisena, 2000, pàgina 352. Ed. Margaret Drabble.)</ref><ref name="encyc2" /> In su 2008 ''The Times'' at postu s'iscritore inglesu in sa de ses positziones de sa lista sua de sos 50 iscritores britànnicos prus mannos dae su 1945.<ref name="Times 2008">{{Tzita noas|limba=en|autore=|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece|tìtulu=Sos 50 iscritores britànnicos prus importantes dae su 1945|publicatzione=TLS - Times Literary Supplement|data=5 ghennàrgiu 2008|atzessu=2020-02-13|dataarchìviu=2011-04-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110425050801/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece|urlmortu=eja}}</ref> ''Forbes'', in prus, l'at postu in sa de chimbe positziones in sa lista sua de sas "tzelebridades mortas", in su 2009.<ref name="Forbes 2009">{{Tzita noas|limba=en|autore=|url=http://www.forbes.com/2009/10/27/top-earning-dead-celebrities-list-dead-celebs-09-entertainment_land.html?boxes=listschannelinsidelists|tìtulu=Top-Earning Dead Celebrities|publicatzione=Forbes|data=27 santugaine 2009}}</ref>
== Biografia ==
=== Orìgines familiares ===
Sos antepassados de Tolkien, dae s'ala de su babbu, fiant artesanos de classe mesana chi produiant relògios e pianos, siat in [[Londra]] chi in [[Birmingham]]. Sa famìlia Tolkien fiat emigrada dae sa [[Germania|Germània]] durante su sèculu XVIII, ma si fiant cunvertidos "a inglesos in presse e a forte".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 165.</ref> Pro su chi narat sa traditzione familiare, sos Tolkien fiant arribados in Inghilterra in su 1756 che a refugiados de s'invasione de s'eletoradu de Sassònia fata dae Federicu Mannu, in intro de sa [[Gherra de sos Sete Annos]].<ref>{{Tzita|Biography}}, pages 18–19.</ref> In die de oe b'ant medas famìlias cun su sambenadu Tolkien, o cun una trascritzione sìmile, chi bivent in su nord-ovest de sa Germània, mescamente in sa [[Bàscia Sassònia|Bassa Sassònia]] e in [[Amburgu]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.verwandt.de/karten/absolut/tolkien.html|tìtulu=Absolute Verteilung des Namens 'Tolkien'|situ=verwandt.de|curadore=MyHeritage UK Ltd.|limba=de|atzessu=9 ghennàrgiu 2011|dataarchìviu=2013-05-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20130510202325/http://www.verwandt.de/karten/absolut/tolkien.html|urlmortu=eja}}</ref>
Tolkien pessaiat chi su sambenadu suo derivaret dae sa paràula tedesca ''tollkühn'', chi cheret nàrrere "atrividu", impreende custu fatu pro si caricaturizare a sa sola in ''The Notion Club Pabiros'', in ue aparit unu personàgiu mutidu Rashbold.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Ash nazg gimbatul|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-45548112.html|collana=35/1969|data=25 austu 1969|editore=Der Spiegel|limba=de}}</ref> Nointames totu custu, s'orìgine de su nùmene no est istadu agatada cun seguresa.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Fabian|sambenadu=Geier|tìtulu=J. R. R. Tolkien|annu=2009|editore=[[Rowohlt Verlag|Rowohlt Taschenbuch Verlag]]|limba=de|p=9|ISBN=978-3-49950-664-2}}</ref> Un'iscritore tedescu at sugeridu chi su nùmene, prus a prestu, bèngiat dae sa bidda de Tolkynen, a curtzu de Rastenburg, in sa Prùssia Orientale (In die de oe in [[Polonia|Polònia]], in ue tenet su nùmene de Tonułkiny). Cun totu chi sa bidda s'agatat indedda meda dae sa Bassa Sassònia, su nùmene suo derivat dae sa [[limba prussiana]], chi como no esistit prus.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Georg|sambenadu=Gerullis|tìtulu=Die altpreußischen Ortsnamen, gesammelt und sprachlich behandelt|annu=1922|editore=Vereinigung wissenschaftlicher Verleger|limba=de|p=184}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Max|sambenadu=Mechow|tìtulu=Deutsche Familiennamen prussischer Herkunft|annu=1994|editore=Tolkemita|limba=de|p=99}}</ref>
=== Pitzinnia ===
[[File:Mabel_Suffield_Christmas_Card.jpg|thumb|Cartolina de augùrios de su Nadale de su 1892 cun una fotografia colorada de sa famìlia Tolkien in Bloemfontein, imbiada a sos familiares de [[Birmingham]] (Inghilterra).]]
John Ronald Reuel Tolkien est nàschidu su 3 de ghennàrgiu de su 1892 in Bloemfontein, chi tando fiat parte de s'Istadu Lìberu de Orange (in die de oe sa provìntzia Istadu Lìberu de su [[Sudàfrica]]), fìgiu de Arthur Reuel Tolkien (1857–1896), unu diretore de banca inglesu, e de Mabel Suffield (1870–1904). Sa famìlia at abbandonadu s'Inghilterra cando Arthur est istadu promòvidu a capu de s'ufìtziu de Bloemfontein de sa banca britànnica in ue traballaiat. Tolkien at tentu unu frade minore, Hilary Arthur Reuel, chi est nàschidu su 17 de [[freàrgiu]] de su 1894.
De minore at patidu su mòssigu de unu arangiolu muninca mannu in su giardinu, eventu chi calicunu creet chi, a pustis, diat èssere rapresentadu in sas istòrias suas, cun totu chi Tolkien matessi at ammìtidu de non tènnere perunu ammentu de s'intzidente, e chi non teniat perunu òdiu ispetziale pro sos arangiolos in sa vida sua a mannu. In unu àteru intzidente, unu tzeracu giòvanu de sa famìlia, chi cunsideraiat chi Tolkien fiat unu criu bellu meda, aiat batidu su pipiu a su kraal suo pro l'ammustrare a sa famìlia; su mangianu imbeniente l'aiat torradu a sos babbos suos.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 13. Tantu s'intzidente cun s'arangiolu comente sa bisita a su kraal s'ispiegant inoghe.</ref>
Cando teniat tres annos Tolkien est tramudadu cun mama sua e frade suo in Inghilterra, in sa chi pretendiat de èssere una bisita de durada longa. Babbu suo, però, est mortu in Sudàfrica de callentura reumàtica in antis chi poderet torrare cun issos.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 24.</ref> Custu at lassadu sa famìlia chene intradas, motivu pro su cale mama sua si los est batidos in domo de babbos suos, in Kings Heath, Birmingham.<ref>{{Tzita|Biography}}, Ch I, "Bloemfontein". In su nùmeru 9 de Ashfield Road, King's Heath.</ref> Pagu a pustis, in su 1896, sa famìlia s'est tramudada in Sarehole (in die de oe mutidu Hall Green), chi tando fiat unu bidditzolu de su Worcestershire, e chi prus a tardu diat èssere integradu in Birmingham.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 27.</ref> In cue su Tolkien, a minore, s'ispassiaiat esplorende Sarehole Mill e Moseley Bog, in paris a sos montigros de Clent, Lickey e Malvern, chi diant ispirare a pustis iscenas de sos libros suos, gasi comente sas biddas e villas de sos ambientes, che a Bromsgrove, Alcester o Alvechurch, o logos cuncretos che a sa fatoria de tzia sua, Jane, su Bag End, su nùmene de su cale at impreadu in sas òperas suas.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 113.</ref>
[[File:BirminghamOratoryDome.jpg|thumb|Birmingham Oratory, logu in ue Tolkien est istadu parrochianu e pitzocu de s'altare (1902–1911)]]
Mabel Tolkien at iscolarizadu suos duos fìgios in domo. Ronald, comente fiat connotu dae sa famìlia, fiat un'alunnu bonu.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 29.</ref> Sa mama l'at insingiadu [[botànica]], creende in fìgiu suo s'interessu pro sa bisione de sas prantas. A minore, a Tolkien l'agradaiat disinnare paesàgios e àrbores, ma sas letziones prefertas suas fiant cuddas chi teniant relatzione cun sas limbas, insingende·li mama sua sas bases de su [[Limba latina|latinu]] dae giòvanu meda.<ref name="DoughanBio">{{Tzita web|url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|tìtulu=JRR Tolkien Biography|sambenadu=Doughan|nùmene=David|situ=Life of Tolkien|atzessu=12 març 2006|dataarchìviu=2006-03-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20060303050751/http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|urlmortu=eja}}</ref>
Tolkien ischiat lèghere a s'edade de bator annos, e at comintzadu a iscrìere chene problemas pagu a pustis. Mama sua li lassaiat lèghere libros medas. No l'agradaiant nen ''s'Ìsula de s'ascusòrgiu'' nen ''su flautista de Hamelín'', e pensaiat chi ''Alice in sa terra de sas meravìgias'' de Lewis Carroll fiat "ispassiosa ma neghidosa". L'agradaiant sas istòrias chi chistionaiant de "peddirujos" (nativos americanos), che a sas òperas de fantàsia de George Macdonald.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 22.</ref> In prus, sos "Contos de fadas" de Andrew Lang sunt istados mescamente importantes pro issu, e s'influèntzia sua si faghet aparente in calicunas òperas posteriores.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 30.</ref>
[[File:KES_Free_Grammar_School_Charles_Barry.jpg|thumb|Sa King Edward's School de [[Birmingham]], in ue Tolkien at istudadu durante sos periodos 1900–1902 e 1903–1911.<ref>{{Tzita|Biography}}, pp. 24–51.</ref>]]
Mabel Tolkien est istada batijada in sa crèsia catòlica romana in su 1900, fintzas cun sas protestas fortes de sa famìliasua, chi fiat batista, chi dae tando at acabadu de l'agiudare economicamente.<ref name="Biography31">{{Tzita|Biography}}, p. 31.</ref> Su 1904, cando J.R.R. Tolkien teniat 12 annos, mama sua est morta de cetoacidosi diabètica in su Fern Cottage de Rednal, in ue fiat in afitu. Mabel fiat morta a 34 annos, s'edade mèdia prus avantzada a ue una persone podiat cròmpere si teniat su diabete mellitus tipu 1 e non retziat perunu tratamentu, bidu chi s'insulina non diat èssere iscoberta finas a duas dècadas prus a tardu. Noe annos a pustis de sa morte sua, Tolkien at iscritu, noe annos a pustis de sa morte sua, chi "mama mea est istada una màrtire, difatis, e no est a totus chi Deus disponet unu caminu tantu fàtzile conca a sos donos suos comente at fatu cun Hilary e cun megus matessi, comente est a nos dare una mama chi s'est ochida cun traballu e cun dificultades pro s'assegurare chi mantenìamus sa fede.". Nos indicant comente issu assotziaret sa mama a s'apartenèntzia sua a sa Crèsia catòlica. Si diat pòdere annànghere chi, a sa morte de sa mama, sa [[religione]] aiat pigadu in sos afetos suos su locu chi issa aiat ocupadu in antis. Su cunsolu chi li daiat fiat siat emotzionale siat ispirituale.»<ref>Humphrey Carpenter, ''[[La vita di J. R.R. Tolkien]]'', tradutzione italiana cun introdutzione e notas de [[Gianfranco De Turris]], [[Ares]], Milanu 1991.</ref>
In antis de mòrrere, Mabel Tolkien aiat assinnadu sa podestade de fìgios suos a un'amigu corale suo, su parde Francis Xavier Morgan de su Birmingham Oratory, a su cale at pedidu chi los educaret che a bonos catòlicos. In una lìtera de 1965 a fìgiu suo Michael, Tolkien regordaiat s'influèntzia de s'òmine chi semper at mutidu «Babbu Francis»: «Fiat unu Tory de classe arta gallesu-ispagnolu, e a calicunu li pariat chi fiat petzi unu betzu contulàrgiu. Lu fiat e no lu fiat. Apo imparadu sa caridade e su perdonu pro sa prima borta gràtzias a issu; e custa lughe at trapassadu fintzas s'iscuru 'liberale' dae su cale benio, ischende prus cosa [Tolkien] a pitzu deBloody Mary' [Maria I de Inghilterra] chi a pitzu de sa mama de Deus, chi petzi si mentovaiat che un'ogetu de cultu malu de sos romanistas».<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 267.</ref>
A pustis de sa morte de mama sua Tolkien est crèschidu in s'àrea de Edgbaston, in Birmingham, frecuentende sa King Edward's School in antis, e sa St. Philip's School a pustis. In su 1903 at otentu una bursa de istùdiu e est torradu a istudiare in su King Edward's. In su mentres chi istudaiat in cue, Tolkien est istadu unu de sos dischentes de su Cursu de Allenamentu de Ufitziales chi at agiudadu a formare sa lìnia de caminu de s'isfilada de coronamentu, in su 1910, de su re Jordi V. In paris cun unos àteros dischentes de su King Edward's, Tolkien l'ant postu in foras de sas ghennas de su Palatzu de Buckingham.<ref name="Letters306">{{Tzita|Letters}}, no. 306.</ref>
In Edgbaston Tolkien biviat in s'umbra de Perrott's Folly e de sa turre vitoriana de Edgbaston Waterworks, chi diant pòdere àere influentzadu sas immàgines de sas turres nieddas de sos libros suos.<ref>{{Tzita web|url=http://birminghamheritage.org.uk/tolkien.html|tìtulu=J.R.R.Tolkien|situ=birminghamheritage.org.uk|limba=en|atzessu=2020-12-10}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.birmingham.gov.uk/tolkien|tìtulu=J. R. R. Tolkien|editore=Archives and Heritage Service, Birmingham City Council|limba=en|atzessu=2020-12-10}}</ref> Un'àtera influèntzia de importu sunt istadas sas pinturas medievalistas romànticas de Edward Burne-Jones e su [[Preraffaelitas|prerafaelitismu]], dae chi in su Birmingham Museum and Arte Gallery b'aiat una regorta manna de òperas chi si podiat bisitare de badas.
=== Gioventude ===
In sa prima dècada de vida sua Tolkien at tentu su primu cuntatu suo cun una limba imbentada, s'animàlicu, imbentadu dae sas sorrastras suas Mary e Marjorie Incledon. In cuddu momentu issu istudaiat latinu e anglosàssone. S'interessu in s'animàlicu fiat isparidu in presse, ma Mary e unos àteros, intre sos cales Tolkien matessi, ant imbentadu unu limbàgiu nou prus complessu, su ''nevbosh''. A pustis issu aiat fraigadu su ''naffarin'', chi diat èssere sa prima creatzione sua.<ref>{{Tzita web|url=http://folk.uib.no/hnohf/vice.htm|tìtulu=Tolkien's Not-So-Secret Vice|curadore=|limba=en|atzessu=2020-12-18|dataarchìviu=2012-11-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121122010424/http://folk.uib.no/hnohf/vice.htm|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://lordfingulfin.webs.com/earlierlanguages.htm|tìtulu=Tolkien's Languages|curadore=|limba=en|atzessu=2020-12-18|dataarchìviu=2013-12-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131224110153/http://lordfingulfin.webs.com/earlierlanguages.htm|deadurl=yes}}</ref>
In su 1911, in su mentres chi galu istaiant in sa King Edard's School, Tolkien e tres amigos, Rob Gilson, Geoffrey Bache Smith e Christopher Wiseman, ant formadu una sotziedade semi-clandestina mutida T.C.B.S. Sas initziales beniant dae ''Tea Club and Barrovian Society'' (Club de Te e Sotziedade Barroviana), in riferimentu a su passatempus suo, de bufare te in sos magasinos Barrow, a curtzu a s'iscola e, a fura, in sa biblioteca de s'iscola.<ref>{{Tzita|Biography}}, pp. 53–54.</ref><ref>''Tolkien and the Great War'', p. 6.</ref> A pustis de àere lassadu s'iscola, sos membros de custa sotziedade ant mantentu su cuntatu e, in su nadale de su 1914, ant tzelebradu unu "cuntzìliu" in Londra, in domo de Wiseman. A pustis de sa reunione Tolkien s'est dedicadu meda a iscrìere poesia.
In su 1911 Tolkien at coladu sas vacàntzias de istiu in [[Isvìtzera]], unu biàgiu chi at ispiegadu a sa minuda in una lìtera su 1968, mentovende chi su biàgiu de [[Bilbo Saquet|Bilbo]] a traessu de sas [[Montagnas Boiroses]] ("includende s'illassinadura de sas pedras chi lassinant conca a sas padentes de pinos") fiat fundadu diretamente in subra de sas aventuras suas a pee intre [[Interlaken]] e [[Lauterbrunnen]], gasi comente de s'acampada a sa [[morrena]] a curtzu de Mürren.<ref name="Letters3062">{{Tzita|Letters}}, no. 306.</ref> Chimbanta-sete annos prus a tardu Tolkien diat ammentare sa pena sua pro àere abbandonadu sa bisione de sos nies perpètuos de su [[Jungfrau]] e de su [[Silberhorn]] ("su Silvertine [Celebdil] de sos sonnos meos"). Cun sos cumpàngios suos de biàgiu ant biagiadu a traessu de su [[Kleine Scheidegg]] conca a [[Grindelwald]], e a traessu de su [[Grosse Scheidegg]] conca a [[Meiringen]]. Ant sighidu pro su passu [[ de Grimsel|de Grimsel]], a traessu de s'artu [[Valais]] finas a [[Brig-Glis|Brig]], e dae in cue, a traessu de sa [[Niera de Aletsch]] conca a [[Zermatt]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.valais-wallis-digital.ch/de/a/#!/explore/cards/173|tìtulu=1911 – J.R.R. Tolkien besichtigt das Oberwallis|situ=Valais Wallis Digital|limba=en|atzessu=27 freàrgiu 2016}} Tzitat ''Letters'', no. 306.</ref>
Su santugaine de cuddu matessi annu Tolkien at incumentzadu a istudiare in s'Exeter College de [[Oxford]]. A sas primas at istudiadu [[Clàssicu|Clàssicos]], ma in su 1913 est coladu a limba e [[literadura inglesa]], graduende·si su 1915 cun su màssimu de sos votos in sa classe finale sua.<ref name="RoyalMail">{{Tzita libru|nùmene=Wayne G.|sambenadu=Hammond|tìtulu=The Lord of the Rings JRR Tolkien Author and Illustrator|data=26 freàrgiu 2004|editore=[[Royal Mail]] Group plc (commemorative postage stamp pack)|limba=en}}</ref>
=== Fastigiamentu e cojuiu ===
A s'edade de 16 annos J.R.R. Tolkien at connotu a [[Edith Tolkien|Edith Mary Bratt]], chi fiat tres annos prus manna, cando issu e su frade suo Hilary s'ant tramudadu a sa pensione in ue issa biviat, in Duchess Road, [[Edgbaston]]. Humphrey Carpenter at iscritu:
{{Tzitatzione|Edith e Ronald ant incumentzadu a frecuentare sas butegas de tè de Birmingham, mescamente una chi teniat unu balcone chi s'acaraiat a su martzapee. In cue si seiant e afilaiant perdas de tzùcaru a intro de sos bonetes de sos passantes, colende a sa mesa acanta cando sa tzucarera fiat bòida. ... Cun duas persones cun sa personalidade issoro e in sa positzione issoro, su romantitzismu fiat destinadu a frorire. Ambos fiant òrfanos bisongiosos de afetu, e ant iscobertu de si lu pòdere dare s'unu cun s'àtera. Durante s'istiu de su 1909, ant detzìdidu chi fiant innamorados.|''Biography'', p. 40|Edith and Ronald took to frequenting Birmingham teashops, especially one which had a balcony overlooking the pavement. There they would sit and throw sugarlumps into the hats of passers-by, moving to the next table when the sugar bowl was empty. ... With two people of their personalities and in their position, romance was bound to flourish. Both were orphans in need of affection, and they found that they could give it to each other. During the summer of 1909, they decided that they were in love.|limba=en}}
Su tutore suo, su parde Morgan, at bidu in Edith sa resone pro sa cale Tolkien aiat peoradu sos votos de sos esames suos; e at cunsideradu sa relatzione isfortunada.<ref name="Letters, No. 43">{{Tzita|Letters}}, no. 43.</ref> Su fìgiu adotivu suo fiat ligadu in manera romàntica cun una fèmina prus manna, chi in prus fiat de fede [[Anglicanisme|anglicana]]. Pro custas resones Morgan at proibidu a su giòvanu Tolkien chi bideret Edith, chi nche faeddaret e, agiumai, chi nche mantenneret currispondèntzia, a su mancu finas a cando issu arribaret a sos 21 annos. Tolkien at ubbididu sa proibitzione sua, dae chi su parde fiat arribadu a lu minetzare de acabare de li finantziare sa carriera universitària si isse non truncaiat su cuntatu cun issa.<ref>{{Tzita web|url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html#2|tìtulu=War, Lost Tales and Academia|sambenadu=Doughan|nùmene=David|situ=J. R. R. Tolkien: A Biographical Sketch|limba=en|atzessu=12 martzu 2006|dataarchìviu=2006-03-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20060303050751/http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html#2|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita|Biography}}, p. 43.</ref>
In una lìtera de 1941 a fìgiu suo Michael, Tolkien ammentaiat:
{{Tzitatzione|Apo dèpidu isseberare intre disubbidire e dolorare (o trampare) unu tutore chi fiat istadu unu babbu pro mene, prus de sa parte manna de sos babbos beros, ma chene òbligu perunu, e 'abbandonare' sa relatzione amorosa finas a cando non tenia 21 annos. Non tèngio rimpiantos pro s'issèberu meu, fintzas si est istadu difìtzile meda pro s'amante mea. Ma non est istada culpa mea. Fiat perfetamente lìbera e chene votos cunfronta a mene, e non dia àere dèpidu resones pro mi lamentare (si non segundu su còdighe romànticu irreale) si s'esseret cojuada cun calicun'àteru. Pro belle tres annos no apo bidu ne iscritu a s'amante mea. Est istadu difìtzile in manera estrema, dolorosu e marigosu, mescamente a s'incumintzu. Sos efetos non sunt istados totu bonos: so torradu a rùere in su machiore e in sa lentesa e apo gastadu male una parte manna de su primu annu meu in su college| ''Letters'', No. 43|I had to choose between disobeying and grieving (or deceiving) a guardian who had been a father to me, more than most real fathers, but without any obligation, and 'dropping' the love-affair until I was 21. I don't regret my decision, though it was very hard on my lover. But that was not my fault. She was perfectly free and under no vow to me, and I should have had no just complaint (except according to the unreal romantic code) if she had got married to someone else. For very nearly three years I did not see or write to my lover. It was extremely hard, painful and bitter, especially at first. The effects were not wholly good: I fell back into folly and slackness and misspent a good deal of my first year at College|limba=en}}
Su sero in antis a su 21u compleannu suo, Tolkien at iscritu a Edith, chi biviat in cussu momentu cun un'amigu de sa famìlia sua, C. H. Jessop, in [[Cheltenham]]. Su chi diat divènnere iscritore l'at decraradu chi mai aiat acabadu de l'amare e l'at pregontadu de lu cojuare. Edith at cuntestadu chi giai aiat atzetadu sa proposta de George Field, frade de una de sas cumpàngias suas de iscola prus corales. Edith l'at arriscadu chi aiat atzetadu si cojuare cun Field petzi ca si fiat sentida "in su parastàgiu" (''on the shelf)'', e chi aiat comintzadu a dudare chi Tolkien galu si preoccuparet pro issa. Puru l'at naradu chi, pro more de sa lìtera sua, totu fiat cambiadu.
Su 8 de ghennàrgiu de su 1913 Tolkien at biagiadu in trenu conca a Cheltenham, in ue est istadu retzidu in sa prataforma dae Edith. In cue ant fatu una passigiada a pee pro sa contrada, si sunt sètzidos in suta de unu ponte de su trenu, e ant faeddadu meda. A sa fine de sa die, Edith at atzetadu sa proposta de cojuiu de Tolkien. Edith at iscritu a Field e l'at torradu s'aneddu de fastìgiu suo. Field si fiat intesu "infadadu in manera terrìbile, in s'incumintzu", e sa famìlia Field "ofèndida e infadada".<ref>{{Tzita|Biography}}, pp. 67–69.</ref> A pustis de ischire a pitzu de sos pranos noos de Edith, Jessop at iscritu a su tutore de sa pitzoca, narende chi "non tèngio nudda contra a Tolkien, chi est unu galantòmine sàbiu, ma sas prospetivas suas sunt pòberas in estremu, e non mi potzo immaginare cando s'at a agatare in una positzione chi li permitat de si cojuare. Si aeret isseberadu una professione diat èssere diferente."<ref>{{Limbas|en}}''The Tolkien Family Album'', (1992), pàgina 34.</ref>
A pustis de su fastìgiu suo, Edith at annuntziadu chi si diat cunvertire a su catolitzèsimu, a malabògia e pro more de s'insistèntzia de Tolkien. Jessop, "comente medas àteras persones de s'edade e de sa classe sua... anticatòlicu de su totu", si diat arrennegare, ordinende a Edith chi si buscaret unu àteru logu in ue istare.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 73.</ref>
Edith Bratt e Ronald Tolkien si sunt promìtidos ufitzialmente in Birmingham in su ghennàrgiu de su 1913, cojuende·si in sa crèsia catòlica romana de Santa Maria Immaculada de Warwick in su 22 de martzu de su 1916.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 86.</ref> In sa lìtera sua de 1941, destinada a fìgiu suo Michael, Tolkien espressaiat s'ammiratzione sua pro sa predispositzione cun chi sa mugere sua s'est cojuada cun un'òmine chene traballu, pagu dinare e peruna prospetiva, francu sa probabilidade de mòrrere in sa [[Prima gherra mundiale|Gherra Manna]].<ref name="Letters, No. 432">{{Tzita|Letters}}, no. 43.</ref>
=== Prima Gherra Mundiale ===
In s'austu de su 1914 su [[Rennu Unidu|Regnu Unidu]] est intradu in sa [[Prima gherra mundiale|Prima Guerra Mundiale]]. Sos familiares de Tolkien si sunt ispantados cando custu at isseberadu de non si presentare voluntàriu in presse pro fàghere parte de s'esèrtzitu britànnicu. In sa lìtera sua de su 1941 a fìgiu suo Michael, Tolkien regordaiat: "in cuddas dies, sos capos de famìlia s'arruolaiant o fiant minispretziados publicamente. Fiat una carpidura isgradèssida èssere unu giòvanu cun tropu immaginatzione e pagu coràgiu fìsicu."<ref name="Letters, No. 433">{{Tzita|Letters}}, no. 43.</ref>
In càmbiu, Tolkien at "aguantadu s'opressione",<ref name="Letters, No. 434">{{Tzita|Letters}}, no. 43.</ref> intrende in unu programma chi tardaiat s'iscritzione sua finas a cando acabaret sa làurea sua. Cando at acabadu sos esames finales, su trìulas de su 1915, Tolkien regordaiat chi sos familiares suos lu cussigiaiant cada borta cun prus àiru chi s'arruolaret.<ref name="Letters, No. 434" /> Cando l'at fatu, est istadu postu che a segundu tenente de sos [[Lancashire Fusiliers]], su 15 de trìulas de su 1915.<ref>{{Tzita|Biography}}, pp. 77–85.</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/29232/page/6968|tìtulu=No. 29232|editore=The London Gazette|data=1915-07-16|limba=en}}</ref> At retzidu s'allenamentu in su 13u batallione de reserva, in [[Cannock Chase]], [[Staffordshire]], durante ùndighi meses. In una lìtera a Edith, Tolkien si chesciaiat chi "sos galantòmines sunt pagos intre sos superiores, e agiomai sos èsseres umanos sunt, difatis, istranos".<ref>{{Limbas|en}}''Tolkien and the Great War'', p. 94.</ref> A pustis de su cojuiu suo, su tenente e sa sennora Tolkien ant tramudadu in una pensione a curtzu a su campu de allenamentu.
Su 2 de làmpadas de su 1916 Tolkien at retzidu unu telegramma chi numenaiat a [[Folkestone]], dae ue depiat èssere tramudadu a sa Frantza. Sos Tolkien ant passadu s'ùrtima note, in antis de sa partida sua, in un'abitatzione de sa pasada Plough & Harrow de Birmingham. Prus a tardu diat iscrìere chi "dozinas de ufitziales moriant cada minutu. Caminare a largu de s'isposa mea tando... fiat belle che sa morte."<ref>Tzitat a John Garth, {{Limbas|en}}''Tolkien and the Great War'', p. 138.</ref>
==== Frantza ====
Su 5 de làmpadas de su 1916 Tolkien s'est imbarcadu in unu trasportu de tropas chi l'at tramudadu, a de note, a [[Calais]]. Comente medas àteros sordados chi arribaiant a su paisu sa prima borta, su tenente Tolkien est istadu imbiadu in su Corpus de Ispeditzione Britànnicu (BEF, pro sa sigla sua in inglesu), positzionadu in [[Étaples]].
In su 7 de làmpadas, a Tolkien l'ant informadu chi fiat istadu assignadu che a ufitziale de signales de su 11u batallione (servìtzios) de sos Lancashire Fusiliers. Su batallione faghiat parte de sa [[74a Brigada (Regnu Unidu)|74a Brigada]], [[25a Divisione (Regnu Unidu)|25a Divisione]]. In su mentres chi isetaiat s'intrada sua in su regimentu nou suo, Tolkien si fiat alloriende. Pro colare su tempus, at cumpostu unu poema intituladu ''The Lonely Isle'' (''S'ìsula abbandada''), ispiradu dae sos sentidos suos durante sa navigatzione marìtima finas a Calais. Pro evitare sa tzensura de s'esèrtzitu britànnicu, Tolkien at fintzas destinadu parte de su tempus suo a disvilupare unu còdighe de puntos, cun su cale Edith poderet arrastare sos movimentos suos in Europa.<ref>{{Limbas|en}}Garth, John. ''Tolkien and the Great War'', Boston, Houghton Mifflin 2003, pp. 144–145.</ref>
Su tenente Tolkien at abbandonadu Étaples in su 27 de làmpadas de su 1916, uninde·si a s'unidade noa sua in [[Rubempré]], a curtzu de [[Amiens]].<ref>{{Limbas|en}}Garth (2003), pàginas 147–148.</ref> In cue s'est bidu obrigadu a cumandare sordados chi beniant, mescamente, dae sas minas, sas fatorias e sas biddas minores de su Lancashire.<ref>{{Limbas|en}}Garth (2003), pp. 148–149.</ref>
Comente naraiat John Garth, Tolkien "s'est sentidu serente a custos òmines de classe traballadora", ma su protocollu militare proibiat s'amighèntzia intre membros de rangos diferentes. In logu de custu, s'est bidu obrigadu a "s'ocupare de issos, los disciplinare, los allenare e, fortzis, aplicare sa tzensura a sas lìteras issoro... Si fiat possìbile, si suponiat chi li depiat ispirare amore e lealidade."<ref name="Garth149">Garth (2003), p. 149.</ref>
Tolkien, prus a tardu, s'est lamentadu de custu traballu, cunsiderende chi "su traballu prus impròpiu pro cale si siat òmine ... est su de abboghinare a àteros òmines. Nemmancu unu intre unu millione est cunformadu pro lu fàghere; e, de mancu chi totu sos àteros, lu sunt cuddos chi chircant s'oportunidade pro lu fàghere."<ref name="Garth1492">Garth (2003), p. 149.</ref>
==== Batalla de su Somme ====
[[File:Schwaben_Redoubt_by_William_Orpen_IWM_Art.IWM_ART_3000.jpg|thumb|Su "Redoubt de Schwaben" de William Orpen in su [[Museu Imperiale de sa Gherra]] de Londra.]]
Tolkien est arribadu a su [[Batalla de su Somme|Somme]] a s'incumintzu de trìulas de su 1916. Intre sos perìodos de firmada in palas de sas lìnias de su fronte, in [[Bouzincourt]], at pigadu parte a sos assaltos de sa [[Catura de sa ridotta de Schwaben|rocaforte de Schwaben]] e de sa bessida a pìgiu de Leipzig. Dae sas memòrias de su reverendu Mervyn S. Evers, prèide anglicanu de sos [[Lancashire Fusiliers]]:
{{Tzitatzione|In un'ocasione apo coladu sa note cun s'ufitziale de sa mitralliadora de brigata e s'ufitziale de sos signales in una de sas banchitas tedescas caturadas ... Nos semus firmados pro sa note in s'isperu de dormire unu pagu, ma non depiat èssere gasi. No in pessu chi nos nche semus istèrridos, si sunt artadas ordas de peugros. Tando semus andados dae s'ufitziale mèigu, chi fiat fintzas issu in banchita cun s'atretzadura sua, e nos at dadu un'unguentu chi nos at asseguradu chi diat àere tentu a largu cussos miseràbiles minores. Nos semus untos in totue cun cussa roba e nos semus istèrridos torra cun isperos mannos, ma non fiat gasi, ca imbetzes de los iscoragiare pariat agire che a un'antipastu e sos pedulianos minores andaiant a sa festa issoro cun vigore rinnovadu.|Tzitadu in Garth (2003), p. 200|On one occasion I spent the night with the Brigade Machine Gun Officer and the Signals Officer in one of the captured German dugouts ... We dossed down for the night in the hopes of getting some sleep, but it was not to be. We no sooner lay down than hordes of lice got up. So we went round to the Medical Officer, who was also in the dugout with his equipment, and he gave us some ointment which he assured us would keep the little brutes away. We anointed ourselves all over with the stuff and again lay down in great hopes, but it was not to be, because instead of discouraging them it seemed to act like a kind of hors d'oeuvre and the little beggars went at their feast with renewed vigour.|limba=en}}
Su perìodu bèllicu de Tolkien fiat istadu un'istress terrìbile pro Edit, chi patiat s'idea chi cada tocheddada a sa porta de domo sua poderet significare s'arribu de sa noa de sa morte de su maridu suo. Pro superare sa tzensura de s'esèrtzitu britànnicu, sos Tolkien aiant isvilupadu unu còdighe segretu de impreare in sas lìteras chi issu imbiaiat a domo. Pro mèdiu de custu còdighe, Edith podiat sighire sos movimentos de su maridu suo in sa mapa de su [[Fronte otzidentale (Prima Guerra Mundiale)|fronte otzidentale]].
In su 27 de santugaine de su 1916, in su mentres chi su batallione suo atacaiat sa [[Catura de sa trintzera Regina|trintzera Regina]], Tolkien s'est ammalaidadu de [[calentura de sas trintzeras]], una maladia trasmìtida dae sos [[Phthiraptera|preuguos]], comunos meda in sos amparos. Tolkien est istadu decraradu no adatu e tramudadu a s'Inghilterra in su 8 de santandria de su 1916.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 93.</ref> Sa parte manna de sos cumpàngios suos amados de iscola sunt mortos durante sa gherra. Intre sos àteros, aiat pèrdidu sa vida Rob Gilson, de su Club de Te e Sotziedade Barroviana (T.C.B.S. in inglesu), chi fiat mortu in sa [[prima die de su Somme]], in su mentras chi ghiaiat a sos òmines suos in s'assaltu de [[Beaumont-Hamel]]. Un'àteru membru de su T.C.B.S., Geoffrey Smith, fiat mortu in sa matessi batalla cando una balla de artillieria tedesca at còrfidu in unu puntu de primu agiudu mèigu. Su batallione de Tolkien est istadu in pràtica ispèrdiu pagu a pustis chi issu torraret a s'Inghilterra.
[[File:Lancashire_Fusiliers_trench_Beaumont_Hamel_1916.jpg|thumb|Òmines de su 1u batallione de sos [[Lancashire Fusiliers]] in una trintzera de comunicatzione a curtzu de [[Beaumont-Hamel]], in su 1916. Fotografia de [[Ernest Brooks]].]]
Tolkien diat pòdere èssere mortu fintzas issu, ma aiat patidu problemas de salude chi l'aiant obrigadu a si retirare dae sa cumbata in ocasiones medas.<ref>{{Tzita|Biography}} (2000 paperback edition), pp. 93, 103, 105.</ref>
A pàrrere de John Garth:
{{Tzitatzione|Cun totu chi s'esèrtzitu de Kitchener aeret cunsagradu sas làcanas sotziales betzas, at fintzas incumintzadu a ghetare a terra sa partzidura de classe ghetende paris òmines de cada orìgine sotziale in una situatzione disisperada. Tolkien at iscritu chi s'esperièntzia l'at insegnadu, 'una simpatia e unu sentimentu profundos pro su "Tommy"; mescamente su sordadu simpre de sas conteas agrìculas. "Est abarradu reconnoschente in manera profunda pro sa letzione. Pro meda tempus fiat istadu impresonadu in una turre, non de perla ma de avòriu.|Garth (2003), pp. 94–95|Although Kitchener’s army enshrined old social boundaries, it also chipped away at the class divide by throwing men from all walks of life into a desperate situation together. Tolkien wrote that the experience taught him, ‘a deep sympathy and feeling for the Tommy; especially the plain soldier from the agricultural counties.’ He remained profoundly grateful for the lesson. For a long time, he had been imprisoned in a tower, not of pearl, but of ivory.|limba=en}}
Annos prus a tardu, Tolkien at decraradu, indignadu, chi cuddos chi buscarent, in sas òperas suas, parallelos cun sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Guerra Mundiale]], fiant faddidos de su totu:
{{Tzitatzione|Unu si depet a beru agatare personalmente in suta de s'umbra de sa gherra pro intèndere totu s'opressione sua; ma cun su colare de sos annos paret como fatu-fatu ismentigadu su fatu chi a b'èssere caturados in gioventude in su 1914 no est istadu un'esperièntzia prus pagu orrorosa de b'èssere coinvoltos in su 1939 e in sos annos imbenientes. In su 1918 totu sos amigos corales meos francu unu fiant mortos.|'The Lord of the Rings''. Preface to the Second Edition|One has indeed personally to come under the shadow of war to feel fully it’s oppression; but as the years go by it seems now often forgotten that to be caught in youth by 1914 was no less hideous an experience than to be involved in 1939 and the following years. By 1918 all but one of my close friends were dead.|limba=en}}
==== Fronte domèsticu ====
Tolkien, dèbile e istasidu, at coladu su restu de sa gherra intre ispidales e presìdiu, essende cunsideradu no adatu pro su servìtziu generale.<ref>Garth (2003), pp. 207 ''et seq.''</ref><ref group="Nota">Sa [[Rivoltella Webley|Webley .455]] de servìtziu de Tolkien l'ant incumintzada a espònnere, in su 2006, comente parte de un'esibitzione in subra de sa batalla de su Somme realizada in su Museo Imperiale de sa Gherra de Londra. (Pòmpia {{Tzita web|url=http://archive.iwm.org.uk/server/show/nav.2211|tìtulu=Personal Stories: John Ronald Reuel Tolkien|situ=Battle of the Somme|curadore=Imperial War Museum|limba=en|atzessu=16 trìulas 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150222094641/http://archive.iwm.org.uk/server/show/nav.2211|dataarchìviu=2015-02-22|deadurl=yes}} e {{Tzita web|url=http://archive.iwm.org.uk/server/show/nav.2211|tìtulu=FIR 11492: Webley .455 Mark 6 (VI military)|situ=Imperial War Museum Collection Search|curadore=Imperial War Museum|limba=en|atzessu=16 trìulas 2012|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20150222094641/http://archive.iwm.org.uk/server/show/nav.2211|dataarchìviu=2015-02-22|deadurl=yes}}) Meda de sos raportos de servìtziu suo, sa parte manna de sos cales descrient a sa minuda sos problemas de salude suos, si podent pompiare in sos Archìvios Natzionales. ({{Tzita web|url=http://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/firstworldwar/people/tolkien.htm|tìtulu=Officer's service record: J R R Tolkien|situ=First World War|curadore=National Archives|limba=en|atzessu=28 abrile 2009}})</ref>
Durante su perìodu suo in [[Little Haywood]], [[Staffordshire]], pro si sanare, at incumintzadu a traballare in su chi diat mutire ''[[The Book of Lost Tales]]'', chi incumintzaiat cun ''[[Sa ruta de Gondolin]]''. ''Lost Tales'' rapresentaiat su tentativu de Tolkien de creare una mitologia pro s'Inghilterra, progetu chi prus tardu diat abbandonare pro no acabbare mai.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. [https://books.google.cat/books?id=zWzAAgAAQBAJ&pg=PT98 98]</ref> Intre su [[1917]] e su [[1918]] sa maladia sua est torrada a essire a campu cada tantu, ma issu s'est sanadu cantu bastat pro torrare a su servìtziu domèsticu in campos medas. Est istadu in custu momentu chi Edith at dadu a sa lughe a su primu fìgiu suo, John Francis Reuel Tolkien. In una lìtera de su [[1941]] Tolkien at descritu a fìgiu suo John comente "...cuntzepidu e nàschidu durante s'annu de sa gana de su 1917 e de sa campagna manna de sos U-Boot, nàschidu a inghìriu de sa [[Batalla de Cambrai (1917)|batalla de Cambrai]], cando s'acabu de sa gherra pariat gasi indedda cantu lu paret como".<ref name="Letters, No. 435">{{Tzita|Letters}}, no. 43.</ref>
Tolkien est arribbadu a su rangu temporàneu de tenente su 6 de ghennàrgiu de su [[1918]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/30588/supplement/3561|tìtulu=No. 30588|editore=The London Gazette|data=1918-03-19|limba=en}}</ref> Cando est istadu destinadu a [[Kingston upon Hull]], paris cun Edith at incumintzadu a passigiare pro sos padentes postos a inghìriu de [[Roos]], e Edith at incumintzadu a ballare in un'abertinu inghiriadu dae frores. A pustis de sa morte de s'isposa sua, in su [[1971]], Tolkien at ammentadu:
{{Tzitatzione|No apo mai mutidu Edith Luthien, ma issa est istada sa fonte de s'istòria chi in su tempus est divenida sa parte printzipale de su Silmarillion. Est istada cuntzepida sa prima borta in un'abertinu boschivu minore prenu de bùdduros<ref group="Nota">Sighende sos impreos rurales inglesos, Tolkien impreaiat su tèrmine "hemlock" pro descrìere medas prantas cun frores biancos in paracos, simigiantes a sa cicuta/bùdduru(''Conium maculatum'', "hemlock" in [[inglesu]]); sos frores in intro de sos cales ballaiat Edith fortzis fiant (''Anthriscus sylvestris'') o pastinagas (''Daucus carota''). Dae John Garth, ''Tolkien and the Great War'' (Harper Collins/Houghton Mifflin 2003), and Peter Gilliver, Jeremy Marshall, & Edmund Weiner, ''The Ring of Words'' (OUP 2006).</ref> in Roos in su Yorkshire (in ue, in su 1917, so istadu pro unu perìodu curtzu a su cumandu de un'avampostu de sa guarnigione de Humber e issa at pòdidu istare pro unu pagu cun megus). A cussos tempos sos pilos suos fiant còrvinos, sa pedde sua crara, sos ogros suos prus luminosos de comente los as mai bìdidos, e ischiat cantare—e ballare. Ma s'istòria est andada a tortu, e deo so abarradu, e non potzo invocare a s'inesoràbile Mandos.|''Letters'', no. 340|I never called Edith Luthien—but she was the source of the story that in time became the chief part of the Silmarillion. It was first conceived in a small woodland glade filled with hemlocks at Roos in Yorkshire (where I was for a brief time in command of an outpost of the Humber Garrison in 1917, and she was able to live with me for a while). In those days her hair was raven, her skin clear, her eyes brighter than you have seen them, and she could sing—and dance. But the story has gone crooked, & I am left, and I cannot plead before the inexorable Mandos.|limba=en}}
Custu contu at ispiradu s'istòria de s'addòbiu intre [[Su contu de Beren e Lúthien|Beren e Lúthien]].<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Bill|sambenadu=Cater|autore=|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/4726863/We-talked-of-love-death-and-fairy-tales.html|tìtulu=We talked of love, death and fairy tales|publicatzione=The Telegraph|data=4 nadale 2001|atzessu=2020-12-10}}</ref><ref name=":0" />
=== Carriera acadèmica e artìstica ===
[[File:2_Darnley_Road,_the_former_home_of_J.R.R._Tolkien_in_West_Park,_Leeds.jpg|thumb|Darnley Road 2, domo antiga de Tolkien in su West Park de [[Leeds]]]]
[[File:20_Northmoor_Road,_Oxford.JPG|thumb|Northmoor Road 20, domo antiga de Tolkien in [[North Oxford]]]]
In su 3 de santandria de su 1920 Tolkien l'ant ismobilitadu, e issu at abbandonadu s'esèrtzitu mantenende su gradu de tenente.<ref>{{Tzita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/32110/supplement/10711|tìtulu=No. 32110|situ=The London Gazette|data=1920-11-02|limba=en}}</ref> Su primu traballu suo che a tzivile, a pustis de sa Prima Guerra Mundiale, est istadu in s'''Oxford English Dictionary'', in ue at traballadu mescamente pro s'istòria e s'etimologia de paràulas de orìgine germànica cun sa lìtera ''W''.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Peter|sambenadu=Gilliver|nùmene2=Jeremy|sambenadu2=Marshall|nùmene3=Edmund S. C|sambenadu3=Weiner|tìtulu=The ring of words: Tolkien and the Oxford English dictionary|data=2009|editore=Oxford University Press|limba=en|OCLC=681532166|ISBN=978-0-19-956836-9}}</ref> In su [[1920]] at ocupadu una positzione de professore suplente (''reader'') de limba inglesa in s'Universidade de Leeds, divenende su professore prus giòvanu de s'entidade.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Daniel|sambenadu=Grotta|tìtulu=J.R.R. Tolkien: architect of Middle Earth : a biography|data=1976|editore=Running Press|limba=en|p=64|OCLC=1991974|ISBN=978-0-914294-29-0}}</ref> In su mentres chi fiat in Leeds at iscritu s'òpera ''A Middle English Vocabulary'' (''Vocabulàriu de s'inglesu mesanu'') e sa versione definitiva de ''[[Sir Gawain and the Green Knight]]'', in paris cun E. V. Gordon. Ambas duas sunt divènnidas òperas acadèmicas impreadas pro medas annos. At fintzas bortadu in inglesu ''Sir Gawain'', ''[[Pearl (poema)|Pearl]]'' e ''[[Sir Orfeo]]''. In su 1925 est torradu a su [[Pembroke College (Oxford)|Pembroke College]] che a [[professore Rawlinson and Bosworth de anglosàssone]] pro more de una bursa de istùdiu.
In su mentres chi traballaiat in su Pembroke College, Tolkien at iscritu ''[[Su Hobbit|S'Hobbit]]'', e fintzas sos primos duos volùmenes de ''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'', in su mentres chi biviat in su nùmeru 20 de [[Northmoor Road]], in [[North Oxford]] (logu in ue b'at una placa ammentadora de colore biaitu posta in cue in su 2002). At fintzas publicadu unu sàgiu filològicu in subra de su nùmene "[[Nodens]]", a pustis chi Sir [[Mortimer Wheeler]] at batidu a sa lughe un'asclepeion romanu in [[Lydney Park]], Gloucestershire, in su 1928.<ref>Pòmpia {{Limbas|en}}''The Name Nodens'' (1932) in sa bibliografia.</ref>
==== ''Beowulf'' ====
Durante sa dècada de su [[1920]], Tolkien at incumintzadu una tradutzione de ''[[Beowulf]]'', chi at acabadu in su 1926, cun totu chi mai l'at publicada. A sa fine, l'at editada e publicada fìgiu suo in su 2014, prus de baranta annos a pustis dae sa morte de Tolkien e belle noranta annos a pustis de l'àere acabada.<ref>{{Tzita web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2014/06/02/slaying-monsters|tìtulu=Slaying Monsters - Tolkien's Beowulf|autore=Joan Acocella|situ=The New Yorker|data=2014-06-02|limba=en-us|atzessu=2020-12-10}}</ref>
Deghe annos a pustis de sa tradutzione sua, Tolkien at fatu unu seminàriu in subra de s'òpera chi sa gente at retzidu bene a beru, intituladu "''Beowulf: The Monsters and the Critics''" (Beowulf: Sos mostros e sos crìticos), chi at tentu un'efetu mannu in sa chirca imbeniente in subra de su poema.<ref>{{Tzita|Biography}}, p. 143.</ref> Lewis E. Nicholson at naradu chi s'artìculu chi Tolkien at iscritu in subra de ''Beowulf'' est "reconnotu in maniera ampra che a unu puntu de bortada in sa crìtica beowulfiana", acrarende chi Tolkien at istabilidu su primadu de sa natura poètica de s'òpera, in contrariedade a sos elementos linguìsticos ebbia.<ref>{{Tzita web|url=http://ourworld.compuserve.com/homepages/billramey/beowulf.htm|tìtulu=The Unity of Beowulf: Tolkien and the Critics|sambenadu=Ramey|nùmene=Bill|situ=Wisdom's Children|data=30 martzu 1998|limba=en|atzessu=2020-12-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20011115093536/http://ourworld.compuserve.com/homepages/billramey/beowulf.htm|urlmortu=eja}}</ref> In cussu momentu, su cunsensu intre su mundu acadèmicu minispretziaiat ''Beowulf'' critichende chi si cuntzentret in subra de batallas infantiles cun mostros, masaprestu de si cuntzentrare in gherras tribales. Tolkien, in càmbiu, at afirmadu chi s'autore de ''Beowulf'' faeddaiat de su destinu de s'umanidade in generale, non limitende·si a sa polìtica tribale in piessignu, e chi duncas sos mostros fiant essentziales in intro de su poema.<ref>Tolkien: ''[[Finn and Hengest]]''. Chiefly, p.4 in s'introdutzione de [[Alan Bliss]].</ref> Cando ''Beowulf'' partetzipiat a cunflitos tribales ispetzìficos, che a in [[Finnsburg]], Tolkien s'oponiat firmamente a su de nche nde bìdere elementos fantàsticos.<ref>Tolkien: ''[[Finn and Hengest]]'', the discussion of ''Eotena'', ''passim''.</ref> In custu sàgiu, Tolkien at fintzas iscobiadu cantu li depiat a Beowulf: "Beowulf est una de sas fontes prus pretziosas meas", gasi comente s'influèntzia sua, chi si podet bìdere pro mèdiu de s'universu legendàriu suo de sa [[Terra Mesania]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.triode.net.au/~dragon/tilkal/issue1/beowulf.html|tìtulu=Tolkien and Beowulf – Warriors of Middle-earth|sambenadu=Kennedy|nùmene=Michael|situ=Amon Hen|limba=en|atzessu=2020-12-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20050315025525/https://www.triode.net.au/~dragon/tilkal/issue1/beowulf.html|urlmortu=eja}}</ref>
A su chi at iscritu [[Humphrey Carpenter]], Tolkien teniat una manera particulare de incumentzare sas letziones suas in subra de ''Beowulf'':
{{Tzitatzione|Issu [Tolkien] intraiat in s'aposentu chene fàghere sonos, fissaiat su pùblicu cun s'ograda sua e de repente incumentzaiat a declamare cun boghe sonora sas primas rigas de su poema in s'orìginale anglosàssone, incumentzende cun una boghe manna e narende Hwæt! (sa prima paràula de custa e de medas àteras poesias in inglesu antigu), chi unos cantos istudiantes universitàrios aiant pensadu chi cheriat nàrrere "Callade·bos!" Non fiat tantu una retzitatzione cantu un'esibitzione drammàtica, un'imitatzione de unu bardu anglosàssone in una sala de s'idromele, e at impressionadu generatziones de istudiantes ca l'at fatu cumprèndere chi Beowulf non fiat petzi unu testu fissu de lèghere pro s'esàmene, ma unu cantu poderosu de poesia drammàtica.|''Biography'', p. 133.|He [Tolkien] would come silently into the room, fix the audience with his gaze, and suddenly begin to declaim in a resounding voice the opening lines of the poem in the original old Anglo-Saxon, commencing with a great cry of Hwæt! (the first word of this and several other Old English poems), which some undergraduates took to be "Quiet!" It was not so much a recitation as a dramatic performance, an impersonation of an Anglo-Saxon bard in a mead hall, and it impressed generations of students because it brought home to them that Beowulf was not just a set text to be read for the purposes of examination, but a powerful piece of dramatic poetry. |limba=en}}
Dècadas a pustis, W.H. Auden at iscritu a su professore betzu suo:
{{Tzitatzione|Non penso de bos àere mai naradu ite esperièntzia impossìbile de ismentigare est istada pro mene, comente istudiante universitàriu, sa de bos intèndere retzitende ''Beowulf''. Sa boghe fiat sa boghe de [[Gandalf]].|''Biography'', p. 133.|I don't think that I have ever told you what an unforgettable experience it was for me as an undergraduate, hearing you recite Beowulf. The voice was the voice of Gandalf. |limba=en}}
==== Segunda Gherra Mundiale ====
[[File:Merton_College_and_chapel_from_St_Marys.JPG|thumb|[[Merton College (Oxford)|Merton College]], in ue Tolkien fiat professore de limba e literadura inglesa (1945–1959)]]
In antis de s'incumintzu de sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Guerra Mundiale]], Tolkien fiat cunsideradu unu detzifradore de còdighes.<ref name="spy1">{{Tzita|Letters}}, no. 35</ref><ref name="spy3">{{Tzita libru|nùmene=Christina|tìtulu=The J.R.R. Tolkien companion & guide|annu=2006|editore=Houghton Mifflin Co|limba=en|OCLC=70803518|ISBN=978-0-618-39113-4}}</ref> In su ghennàrgiu de su 1939 l'ant preguntadu si diat èssere istadu dispostu a prestare servìtzu in su dipartimentu [[Criptografia|critogràficu]] de su Ministeru de sos Èsteros in casu de un'eventu de emergèntzia natzionale.<ref name="spy1" /><ref name="spy3" /> Tolkien at rispostu de eja e, partinde dae su 27 de martzu, at pigadu parte a unu cursu de istrutzione, in Londra, ghiadu dae sa [[Government Code and Cypher School]].<ref name="spy1" /><ref name="spy3" /> Est istadu agatadu unu raportu in subra de sa formatzione sua, in ue nch'aparessiat sa nota "''keen''" (agudu/abbistu) a curtzu de su nùmene suo, fintzas si s'alunnu de Tolkien Anders Stenström dat unu parre chi "fortzis custa nota no est un'indicatzione de s'interessu de Tolkien, ma prus a prestu de comente pronuntziare su nùmene suo."<ref name="spy2">{{Tzita noas|limba=en|autore=|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/6197169/JRR-Tolkien-trained-as-British-spy.html|tìtulu=JRR Tolkien trained as British spy|publicatzione=The Telegraph|data=16 cabudanni 2009}}</ref><ref>Mythsoc Yahoo Groups list, 20 de cabudanni de su 2009</ref> In su mese de santugaine est istadu informadu chi sos servìtzios suos non diant èssere dimandados.<ref name="spy1" /><ref name="spy3" />
In su 1945 Tolkien s'est tramudadu in su [[Merton College (Oxford)|Merton College]], in ue est divenidu [[Professores Merton|Professore Merton de limba e literadura inglesa]], incàrrigu chi at ocupadu finas a sa pensione sua, in su 1959.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Daniel|sambenadu=Grotta|tìtulu=The biography of J.R.R. Tolkien: architect of Middle-Earth|data=2000|editore=Running Press|limba=en|OCLC=47632951|ISBN=978-0-7624-0956-3}}</ref> Puru at partetzipadu comente a examinador esternu de s'University College de Dublinu, durante medas annos. Su 1954 Tolkien at retzidu unu tìtulu paga de sa [[National University of Ireland]] (de sa cale s'UCD nde fiat parte costituente). Tolkien at acabadu ''Su Sennore de sos Aneddos'' su 1948, guasi una dècada a pustis de lu comintzare.
Tolkien at bortadu in inglesu fintzas su Libru de Giona pro sa ''Jerusalem Bible'', publicada in su 1966.<ref>{{Limbas|en}}Rogerson, John. ''The Oxford Illustrated History of the Bible'', 2001.</ref>
=== Famìlia ===
Sa famìlia Tolkien at tentu bator fìgios: John Francis Reuel Tolkien (17 de [[santandria]] de su [[1917]] – 22 de ghennàrgiu de su [[2003]]), Michael Hilary Reuel Tolkien (22 de [[santugaine]] de su [[1920]] – 27 de [[freàrgiu]] de su [[1984]]), [[Christopher Tolkien|Christopher John Reuel Tolkien]] (21 de [[santandria]] de su [[1924]] - 15 de [[ghennàrgiu]] de su [[2020]]) e Priscilla Mary Anne Reuel Tolkien (18 de [[làmpadas]] de su [[1929]]). Tolkien est istadu unu babbu dedicadu meda a fìgios suos, chi li imbiaiat lìteras illustradas dae dae Babbu Nadale cando fiant minores. Cada annu b'annanghiant personàgios noos, che a s'orsu polare (chi agiudaiat a Babbu Nadale), s'òmine de nie (su giardineri suo), Ilbereth s'alva (sa secretària sua), e medas àteros personàgios segundàrios. Sos atores printzipales ispiegaiant istòrias in subra sas batallas de Babbu Nadale contra a sos [[Goblin|goblins]] chi montaiant [[Chiroptera|tirriolupeddes]], gasi comente sas medas brullas chi cummitiat s'orsu polare.<ref>{{Limbas|en}}J. R. R. Tolkien, [[Les cartes del Pare Noel|The Father Christmas Letters]] (1976)</ref>
=== Pensione e ùrtimos annos ===
[[File:Oxford_Tolkien.JPG|thumb|Bustu de Tolkien in sa capella de s'Exeter College, [[Oxford]]]]
Durante sa vida sua in pensione, intre su [[1959]] e sa morte sua in su [[1973]], Tolkien at retzidu semper prus atentzione pùblica e fama literària. Sas bèndidas de sos libros suos fiant gasi mannas chi si lamentaiat de non si ch'esseret andadu in pensione in antis.<ref name="DoughanBio2">{{Tzita web|url=http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|tìtulu=JRR Tolkien Biography|sambenadu=Doughan|nùmene=David|situ=Life of Tolkien|limba=en|atzessu=12 martzu 2006|dataarchìviu=2006-03-03|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20060303050751/http://www.tolkiensociety.org/tolkien/biography.html|urlmortu=eja}}</ref> In una lìtera de su [[1972]] deploraiat de èssere divenidu una figura de cultu, ma ammitiat chi "fintzas su nare de un'ìdolu modestu meda ... non podet abarrare indiferente de su totu a su nuscu durche de s'intzensu!"<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 336.</ref>
S'atentzione de sos ammiradores est divènnida gasi intensa chi Tolkien at dèpidu fàghere bogare su nùmeru de telèfonu suo dae s'elencu pùblicu e, a sa fine, issu e Edith ant dèpidu tramudare cara a [[Bournemouth]], chi tando fiat unu munitzìpiu costerinu frecuentadu dae sa classe mesana britànnica.<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 332.</ref> Sa conditzione de Tolkien de autore de ''best-sellers'' l'at fatzilitadu s'intrada a sa sotziedade arta, ma Tolkien intendiat sa mancàntzia de sa cumpannia de sos amigos suos [[Inklings]]. Edith, nointames, est istada prus chi cuntenta de adotare su ruolu sotziale nou suo, motivu pro su cale sos Tolkien aiant isseberadu Bournemouth.<ref>{{Limbas|en}}Humphrey Carpenter, "J. R. R. Tolkien: A Biography", Part 7, Chapter 2 "Bournemouth"</ref>
A parre de [[Humphrey Carpenter]]:{{Tzitatzione|Cussos amigos e unos àteros chi ant connotu Ronald e Edith Tolkien in su cursu de sos annos no ant mai duritadu chi b'aeret un'afetu profundu intre issos. Fiat visìbile siat in sas cosas minores, in su gradu belle assurdu cun su cale cadaunu s'apensamentaiat de sa salude de s'àteru, siat in sa cura cun cale si seberaiant e cunfetzionaiant sos donos de cumpleannu; e in sas chistiones mannas, sa manera cun sa cale Ronald aiat abbandonadu in manera voluntària una parte gasi manna de sa bida sua, in pensione, pro dare a Edith sos ùrtimos annos in Bournemouth chi intendiat chi issa meritaiat, e su gradu cun su cale issa at ammustradu altivesa pro sa fama de autore de issu. Una de sas fontes printzipales de cuntentesas pro issos fiat s'amore cumpartzidu issoro pro sa famìlia issoro. Custu los at tentos paris finas sa fine de sa bida issoro, e est istada baddu sa fortza prus forte in su matrimòniu. S'ispassiaiant a discutire e a pensare in subra de cada minuja de sa bida de sos fìgios issoro e, a pustis, de sos nebodes issoro.|{{limbas|en}}Humphrey Carpenter, "Tolkien: The Authorized Biography", page 158|Those friends and others who knew Ronald and Edith Tolkien over the years never doubted that there was deep affection between them. It was visible both in the small things, the almost absurd degree to which each worried about the other's health, and the care with which they chose and wrapped each other's birthday presents; and in the large matters, the way in which Ronald willingly abandoned such a large part of his life in retirement to give Edith the last years at Bournemouth that he felt she deserved, and the degree to which she showed pride in his fame as an author. A principal source of happiness to them was their shared love for their family. This bound them together until the end of their lives, and it was perhaps the strongest force in the marriage. They delighted to discuss and mull over every detail of the lives of their children, and later of their grandchildren.|limba=en}}Edith Tolkien est morta su 29 de [[santandria]] de su [[1971]], a s'edade de 82 annos. [[Simon Tolkien]] at iscritu:
[[File:Tolkien's_grave,_Wolvercote_Cemetery.jpg|thumb|Sa tumba de J. R. R. e [[Edith Tolkien]] in su [[Campusantu de Wolvercote]] ([[Oxford]])]]
{{Tzitatzione|Mannai mea est morta duos annos in antis de mannoi meu e issu est torradu a istare in Oxford. Su Merton College l'at dadu unos cantos aposentos a curtzu a High Street. Nch'andaia fatu-fatu e mi pigaiat a pràngiu in s'Eastgate Hotel. Cussos pràngios fiant masaprestu meravigiosos pro unu pitzocu de 12 annos chi colaiat tempus cun mannoi suo, ma a bortas pariat tristu. B'est istada una bìsita durante sa cale m'at naradu cantu li mancaiat mannai mea. Depet èssere istadu istranu meda pro issu abarrare solu a pustis chi fiant istados cojuados pro prus de 50 annos.|{{Tzita web|url=http://www.simontolkien.com/mygrandfather|nùmene=Simon|sambenadu=Tolkien|tìtulu=My Grandfather JRR Tolkien|annu=2003|limba=en|atzessu=2020-12-18|dataarchìviu=2021-12-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211222142636/https://www.simontolkien.com/mygrandfather|urlmortu=eja}}|My grandmother died two years before My Grandfather and he came back to live in Oxford. Merton College gave him rooms just off the High Street. I went there frequently and he'd take me to lunch in the Eastgate Hotel. Those lunches were rather wonderful for a 12-year-old boy spending time with his grandfather, but sometimes he seemed sad. There was one visit when he told me how much he missed my grandmother. It must have been very strange for him being alone after they had been married for more than 50 years. |limba=en}}
Tolkien est istadu numenadu, dae sa [[Elisabeta II de su Regnu Unidu|reina Elisabeta II]], cumandante de s'Òrdine de s'Impèriu Britànnicu, in su [[1972]], retzinde s'insigna de s'Òrdine in su [[palatzu de Buckingham]] in su 28 de [[martzu]] de cuss'annu.<ref>{{Tzita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/45554/supplement/9|tìtulu=No. 45554|editore=The London Gazette|data=1972-01-01|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita|Letters}}, no. 334 (nota editoriale).</ref> Semper in su 1972 s'Universidade de Oxford l'at cuntzèdidu unu [[Dotore in Lìteras|Dotoradu in Lìteras]] onoràriu.<ref name="RoyalMail2">{{Tzita libru|nùmene=Wayne G.|sambenadu=Hammond|tìtulu=The Lord of the Rings JRR Tolkien Author and Illustrator|data=26 freàrgiu 2004|editore=[[Royal Mail]] Group plc (commemorative postage stamp pack)|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www3.shropshire-cc.gov.uk/tolkien.htm|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=Literary Heritage, West Midlands|limba=en|atzessu=2020-02-13|dataarchìviu=2012-07-28|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120728154119/http://www3.shropshire-cc.gov.uk/tolkien.htm|deadurl=yes}}</ref>
Tolkien aiat fatu pònnere su nùmene [[Lúthien]] in sa tumba de Edith, in su [[campusantu de Wolvercote]] de [[Oxford]]. Cando Tolkien est mortu, 21 meses prus a tardu, su 2 de [[cabudanni]] de su [[1973]], a s'edade de 81 annos, est istadu interradu in sa matessi tumba, cun su nùmene [[Beren]] a curtzu de su suo.<ref name="NYTimes obit">{{Tzita noas|limba=en|url=http://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-obit.html|tìtulu=J. R. R. Tolkien Dead at 81; Wrote 'The Lord of the Rings'|publicatzione=The New York Times|data=3 cabudanni 1973}}</ref> Duncas, sa tumba naraiat:
{{Tzitatzione|<center>Edith Mary Tolkien<br />'''Lúthien'''<br />1889–1971<br />John Ronald<br />Reuel Tolkien<br />'''Beren '''<br />1892–1973</center>}}
In sa legendària Terra Mesania, Lúthien fiat sa prus bella de totu sos [[fìgios de Ilúvatar]], chi aiat refudadu s'immortalidade sua pro s'amore chi sentiat pro su gherreri mortale Beren. A pustis chi Beren l'aerent caturadu sas fortzas de su [[Sennore Iscuru]] [[Mórgoth]], Lúthien fiat andada a lu liberare a caddu de Huan, su cane chi chistionaiat. A sa fine, cando Beren est mortu in cumbata contra a su lupu demonìacu [[Carcharoth]], Lúthien, che a [[Orfeu]], est andada inte sos [[Vàlar]], s'òrdine angèlicu de èsseres chi fiat istadu postu a ghia de su mundu dae Eru (Deus), e los aiat cumbintos a ripristinare sa vida de s'amore suo.
== Pensamentu ==
[[File:Eagle_and_Child_(interior).jpg|left|thumb|Àngulu de su tzilleri [[the Eagle and Child]], in Oxford, in ue si riuniant sos [[Inklings]] (1930–1950).]]
Tolkien fiat unu catòlicu devotu, e su pensamentu religiosu e polìticu suo fiat mescamente traditzionalista moderadu, cun influèntzias [[Libertarismu|libertàrias]], [[Distributisme|distribuistas]] e [[Monarquisme|monàrchicas]], in su sensu de favorire sas cunventziones e ortodossias istabilidas, in contrariedade a s'innovatzione e sa modernizatzione, e castighende sa burocratzia guvernativa; in su 1943 at iscritu chi sas opiniones personales suas "s'incrinint semper prus prus cara a s'anarchismu, [[Anarchismu filosòficu|in su sensu filosòficu]], su de abolire su controllu, no ochende persones cun bombas, o cara a sa monarchia 'non costitutzionale'."<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 52, a Christopher Tolkien, 29 santandria 1943</ref>
Cun totu chi non faeddaiat ne iscriiat meda in subra de custu tema, Tolkien fiat a favore de iscontzare s'Impèriu britànnicu, e agiomai su [[Rennu Unidu|Regnu Unidu]]. In una lìtera de su 1936 destinada a un'alunnu betzu suo, su linguista belga Simonne de Ardenne, Tolkien iscriiat: "Sa situatzione polìtica est mala... Tèngio medas simpatias pro [[Bèlgiu]], chi tenet sas dimensiones adatas pro cale si siat paisu! Diat disigiare chi su meu galu esseret limitadu dae sas abbas de su riu Tweed e sos muros de su [[Galles]]... nois, su pòpulu, connoschimus, a su nessi, unas cantas cosas in subra de sa moralidade e de s'eternidade, e cando [[Adolf Hitler|Hitler]] (o unu frantzesu) narat 'Germània (o Frantza) ant a esìstere pro semper' ischimus chi narant fàulas."<ref>{{Limbas|en}}"The Tolkien Family Album", (1992), pàgina 69.</ref>
Tolkien teniat un'òdiu mannu pro sos efetos segundàrios de s'industrializatzione, chi issu pensaiat chi fiat devorende su campu inglesu e sa [[vida simpre]]. Durante sa majoria de sa vida sua a mannu, Tolkien at minispretziadu sas automòbiles, e preferiat andare in bitzicleta.<ref>{{Tzita|Letters}}, nos. 64, 131, etc.</ref> Custa atitudine si podet averguare in s'òpera sua, mescamente in sa caraterizatzione de s'"industrializatzione" fortzada de [[Sa Contrada|sa Contea]] in ''Su Sennore de sos Aneddos''.<ref>{{Tzita vìdeu|tìtulu=J. R. R. Tolkien – Creator Of Middle Earth|url=https://www.imdb.com/title/tt0466851/companycredits|data=2002|editore=New Line Cinema|limba=en}}</ref>
Tolkien non fiat un'ativista polìticu, nen un'iscritore polìticu. Issu matessi s'est opostu a interpretatziones de cussa casta, e at decraradu chi ''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'' «non tenet intentziones allegòricas [...] o morales, religiosas o polìticas» (Lìtera 165, ''Sa realidade in trasparèntzia''). Tolkien no at mai apojadu unu partidu polìticu, nen una natzione o un'alleàntzia intre natziones in manera decrarada. E sos cummentos personales suos pro su chi pertocat a custas cosas sunt belle semper crìticos. Carchi lìtera (tràida dae ''Sa realidade in trasparèntzia'') nd'est un'esèmpiu craru.
Analistas medas ant evidentziadu su nùmeru de parallelismos potentziales chi b'at intre sa Terra Mesania e sos eventos de sa vida de Tolkien.<ref name="MEreffotrForeword">{{Tzita libru|autore=|nùmene=J.R.R.|sambenadu=Tolkien|curadore=Foreword|tìtulu=The Fellowship of the Ring|url=|ed=1987|collana=|data=1987|annu=|editore=Houghton Mifflin Harcourt|limba=en|p=|volume=|capìtulu=|cid=|OCLC=|LCCN=|ISBN=0-395-08254-4|DOI=}}</ref> ''Su Sennore de sos Aneddos'' est istadu, fatu-fatu, cunsideradu che a una rapresentatzione de s'Inghilterra pagu a pustis de sa Segunda Guerra Mundiale. Tolkien at negadu in manera categòrica custa opinione in su pròlogu de sa segunda editzione de su romanzu, afirmende de prefèrrere a aplicare su cuntzetu de allegoria.<ref name="MEreffotrForeword" /> Custu tema l'at disvilupadu de prus in s'òpera sua "[[Ue Fairy-Stories|On Fairy-Stories]]" (in ''subra de sos contos de fadas''), in ue at iscritu chi sos contos de fadas fiant adatos meda ca fiant cunsistentes in issos matessi, annanghende petzi carchi beridade in subra de sa realidade. In prus, agabbaiat narende chi su cristianèsimu matessi aiat sighidu custu mollu de cunsistèntzia interna e beridade esterna. Sas creèntzias suas in sas beridades fundamentales de su cristianèsimu ant batidu sos analistas a agatare temàticas cristianas a ''Su Sennore de sos Aneddos''. Tolkien at negadu in manera categòrica a C.S. Lewis chi b'aerent riferimentos religiosos in sas istòrias suas, chi fiant fatu-fatu apertamente allegòricas.<ref>{{Limbas|en}}Longenecker, Dwight (2008). "[http://www.speroforum.com/a/16698/Why-Tolkien-said-No-to-Narnia Why Tolkien said No to Narnia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430143646/http://www.speroforum.com/a/16698/Why-Tolkien-said-No-to-Narnia |date=2011-04-30 }}", Spero News, 12 de santandria 2008.</ref> Nointames, Tolkien at iscritu chi s'iscena de s'Orodruin esemplificaiat unas cantas lìnias de su [[Babbu nostru|Babbu Nostru]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.catholiceducation.org/en/culture/literature/why-tolkien-says.html|tìtulu=Why Tolkien Says The Lord of the Rings Is Catholic|sambenadu=Pearce|nùmene=Joseph|situ=National Catholic Register|data=2003-01-12|limba=en-gb|atzessu=2020-12-15|dataarchìviu=2020-11-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201111194824/https://www.catholiceducation.org/en/culture/literature/why-tolkien-says.html|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita|Letters}}, no. 181.</ref>
S'amore suo pro sos mitos e sa devotzione sua pro sa fede si sunt unidos in sa creèntzia sua chi sa [[mitologia]] fiat s'ecu divinu de "Sa Beridade".<ref>{{Tzita web|url=http://www.leaderu.com/humanities/wood-biography.html|tìtulu=Biography of J. R. R. Tolkien (1892-1973)|sambenadu=Wood|nùmene=Ralph C.|situ=Leadership University|data=2002-07-13|limba=en|atzessu=2020-12-15}}</ref> Custu puntu de vista est istadu espressadu in unu poema e sàgiu intituladu ''[[Mythopoeia (poema)|Mythopoeia]]''.<ref>{{Limbas|en}}Tolkien, ''Mythopoeia'' (su poema), c. 1931.</ref> Sa teoria chi sos mitos fruniant "beridades fundamentales" s'est cunvertida in unu tema tzentrale de sos Inklings in generale.
=== Religione ===
In sas ''Lìteras'', Tolkien aparit in antis de totu che a un'òmine cristianu e catòlicu in manera profundida. Custa bisione sua ispirat chene duda s'òpera sua, e dae su sensu religiosu suo benint fintzas sas ideas polìticas suas, chi mai pigant positzione in manera crara cara a una fatzione definida.
Su catolitzèsimu romanu de Tolkien est istadu unu fatore significativu in sa cunversione de C. S. Lewis dae s'ateismu a su cristianèsimu, fintzas si Tolkien est abarradu isporadu dae su fatu chi Lewis aeret isseberadu de s'aunire a sa Crèsia de Inghilterra.<ref name="CSL">{{Tzita libru|nùmene=Humphrey|sambenadu=Carpenter|tìtulu=The Inklings|annu=1978|editore=Allen & Unwin|limba=en|isbn=978-0-00-774869-3}} Lewis fiat crèschidu in sa Cresia de Irlanda.</ref><ref name=":0" />
Una borta at iscritu a sa fìgia de Rayner Unwin, Camilla, chi disigiaiat connòschere sa punna de sa bida, chi fiat su de "ismanniare segundu sas capatzidades nostras su connoschimentu nostru de Deus cun totus sos mèdios chi tenimus, e nos nche lassare batire dae cussu a lodes e ringratziamentos."<ref>{{Tzita libru|nùmene=Jim|sambenadu=Ware|tìtulu=Finding God in The Hobbit|url=https://books.google.it/books?id=N_0VhzQKIIAC&redir_esc=y|annu=2006|limba=en|pàgina=xxii|isbn=978-1-4143-0596-7}}</ref> Teniat una devotzione ispetziale pro s'eucarestia, iscriende a fìgiu suo Michael chi "in su Sacramentu Santu ... as a agatare romantitzismu, glòria, onore, fidelidade e su caminu beru de totu sos amores tuos in sa terra, e meda de prus de cussu".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 43.</ref> Pro custa resone at semper incoragidu sa retzidura fitiana de sa Santa Comunione, iscriende torra a fìgiu suo Michael chi "s'ùnica cura pro su tzedimentu de sa fide est sa Comunione". Creiat chi sa Crèsia catòlica fossas sa prus bera mescamente pro su logu de onore e s'onore in su cale teniat su Sacramentu Santu. Fintzas chene denigrare su Cuntzìliu Vaticanu II - descriende·lu che a "netzessàriu" - pensaiat chi sas reformas de Paba Pio X "superant cale si siat cosa ... chi su Cuntzìliu at a realizare."<ref name="Letter 250">{{Tzita|Letters}}, no. 250.</ref> In sos ùtrimos annos de sa bida sua, Tolkien at opostu resistèntzia a unas cantas modìficas litùrgicas implementadas a pustis de su Contzìliu, mescamente s'impreu de s'inglesu in sa liturgia; at sighidu a rispòndere in latinu, ignorende su restu de sa congregatzione.<ref name="SimonTolkien">{{Tzita web|nùmene=Simon|sambenadu=Tolkien|tìtulu=My Grandfather JRR Tolkien|url=http://www.simontolkien.com/mygrandfather.html|data=2003|urlmortu=eja|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110927051931/http://www.simontolkien.com/mygrandfather.html|dataarchìviu=27 cabudanni 2011}}</ref>
=== Polìtica e ratza ===
==== Anti-comunismu ====
Tolkien at espressadu s'apògiu suo pro sa fatzione natzionalista de sa [[gherra tzivile ispagnola]] (chi a sa fine est istada ghiada dae [[Francisco Franco|Franco]]), a pustis de àere intesu chi sos [[Segunda Repùbblica Ispagnola|republicanos]] comunistas fiant distruende crèsias e ochiende satzerdotes e mòngias.<ref name="Letters83">{{Tzita|Letters}}, no. 83.</ref>
Tolkien fiat crìticu cun [[Josef Stalin|Joseph Stalin]] e durante sa Segunda Guerra Mundiale, Tolkien at definidu a Stalin "cussu assassinu betzu assidigorgiadu de sàmbene".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 53.</ref> Nointames custu, in su 1961 Tolkien at criticadu in manera forte un'analista isvedesu chi aiat sugeridu chi [[Su Sennore de sos Aneddos]] esseret una [[Parabula (allegoria)|paràbula]] [[Anticomunisme|anticomunista]] chi identificaiat [[Sàuron]] cun Stalin. Tolkien at rispostu chi issu "ripudiaiat de su totu cale si siat letura de cussa genia", e chi sa cosa l'aiat fatu infadare, dae chi sa situatzione fiat istada cuntzepida meda in antis de sa [[Rivolutzione de Santugaine de su 1917|rivolutzione russa]]. "Custa [[allegoria]] est aliena de su totu a su pensamentu meu."<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 229.</ref>
==== Opositzione a sa globalizatzione e a sa tecnocratzia ====
Tolkien fiat crìticu cun sa tecnocratzia, e su chi issu bidiat comente su tentativu dòpiu de controllare su mundu naturale pro mèdiu de s'iscièntzia e s'òmine pro mèdiu de s'istadu. "Sos grecos brigadores e presumidos sunt resèssidos a bìnchere contra a Serse; ma sos chìmicos e sos ingenieris abominèvoles ant postu unu potere gasi mannu in manu a Serse... chi paret chi sas personas comente si tocat non tèngiant prus peruna possibilidade". Si lamentaiat chi s'istadu esseret divènnidu un'entidade semper prus astrata, e chi su guvernu esseret bidu che a una "cosa", in logu de unu protzessu personale.<ref name="Letter 52">{{Tzita|Letters}}, no. 52.</ref>
S'est lamentadu fintzas de sa globalizatzione nàschida dae sa [[Segunda Gherra Mundiale]], iscriende chi "s'orrore ispetziale de su mundu de oe est su fatu chi totu sa cosa malaita est in una bursa ebbia. Non b'at logu perunu a ue fuire. Fintzas sos Samoiados, minores e malasortados, tèngio su suspetu chi tèngiant màndigu in botos e altoparlantes in su bidditzolu issoro chi contant sas paristòrias pro drommire de Stalin in subra de sa Democratzia e de sos fascistas malos chi papant pitzinneddos e furant canes de islita."<ref name="Letter 52" /> Sa globalizatzione, a parre suo, fiat ligada a s'ispartzinamentu de sos mètodos americanos de produtzione de massa e de istandardizatzione e a su domìniu de s'[[Limba inglesa|inglesu]], totu cosas chi issu cunsideraiat terrificantes.<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 53.</ref>
==== Opositzione a su nazismu ====
Tolkien s'est opostu in manera forte a [[Adolf Hitler|Hitler]] e a su [[Partidu Natzionale Sotzialista de sos Traballadores Tedescos|Partidu Nazista]] in antis de sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Guerra Mundiale]], e at minispretziadu mescamente s'ideologia ratzista e antisemita de sos nazistas.In su 1938 sa domo editora Rütten & Loening Verlag fiat preparende sa publicatzione de ''[[Su Hobbit]]'' in sa [[Germània nazista]]. Tolkien s'est indignadu cando, in antis de sa publicatzione, l'ant preguntadu si fiat de orìgine ariana. In una lìtera a s'editore britànnicu suo, [[Stanley Unwin]], at cundennadu sa "dotrina ratziale" tedesca che a "perniciosa e asientìfica de su totu". In prus, at annànghidu chi teniat medas amigos giudeos e chi fiat cunsiderende de "lassare in suspesu sa tradutzione a su tedescu".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 29, a Stanley Unwin, 25 trìulas 1938.</ref> At iscritu duas lìteras destinadas a Rütten & Loening, narende a Unwin chi imbiaret sa chi preferreret. Sa prus maseda, chi est istada a sa fine imbiada, s'est pèrdida durante sos bombardamentos posteriores de Germània. In sa chi no at imbiadu, Tolkien narat chi "arianu" est unu cuntzetu linguìsticu, chi faghet riferimentu a sos faeddatores de sas limbas indoarianas. In prus, at annantu chi:
{{Tzitatzione|... si depo cumprèndere chi mi seis pedende si so de orìgine ebràica, potzo petzi rispòndere chi mi dispraghet de non tènnere antepassados de cussu pòpulu dotadu. Su bis-bis-mannoi meu est bènnidu in Inghilterra in su de degheoto sèculos dae sa Germània: sa parte manna de sa discendèntzia mea est duncas inglesa ebbia, e deo so unu sùdditu inglesu - cosa chi diat dèpere èssere sufitziente. Nointames custu, so istadu abituadu a cunsiderare cun altivesa su sambenadu tedescu meu, e apo sighidu a lu fàghere pro totu su perìodu de s'ùrtima gherra mala, durante sa cale apo prestadu servìtziu in s'esèrtzitu inglesu. Non potzo, nointames, evitare de cummentare chi si iscumbatas impertinentes e irrilevantes de custa genia ant a dèpere divenire sa règula in matèria de literadura, no est meda indedda su tempus in ue unu nùmene tedescu no at a èssere prus motivu de altivesa.|''Letters'', no. 30|...if I am to understand that you are enquiring whether I am of Jewish origin, I can only reply that I regret that I appear to have no ancestors of that gifted people. My great-great-grandfather came to England in the eighteenth century from Germany: the main part of my descent is therefore purely English, and I am an English subject – which should be sufficient. I have been accustomed, nonetheless, to regard my German name with pride, and continued to do so throughout the period of the late regrettable war, in which I served in the English army. I cannot, however, forbear to comment that if impertinent and irrelevant inquiries of this sort are to become the rule in matters of literature, then the time is not far distant when a German name will no longer be a source of pride.|limba=en}}
In una lìtera de su 1941 a fìgiu suo Michael, Tolkien at espressadu su resentimentu suo pro s'istorchidura de s'istòria tedesca conca a su "norditzismu":
{{Tzitatzione|Depes cumprèndere su bene in sas cosas, pro sebestare su male autènticu. Ma nemos mi mutit mai pro "trasmìtere" o fàghere unu cummentu! Fintzas si penso de ischire mègius de sa majoria de sos àteros ite est sa veridade in subra de custas titulias "nòrdicas". In cada manera, in custa gherra tèngio unu resentimentu ardente privadu [...] contra a cussu ignorante minore e cariruju de Adolf Hitler [...]. Ruinende, pervertende, aplichende malamente e maleighende pro semper custu ispìritu nòbile de su nord, unu contributu supremu a s'Europa, chi deo apo semper amadu e chircadu de presentare cun sa lughe bera sua. In neddue, incidentalmente, est istadu gasi nòbile, santificadu e cristianizadu chitzo comente in Inghilterra.|''Letters'', no. 45|You have to understand the good in things, to detect the real evil. But no one ever calls on me to ‘broadcast’, or do a postscript! Yet I suppose I know better than most what is the truth about this ‘Nordic’ nonsense. Anyway, I have in this War a burning private grudge [...] against that ruddy little ignoramus Adolf Hitler [...]. Ruining, perverting, misapplying, and making forever accursed, that noble northern spirit, a supreme contribution to Europe, which I have ever loved, and tried to present in its true light. Nowhere, incidentally, was it nobler than in England, nor more early sanctified and Christianized.|limba=en}}
In su 1968 s'est ammustradu in disacordu cun una descritzione de sa Terra Mesania che a "nòrdica", unu cuntzetu chi naraiat chi li disagradaiat pro s'assòtziu chi teniat cun sas teorias ratziales.<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 294.</ref>
==== Gherra totale ====
Tolkien at criticadu s'impreu alleadu de sas tàticas de [[Gherra Totale|gherra totale]] contra a sos tziviles siat de sa [[Germània nazista]] siat de s'Impèriu Giaponesu. In una lìtera iscrita in su 1945 pro fìgiu suo Christopher, at iscritu:
{{Tzitatzione|Si suponiat chi diamus àere segudadu un'istàdiu de tziviltade in ue podiat èssere galu netzessàriu giustitziare unu criminale, ma non de s'allegrare o impicare mugere sua e fìgiu suo in su mentres chi sa truma de orcos fruschiaiat. Sa distruidura de sa Germània, fintzas essende meritada 100 bortas, est una de sas catàstrofes mundiales prus ispramosas. Bene, bene - tue e deo non bi podimus fàghere nudda. E custa diat dèpere èssere una medida de sa cantidade de culpa chi si podet presumire de atribuire in manera giusta a cale si siat membru de un'istadu chi no est membru de su guvernu efetivu suo. Tando, sa prima Gherra de sas Màchinas paret lòmpere a s'urtimu, non concruidu, capìtulu suo - lassende, a dolu mannu, totu prus pòberos, medas in lutu o mutilados e milliones de mortes, e petzi una cosa in triunfu: sas Màchinas.|''Letters'', no. 96|We were supposed to have reached a stage of civilization in which it might still be necessary to execute a criminal, but not to gloat, or to hang his wife and child by him while the orc-crowd hooted. The destruction of Germany, be it 100 times merited, is one of the most appalling world-catastrophes. Well, well – you and I can do nothing about it. And that should be a measure of the amount of guilt that can justly be assumed to attach to any member of a country who is not a member of its actual Govemment. Well the first War of the Machines seems to be drawing to its final inconclusive chapter – leaving, alas, everyone the poorer, many bereaved or maimed and millions dead, and only one thing triumphant: the Machines.|limba=en}}
Est abarradu orrorizadu dae sos [[bombardamentos atòmicos de Hiroshima e Nagasaki]], referende·si a sos iscientziados de su [[Progetu Manhattan]] che a "cussos fìsicos lunàticos" e "fraigadores de Babele".<ref name="atom">{{Tzita|Letters}}, no. 102.</ref>
==== Democratzia ====
Tolkien non si cnsideraiat unu democràticu "in perunu de sos impreos atuales suos [de su tèrmine]". Cunsideraiat s'ùnica fonte bera de egalidade intre sos òmines cussa de s'egalidade cara a Deus.<ref>{{Tzita libru|curadore=Humphrey Carpenter|tìtulu=The Letters of J. R. R. Tolkien|annu=2000|editore=Houghton Mifflin|limba=en|pàgina=215|capìtulu=Letter 163|isbn=978-0-618-05699-6}}</ref> Pro issu, sa democratzia non batiat a un'ismanniamentu de s'umilidade e de su podere de s'indivìduu ma a demagogia e barra: "cun su risultadu [de sa presèntzia de sa democratzia] chi non tenimus minoresa e umilidade universales, ma mannesa e barra universales, finas a cando carchi Orcu no otenet un'aneddu de su podere, e tando otenimus esemus otenende iscravidade."<ref>In sas lìteras suas at a nàrrere de no èssere unu "democràticu" (in su sensu polìticu de su tèrmine, e non intendende una disuguagliàntzia intre sos òmines) ca: «[...] sa "umiltade" e s'egualidade sunt prìntzipios ispirituales corrùmpidos dae su tentativu de los mecanizare e los formalizare, cun su resurtadu chi non s'otenent minoreasa e umiltade universales, ma grandesa e altivesa universales, finas a cando carchi orcu non resessit a pigare possessu de un'aneddu de pòdere, pro neghe de su cale nois otengiamus e amus a otènnere petzi de finire in iscravidade.» (J. R. R. Tolkien, ''Sa realidade in trasparèntzia'', p. 279)</ref><ref>{{Tzita libru|curadore=Humphrey Carpenter|tìtulu=The Letters of J. R. R. Tolkien|annu=2000|editore=Houghton Mifflin|limba=en|pàgina=246|capìtulu=Letter 186|isbn=978-0-618-05699-6}}</ref>
In sa lìtera 52, iscrita in su [[1943]], Tolkien iscriet chi sas opiniones polìticas suas «incrinant semper prus cara a s'anarchia (intesa in manera filosòfica che a abolitzione de cada controllu, non che a òmines barbudos chi afilant bombas) - o cara a una monarchia non costitutzionale. Dia arrestare chie si siat chi impreet sa paràula Paisu (intendende cale si siat cosa chi non siat sa terra inglesa e sos abitantes suos, est a nàrrere carchi cosa chi non tenet poderes nen diritos ne abistesa); [...]».<ref>J. R. R. Tolkien, ''Sa realidade in trasparèntzia'', p. 70</ref> Su suo est sustantzialmente un'isfogu, ma dae unas cantas de custas lìteras istupat un'infadu in sos cunfrontos de s'istadu modernu e de sa democratzia, e, prus in generale, de sas organizatziones cuntzepidas, fraigadas e ghiadas dae òmines chi guvernant àteros òmines: «S'ocupatzione prus inadata pro cale si siat òmine [...] est guvernare àteros òmines. Non b'at una persone in unu millione chi siat adata e galu de mancu sos chi chircant de aferrare s'oportunidade» (lìtera 52).
Allarghende s'arresonu, Tolkien difidat a forte de totu sas formas de "organizatzione" creadas dae s'òmine, cumprendende in custas fintzas sas istitutziones, sos esèrtzitos e sa tecnologia (Lìtera 66). Fintzas a sa base de custas afirmaduras b'at unu cuntzetu religiosu: est sa presuntzione umana chi fràigat diavolerias chene tènnere a disponimentu su cabu pro las padronegiare; e arrogande·si su podere de "creare", chi est imbetzes riservadu a Deus, mentras a s'òmine abarrat petzi sa potentzialidade de sa sub-creatzione artìstica (Lìtera 75).
Pro custu sas simpatias suas andant a sos chi chircant de si sutràere a sos ischieramentos e a sas conchistas de s'òmine: «a sos istatigheddos chi abarrant neutrales», a sa Gallia lìbera e a Cartàgine durante s'època romana. E issu matessi decrarat de apartènnere «a s'ala de sos semper derrotados mai sutamìtidos» (lìtera 77).
==== Debata a pitzu de sa ratza ====
Tolkien at reagidu cun arrenegu a sos etzessos de sa propaganda antigermànica durante sa gherra. In su 1944, in una lìtera a fìgiu suo Christopher, naraiat:
{{Tzitatzione|...est una cosa angustiosa a bìdere s'imprenta ruende tantu a bassu comente faghiat Goebbels in su mègius momentu suo, aboghinende chi cale si siat cumandante tedescu chi aguantat in una situatzione disisperada (cando fintzas sos bisòngios militares de s'ala sua nde benefìtziant in manera crara) est un'imbriagu e unu fanàticu abbeliadu. [...] B'aiat un'artìculu solenne in su cuotidianu locale chi pediat s'isperdìtziu sistemàticu totale de sa natzione tedesca che a s'ùnica manera giusta de agire a pustis de sa vitòria: ca, pro praghere, sunt tzerpes a sonàgios, e no ischint sa diferèntzia intre su bene e su male! (E s'iscritore?) Sos tedescos tenent su matessi deretu de definire a sos polacos e a sos ebreos parasitas subumanos de ispèrdere cantu lu tenimus nois de lu fàghere cun sos tedescos: in àteras paràulas, perunu deretu, cale si siat cosa apant fatu.|''Letters'', no. 81|...it is distressing to see the press grovelling in the gutter as low as Goebbels in his prime, shrieking that any German commander who holds out in a desperate situation (when, too, the military needs of his side clearly benefit) is a drunkard, and a besotted fanatic. [...] There was a solemn article in the local paper seriously advocating systematic exterminating of the entire German nation as the only proper course after military victory: because, if you please, they are rattlesnakes, and don’t know the difference between good and evil! (What of the writer?) The Germans have just as much right to declare the Poles and Jews exterminable vermin, subhuman, as we have to select the Germans: in other words, no right, whatever they have done.|limba=en}}
S'est fintzas lamentadu de sa segregatzione ratziale in [[Sudàfrica]], iscriende chi "su tratamentu de sas persones de colore belle semper orrorizat a chie si siat chi biàgiat foras de su Regnu Unidu."<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 61, a Christopher Tolkien, 18 abrile 1944.</ref>
=== Natura ===
Durante una parte manna de sa vida sua, su cunservatzionismu non s'agataiat in s'agenda polìtica, e Tolkien matessi non s'est espressadu diretamente comente cunservatzionista francu in unas cantas lìteras privadas, in ue faeddaiat de comente l'agradaiant sos buscos e de sa tristesa de bìdere rùere sos àrbores. In sos ùrtimos annos, medas autores de biografias o anàlisis literàrias de Tolkien ant naradu chi durante s'iscritura de ''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'' Tolkien at incumentzadu a s'interessare semper de prus de su balore de su mundu agreste e de sa natura pura, e a s'amparu de sa vida agreste chi fiat galu abarradu in su mundu industrializadu.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=J.R.R. Tolkien and His Literary Resonances: Views of Middle-earth|annu=2000|editore=Greenwood Publishing Group|limba=en}}</ref><ref>{{Tzita libru|tìtulu=J.R.R. Tolkien: New Casebook|url=http://eprints.glos.ac.uk/791/1/Tolkien%20and%20Trees%20PDF.pdf|annu=2013|editore=Palgrave Macmillan|limba=en|capìtulu=Tolkien and Trees|ISBN=978-1-137-26399-5}}</ref><ref>{{Tzita libru|tìtulu=Ents, Elves, and Eriador: The Environmental Vision of J.R.R. Tolkien|annu=2006|editore=University of Kentucky Press|limba=en|ISBN=0-8131-2418-2}}</ref>
== Òperas ==
Tolkien at ideadu temas medas chi at torradu a impreare in sos abbotzos imbenientes de su legendàriu suo, incumintzende cun ''[[Su libru de sos contos pèrdidos]]'', iscritu in su mentres chi si fiat riprendende dae una maladia pigada durante sa [[batalla de su Somme]]. Sas duas istòrias de importu prus mannu, su contu de [[Beren]] e [[Lúthien]] e su de [[Turin]], a pustis los at ismanniados e disvilupados che a poemas narrativos (publicados in ''[[Sas balladas de Beleriand]]'').
=== Influèntzias ===
==== Istòrias de aventuras britànnicas ====
Una de sas influèntzias prus de annotu de Tolkien est istada su [[Homo universalis|polìmata]] [[William Morris]], fundadore de su movimentu [[Artes and Crafts|Arts and Crafts]]. Tolkien disigiaiat imitare sos romanzos in prosa e in versu de Morris, dae su cale at atzetadu cussìgios pro numenare logos geogràficos che a sas [[Paules de sos Mortos]] de ''Su Sennore de sos Aneddos''<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 226.</ref> o su [[Buscu Llobregós|Padente Iscuru]] (''Mirkwood'', in inglesu), in prus de unos cantos aspetos generales.<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 1.</ref><ref>{{Limbas|en}}Anderson, Douglas A. ''The Annotated Hobbit'', Boston, Houghton Mifflin 1988, p. 183, nota 10.</ref>
S'òpera de [[Edward Wyke-Smith]] ''The Marvellous Land of Snergs'', cun sa cantidade sua de personàgios printzipales, at influentzadu sos acontessimentos, sos temas e sa descritzione de su biàgiu de [[Bilbo Saquet|Bilbo]] in ''Su Hobbit''.<ref>{{Limbas|en}}Anderson, Douglas A. ''The Annotated Hobbit'', Boston, Houghton Mifflin 1988, pp. 6–7.</ref>
Tolkien at tzitadu fintzas sa paristòria de [[Henry Rider Haggard|Rider Haggard]] ''Issa'' in un'intervista telefònica: "Supòngio chi, de giòvanu, ''[[Issa (paristòria)|Issa]]'' mi at interessadu gasi comente s'àstula grega de Amyntas [Amenartas], chi est su tipu de màchina pro sa cale totu si moiat."<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Henry|sambenadu=Resnick|data=1967|tìtulu=An Interview with Tolkien|rivista=[[Niekas]]|tzitade=|volume=|nùmeru=|p=37-34|limba=en}}</ref> B'at unu supostu fac-sìmile de custa àstula dae tzeràmica in sa prima editzione de Haggard, e s'iscritzione chi bi si nche podet bìdere, a pustis bortada, batit a sos personàgios inglesos in su regnu antigu de issa. Crìticos medas ant cumparadu custa risorsa cun su ''Testamentu de'' ''[[Isíldur|Isildur]]'' de su ''Sennore de sos Aneddos''<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Dale J.|sambenadu=Nelson|annu=2006|tìtulu=Haggard's She: Burke's Sublime in a popular romance|rivista=Mythlore|volume=|nùmeru=Winter–Spring|limba=en|atzessu=2 nadale 2007|url=http://www.thefreelibrary.com/Haggard's+She%3A+Burke's+Sublime+in+a+popular+romance.-a0146063132}}</ref> e a sos isfortzos de Tolkien pro recreare un'illustratzione realìstica de una pàgina de su ''[[Libru de Mazarbul]]''.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Verlyn|sambenadu=Flieger|tìtulu=Interrupted Music: The Making Of Tolkien's Mythology|url=https://books.google.cat/?id=Q6zgmCf_kY4C&pg=PA150&dq=Tolkien+%22Red+Book%22+Haggard|annu=2005|editore=Kent State University Press|limba=en|p=150|ISBN=0-87338-824-0}}</ref> Àteros, che a [[Edwin Muir]],<ref>{{Tzita libru|nùmene=Edwin|sambenadu=Muir|tìtulu=The Truth of Imagination: Some Uncollected Reviews and Essays|annu=1988|editore=Aberdeen University Press|limba=en|p=121|ISBN=0-08-036392-X}}</ref> ant agatadu parallelismos intre sos romanzos de Tolkien e sos de Haggard.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Jared C.|sambenadu=Lobdell|tìtulu=The World of the Rings: Language, Religion, and Adventure in Tolkien|year=2004|url=https://archive.org/details/worldofringslang0000lobd|annu=2004|editore=Open Court|limba=en|p=[https://archive.org/details/worldofringslang0000lobd/page/5 5]–6|ISBN=978-0-8126-9569-4}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=William N., II|sambenadu=Rogers|tìtulu=J.R.R. Tolkien and His Literary Resonances: Views of Middle-earth|year=2000|url=https://archive.org/details/jrrtolkienhislit0000unse|annu=2000|editore=Greenwood Press|limba=en|p=[https://archive.org/details/jrrtolkienhislit0000unse/page/121 121]–132|capìtulu=Gagool and Gollum: Exemplars of Degeneration in ''King Solomon's Mines'' and ''The Hobbit''|ISBN=0-313-30845-4}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.troynovant.com/Stoddard/Tolkien/Galadriel-and-Ayesha.html|tìtulu=Galadriel and Ayesha: Tolkienian Inspiration?|sambenadu=Stoddard|nùmene=William H.|curadore=Franson Publications|data=trìulas 2003|limba=en|atzessu=2 nadale 2007|dataarchìviu=2007-12-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20071222191403/http://www.troynovant.com/Stoddard/Tolkien/Galadriel-and-Ayesha.html|urlmortu=eja}}</ref>
Tolkien at iscritu de s'èssere intesu ispantadu, a minore, dae sa paristòria istòrica de S. R. Crockett ''The Black Douglas'', basende su negromante suo ([[Sàuron]]) in subra de s'antagonista de cuss'òpera, [[Gilles de Rais|Gilles de Retz]].<ref>{{Tzita|Letters}}, p. 391, nota, tzitadu in {{Limbas|en}}Jared C. Lobdell ''The World of the Rings: Language, Religion, and Adventure in Tolkien'', p. 6.</ref> Unos cantos acontessimentos siat de ''S'hobbit'' siat de su ''Sennore de sos Aneddos'' assimigiant, tantu in manera narrativa che a in s'istile, a sa paristòria de Crockett, e siat su panorama globale suo siat s'istile e s'immaginàriu suos sunt istados sugeridos che a un'influèntzia pro Tolkien.<ref>{{Limbas|en}}Anderson, Douglas A. ''The Annotated Hobbit'', Boston, Houghton Mifflin 1988, p. 150.</ref><ref>{{Limbas|en}}Lobdell, Jared C. (2004). ''The World of the Rings: Language, Religion, and Adventure in Tolkien'', pp. 6–7.</ref>
==== Mitologia europea ====
Tolkien s'est ispiradu a sa literadura, sa [[Versu al·literatiu|poesia]] e sa [[Paganèsimu germànicu|mitologia]] de sos [[Germànicos|pòpulos germànicos]] antigos, mescamente sos [[anglosàssones]], chi fiant s'àrea de ispetzializade sua, tantu pro eletzione che pro interessu. Custas fontes de ispiratzione ant inclùdidu òperas de sa [[literadura anglosàssone]] che a ''[[Beowulf]]'', [[Paristòria (literadura)|paristòrias nòrdicas]] che a sas sagas ''[[Paristòria Völsunga|Völsunga]]'' e ''[[Hervarar paristòria ok Heiðreks|Hervarar]]'', s'Edda poètica, s'Edda prosàica, su ''[[Càntigu de sos Nibelungs|Càntigu de sos Nibelungos]]'', e medas òperas relatzionadas culturalmente.<ref group="Nota">Comente acrarit Christopher Tolkien in ''Hervarar Saga ok Heidreks Konung'' (Universidade de Oxford, Trinity College). B. Litt. thesis. 1953/4. [Annu non seguru], ''The Battle of the Goths and the Huns'', a: Saga-Book (University College, Londra, pro sa Viking Society for Northern Research) 14, parte 3 (1955–56)</ref><ref name="DayTolkiensRing">{{Tzita libru|nùmene=David|sambenadu=Day|tìtulu=Tolkien's Ring|year=2001|url=https://archive.org/details/tolkiensring0000dayd_a0t6|data=1 freàrgiu 2002|editore=Barnes and Noble|limba=en|ISBN=1-58663-527-1}}</ref> Nointames sos assimìgios de s'òpera sua cun sa ''paristòria Völsunga'' e su ''Càntigu de sos Nibelungos'', chi sunt istadas sas bases pro su tziclu operìsticu de [[Richard Wagner]] ''[[S'aneddu de su nibelung|S'aneddu de su nibelungos]]'', Tolkien nd'at criticadu cale si siat cunfrontu diretu, signalende a s'editore suo chi "ambos duos aneddos fiant tundos, e inoghe s'acabant sos cunfrontos." Nointames custu, unos cantos crìticos creent chi Tolkien siat istadu influentzadu dae Wagner in unos cantos aspetos de s'òpera sua, che a su "cuntzetu de un'aneddu chi dat a su mere suo su domìniu de su mundu .<ref>{{Limbas|en}}Alex Ross, [http://www.newyorker.com/archive/2003/12/22/031222crat_atlarge "The Ring and The Rings: Wagner vs. Tolkien"], ''The New Yorker'', 22 de nadale 2003.</ref><ref>{{Limbas|en}}Spengler, [http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EA11Aa02.html The 'Ring' and the remnants of the West] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20050409030247/http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/EA11Aa02.html |date=2005-04-09 }}, ''Asia Times'', 11 ghennàrgiu 2003.</ref><ref>{{Limbas|en}}Spengler, [http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/ID24Aa01.html Tolkien's Christianity and the pagan tragedy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513024930/http://atimes.com/atimes/Front_Page/ID24Aa01.html |date=2008-05-13 }}, ''Asia Times'', 11 ghennàrgiu 2003.</ref><ref>{{Limbas|en}}[http://tolkienonline.de/etep/1ring5.html Tolkien's Ring and Der Ring des Nibelungen], capìtulu 5 in {{Limbas|en}}Harvey, David (1995). ''[http://tolkienonline.de/etep/ring_toc.html One Ring to Rule them All]''</ref> Difatis, duas de sas caraterìsticas pròpias de s'Aneddu Ùnicu, su fatu de èssere malu ''in isse matessi'' e su pòdere de corrutzione de sas mentes e de sas boluntades de àteros personàgios, non s'agatant in sas fontes mitològicas, ma teniant unu ruolu tzentrale in s'òpera de Wagner.
Sa passione sua pro sa mitologia fiat coerente cun sa fede catòlica sua. Su pìscamu Newman, chi est istadu professore de su tutore de Tolkien, afirmaiat chi sa mitologia pagana bene cumpresa fiat una preparatzione pro su vangelu.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Ian|sambenadu=Ker|tìtulu=John Henry Newman: Una biografía|url=https://books.google.cat/books?id=UF_OgHmgvTwC|ed=|data=2010|editore=|limba=ca|p=|ISBN=8498402824}}</ref>
Tolkien at fintzas reconnotu medas influèntzias non germànicas in unas cantas de sas istòrias e ideas suas. S'òpera de [[Sòfocles|Sòfocle]], ''[[Edipu Re]]'', at ispiradu elementos de ''Su Silmarillion'' e de ''[[Sos fìgios de in Hurin]]''. In prus, sa prima borta chi Tolkien at letu sa tradutzione de [[William Forsell Kirby]] de su ''[[Kalevala]]'', su poema èpicu finlandesu pro antonomàsia, galu fiat in sa King Edward's School. Tolkien descriiat su personàgiu [[Väinämöinen]] che a una de sas influèntzias suas pro disvilupare a [[Gàndalf|Gàndalf su Murru]]. In prus, l'ant-eroe de su ''Kalevala'', [[Kullervo]], est istadu descritu che a un'ispiratzione pro [[Turin|Turin Turambar]].<ref>{{Tzita web|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2001/12/1219_tolkienroots.html|tìtulu=Lord of the Rings Inspired by an Ancient Epic|sambenadu=Handwerk|nùmene=Brian|situ=National Geographic News|data=1 martzu 2004|limba=en|atzessu=13 martzu 2006}}</ref> [[Dimitra Fimi]], Douglas A. Anderson, John Garth e medas àteros acadèmicos de importu e espertos in Tolkien creent chi s'autore inglesu apat retzidu influèntzias fintzas dae una bariedade larga de istòrias e paristòrias [[Mitologia tzèltica|tzèlticas]] ([[Mitologia irlandesa|irlandesas]], [[Mitologia iscotzesa|iscotzesas]] e [[Mitologia gallesa|gallesas]]).<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Dimitra|sambenadu=Fimi|annu=2006|tìtulu=“Mad” Elves and “Elusive Beauty”: Some Celtic Strands of Tolkien's Mythology|rivista=Folklore|volume=117|nùmeru=2|p=156–170|limba=en|doi=10.1080/00155870600707847}}</ref><ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Dimitra|sambenadu=Fimi|annu=2007|tìtulu=Tolkien's "'Celtic' type of legends": Merging Traditions|rivista=Tolkien Studies|volume=4|nùmeru=|p=51–71|limba=en|doi=10.1353/tks.2007.0015}}</ref> Nointames custu, cando su primu manuscritu de ''Su Silmarillion'' fiat istadu refudadu, in parte pro s'assimìgiu chi teniant sos nùmenes cun sa limba tzèltica, Tolkien aiat negadu cale si siat orìgine tzèltica:
{{Tzitatzione|Non b'at bisòngiu de nàrrere chi non sunt tzèlticos! E nemmancu lu sunt sos contos. Connosco cosas tzèlticas (medas in sa limba originale issoro, irlandesu o gallesu), e intendo pro cussas unu pagu de aburia: mescamente pro sa falta fundamentale de significu issoro. Tenent colores lughentes, ma sunt comente bidrieras segadas torradas a cumpònnere chene disinnu perunu. Difatis sunt 'macas', comente su letore bostru narat, ma deo non creo de l'èssere.|''Letters'', no. 19|Needless to say they are not Celtic! Neither are the tales. I do know Celtic things (many in their original languages Irish and Welsh), and feel for them a certain distaste: largely for their fundamental unreason. They have bright colour, but are like a broken stained glass window reassembled without design. They are in fact ‘mad’ as your reader says – but I don’t believe I am.|limba=en}}
==== Catolitzèsimu ====
Fintzas s'immaginàriu e sa teologia catòlica ant tentu unu ruolu in su modellamentu de s'immaginatzione creativa de Tolkien, prena comente fiat de su fungudu ispìritu religiosu suo.<ref name="DayTolkiensRing2">{{Tzita libru|nùmene=David|sambenadu=Day|tìtulu=Tolkien's Ring|year=2001|url=https://archive.org/details/tolkiensring0000dayd_a0t6|data=1 freàrgiu 2002|editore=Barnes and Noble|limba=en|ISBN=1-58663-527-1}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm|tìtulu=Tolkien's Catholic Imagination|sambenadu=Bofetti|nùmene=Jason|situ=Crisis Magazine|data=santandria 2001|limba=en|atzessu=30 austu 2006|dataarchìviu=2006-08-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20060821111145/http://www.crisismagazine.com/november2001/feature7.htm|deadurl=yes}}</ref> Tolkien l'ischiat:
{{Tzitatzione|Su Sennore de sos Aneddos est oviamente un'òpera religiosa e catòlica in manera fundamentale; chene intentzione, a s'incumintzu, ma in manera cònscia durante sa revisione. Est pro custa resone chi non b'apo postu in intro, o nch'apo bogadu, praticamente totu sos riferimentos a cale si siat cosa chi assimiget a sa 'religione', a cultos o a pràticas, in su mundu immaginàriu. Ca s'elementu religiosu est surbidu a intro de s'istòria e de su simbulismu. Nointames naradu gai sonat meda grusseri e prus presumidu de cantu non siat in realidade. Ca a nàrrere sa beridade deo in manera cònscia apo programmadu pagu a beru: e dia dèpere torrare gràtzias a beru pro èssere istadu allevadu (dae cando tenia oto annos) in una fide chi m'at nutridu e m'at insegnadu totu su pagu chi isco.|''Letters'', no. 142|The Lord of the Rings is of course a fundamentally religious and Catholic work; unconsciously so at first, but consciously in the revision. That is why I have not put in, or have cut out, practically all references to anything like ‘religion’, to cults or practices, in the imaginary world. For the religious element is absorbed into the story and the symbolism. However that is very clumsily put, and sounds more self-important than I feel. For as a matter of fact, I have consciously planned very little; and should chiefly be grateful for having been brought up (since I was eight) in a Faith that has nourished me and taught me all the little that I know.|limba=en}}
Issu paret non minispretziare su mètodu simbòlicu tìpicu de sas paràbolas [[Vangelu|evangèlicas]], est a nàrrere su faeddare de una veridade impreende sìmbulos: «Deo dia pretèndere, si non dia pensare chi siat presumidu dae parte de una persone gari istruida male, de tènnere a punna cussa de dimustrare sa veridade e de incoragire sos bonos printzìpios morales in custu mundu nostru, pro mèdiu de s'espediente antigu de los acrarare pro mèdiu de personificatziones diversas, chi a sa fine agiudant a los fàghere cumprèndere».
Paul H. Kocher at iscritu chi Tolkien descriet su male in sa manera chi lu faghet su cristianèsimu ortodossu. Est a nàrrere, s'ausèntzia de Deus. Tzitat esempros medas in su ''Sennores de sos Aneddos'', che a s'ogru chene pàrpala de Sàuron: "sa carpidura niedda de pupia sua s'aberiat in unu putzu, una bentana cara a su nudda". Kocher bidet sa fonte de Tolkien in [[Tommaso d'Aquino|Tommasu de Aquino]], "chi est sensadu supònnere chi Tolkien, comente medievalista e catòlicu, connoschiet bene".<ref>{{Tzita libru|nùmene=Paul H.|sambenadu=Kocher|tìtulu=Master of Middle-earth: The Fiction of J. R. R. Tolkien|annu=1972|editore=Houghton Mifflin|limba=en|p=76–77|ISBN=0-395-14097-8}}</ref> [[Tomu Shippey]] dat unu parre su matessi, ma in logu de chistionare de Aquino, afirmat chi Tolkien depiat connòschere bene meda sa tradutzione anglosàssone de [[Alfred su Grandu|Alfred su Mannu]] de s'òpera de [[Severinu Boeziu|Boeci]] ''[[Consolatzione de sa filosofia]]'', nòdida che a ''[[Consolatzione de sa filosofia|Lays of Boethius]]''. Shippey iscriet chi sa bisione cristiana sua de su male currispondet bene meda cun cussa espressada dae Boeci: "su male no est nudda". Narat chi Tolkien at impreadu su corollàriu chi su male non podet creare nudda che a base de sa sentèntzia de [[Frodo Saquet|Frodo]], cando narat chi "s'umbra ... podet petzi istòrchere, non podet fraigare: perunu elementu a beru nou a contu suo", e frases sìmiles de [[Barbarbrat|Barbàrbure]] o de Èlrond.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Tom|sambenadu=Shippey|tìtulu=The Road to Middle-earth|annu=1983|editore=Houghton Mifflin|limba=en|p=140–141|ISBN=0-395-33973-1}}</ref> Sighit in sa matessi lìnia narende chi in su ''Sennore de sos Aneddos'' su male paret èssere, in tzertos momentos, una fortza indipendente, prus chi no sa mancàntzia de su bene (cun totu chi non tantu indipendente finas a su puntu de su [[Maniqueisme|manicheismu]]), e sugerit chi sos annantos de Alfred a sa tradutzione de Boeci diant pòdere àere ispiradu custu puntu de vista.<ref>''Road'', pp. 141–145.</ref>
Un'àteru argumentu de interessu mannu est su puntu de vista teològicu de Stratford Caldecott, in relatzione a s'Aneddu e su chi rapresentat. "S'Aneddu de su Pòdere rapresentat sa maja niedda de su podere corrùmpidu, s'afirmatzione de una persone in isse matessi in contrariedade cun Deus. Paret chi diat libertade, ma sa funtzione bera sua est sa de incadenare su portadore a s'Ànghelu Rùidu. Corrumpit sa boluntade umana de su portadore, dassende·lu cada bia prus "làngiu" e irreale; difatis, su donu suo de s'invisibilidade simbolizat s'abilidade sua de ispèrdere totu sa relatzione e s'identidade naturale umana. Si diat pòdere nàrrere chi s'Aneddu est unu pecadu in isse matessi: atrativu e paret inofensivu a su printzìpiu, si faghet cada borta prus difìtzile de dassare e, a sa fine, corrumpit".<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=|url=http://touchstonemag.com/archives/article.php?id=15-01-051-f|tìtulu=The Lord & Lady of the Rings|publicatzione="The Lord & Lady of the Rings"|data=ghennàrgiu 2002|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110426033720/http://touchstonemag.com/archives/article.php?id=15-01-051-f}}</ref>
=== Publicatziones ===
==== ''Beowulf: Su Mostru e sos Crìticos'' ====
Gasi comente l'est istadu in su mundu de sa fintzione, Tolkien est istadu fintzas un'autore de annotu in su campu de sa crìtica literària acadèmica. Su seminàriu suo, de su 1936, a pustis est istadu publicadu comente artìculu, e at rivolutzionadu su tratamentu chi finas a tando aiant dadu sos crìticos literàrios a su poema èpicu anglosàssone ''[[Beowulf]]''. Custu sàgiu est galu oe in die unu de sos traballos prus influentes in s'istùdiu de sa literadura anglosàssone. ''Beowulf'' est una de sas influèntzias prus significativas in s'òpera literària imbeniente de Tolkien, cun detàllios de importu siat pro ''S'Hobbit'' siat pro su ''Sennore de sos Aneddos,'' adotados dae su poema èpicu. Custa òpera mustrat medas de sos aspetos de ''Beowulf'' chi Tolkien agatat prus ispiradores, evidentziende su ruolu de sos mostros in sa literadura, e mescamente de su dragu chi aparesset a sa fine de su poemas de tres:
{{Tzitatzione|Pro su chi pertocat a su poema unu dragu, pro cantu caente siat, non faghet un'istiu, o un'istràngiu; e un'òmine diat pòdere cuncambiare pro unu dragu bonu su chi non diat bèndere pro unu desertu. E sos dragos, sos dragos beros, essentziales siat pro sos machinàrios siat pro sas ideas de unu poema o de unu contu, a nàrrere sa veridade sunt raros.|{{Limbas|en}}Tolkien, J. R. R. (1963). ''Beowulf: The Monsters and the Critics''. Oxford. pp. 10–11|As for the poem, one dragon, however hot, does not make a summer, or a host; and a man might well exchange for one good dragon what he would not sell for a wilderness. And dragons, real dragons, essential both to the machinery and the ideas of a poem or tale, are actually rare.|limba=en}}
==== Libros pro pitzinnos e àteras òperas curtzas ====
In paris cun sas cumpositziones mitòpicas suas, Tolkien s'est apassionadu a imbentare istòrias de fantàsia pro distràere fìgios suos.<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Philip|sambenadu=Norman|url=http://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-mag67.html|tìtulu=The Prevalence of Hobbits|publicatzione=The New York Times|data=1967-01-15}}</ref> Cada annu iscriiat lìteras pro Pasca de Nadale, faghende finta de èssere Babbu Nadale e imbiadas a sos fìgios suos, recreende una sèrie de istòrias breves (prus a tardu compiladas e publicadas comente Sas lìteras de [[Babbu Noel|Babbu Nadale]]). Àteras istòrias includent Mr. Bliss e ''[[Roverandom]]'' (pro pitzinnos), e ''[[Leaf by Niggle]]'' (parte de ''[[Tree and Leaf]]''), ''[[Sas aventuras de Tom Bombadil]]'', ''[[Ue Fairy-Stories|On Fairy-Stories]]'', ''[[Su frailàrgiu de Wootton Major]]'' e ''Gil, su massaju de Ham.'' ''Roverandom'' e ''Su frailàrgiu de Wootton Major'', comente ''S'Hobbit'', adotaiant ideas de ''legendarium'' suo.
==== ''Su Hobbit'' ====
[[File:The_Hobbit_-_title_page_of_first_American_print.jpg|thumb|Prima pàgina de s'editzione americana de ''S'Hobbit'']]
Tolkien mai si diat àere immaginadu chi sas istòrias suas diant èssere divènnidas populares, ma pro casualidade unu libru numenadu ''[[Su Hobbit]]'' (''The Hobbit'', in inglesu), chi aiat iscritu unos annos in antis pro fìgios suos, est arribadu in su [[1936]] in sas manos de Susan Dagnall, impiegada de sa domo editora londinesa George Allen & Unwin, chie at cumbintu Tolkien chi l'intregaret pro sa publicatzione sua.<ref name="NYTimes obit2">{{Tzita noas|limba=en|url=http://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-obit.html|tìtulu=J. R. R. Tolkien Dead at 81; Wrote 'The Lord of the Rings'|publicatzione=The New York Times|data=3 cabudanni 1973}}</ref> Sende gasi, cando est istada publicada, un'annu prus tardu,<ref>{{Tzita publicatzione|annu=2025|mese=09|tìtulu=The Hobbit|rivista=Ite Mi Contas?|nùmeru=7|pp=11-12|limba=sc|ISBN=979-82-6932-197-4|curadore=Stefania Carta e Alessio Pani}}</ref> su libru at atràidu s'atentzione tantu de mannos comente de sos pitzinnos, divenende un'òpera bastante populare pro chi sos editores pregontarent a Tolkien chi nde publicaret un'àtera.
==== ''Su Sennore de sos Aneddos'' ====
Sa rechesta de realizare un'àtera òpera at batidu Tolkien a incumentzare sa chi diat divenire s'òpera prus famosa sua: su romanzu èpicu ''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'' (originariamente publicadu in tres volùmenes intre su [[1954]] e su [[1955]]). Tolkien at coladu prus de deghe annos iscriende sa narratzione printzipale e sas apenditzes pro ''Su Sennore de sos Aneddos'', tempus durante su cale at retzidu s'apògiu costante de sos [[Inklings]], mascamente de s'amigu suo C. S. Lewis, autore de ''[[Sas Crònacas de Nàrnia]]''. Tantu ''Su Hobbit'' comente ''Su Sennore de sos Aneddos'' si sìtuant in su cuntestu de su ''Silmarillion'', ma in unu perìodu a pustis.
Tolkien, in unu primu momentu, at chircadu de fàghere in manera chi ''Su Sennore de sos Aneddos'' tenneret un'istile literàriu de contu de pitzinnos simigiante a cussu de ''Su Hobbit'', ma a pustis est divènnidu prus iscuru e prus sèriu in su mentres chi l'iscriiat.<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Times Editorial Staff|url=http://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-oxford.html|tìtulu=Oxford Calling|publicatzione=New York Times|data=5 làmpadas 1955}}</ref> Cun totu chi est un'òpera chi sighet a ''Su Hobbit'', s'indiritzat a unu pùblicu prus mannu, intrende in su cuntestu immensu de [[Beleríand]] chi Tolkien aiat fraigadu durante sos annos in antis, e chi a pustis diat bìdere sa publicatzione a pustis mortu cun ''Su Silmarillion'' e àteros volùmenes. S'influèntzia de Tolkien si bidet mescamente in sa crèschida de su [[Fantàsia|gènere de fantàsia]] a pustis de su sutzessu de ''Su Sennore de sos Aneddos''.
''Su Sennore de sos Aneddos'' est divènnidu populare in manera immensa partinde dae sa dècada de su 1960 e l'est galu in dies de oe<ref>{{Tzita publicatzione|annu=2025|mese=09|tìtulu=The Lord of the Rings|rivista=Ite Mi Contas?|nùmeru=7|pp=8-10|limba=sc|ISBN=979-82-6932-197-4|curadore=Stefania Carta e Alessio Pani}}</ref>: s'òpera est abarrada in sas primas positziones de sas listas de òperas prus populares de su de XX sèculos, siat in livellu de bèndidas siat in sos sondàgios fatos dae sos letores.<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Andy|sambenadu=Seiler|autore=|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/movies/news/2003-12-12-lotr-main_x.htm|tìtulu='Rings' comes full circle|publicatzione=USA Today|data=16 nadale 2003|atzessu=2006-03-12}}</ref> In sa chirca "[[Big Read]]", realizada in su 2003 dae sa BBC, ''Su Sennores de sos Aneddos'' est istadu su romanzu prus amadu de su [[Regnu Unidu]].<ref>{{Limbas|en}}[http://www.bbc.co.uk/arts/bigread/top100.shtml "BBC – The Big Read"]. BBC. abrile 2003, Retrieved 2 santandria 2012</ref> Sos australianos ant votadu ''Su Sennore de sos Aneddos'' che a su mègius libru in unu sondàgiu realizadu in su [[2004]] dae s'[[Australian Broadcasting Corporation|Australian ABC]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.abc.net.au/news/newsitems/200512/s1523327.htm|tìtulu=Epic trilogy tops favorite film poll|sambenadu=Cooper|nùmene=Callista|situ=ABC News Online|data=5 nadale 2005|limba=en|atzessu=12 martzu 2006}}</ref> In un'àteru sondàgiu, realizadu in su 1999 cun sos clientes de Amazon.com, ''Su Sennore de sos Aneddos'' est istadu numenadu su libru prefertu de su millènniu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.salon.com/books/feature/2001/06/04/tolkien/|tìtulu=The book of the century|sambenadu=O'Hehir|nùmene=Andrew|situ=Salon.com|data=4 làmpadas 2001|limba=en|atzessu=12 martzu 2006}}</ref> In su [[2002]] Tolkien est istadu votadu comente su de 92 britànnicos prus de importu prus mannu de s'istòria, in unu sondàgiu ammaniadu dae sa BBC, e in su 2004 su de 35 sudafricanos de importu prus mannu, divendnde s'ùnica persone a aparirein ambas sas duas listas. Sa popularidade sua non si lìmitat petzi a su mundu anglòfonu: in unu sondàgiu de su 2004 ispiradu a su "Big Read" britànnicu, pagu prus o mancu 250.000 tedescos ant cunsideradu ''Su Sennore de sos Aneddos'' comente s'òpera literària preferida issoro.<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=http://www.smh.com.au/articles/2004/10/04/1096871805007.html|tìtulu=A lord for Germany|publicatzione=The Sidney Morning Herald|data=5 santugaine 2004}}</ref>
=== Publicatziones a pustis de sa morte ===
==== ''Su Silmarillion'' ====
[[File:Silmarrillion,_Just_under_the_Cover.jpg|thumb|Cobertedda de Su Silmarillion]]
Tolkien at iscritu unu resumu breve de sa mitologia sua, chi incluet sos contos de Beren e Lúthien e su de Turin; cussa produtzione curtza est acabada disvilupende·si in su ''Quenta Silmarillion'', un'istòria de su tempus chi Tolkien at incumintzadu a iscrìere tres bortas ma chi no at mai publicadu. Tolkien teniat s'intentzione de la publicare in paris cun ''Su Sennore de sos Aneddos'', ma sos editores suos (siat Allen & Unwin siat [[HarperCollins|Collins]]) si fiant refudados. In cussu momentu, in sa dècada de su 1950, sos prejos de imprenta fiant artziados meda in su Regnu Unidu, motivu pro su cale ant dèpidu publicare ''Su Sennore de sos Aneddos'' in tres volùmenes.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Wayne G.|sambenadu=Hammond|tìtulu=J.R.R. Tolkien: a descriptive bibliography|annu=1993|editore=Saint Paul's Biographies|tzitade=Londra|limba=en|OCLC=27013976|ISBN=1-873040-11-3}}</ref> S'istòria de cussu protzessu de torrare a fàghere su libru s'ispiegat in s'òpera sua ''[[S'Istòria de sa Terra Mesana|S'Istòria de sa Terra Mesania]]'', publicada a pustis de sa morte sua e curada dae Christopher Tolkien, unu de sos fìgios suos. Dae su 1936, pagu prus o mancu, Tolkien at incumintzadu a ismanniare custu cuadru pro inclùdere s'istòria de ''Sa ruta de'' ''[[Nùmenor]]'', ispirada in subra de sa contàntzia de Atlàntide.
Tolkien at numenadu a fìgiu suo Christopher che a su gestore de sos deretos suos de autore, e su fìgiu (paris cun s'assistèntzia de [[Guy Gavriel Kay]], prus a tardu reconnotu che a autore de fantàsia pro sas òperas suas), at ammaniadu parte de su materiale suo in unu volùmene individuale e coerente, chi est istadu publicadu cun su nùmene de ''Su Silmarillion'', in su 1977.<ref>{{Tzita publicatzione|annu=2025|mese=09|tìtulu=The Silmarillion|rivista=Ite Mi Contas?|nùmeru=7|pp=13-14|limba=sc|ISBN=979-82-6932-197-4|curadore=Stefania Carta e Alessio Pani}}</ref> At retzidu su prèmiu Locus pro su mègius romanzu de fantàsia in su 1978.<ref name="WWE-1978">{{Tzita web|url=http://www.worldswithoutend.com/books_year_index.asp?year=1978|tìtulu=1978 Award Winners & Nominees|situ=Worlds Without End|limba=en|atzessu=17 maju 2009}}</ref>
Sas ''Istòrias Mannas de sas Dies de s'Antichidade'' est s'annantu de sas tres relatas de importu prus mannu chi J. R. R. Tolkien at disvilupadu in su mundu mitològicu suo ([[Arda]]), durante sa [[Prima Edade]] de su Sole o in sas Dies de s'Antichidade e sunt relatzionadas in manera istrinta cun s'istòria de sos [[Silmaril|Silmarils]]. Sas istòrias sunt ''S'istòria de Beren e Lùthien'' (s'istòria de amore intre s'alva ''[[Lúthien|Lùthien]]'' e s'òmine ''[[Beren]]''), ''Sa Ruta de Gòndolin'' (in ue si nche contant sas aventuras de [[Tuor]] finas a cando no arribat a ''[[Góndolin|Gòndolin]]'', s'arribu suo e sa vida sua finas a sa ruta sua e a sa fua de s'eroe e sa famìlia sua) e ''S'istòria de sos fìgios de Hurin'' (in ue sb'est iscritu su destinu malauradu de [[Turin]] e Nìenor, fìgios de Hurin), mentovadu fintzas comente ''[[Narn]]''. Custas istòrias las podimus agatare in medas regortas, totu publicadas a pustis de sa morte de Tolkien, dae fìgiu suo [[Christopher Tolkien|Cristopher]]. Sunt: ''[[Su libru de sos contos pèrdidos]]'', ''Contos no acabados de Nùmenor e de sa Terra Mesania'', ''Su Silmarillion'' e ''Sos fìgios de Hurin.''
==== ''Contos no acabados'' e ''S'istòria de sa Terra Mesania'' ====
In su 1980 Christopher Tolkien at publicadu una colletzione de materiale prus frammentàriu cun su tìtulu de ''Contos no acabados de Nùmenor e de sa Terra Mesania''. In sos annos imbenientes (1983–1996) at publicadu galu prus materiale chi galu fiat disconnotu, paris cun notas e cummentos mannos, in una sèrie de dòighi volùmenes chi at intituladu ''S'istòria de sa Terra Mesania''. In cue s'agatant istòrias no acabadas, abbandonadas, alternativas o contraditòrias, dae chi Tolkien semper teniat traballu in protzessu, e non fiat fitianu chi definiret una versione finale pro cale si siat de sas istòrias suas. Non b'at una cunsistèntzia assoluta intre ''S'Hobbit'' e ''Su Sennore de sos Aneddos'', sos duos traballos prus relatzionados, ca Tolkien mai at integradu de su totu sas duas òperas intre issas. In su 1965 at cummentadu chi, mentras ammaniaiat ''S'Hobbit'' pro sa de tres de sas editziones suas, diat àere prefedidu a torrare a iscrìere de su totu su libru pro cambiare s'istile de sa prosa sua.<ref>{{Tzita web|url=http://www.merp.com/essays/MichaelMartinez/michaelmartinezsuite101essay122|tìtulu=Middle-earth Revised, Again|sambenadu=Martinez|nùmene=Michael|situ=Michael Martinez Tolkien Essays|data=27 trìulas 2002|limba=en|atzessu=28 abrile 2009|urlmortu=yes|dataarchìviu=2008-06-17|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20080617122627/http://www.merp.com/essays/MichaelMartinez/michaelmartinezsuite101essay122}}</ref>
==== ''Mr. Bliss'' ====
Una de sas òperas prus disconnotas de Tolkien est su contu pro pitzinnos ''Mr. Bliss'', publicadu in su 1982. Contat s'istòria de Mr. Bliss, e su primu biàgiu cun su veìculu nou suo a motore. Bliss bivet aventuras medas: adòbios cun orsos, bighinos infadados; comporadores arrennegados e atapadas medas. S'argumentu at pigadu ispiratzione dae s'esperièntzia de Tolkien matessi cun sa prima vetura sua, chi at comporadu in su 1932. Sos orsos pigant ispiratzione dae sos orsigheddos de peluche de propiedade de sos fìgios suos. Tolkien est istadu siat s'autore siat s'illustradore de su libru. L'at intregadu a sos editores suos che a unu bàlsamu pro sos letores chi disigiaiant de àteras òperas suas a pustis de ''S'Hobbit''. Nointames custu, sa cantidade de tinta e sas illustratziones fatas cun lapis colorados diant àere fatu artziare tropu sos prejos de produtzione. Tolkien at atzetadu de torrare a fàghere sos disinnos in un'istile prus simpre, ma a pustis s'est abbigiadu chi non teniat tempus pro lu fàghere. Duncas, su libru no est istadu publicadu finas a su 1982, in unu facsìmile manuscritu e illustradu difìtzile de lèghere, cun una trascritzione a màchina in cada pàgina.
==== ''Sos fìgios de Hurin'' ====
Prus de reghente, su 2007, sa [[HarperCollins]] (in su Regnu Unidu e Canadà) e sa [[Houghton Mifflin]] (in sos Istados Unidos) ant publicadu ''[[Sos fìgios de in Hurin|Sos fìgios de Hurin]]''. Su romanzu contat s'istòria de [[Turin|Turin Turambar]] e de sorre sua, [[Nienor]], fìgios de [[Hurin|Hurin Thalion]]. Su materiale l'at compiladu Christopher Tolkien, chi l'at pigadu dae su ''Silmarillion'', dae sos ''Contos no acabados'', dae ''S'istòria de sa Terra Mesania'' e dae manuscritos non publicados.
==== ''Sa contàntzia de Sigurd e Gudrún'' ====
''Sa contàntzia de Sigurd e Gudrún'', publicada in totu su mundu su 5 de maju de su 2009 dae HarperCollins e Houghton Mifflin Harcourt, contat in manera diferente sa contàntzia de [[Sigurd]] e sa ruta de sos [[Nibelungs|niflungs]] de sa mitologia germànica. Si tratat de unu [[Poesia narrativa|poema narrativu]] cumpostu in versos alliterativos e modelladu sighende sa poesia de su [[Nòrdicu antigu]] [[Edda poètica|Elder Edda]]. Christopher Tolkien at inclùdidu medas notas e cummentos in subra de sa tarea de babbu suo.
Comente at ispiegadu [[Christopher Tolkien]], non fiat prus possìbile cumprèndere sa data giusta in sa cale babbu suo aiat cumpostu su cantu. Partinde dae sas evidèntzias circumstancials, fiat possìbile chi l'aeret iscrita durante sa dècada de su 1930. In su pròlogu nch'at iscritu chi "belle mai (chi deo iscat) nd'at faeddadu. Pro su chi nd'isco, non potzo regordare peruna cunversatzione cun issu in subra de custa òpera finas belle a sa fine de sa vida sua, cando mi nd'at faeddadu e at chircadu de l'agatare, chene sutzessu."<ref>{{Limbas|en}}''The Legend of Sigurd and Gudrún'', pàgina 5.</ref> In una lìtera de su 1967 a W.H. Auden, Tolkien at iscritu:
{{Tzitatzione|Gràtzias pro su remenu meravigiosu tuo in su de traduire e torrare a organizare Su Càntigu de sa Sibilla. In càmbiu, ispero torra de t'imbiare, si resesso a bi pònnere sas manos in subra (ispero chi non si siat pèrdidu), una cosa chi apo fatu medas annos a como, cando chircaia de imparare s'arte de iscrìere poesias alliterativas: unu tentativu de unificare sos versos de sos Völsung de s'Edda antigu, iscritos in s'istrofa antiga fornyrðislag a oto rigas.|''Letters'', no. 295|Thank you for your wonderful effort in translating and reorganising The Song of the Sibyl. In return again I hope to send you, if I can lay my hands on it (I hope it isn’t lost), a thing I did many years ago when trying to learn the art of writing alliterative poetry: an attempt to unify the lays about the Völsungs from the Elder Edda, written in the old eight-line fornyrðislag stanza.|limba=en}}
==== ''The Fall of Arthur'' ====
''[[The Fall of Arthur]]'', publicadu in su 23 de maju de su 2013, est unu poema narrativu cumpostu dae Tolkien a s'incumintzu de sa dècada de su 1930.<ref>{{Tzita publicatzione|annu=2025|mese=03|tìtulu=J.R.R. Tolkien - The Fall of Arthur|rivista=Ite Mi Contas?|nùmeru=1|p=10|limba=sc|ISBN=979-83-1693-270-2|curadore=Stefania Carta e Alessio Pani}}</ref> Si tratat de unu poema alliterativu chi arribat finas a belle 1.000 lìnias, imitende su poema anglosàssone ''[[Beowulf]]'' ma iscritu in inglesu modernu. Mancari essende ispiradu a sa fintzione medievale arturiana, su cuntestu istòricu est ambientadu in su perìodu de sos [[Invasiones bàrbaras|disterros mannos]], siat in sa forma (impreat su versu germànicu) siat in su cuntenutu, ammustrende Artù che a unu [[sennore de sa gherra]] brètonu chi gherrat contra a sos invasores sàssones, evitende sos aspetos artu-medievales de su tziclu arturianu (che a su Graal o s'istabilimentu de una corte); su poema incumintzat cun sa contra-invasione britànnica de sa Sassònia betza (''Arthur eastward in arms purposed'', [[Re Artús|Artù]] conca a est cun punnas militares).<ref group="Nota">Annuntziende s'editzione de su 2013, su giornale inglesu ''[[The Guardian]]'' at publicadu, in su 9 de santugaine de su 2012, su primu poeta de noe versos: {{Tzita noas|limba=en|nùmene=Alison|sambenadu=Flood|url=https://www.theguardian.com/books/2012/oct/09/jrr-tolkien-new-poem-king-arthur|tìtulu='New' JRR Tolkien epic due out next year|publicatzione=The Guardian|data=2012-10-09}}</ref>
==== ''Beowulf: A Translation and Commentary'' ====
''Beowulf: A Translation and Commentary'', publicadu in su 22 de maju de su 2014, est una tradutzione in prosa de su poema èpicu medievale ''[[Beowulf]]'' dae s'inglesu antigu a su modernu. Bortadu dae Tolkien intre su 1920 e su 1926, est istadu editadu dae fìgiu suo. A sa tradutzione li sighint unas 200 pàginas de cummentos in subra de su poema; custos cummentos sunt sa base de su seminàriu chi Tolkien at fatu in su 1936 cun su nùmene "Beowulf: The Monsters and the Critics" e chi at tentu unu sutzessu mannu.<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=|url=http://www.bbc.com/news/uk-england-london-26662761|tìtulu=JRR Tolkien's Beowulf translation to be published|publicatzione=BBC News|data=20 martzu 2014}}</ref> Su libru includet fintzas "Sellic Spell", galu non publicadu, gasi comente duas versiones de "The Lay of Beowulf". Su primu est unu cantu de fantàsia in subra de sos pretzedentes biogràficos de Beowulf, e su segundu est unu poema in subra de su tema de Beowulf.<ref>{{Tzita web|url=http://www.publishersweekly.com/978-0-544-44278-8|tìtulu=Beowulf: A Translation and Commentary|situ=Publishers Weekly|data=26 maju 2014|limba=en|atzessu=5 cabudanni 2014}}</ref>
==== ''The Story of Kullervo'' ====
''[[The Story of Kullervo]]'', publicadu a primu in ''[[Tolkien Studies]]'' in su 2010, e torradu a aparèssere cun materiale additzionale in su 2015, est una narratzione noa de su poema finlandesu de su de XIX sèculos. Est istadu iscritu in su 1915, in su mentras chi Tolkien istudaiat in Oxford.<ref>{{Tzita noas|url=https://www.theguardian.com/books/2015/aug/12/jrr-tolkiens-first-fantasy-story-to-be-published-this-month|data=12 agost 2015}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Alison|sambenadu=Flood|url=https://www.theguardian.com/books/2015/aug/12/jrr-tolkiens-first-fantasy-story-to-be-published-this-month|tìtulu=JRR Tolkien's first fantasy story to be published this month|publicatzione=The Guardian|data=2015-08-12|atzessu=2020-12-18}}</ref>
==== ''Beren e Lùthien'' ====
''[[S'istòria de Beren e Lúthien|S'istòria de Beren e Lùthien]]'' est una de sas prus antigas e prus revisionadas de su ''legendarium'' de Tolkien. Custa istòria fiat una de sas tres cuntènnidas in su ''Silmarillion'' chi Tolkien pensaiat chi meressiat sa narratzione sua in formadu largu. In su 2017 ant publicadu una versione curada dae Christopher Tolkien cun su tìtulu ''Beren and Lùthien''.<ref name="edition2017">{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Alison|sambenadu=Flood|url=https://www.theguardian.com/books/2016/oct/19/jrr-tolkiens-middle-earth-love-story-published-beren-and-luthien|tìtulu=JRR Tolkien's Middle-earth love story to be published next year|publicatzione=The Guardian|data=19 santugaine 2016}}</ref>
=== Sede de sos manuscritos ===
In antis de sa morte sua, Tolkien at negotziadu sa bèndida de sos manuscritos, de sos abbotzos, de sas proas e de sos àteros materiales relatzionados cun sas òperas suas giai publicadas, intre sas cales ''Su Sennore de sos Aneddos'', ''S'Hobbit'' e ''Giles, su fatore de Ham'', cun su Dipartimentu de Regortas Ispetziales e Archìvios Universitàrios de sa Biblioteca John P. Raynor de s'Universidade de Marquette, situada in [[Milwaukee]], [[Wisconsin]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.marquette.edu/library/collections/archives/tolkien.html|tìtulu=J.R.R. Tolkien Collection|situ=Department of Special Collections and University Archives, Marquette University|data=4 martzu 2003|limba=en|atzessu=28 abrile 2009|dataarchìviu=2009-11-02|urlarchìviu=https://wayback.archive-it.org/all/20091102210223/http://www.marquette.edu/library/collections/archives/tolkien.html|urlmortu=eja}}</ref> A pustis de sa morte sua, totu sos documentos chi pertocant a sa mitologia de su ''Silmarillion'', gasi comente sos traballos acadèmicos suos, sunt andados a parare a sa [[Biblioteca Bodleiana]] de s'Universidade de Oxford.<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Edwin|sambenadu=McDowell|url=http://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-revisited.html|tìtulu=Middle Earth Revisited|publicatzione=The New York Times|data=4 cabudanni 1983}}</ref>
In su 2009, un'abbotzu partziale de ''[[Language and Human Nature]]'', chi Tolkien aiat incumintzadu a iscrìere paris cun C.S. Lewis, ma chi mai ant acabadu, est istadu iscobertu in sa Biblioteca Bodleiana.<ref>{{Tzita web|url=https://www.txstate.edu/news/news_releases/news_archive/2009/07/CSLewis070809.html|tìtulu=Beebe discovers unpublished C.S. Lewis manuscript|situ=www.txstate.edu|editore=University News Service|data=2009-07-08|limba=en|atzessu=2020-12-17|dataarchìviu=2020-11-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201110133141/https://www.txstate.edu/news/news_releases/news_archive/2009/07/CSLewis070809.html|urlmortu=eja}}</ref>
== Limbas e filologia ==
=== Carriera linguìstica ===
Sa carriera acadèmica de Tolkien e sa produtzione literària sua sunt inseparàbiles, a cunsighèntzia de s'amore suo pro sa limba e sa [[filologia]]. In s'universidade s'est ispetzializadu in filologia inglesa, e in su 1915 s'est laureadu cun su [[nòrdicu antigu]] comente matèria ispetziale. At traballadu in s'Oxford English Dictionary dae su 1918, traballende in unu nùmeru bonu de paràulas chi incumintzant cun sa lìtera W, che a sa paràula ''walrus'', cun sa cale at tentu problemas medas.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Simon|sambenadu=Winchester|tìtulu=The meaning of everything: the story of the Oxford English dictionary|data=2003|editore=Oxford University Press|limba=en|OCLC=52830480|ISBN=978-0-19-860702-1}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Peter|sambenadu=Gilliver|nùmene2=Jeremy|sambenadu2=Marshall|nùmene3=Edmund S. C|sambenadu3=Weiner|tìtulu=The ring of words: Tolkien and the Oxford English dictionary|year=2006|url=https://archive.org/details/ringofwordstolki00gill|data=2006|editore=Oxford University Press|limba=en|OCLC=65197968|ISBN=978-0-19-861069-4}}</ref> In su 1920 est divènnidu professore de limba inglesa in s'Universidade de Leeds, in ue at tentu su mèritu de fàghere crèschere su nùmeru de istudiantes de [[linguìstica]] de chimbe a binti. At fatu classes de [[versu eròicu]] in anglosàssone, de [[Istòria de sa limba inglesa|istòria de s'inglesu]], de testos in [[inglesu antigu]] e inglesu mesanu, filologia [[Inglesu mesu|inglesa mesana]] e antiga, introdutzione a sa [[Limbas germànicas|filologia germànica]], [[Gòticu (limba)|limba gòtica]], [[Nòrdicu antigu|islandesu antigu]] e [[Limba gallesa|gallesu medievale]]. Cando in su 1925, cun trintatres annos, Tolkien at fatu dimanda pro sa positzione de professore de anglosàssone in su [[Pembroke College (Oxford)|Pembroke College]], at dichiaradu chi sos istudiantes suos de filologia germànica in Leeds fiant istados formados che a unu "Club Vichingu".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 7, a sos Eletores de su cursu de professoradu Rawlinson e Bosworth de anglosàssone, Universidade de Oxford, 27 de làmpadas de su 1925.</ref> Teniat cònnoschèntzias, fintzas si non perfetas, fintzas de su [[Limba finlandesa|finlandesu]].<ref>{{Tzita libru|nùmene=Daniel|sambenadu=Grotta|tìtulu=J.R.R. Tolkien: architect of Middle-Earth|data=2001|editore=Running Press|tzitade=Philadelphia|limba=en|OCLC=473656635|ISBN=978-0-7624-0956-3}}</ref>
In privadu, Tolkien s'est intesu atràidu dae "temas [[Ratza (classificatzione de èsseres umanos)|ratziales]] e de significu linguìsticu", e in su seminàriu suo de 1955 ''[[English and Welsh]]'', chi est detzisivu pro cumprèndere s'interpretatzione sua de ratza e limba, at espostu sos cuntzetos de sa "preferèntzia linguìstica inerente", chi at numenadu comente "limba nadia", oposta a sa "limba de bàntzigu", chi est sa prima chi s'imparat a faeddare.<ref>''English and Welsh'', O'Donnell Lecture, 1955, tzitadu in {{Limbas|en}} [[Wayne G. Hammond]] i [[Christina Scull]]: ''The J.R.R. Tolkien Companion and Guide: Reader's Guide'', London, HarperCollins 2006, p. 249.</ref> Tolkien cunsideraiat su dialetu de s'inglesu mesanu de sas West Midlands che a sa "limba nadia" sua e, comente at iscritu a W. H. Auden su 1955, "So unu ''westmidlander'' pro sàmbene (e apo ischidu chi connoschiat s'inglesu mesanu de sos [[West Midlands]] gasi comente l'apo bidu sa prima borta)."<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 163.</ref>
=== Fraigadura de limbas ===
In parallelu a s'òpera acadèmica sua, Tolkien s'est dedicadu a sa passione sua de fràigu de limbas, chi at descritu in su sàgiu suo ''Su vìtziu segretu'' (''A Secret Vice'', publicadu in sa regorta ''S'edade de mesu e su fantàsticu''). Sas prus disvilupadas de custas sunt istadas su [[quenya]] e su [[síndarin]], sa connessione etimològica de sas cales at formadu su coro de una parte manna de su ''legendarium'' de s'autore inglesu.
Totu at tentu cumintzu cando su giòvanu Tolkien aiat iscurtadu pro casu unu grupu de piseddos faeddare in "animàlicu" (o "animalesu"), unu limbàgiu-giogu chi si serbiat esclusivamente de nùmenes de animales e nùmeros pro comunicare cale si chi siat casta de informatzione. A esèmpiu "cane rusinnolu tocafuste baranta" podiat chèrrere nàrrere "tue ses unu poleddu". A pustis s'animàlicu fiat istadu ismentigadu e sostituidu dae un'idioma nou: su "Nevbosh", chi istorpiaiat in manera chi non podiat èssere reconnota sas paràulas [[Limba inglesa|inglesas]] sostituinde·las in carchi casu cun unas àteras [[Limba latina|latinas]] o [[Limba frantzesa|frantzesas]]. Dae tando su riellu de Tolkien pro sas limbas no aiat fatu chi crèschere.
In su sàgiu suo ''Inglesu e gallesu'' Tolkien ammentat sa die de cando, pro sa prima borta, aiat bidu in una tumba sas paràulas "Adeiladwyd 1887" ("Fraigadu in su 1887") e si nde fiat innamoradu. Su [[Limba gallesa|gallesu]] fiat devènnidu una fonte chene fine de sonos bellos e fàbricos grammaticales perfetos, unu limbàgiu melodiosu dae su cale pòdere orire pro sos imbentos linguìsticas benidores suos. Difatis, a pustis de su gallesu est arribbadu su [[Limba finlandesa|fìnnicu]] (sonos), e in antis de cussu su [[Limba grega|gregu]] e s'[[Limba italiana|italianu]], e s'immaginatzione aiat pigadu sa primatzia. Tocat fintzas a ammentare chi Tolkien matessi aiat iscritu, in una de sa lìteras suas, custu:
{{Tzitatzione|nemos mi creet cando naro chi su longu libru meu (''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'') est unu tentativu de creare unu mundu in ue una forma de limbàgiu atzetàbile pro su sensu estèticu personale meu potzat pàrrere reale. Ma est beru.}}
Sas istòrias de sa Terra Mesania fiant tando serbidas petzi a dare una collocatzione (si puru fitìtzia) a sas paràulas de sos limbàgios suos. Non fiat istadu duncas su contràriu.
Pro Tolkien, sa limba e sa grammàtica fiant una chistione de [[estètica]] e [[Fonoestètica|eufonia]], essende su Quenya, in piessignu, disinnadu sighende cunsideros "fonoestèticos"; s'intentzione fiat creare unu "Alvlatinu", basadu in manera fonètica in subra de su latinu, cun ingredientes de su finlandesu, de su gallesu e de su gregu.<ref name="letter144">{{Tzita|Letters}}, no. 144.</ref> At fintzas disinnadu, partinde dae su 1945, s'adûnaicu o [[Númenor|numenorianu]], limba cun unu "gustu [[Limbas semìticas|semìticu]] lèbiu", e chi connetiat cun sa contàntzia de Atlàntide chi, pro mèdiu de ''[[The Notion Club Pabiros]]'', li ligat diretamente cun sas ideas suas in subra de s'impossibilidade de eredare su limbàgiu, e chi pro mèdiu de sa "Segunda Edade" e s'istòria e de [[Eàrendil]] est istada annànghida a su ''legendarium''; gasi, at fintzas frunidu unu ligàmene intre su "mundu primàriu reale" de su de XX sèculos cun su tempus coladu legendàriu de sa Terra Mesania.
Tolkien cunsideraiat sos limbàgios inseparàbiles dae sa mitologia chi teniant assòtziada, resone pro sa cale teniat un'opinione mala de sas [[Limba ausiliare|limbas ausiliares]]: in su 1939, in unu cungressu de esperantistas, at fatu unu seminàriu intituladu ''[[A Segretu Vitze|A Secret]] Vice'', in ue naraiat chi "sa limba fraigada bostra at a acabare creende una mitologia", ma giai in su 1956 at iscritu chi "su [[volapük]], s'esperanto, s'ido, su [[novial]], etz, sunt mortos, prus mortos chi non sas limbas in disavesu, ca sos autores suos mai ant imbentadu contàntzias esperantistas".<ref name="letter180">{{Tzita|Letters}}, no. 180.</ref>
Sa popularidade de sos libros de Tolkien at tentu un'efetu de annotu, in s'impreu de sas limbas a sa [[literadura fantàstica]] in piessignu ma fintzas in sos ditzionàrios, chi in dies de oe atzetant s'ortografia idiosincràtica de Tolkien in paràulas che a ''dwarves'' e ''dwarvish'' (in paris cun ''dwarfs'' e ''dwarfish'') chi in sardu cheret nàrrere ''duddurinos'', chi fiant istados belle in disavesu dae su de XIX sèculos. (Difatis, a parre de Tolkien, si su plurale de s'inglesu antigu aeret campadu, diat èssere istadu ''dwarrows'' o ''dwerrows''.) At fintzas adotadu sa paràula ''eucatastrophe'' (''[[eucatàstrofe]]'', in sardu), cun totu chi s'impreat mescamente in connessione cun sas òperas suas.
Intre sas deghinas de idiomas imbentados dae Tolkien podimus tzitare:
* S'Àlvicu primitivu (dae su cale totu at tentu cumintzu)
* Su Quenya (sa limba antiga e tzerimoniale de sos Alvos)
* Su Sindarin (s'idioma àlvicu de impreu comunu)
* Su Telerin (su limbàgiu de sos alvos Teleri)
* S'Adûnaicu (sa limba de Númenor)
* S'Ovestron (sa limba comuna)
* Su Doriathrin (sa limba de su Doriath)
* Su Nandorin (sa limba de sos Alvos Birdes)
* Su Khuzdul (sa limba segreta de sos Duddurinos)
* S'Entese (sa limba de sos Ent)
* Su Limbàgiu nieddu (pensadu dae Sauron e faeddadu dae sos Òrcos)
== Erèntzia ==
S'òpera de John Ronald Reuel Tolkien at tentu una fama manna in totu su mundu. Custu sutzessu est dèpidu fintzas a su fatu chi Tolkien est istadu capatzu de prodùere unu legendarium cun interpretatziones plùrimas, un'òpera complessa, ma in su matessi tempus populare.
A pustis de s'àere dedicadu dae su tempus s'infàntzia sua a sa creatzione de limbàgios, in su cursu de sos annos issu at isvilupadu una cosmogonia bera e pròpia, contende s'istòria de unu mundu dae s'incumintzu suo finas a s'era nostra. In su 1916-1917 su professore at incumentzadu difatis cun s'iscritura de su cumplessu de mitos e legendas chi a pustis est devènnidu ''Su Silmarillion'', a su cale at traballadu totu sa vida. Sa punna initziale sua fiat cussa de dare a s'Inghilterra una mitologia bera e pròpia. In prus a totu custu sa genesi de custos mitos fiat ligada in manera istrinta a sa voluntade de Tolkien de creare una mitologia e, a pustis, una literadura èpica e de paristòrias de atribuire a sos pòpulos chi faeddaiant sas limbas imbentadas suas. Duncas custas òperas podent èssere definidos propriamente che a meta-contos.
Partinde dae sos annos sessanta e setanta, sa produtzione tolkieniana s'est agatada a s'internu de unu fenòmenu literàriu e de costùmene de importu mannu chi at contribuidu a s'afirmòngiu de s'immaginàriu fantasy modernu. Sa produtzione de Tolkien benit acostada fatu fatu a su gènere high fantasy. Medas òperas fantasy cuntemporàneas sunt ispiradas a s'universu tolkienianu. Nde sunt esèmpios connotos sas ''Crònacas de s'astra e de su fogu'' de George R. R. Martin o sa saga de ''Shannara'' de Terry Brooks.
=== Adatamentos ===
In una lìtera de su 1951 pro Milton Waldman, Tolkien iscriiat, in subra de sas intentziones suas de creare un'"ispètzie de contàntzia belle connètida", in ue "sos tziclos diant dèpere èssere ligados a unu totu maestosu, ma dassare ispàtziu pro àteras mentes e manos, annanghende colores e mùsica e dramma".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 131.</ref> Sas manos e sas mentes de artistas medas, difatis, sunt istadas ispiradas dae sas contàntzias de Tolkien. Persones chi issu connoschiat de persone, che a [[Pauline Baynes]] (s'illustradora preferida dae Tolkien de ''[[Sas aventuras de Tom Bombadil]]'' e ''Gil, su massaju de Ham'') o [[Donald Swann]] (chi at frunidu sa mùsica pro ''[[The Road Goes Ever Ue|The Road Goes Ever On]]''). Sa reina [[Margarida II de Danimarca]] at fatu illustratziones de s'òpera ''Su Sennore de sos Aneddos'' a s'incumintzu de sa dècada de su 1970, chi a pustis at imbiadu a su matessi Tolkien. S'autore sudafricanu est abarradu ispantadu dae s'assimìgiu chi teniant cun sos disinnos fatos dae issu matessi.<ref>{{Tzita publicatzione|annu=1999|tìtulu=Queen Margrethe II: Denmark's monarch for a modern age|rivista=Scandinavian Review|volume=87|nùmeru=2|limba=en|url=https://www.questia.com/read/1P3-46949881|atzessu=2020-12-18|dataarchìviu=2021-05-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210526123505/https://www.gale.com/databases/questia|urlmortu=eja}}</ref>
Nointames custu, Tolkien non fiat orgolliosu de totu sas rapresentatziones chi ant fatu de sas òperas suas in sos annos, e in unos cantos casos las at disaprovadas de su tot. In su 1946 at refudadu sas illustratziones de Horus Engels pro s'editzione in tedescu de Su Hobbit, cunsiderende·las "tropu disneyficadas... Bilbo cun su nasu unchinadu e Gandalf comente una figura pufa fasciuga, in logu de su magu odìnicu chi penso deo".<ref>{{Tzita|Letters}}, no. 107.</ref>
Tolkien fiat iscèticu cun sa passione emergente chi b'aiat pro s'òpera sua in sos Istados Unidos, e in su 1954 at refudadu propostas pro creare una lìnia de giacas, cointzidente cun sa publicatzione de s'editzione americana de ''Su Sennore de sos Aneddos'':
{{Tzitatzione|Gràtzias pro m'àere imbiadu sos "blurbs" projetados, chi rendo. Sos americanos, de règula, non sunt medas dispostos a retzire crìticas o curretziones; ma penso chi s'isfortzu issoro siat gasi iscassu chi m'intendo costrintu a fàghere carchi isfortzu pro lu megiorare.|Letters, no. 144|Thank you for sending me the projected ‘blurbs’, which I return. The Americans are not as a rule at all amenable to criticism or correction; but I think their effort is so poor that I feel constrained to make some effort to improve it.|limba=en}}
At refudadu fintzas sa rapresentatzione teatrale de su gènere fantàsticu in su sàgiu suo "[[Ue Fairy-Stories|On Fairy-Stories]]", presentadu sa prima borta in su 1939:
{{Tzitatzione|In s'arte umana sa fantasia est una cosa chi est mègius lassare a sas paràulas, a sa literadura bera. [...] Su teatru est naturalmente contràriu a sa fantasia. Sa fantasia, fintzas de sa genia prus simpre, non tenet belle mai sutzessu in su teatru, cando benit presentada comente diat dèpere èssere, resada in manera visìbile e chi si podet intèndere.|{{Limbas|en}}J. R. R. Tolkien, ''On Fairy-Stories'', 1939|In human art Fantasy is a thing best left to words, to true literature. [...] Drama is naturally hostile to Fantasy. Fantasy, even of the simplest kind, hardly ever succeeds in Drama, when that is presented as it should be, visibly and audibly acted.|limba=en}}
==== Adatamentos tzinematogràficos ====
Su chircadore de Tolkien James Dunning at coniadu su tèrmine ''Tollywood'', cuntzetu derivadu dae "Tolkien Hollywood", pro descrìere sos tentativos de creare un'adatamentu tzinematogràficu de sas istòrias de su legendàriu tolkenianu, cun sa punna de otènnere resurtados bonos in billeteria, prus chi no in sa fidelidade cun s'idea originale.<ref>{{Tzita web|url=http://www.tolkienlibrary.com/press/1090-tollywood-and-the-hobbit-of-the-rings.php|tìtulu=Tollywood and The Hobbit of the Rings, Vol. I|curadore=Tolkienlibrary.com|limba=en|atzessu=15 austu 2013}}</ref>
Cando at retzidu un'iscienegiadura pro un'adatamentu tzinematogràficu de ''Su Sennore de sos Aneddos'', iscrita dae Grady Zimmerman, Tolkien at iscritu:
{{Tzitatzione|[...] li dia pedire de fàghere un'isfortzu de immaginatzione sufitziente a cumprèndere s'infadu (e a bortas su resentimentu) de un'autore chi agatat, a manu a manu chi sighit [a lèghere], su traballu suo tratadu, comente paret, in generale chene cura, in unos cantos tretos chene cunsideru, e chene sinnos ladinos de aprètziu pro su chi tratat.|''Letters'', no. 210|[...] I would ask them to make an effort of imagination sufficient to understand the irritation (and on occasion the resentment) of an author, who finds, increasingly as he proceeds, his work treated as it would seem carelessly in general, in places recklessly, and with no evident signs of any appreciation of what it is all about.|limba=en}}
Tolkien at sighidu critichende s'iscienegiadura iscena a iscena ("galu un'àtera iscena de boghes e istocadas chene sensu"). Non fiat contra a un'adatamentu dramàticu, nointames custu, e at bèndidu sos deretos pro fàghere unu film, un'òpera de teatru e totu su materiale de bèndere de ''Su Hobbit'' e de ''Su Sennore de sos Aneddos'' a [[United Artists]] in su 1968. United Artists mai at fatu perunu film, cun totu chi su diretore [[John Boorman]] nd'at pranificadu unu a cumintzu de sa dècada de su 1970. In su 1976 sos deretos sunt colados a sa [[Tolkien Enterprises]], una divisione de s'azienda de [[Saul Zaentz]], chi at publicadu unu [[Su Sennore de sos Aneddos (film de 1978)|primu adatamentu]] de [[Su Sennore de sos Aneddos (film de 1978)|''su Sennore de sos Aneddos'']] in su 1978, unu film animadu cun [[rotoscòpia]] dirigidu dae [[Ralph Bakshi]] e cun s'iscienegiadura de s'iscritore de fantàsia Peter S. Beagle. Sa trama coberiat petzi sa prima metade de s'istòria de su libru originale.<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Vincent|sambenadu=Canby|url=https://www.nytimes.com/books/01/02/11/specials/tolkien-lordfilm.html|tìtulu=Film: 'The Lord of the Rings' From Ralph Bakshi|publicatzione=New York Times|data=15 santandria 1978}}</ref> In su 1977 ant publicadu un'adatamentu animadu musicale pro televisione de Su Hobbit, realizadu dae [[Rankin-Bass]], e in su 1980 ant produidu fintzas unu film pro sa televisione mutidu ''[[Sa torrada de su Re (film de 1980)|Sa torrada de su Re]]'', chi coberiat unas cantas partes de Su Sennore de sos Aneddos ''chi no aiat acabadu Bakshi''.
Intre su 2001 e su 2003, [[New Line Tzìnema]] at publicadu ''[[Su Sennore de sos Aneddos (sèrie de film)|Su Sennore de sos Aneddos]]'' in forma de trilogia tzinematogràfica, filmada in Zelanda Noa e dirigida dae [[Peter Jackson]]. Sa sèrie, chi si cumponet de ''[[Su Sennore de sos Aneddos: Sa Germandat de s'Aneddu|Sa Cumpangia de s'Aneddu]]'' (2001), ''[[Su Sennore de sos Aneddos: Sas duas turres|Sas duas turres]]'' (2002) e ''[[Su Sennore de sos Aneddos: Sa torrada de su re|Sa torrada de su re]]'' (2003) est istadu unu sutzessu mannu, siat a livellu cummertziale siat audiovisivu, otenende [[Premiu Oscar|prèmios Oscar]] medas, intre àteros prèmios.<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/3495748.stm|tìtulu=Rings scores Oscars clean sweep|publicatzione=BBC News|data=1 martzu 2004}}</ref> Intre su 2012 e su 2014, [[Warner Bros.|Warner Bros]]. e [[New Line Tzìnema]] ant publicadu ''Su Hobbit'', una segunda trilogia tzinematogràfica, custa borta fundada in subra de s'òpera omònima de Tolkien, e cun Peter Jackson che a produtore esecutivu, diretore e co-iscienegiadore.<ref name="february">{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Dave|sambenadu=McNary|url=https://variety.com/2010/film/news/the-hobbit-pics-to-shoot-in-february-1118025794/|tìtulu=‘The Hobbit’ pics to shoot in February|publicatzione=Variety|data=15 santugaine 2010}}</ref>
==== Televisione ====
In su 13 de santandria de su 2017 b'at àpidu s'annùntziu chi s'azienda [[Amazon.comente|Amazon]] aiat achiridu sos deretos globales pro sa televisione de ''Su Sennore de sos Aneddos'' pro realizare una sèrie pro sa televisione. Custa sèrie non diat èssere un'adatamentu diretu de sos libros, ma diat dèpere introdùere istòrias noas ambientadas in antis de sa trama printzipale de ''Sa Cumpangia de s'Aneddu''.<ref>{{Tzita web|url=https://arstechnica.com/gaming/2017/11/amazon-will-run-a-multi-season-lord-of-the-rings-prequel-tv-series/|tìtulu=Amazon will run a multi-season Lord of the Rings prequel TV series|curadore=Ars Technica|data=13 santandria 2017|limba=en}}</ref> Sa cunferèntzia de imprenta in ue l'ant annuntziada faeddaiat de "istòrias pregressas no esploradas fundadas in subra de testos originales de J.R.R. Tolkien". Amazon nd'at a èssere sa produtora, in paris cun [[Tolkien Estate]], [[The Tolkien Trust]], [[HarperCollins Publishers LLC|HarperCollins]] e [[New Line Tzìnema]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.nytimes.com/2017/11/13/arts/television/lord-of-the-rings-series-amazon.html|tìtulu='Lord of the Rings' Series Coming to Amazon|sambenadu=Koblin|nùmene=John|data=13 santandria 2017|limba=en|atzessu=20 santandria 2017}}</ref>
=== Ammentos ===
Tolkien, gasi comente sos personàgios e sas sedes de sas òperas suas, sunt istados isseberados pro batijare su nùmene de medas cosas in totu su mundu. Custa setzione incluet carreras, montagnas, aziendas, ispètzies de animales e prantas, gasi comente de àteros ogetos de importu.
Pro cunventzione, unas cantas caraterìsticas de sa luna [[Titanu (astronomia)|Titanu]] de su praneta [[Saturnu (praneta)|Saturnu]] tenent su nùmene de elementos de sa Terra Mesania.<ref>{{Tzita web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories|tìtulu=Categories for Naming Features on Planets and Satellites|situ=Gazetteer of Planetary Nomenclature|curadore=International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)|limba=en|atzessu=28 freàrgiu 2016}}</ref> Sas ''[[Tropas|tiras]]'' (montigros o cùcuros minores) tenent su nùmene de personàgios, e sos ''[[montes]]'' (montagnas) tenent su nùmene de montagnas de sa Terra Mesania.<ref name="Titan Colles">{{Tzita web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=TITAN&featureType=Collis,%20colles|tìtulu=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Titan Colles|curadore=Planetarynames.wr.usgs.gov|limba=en|atzessu=26 làmpadas 2015}}</ref><ref name="Titan Montes">{{Tzita web|url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?target=TITAN&featureType=Mons,%20montes|tìtulu=Gazetteer of Planetary Nomenclature: Titan Mons, Montes|situ=Gazetteer of Planetary Nomenclature|curadore=International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)|limba=en|atzessu=28 freàrgiu 2016}}</ref> B'ant fintzas [[Asteròide|asteròides]] chi tenent su nùmene de [[Bilbo Saquet|Bilbo]], gasi comente su de su Tolkien matessi.<ref>{{Tzita web|url=http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?utf8=%E2%9C%93&object_id=2991|tìtulu=(2991) Bilbo = 1982 HV = 1982 KB2 = 1975 JC = 1979 SY3|situ=IAU Minor Planet Center|limba=en|atzessu=10 martzu 2016}}</ref><ref name="jpldata">{{Tzita web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2002675|tìtulu=JPL Small-Body Database Browser: 2675 Tolkien (1982 GB)|curadore=Jet Propulsion Laboratory|limba=en|atzessu=10 martzu 2016}}</ref>
Tres montes de sas [[Montagnas Cadwallader|Cadwallader]], in sa [[Colùmbia Britànnica]] ([[Canada|Cànada]]) sunt istadas batijadas partinde dae personàgios de Tolkien: su [[monte Shadowfax]], su [[monte Gandalf]] e su [[monte Aragorn]].<ref>{{Tzita web|url=http://apps.gov.bc.ca/pub/bcgnws/names/58340.html|tìtulu=Mount Gandalf|situ=BC Geographical Names|curadore=The Province of British Columbia|limba=en|atzessu=12 nadale 2014}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://apps.gov.bc.ca/pub/bcgnws/names/58360.html|tìtulu=Mount Shadowfax|situ=BC Geographical Names|curadore=The Province of British Columbia|limba=en|atzessu=12 nadale 2014}}</ref> Su 1 de nadale de su 2012 b'at àpidu s'annùntziu, in una cunferèntzia de imprenta tzelebrada in Zelanda Noa, chi sa [[New Zealand Geographic Board]] diat realizare una consultatzione pro batijare unu monte a curtzu a [[Milford Sound]] cun su nùmene de Tolkien, pro resones istòricas e literàrias, e pro tzelebrare su 121u anniversàriu de s'iscritore sudafricanu.<ref>"[http://www.stuff.co.nz/national/8022021/Unnamed-peak-could-be-named-Mt-Tolkien Unnamed peak could be named Mt Tolkien]" (en anglès). Stuff.co.nz. Fairfax New Zealand Limited. Retirat el 12 de desembre de 2012.</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.stuff.co.nz/ipad-big-picture/8022021/Unnamed-peak-could-be-named-Mt-Tolkien|tìtulu=Unnamed peak could be named Mt Tolkien|sambenadu=Fensome|nùmene=Alex|situ=Stuff|data=2012-11-30|limba=en|atzessu=2020-12-17}}</ref>
Sa "Tolkien Road" (caminu de Tolkien) de [[Eastbourne]], in East Sussex, at retzidu su nùmene suo dae Tolkien, e sa "Tolkien Way", in [[Stoke-ue-Trent]], at retzidu su nùmene suo dae su primu fìgiu de s'iscritore, su pride John Francis Tolkien, satzerdote responsàbile de sa Crèsia Catòlica Romana de Nostra Sennora de sos Ànghelos e Santu Perdu Incadenadu (Roman Catholic Church of Our Lady of the Angels and St. Peter in Chains), a curtzu a cue.<ref>{{Tzita web|url=http://www.thepotteries.org/people/tolkien_john.htm|tìtulu=People of Stoke-on-Trent|limba=en|atzessu=13 martzu 2005}}</ref> In sas àreas de Hall Green e Moseley, in sa tzitade de [[Birmingham]], b'ant parcos e camineras medas dedicados a J.R.R. Tolkien, intre sos cales sunt de annotu sa Millstream Way e su [[Moseley]] Bog.<ref name="Country Park">{{Tzita noas|limba=en|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/west_midlands/4147809.stm|tìtulu=Nature reserve remembers Baggins|publicatzione=BBC News|data=2005-01-05}}</ref> Totu paris, custos parcos sunt connotos che a ''the Shire Country Parks'' (sos parcos de ''Sa Contrada'').<ref name="Country Park" /> In [[Weston-super-Mama|Weston-super-Mare]], Somerset, b'at unu grupu de carreras situadas in su 'Weston Village' chi sunt istadas batijadas cun su nùmene de logos de sa Terra Mesania: Hobbiton Road, Bree Close, Arnor Close, Rivendell, Westmarch Way e Buckland Green.
In sa tzitade olandesa de [[Geldrop]], a curtzu de [[Eindhoven]], sas carreras de unu bighinadu fraigadu dae zero ant retzidu su nùmene de Tolkien ("Laan van Tolkien") e de unos cantos personàgios prus connotos de sos libros suos.
In sas tzitades de sa Silicon Valley de [[Saratoga (Califòrnia)|Saratoga]] e [[San José (Califòrnia)|San Josè]], in [[Califòrnia]], b'at duos complessos urbanìsticos chi tenent carreras batijadas cun nùmenes chi benint dae sas òperas de Tolkien. Si podent agatare dòighi carrieras cun nùmenes derivados dae sas òperas suas fintzas in sa tzitade de [[Lake Forest (Califòrnia)|Lake Forest]]. Su bighinadu de Hobbit's Glen, in [[Columbia (Maryland)|Columbia]] ([[Maryland]]), gasi comente sas carreras suas (intre sas cales sunt de annotu [[Rivendell]] Lane, Tooks Way e Oakenshield Circle) ant pigadu su nùmene issoro dae sas òperas de Tolkien.<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Bethan|sambenadu=Phillips|url=http://www.dailyecho.co.uk/news/9585643.Southampton_pub_The_Hobbit_in_battle_with_Hollywood/?action=complain&cid=10185912|tìtulu=Southampton pub The Hobbit in battle with Hollywood studio|publicatzione=Daily Echo|data=13 martzu 2012}}</ref>
In su campu de sa [[tassonomia]], pagu prus o mancu 80 taxa (gèneres e ispètzies) ant retzidu nùmenes sientìficos chi onorant o derivant dae personàgios e àteros elementos fitìtzios chi benint dae ''Su Hobbit'' e dae ''Su Sennore de sos Aneddos'', in paris cun àteras òperas ambientadas in sa Terra Mesania.<ref name="Larsen">{{harvnb|Larsen|2007}}</ref> Taxa medas ant retzidu su nùmene issoro dae su personàgiu [[Gòl·lum|Gòllum]] (connotu fintzas comente Smèagol), gasi comente dae medas hobbits, sas criaduras minores chi assimigiant a sos umanos che a Bilbo e [[Frodo Saquet|Frodo]]. Medas alvos, duddurinos e àteras criaduras chi aparessent in sas òperas de Tolkien, gasi comente s'iscritore matessi, sunt istados onorados fintzas issos in sos nùmenes de ispètzies medas, che a s'amfìpode ''[[Leucothoe|Leucothoe tolkieni]]'', o sa bespe ''[[Shireplitis tolkieni]]''. In su 2004, s'omìnide estintu ''[[Gòl·lum|Homo floresiensis]]'' est istadu descritu che a unu "hobbit", e custu est divènnidu in presse su nomìngiu suo, mescamente a cunsighèntzia de su fatu de èssere minore meda.<ref name="Aiello">{{Tzita publicatzione|autore=Leslie C. Aiello|annu=2010|tìtulu=Five years of Homo floresiensis|rivista=American Journal of Physical Anthropology|volume=142|nùmeru=2|p=167–179|limba=en|doi=10.1002/ajpa.21255|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1002/ajpa.21255|PMID=20229502}}</ref> In su 1978, su paleontòlogu [[Leigh Van Balent]] at batijadu unas 20 taxas de mammìferos estintos partende dae s'òpera de Tolkien pro mèdiu de una publicatzione ùnica.<ref name="Gee p55">{{Tzita libru|nùmene=Henry|sambenadu=Gee|tìtulu=The Science of Middle-earth|year=2004|url=https://archive.org/details/scienceofmiddlee00geeh|ed=1st|data=2004|editore=Cold Spring Press|limba=en|ISBN=1593600232}}</ref><ref name="Van Valen1978">{{Tzita publicatzione|nùmene=L. M.|sambenadu=Van Valen|data=2016-03-07|annu=2016|tìtulu=The beginning of the Age of Mammals|rivista=Evolutionary Theory|volume=4|p=45-80|limba=en|url=http://fossilworks.org/bridge.pl?a=displayReference&reference_no=3485&is_real_user=1}}</ref> In su 1999, s'entomòlogu Lauri Kaila at descritu 48 ispètzies noas de arnes ''[[elachistidae]]'' e nd'at batijadu 37 partinde dae sa mitologia de Tolkien.<ref name="Larsen" /><ref name="Kaila 1999">{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Lauri|sambenadu=Kaila|annu=1999|tìtulu=A revision of the Nearctic species of the genus Elachista s.l. III. The bifasciella, praelineata, saccharella and freyerella groups (Lepidoptera, Elachistidae)|rivista=Acta Zoologica Fennica|volume=211|nùmeru=|p=1–235|limba=en}}</ref> Est istadu fatu notare chi Tolkien est istadu ammentadu in su mundu de sa tassonomia comente non s'est mai fatu cun perunu àteru autore.<ref name="Beck">{{Tzita web|url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2015/05/sciences-love-affair-with-the-lord-of-the-rings/392216/|tìtulu=Science's Love Affair with The Lord of the Rings|situ=The Atlantic|data=3 maju 2015|limba=en|atzessu=10 ghennàrgiu 2018}}</ref>
Dae su 2003, [[The Tolkien Society]] at ammaniadu su [[Tolkien Reading Day]] (''Sa Die de lèghere a Tolkien''<ref>{{Tzita publicatzione|annu=2025|mese=03|tìtulu=Sa Die de lèghere a Tolkien|rivista=Ite Mi Contas?|nùmeru=1|p=13|limba=sc|curadore=Stefania Carta e Alessio Pani|ISBN=979-83-1693-270-2}}</ref>), chi si faghet su 25 de martzu in iscolas e smial de totu su mundu.<ref>{{Tzita web|url=http://www.tolkiensociety.org/society/events/reading-day/|tìtulu=Tolkien Reading Day|limba=en|atzessu=26 santugaine 2015}}</ref>
=== Placas ammentadoras ===
[[File:Tolkien's_Sarehole_Mill_blue_plaque-persp.jpg|thumb|Placa biaita in Sarehole Mill]]
[[File:Tolkien's_Plough_and_Harrow_blue_plaque.jpg|thumb|Placa biaita ''The Plough and Harrow'']]
B'ant sete [[Placa biaita|placas biaitas]] in Inghilterra chi ammentant logos assòtziados cun Tolkien: una in Oxford, una in Bournemouth, bator in Birmingham e una in Leeds. Una de sas placas de Birmingham ammentat su logu de ispiratzione de Sarehole Mill, a curtzu de ue Tolkien est istadu intre sos bator e sos oto annos, e duas de sas placas indicant sas domos in ue est istadu in antis de tzucare a s'Universidade de Oxford; s'ùrtima s'agatat in s'albergu in ue s'est istabilidu in antis de tzucare a Frantza pro cumbàtere in sa Prima Guerra Mundiale. Sa placa situada in West Park, Leeds, ammentat sos chimbe annos in sos cales Tolkien est istadu primu leghidore e a pustis professore de limba inglesa in s'universidade. Sa placa de Oxford ammentat sa residèntzia in ue Tolkien at iscritu ''Su Hobbit'' e una parte manna de ''Su Sennore de sos Aneddos''.
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
!Diretzione
!Ammentu
!Data
!Patronu
|-
|[[Sarehole Mìlliu]], Hall Green, Birmingham
|"Ispiratzione" 1896–1900 (e.e. istaiat a curtzu)
|15 de austu de su 2002
|[[Birmingham Civic Society]] e [[The Tolkien Society]]<ref>{{Tzita web|url=http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/sarehole.html|tìtulu=Sarehole Mill|situ=Blue Plaques Photograph Gallery|limba=en|atzessu=21 martzu 2007|urlmortu=eja|dataarchìviu=2007-05-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070524114518/http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/sarehole.html}}</ref>
|-
|1 Duchess Place, [[Ladywood]], Birmingham
|Est abarradu a curtzu 1902–1910
|Disconnotu
|Birmingham Civic Society<ref>{{Tzita web|url=http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/tolkien2.html|tìtulu=Duchess Place|situ=Blue Plaques Photograph Gallery|limba=en|atzessu=21 martzu 2007|urlmortu=eja|dataarchìviu=2007-05-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070524114159/http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/tolkien2.html}}</ref>
|-
|4 Highfield Road, [[Edgbaston]], Birmingham
|Est istadu inoghe 1910–1911
|Disconnotu
|Birmingham Civic Society e The Tolkien Society<ref>{{Tzita web|url=http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/tolkien3.html|tìtulu=4 Highfield Road|situ=Blue Plaques Photograph Gallery|limba=en|atzessu=21 martzu 2007|urlmortu=eja|dataarchìviu=2007-05-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070524113934/http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/tolkien3.html}}</ref>
|-
|Plough and Harrow, [[Hagley Road]], Birmingham
|Est istadu in cue in su làmpadas de su 1916
|Làmpadas de su 1997
|The Tolkien Society<ref>{{Tzita web|url=http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/tolkien.html|tìtulu=Plough and Harrow|situ=Blue Plaques Photograph Gallery|limba=en|atzessu=21 martzu 2007|urlmortu=eja|dataarchìviu=2007-05-24|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070524113840/http://www.birminghamnet.co.uk/galleries/features/blueplaque/tolkien.html}}</ref>
|-
|2 Darnley Road, West Park (Leeds)
|Primu nomenamentu acadèmicu, Leeds
|1 de santugaine de su 2012
|The Tolkien Society e su Leeds Civic Trust
|-
|20 [[Northmoor Road]], [[North Oxford]]
|Est istadu inoghe 1930–1947
|3 de nadale de su 2002
|[[Oxfordshire Blue Placas Board]]<ref>{{Tzita web|url=http://www.oxfordshireblueplaques.org.uk/plaques/tolkien.html|tìtulu=J. R. R. Tolkien Philologist and Author|situ=Plaques Awarded|curadore=Oxfordshire Blue Plaques Board|limba=en|atzessu=9 cabudanni 2010|urlmortu=eja|dataarchìviu=2010-11-05|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20101105095031/http://www.oxfordshireblueplaques.org.uk/plaques/tolkien.html}}</ref>
|-
|Albergu Miramar, East Overcliff Drive, [[Bournemouth]]
|B'est istadu istrangiadu in manera regulare dae sa dècada de 1950 finas a su 1972
|10 de làmpadas de su 1992 dae [[Priscilla Tolkien]]
|Borough of Bournemouth<ref>{{Tzita web|url=http://www.bournemouth.gov.uk/PlanningBuildings/ConservationDesignTrees/cdtfiles/BluePlaquebookletandmap.pdf|tìtulu=Bournemouth's Blue Plaques|curadore=Bournemouth Borough Council|limba=en|atzessu=24 austu 2012|dataarchìviu=2012-05-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120527211945/http://www.bournemouth.gov.uk/PlanningBuildings/ConservationDesignTrees/cdtfiles/BluePlaquebookletandmap.pdf|deadurl=yes}}</ref>
|}
B'ant fintzas àteras duas placas chi sinnalant edificios assòtziados a Tolkien:
* Una residèntzia de [[Harrogate]] in ue Tolkien est istadu ricoveradu pro neghe de una [[calentura de sas trintzeras]] in su 1917.<ref>{{Tzita libru|nùmene=John|sambenadu=Garth|curadore=Michael D. C. Drout|tìtulu=J.R.R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment|annu=2006|editore=Routledge|limba=en|p=713|capìtulu=World War I|url_capìtulu=http://www.routledge-ny.com/ref/tolkien/wwi.html|OCLC=71004244|ISBN=0-415-96942-5|atzessu=2020-12-18|dataarchìviu=2007-05-17|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070517091020/http://www.routledge-ny.com/ref/tolkien/wwi.html|urlmortu=eja}}</ref>
* In su 76 de [[Sandfield Road]], [[Headington]], Oxford, domo sua intre su 1953 e su 1968.<ref>{{Tzita web|url=http://www.oxfordhistory.org.uk/streets/inscriptions/headington/tolkien.html|tìtulu=Inscriptions: J. R. R. Tolkien|sambenadu=Jenkins|nùmene=Stephanie|situ=Headington.org|limba=en|atzessu=18 freàrgiu 2009}}</ref>
=== Òperas de arte ===
In su 2012, Tolkien si podiat agatare intre sas [[Cultura de su Regnu Unidu|immàgines culturales britànnicas]] seletzionadas dae s'artista [[Peter Thomas Blake|Sir Peter Blake]] chi aparessiant in una versione noa de s'òpera de arte prus famosa sua, sa cobertedda de s'àlbum de sos 'Beatles' ''[[Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band|Sgt]]''. ''[[Sgt.Pepper's Lonely Hearts Club Band|Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'', chi ammentaiat sas figuras culturales britànnicas chi prus ammiraiat.<ref>{{Tzita noas|limba=en|nùmene=Caroline|sambenadu=Davies|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2012/apr/02/peter-blake-sgt-pepper-cover-revisited|tìtulu=New faces on Sgt Pepper album cover for artist Peter Blake's 80th birthday|publicatzione=The Guardian|data=11 santandria 2016}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-17583026|tìtulu=Sir Peter Blake's new Beatles' Sgt Pepper's album cover|publicatzione=BBC News|data=11 santandria 2016}}</ref>
=== Autògrafos ===
A diferèntzia de sa majoria de sos autores de su gènere suo, Tolkien mai s'est mustradu interessadu a s'idea de firmare sas òperas suas. Comente cunsighèntzia de sa popularidade sua, sende gasi, sas còpias firmadas a manu de sas lìteras suas o de sas primas editziones de sos manuscritos suos sunt arribados a prejos de ispantu in sas astas; in prus, nd'ant aparèssidu còpias farsas in su mercadu. In piessignu, ant publicadu chi calicunu aeret bèndidu, pro 85.000 dollaros, una prima editzionede Su Hobbid firmada e in cobertedda tosta. Sas colletziones particulares de materiale relatzionadu cun s'autore includent fintzas libros de sagìstica e notas manuscritas de sa biblioteca privada de Tolkien.<ref>{{Tzita libru|nùmene=George W.|sambenadu=Beahm|tìtulu=The Essential J.R.R. Tolkien Sourcebook: A Fan's Guide to Middle-Earth and Beyond|url=https://books.google.cat/books?id=eHAyr784pREC&pg=PA163|annu=2003|editore=New Page Books|limba=en|p=163–64|ISBN=978-1-5641-4702-8}}{{Ligàmene interrùmpidu}}</ref>
=== Glorificatziones ===
{{Onorificèntzias|immàgine=Order BritEmp (civil) rib.PNG|nùmene_onorificèntzia=Commendadore de s'Òrdine de s'Impèriu Britànnicu|motivatzione=Pro sos servìtzios fatos a sa literadura inglesa<ref>[http://www.gazettes-online.co.uk/ViewPDF.aspx?pdf=45554&geotype=London&gpn=9&type=ArchivedSupplementPage Suplementu a sa Gazeta de Londra, 31 de nadale de su 1971]{{Ligàmene interrùmpidu}}</ref>|logu=[[Buckingham Palace]] ([[Londra]]), 28 martzu [[1972]]}}
== Cronologia de Tolkien e de sas òperas ligadas a issu ==
* 3 de ghennàrgiu de su [[1892]] – Naschet John Ronald Reuel Tolkien
* 1914 – [[1914|1919]] – [[Prima gherra mundiale]] (in ue J. R. R. Tolkien gherrat che a unu sordadu pro su Regnu Unidu). Sos Alleados binchent e benit istabilida una paghe pro unu tempus limitadu
* 21 de santandria de su [[1924]] – Naschet Christopher Tolkien
* 21 de cabudanni de su [[1937]] – Benit publicadu sa prima borta ''[[Su Hobbit|S'Hobbit]]'' dae s'Allen & Unwin
* [[1939]] – [[1945]] – [[Segunda gherra mundiale]]. Su 1945 podet èssere interpretadu che a sa fine de Sa de ses Eras
* 1954 – [[1954|1955]] – Benint publicados totus sos volùmenes de ''[[Su Sennore de sos Aneddos]]'' dae s'Allen & Unwin
* 1966 – Benint publicadas ''Sas aventuras de Tom Bombadil''; su ràdiu de sa BBC trasmitet un'adatamentu de bator oras de ''[[Su Hobbit|S'Hobbit]]''
* [[1967]] – Publicadu ''Su mastru de ferru de Wootton Major''
* 2 de cabudanni de su [[1973]] – J. R. R. Tolkien morit
* [[1977]] – Una versione animada de ''[[Su Hobbit|S'Hobbit]]'' dèbutat in sa [[Televisione|TV]] istadunidensa.
* [[1977]] – Benit publicadu ''Su Silmarillion''
* 1978 – S'United Artists produet un'adatamentu animadu de ''Sa Cumpangia de s'Aneddu'' e su primu cantzu de ''Sas duas turres''
* [[1980]] – Benint publicados sos Contos no acabados de Númenor e de sa Terra mesania.
* [[1981]] – Benint publicadas Sas lìteras de J. R. R. Tolkien
* [[1983]] – [[1996]] – Benint publicados sos dòighi volùmenes de ''The History of Middle-earth''. In [[Itàlia]] sunt istados publicados, finas a oe, sos primos duos volùmenes ebbia: ''Contas agatados'' e ''Contas pèrdidos''.
* [[1985]] – Essit ''su'' film sovièticu Su biàgiu ispantosu de su Sennore Bilbo Baggins, s'Hobbit (Сказочное путешествие мистера Бильбо Беггинса, хоббита) pro sa tv de [[San Pietroburgo|Leningrado]].
* ''[[2001]] –'' Essit su film dirìgidu dae Peter Jackson'': Su Sennore de sos Aneddos - Sa Cumpangia de s'Aneddu'''
* [[2002]] – Essit su film dirìgidu dae Peter Jackson: ''Su Sennore'' ''de sos Aneddos - Sas duas turres''
* [[2003]] – Essit su film dirìgidu dae Peter Jackson: ''Su'' ''Sennore'' ''de sos Aneddos - Sa torrada de su re''
* 29 de freàrgiu de su [[2004]] – ''Su'' ''Sennore'' ''de sos Aneddos - Sa torrada de su re'' retzit 11 Oscar, intre sos cales bi sunt "mègius film" e "mègius règia"
* 17 de abrile de su [[2007]] – Publicadu su primu inèditu cumpridu de Tolkien a pustis de "Su Silmarillion": Sos fìgios de Húrin.
* santandria de su [[2008]] – Publicadu su volùmene ''Sa trasmissione de su pensamentu e sa numeratzione de sos alvos'', prima regorta de frammentos inèditos a pitzu de sa Terra mesania a pustis de s'interrutzione de sa tradutzione de ''The History of Middle-earth''.
* 25 de santugaine de su [[2009]] – Publicadu ''Sa legenda de Sigurd e Gudrún'', poema ispiradu a s'Edda poètica norrena, corredadu dae notas medas e cummentos de Christopher Tolkien.
* [[2010]] - Benit publicadu S'istòria de Kullervo, rielaboratzione in prosa de Tolkien de su mitu bènnidu dae su ''Kalevala''
* [[2012]] - Essit su film dirìgidu dae Peter Jackson ''S'Hobbit - Unu biàgiu chi non fiat isetadu''
* [[2013]] - Benit publicadu ''The Fall of Arthur'' (Sa Ruta de Artù), poema ispiradu a s'istòria de Re Artù, corredadu dae notas e cummentos meda de Christopher Tolkien.
* [[2013]] - Essit su film ''S'Hobbit - Sa desolatzione de Smaug''
* [[2014]] - Essit su film ''S'Hobbit - Sa batalla de sas chimbe armadas''
* [[2017]] - Benit publicadu ''Beren e Lúthien'', unu de sos contos prus famados de su Silmarillion e una de sas tres istòrias in intro de cussu libru chi Tolkien matessi pensaiat chi si meritavent de tènnere una forma autònoma.
* [[2018]] - Benit publicadu ''Sa ruta de Gondolin'', corredada de materiale e apuntos inèditos, cun sa supervisione de su fìgiu de John, Christopher. Cunsiderada dae s'autore matessi comente a una de sas tres istòrias prus rapresentativas e de annotu de Su Silmarillion.
* [[2019]] - Essit su film ''Tolkien'', film biogràficu a pitzu de sa vida de s'iscritore inglesu. Tolkien est interpretadu dae s'atore inglesu [[Nicholas Hoult]].
== Riferimentos ==
=== Notas ===
<references responsive="1" group="Nota"></references>
=== Àteros riferimentos ===
<references responsive="" />
== Bibliografia ==
=== Bibliografia printzipale de s'artìculu ===
* {{Tzita libru|nùmene=Humphrey|sambenadu=Carpenter|tìtulu=[[J. R. R. Tolkien: A Biography|Tolkien: A Biography]]|annu=1977|editore=Ballantine Books|limba=en|cid=Biography|OCLC=464103086|ISBN=0-04-928037-6}}
* {{Tzita libru|tìtulu=[[The Letters of J. R. R. Tolkien]]|annu=1981|editore=[[George Allen & Unwin]]|limba=en|cid=Letters|OCLC=8628512|ISBN=0-04-826005-3}}
=== Àteros testos ===
Una lista minore de sos libros chi tratant Tolkien e s'òpera sua:
* {{Tzita libru|tìtulu=Tolkien Studies, An Annual Scholarly Review|annu=2004|editore=West Virginia University Press|limba=en|volume=I|OCLC=1165529073|ISBN=0-937058-87-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Humphrey|sambenadu=Carpenter|tìtulu=The Inklings: C. S. Lewis, J.R.R. Tolkien, Charles Williams and Their Friends|annu=1979|editore=Houghton Mifflin|limba=en|OCLC=62088803|ISBN=0-395-27628-4}}
* {{Tzita libru|tìtulu=Tolkien the Medievalist|annu=2003|editore=Routledge|limba=en|OCLC=659913120|ISBN=0-415-28944-0}}
* {{Tzita libru|tìtulu=Tolkien and the Invention of Myth, a Reader|annu=2004|editore=University Press of Kentucky|limba=en|OCLC=642824443|ISBN=0-8131-2301-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Patrick|sambenadu=Curry|tìtulu=Defending Middle-earth: Tolkien, Myth and Modernity|year=2004|url=https://archive.org/details/defendingmiddlee0000curr_v1g5|annu=2004|editore=Houghton Mifflin|limba=en|OCLC=56194982|ISBN=0-618-47885-X}}
* {{Tzita libru|tìtulu=J. R. R. Tolkien Encyclopedia: Scholarship and Critical Assessment|annu=2006|editore=Routledge|limba=en|OCLC=1124503589|ISBN=0-415-96942-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Colin|sambenadu=Duriez|tìtulu=The Inklings Handbook: The Lives, Thought and Writings of C. S. Lewis, J. R. R. Tolkien, Charles Williams, Owen Barfield, and Their Friends|annu=2001|editore=Azure|limba=en|OCLC=47142077|ISBN=1-902694-13-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Colin|sambenadu=Duriez|tìtulu=Tolkien and C. S. Lewis: The Gift of Friendship|annu=2003|editore=HiddenSpring|limba=en|OCLC=907021646|ISBN=1-58768-026-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Verlyn|sambenadu=Flieger|tìtulu=Splintered Light: Logos and Language in Tolkien's World|annu=2002|editore=Kent State University Press|limba=en|OCLC=1038078510|ISBN=0-87338-744-9}}
* {{Tzita libru|tìtulu=Tolkien's Legendarium: Essays on The History of Middle-earth|annu=2000|editore=Greenwood Press|limba=en|OCLC=901308292|ISBN=0-313-30530-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Karen Wynn|sambenadu=Fonstad|tìtulu=The Atlas of Middle-earth|annu=1991|editore=Houghton Mifflin|limba=en|OCLC=24142309|ISBN=0-618-12699-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Robert|sambenadu=Foster|tìtulu=The complete guide to Middle-earth: from the Hobbit through the Lord of the rings and beyond|year=2001|url=https://archive.org/details/completeguidetom0000fost_m0q4|data=2001|editore=Ballantine Books|limba=en|OCLC=48541956|ISBN=978-0-345-44976-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Candice|sambenadu=Fredrick|tìtulu=Woman among the Inklings: Gender, C.S. Lewis, J.R.R. Tolkien, and Charles Williams|year=2001|url=https://archive.org/details/womenamonginklin0000fred|annu=2001|editore=Greenwood Press|limba=en|ISBN=0-313-31245-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=John|sambenadu=Garth|tìtulu=Tolkien and the Great War|annu=2003|editore=Harper-Collins|limba=en|OCLC=960643274|ISBN=0-00-711953-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Peter|sambenadu=Gilliver|tìtulu=The Ring of Words|year=2006|url=https://archive.org/details/ringofwordstolki00gill|annu=2006|editore=Oxford University Press|limba=en|OCLC=1014532704|ISBN=0-19-861069-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Diana Pavlac|sambenadu=Glyer|tìtulu=The Company They Keep: C. S. Lewis and J. R. R. Tolkien as Writers in Community|annu=2007|editore=Kent State University Press|limba=en|OCLC=728664846|ISBN=978-0-87338-890-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Daniel|sambenadu=Grotta-Kurska|tìtulu=J.R.R. Tolkien: Architect of Middle Earth (A Biography)|annu=1976|editore=Running Press|limba=en|OCLC=47632951|ISBN=0-7624-0956-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Karen|sambenadu=Haber|tìtulu=Meditations on Middle-earth: New Writing on the Worlds of J. R. R. Tolkien|year=2001|url=https://archive.org/details/meditationsonmid00habe|annu=2001|editore=St. Martin's Press|limba=en|OCLC=48239409|ISBN=0-312-27536-6}}
* {{Tzita libru|tìtulu=Tolkien and Politics|annu=2003|editore=Third Way Publications|limba=en|OCLC=55608085|ISBN=978-0-9544788-2-7}}
*{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Kristine|sambenadu=Larsen|data=2007|tìtulu=SAURON, Mount Doom, and Elvish Moths: The Influence of Tolkien on Modern Science|rivista=Tolkien Studies|volume=4|nùmeru=1|pp=223–234|limba=en|atzessu=2020-12-18|doi=10.1353/tks.2007.0024|url=http://muse.jhu.edu/content/crossref/journals/tolkien_studies/v004/4.1larsen.html}}
* {{Tzita libru|nùmene=Lee|sambenadu=Stuart|nùmene2=Solopova|sambenadu2=Elizabeth|tìtulu=The Keys of Middle-earth: Discovering Medieval Literature Through the Fiction of J.R.R. Tolkien.|data=2015|editore=Palgrave Macmillan|limba=en|OCLC=922314433|ISBN=978-1-137-45470-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Joseph|sambenadu=Pearce|tìtulu=Tolkien: Man and Myth|year=1998|url=https://archive.org/details/tolkienmanmyth0000pear|annu=1998|editore=[[HarperCollinsPublishers]]|limba=en|OCLC=1028353269|ISBN=0-00-274018-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michael|sambenadu=Perry|tìtulu=Untangling Tolkien: A Chronology and Commentary for The Lord of the Rings|year=2003|url=https://archive.org/details/untanglingtolkie0000perr|annu=2006|editore=[[Inkling Books]]|limba=en|OCLC=54009616|ISBN=1-58742-019-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Tom|sambenadu=Shippey|tìtulu=J. R. R. Tolkien – Author of the Century|annu=2000|editore=Houghton Mifflin Company|limba=en|OCLC=50852476|ISBN=0-618-12764-X}}
* {{Tzita libru|nùmene=Tom|sambenadu=Shippey|tìtulu=The Road to Middle-earth|annu=2003|editore=Houghton Mifflin Company|limba=en|OCLC=880453743|ISBN=0-618-25760-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=William|sambenadu=Ready|tìtulu=Understanding Tolkien and 'The Lord of the Rings'|data=1978|editore=Warner Books ; Distributed by New English Library|limba=en|OCLC=993309566|ISBN=978-0-446-88782-3}}
* {{Tzita libru|nùmene=Robert|sambenadu=Rorabeck|tìtulu=Tolkien's Heroic Quest|annu=2008|editore=Crescent Moon|limba=en|OCLC=706002720|ISBN=1-86171-239-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Barbara|sambenadu=Strachey|tìtulu=Journeys of Frodo: an Atlas of The Lord of the Rings|annu=1981|editore=Allen & Unwin|limba=en|OCLC=9160102|ISBN=0-04-912016-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=John & Priscilla|sambenadu=Tolkien|tìtulu=The Tolkien Family Album|annu=1992|editore=HarperCollins|limba=en|OCLC=1221133095|ISBN=0-261-10239-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=J.E.A.|sambenadu=Tyler|tìtulu=The Tolkien Companion|annu=1976|editore=Gramercy|limba=en|OCLC=436084092|ISBN=0-517-14648-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michael|sambenadu=White|tìtulu=Tolkien: A Biography|year=2003|url=https://archive.org/details/tolkienbiography0000mich|annu=2003|editore=New American Library|limba=en|OCLC=859066875|ISBN=0-451-21242-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Philip|sambenadu=Zaleski|tìtulu=The Fellowship: The Literary Lives of the Inklings: J.R.R. Tolkien, C. S. Lewis, Owen Barfield, Charles Williams|annu=2016|editore=Farrar, Straus and Giroux|limba=en|OCLC=956923535|ISBN=9780374536251}}
*{{Tzita libru|nùmene=Claudio A.|sambenadu=Testi|tìtulu=Pagan Saints in Middle-earth|data=2018|limba=en|OCLC=1031961124|ISBN=978-3-905703-38-2}}
*{{Tzita libru|nùmene=Brian|sambenadu=Rosebury|tìtulu=Tolkien: A Cultural Phenomenon.|data=2003|editore=Palgrave Macmillan|tzitade=New York|limba=en|OCLC=1148076508|ISBN=978-1-4039-1597-9}}
*{{Tzita libru|nùmene=William H|sambenadu=Green|tìtulu=The Hobbit: a journey into maturity|data=1995|editore=Twayne Publishers ; Maxwell Macmillan Canada ; Maxwell Macmillan International|limba=en|OCLC=762185088|ISBN=978-0-8057-1825-6}}
* {{Tzita libru|curadore=Claudio Bonvecchio|tìtulu=La filosofia del Signore degli anelli|data=2008|editore=Mimesis Ed.|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=837240863|ISBN=978-88-8483-833-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Stratford|sambenadu=Caldecott|tìtulu=Il fuoco segreto: la ricerca spirituale di J.R.R. Tolkien|data=2009|editore=Lindau|tzitade=Torinu|limba=it|OCLC=799870044|ISBN=978-88-7180-785-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Humphrey|sambenadu=Carpenter|tìtulu=Gli Inklings: Clive S. lewis, John R.R. Tolkien, Charles Williams & Co.|data=1985|editore=Jaca Book|limba=it|OCLC=797244027|ISBN=978-88-16-51003-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Humphrey|sambenadu=Carpenter|tìtulu=J. R. R. Tolkien: la biografia|data=2016|editore=Lindau|tzitade=Torinu|limba=it|OCLC=987708618|ISBN=978-88-6708-580-4}}
* {{Tzita publicatzione|autore=Cesare Catà|annu=2010|tìtulu=Essere in cammino. Tolkien e lo statuto filosofico del concetto medievale di “Uomo pellegrino”|rivista=Minas Tirith. Rivista della Società Tolkeniana Italiana|volume=I|nùmeru=|pp=25–44|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Gianfranco|sambenadu=De Turris|tìtulu=Il drago in bottiglia: mito, fantasia, esoterismo|data=2007|editore=Ibiskos|limba=it|OCLC=800053102|ISBN=978-88-546-0188-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=J. R. R|sambenadu=Tolkien|nùmene3=Gianfranco|curadore=Gianfranco De Turris|tìtulu=Il medioevo e il fantastico|url=https://www.worldcat.org/title/medioevo-e-il-fantastico/oclc/436442910&referer=brief_results|atzessu=2020-12-18|data=2000|editore=Luni Editrice|limba=it|OCLC=436442910|ISBN=978-88-7984-059-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Gianpiero|sambenadu=De Vero|tìtulu=Ombra e mito in Tolkien|data=1980|editore=Tempi moderni|tzitade=Nàpoli|limba=it|OCLC=319971559}}
* {{Tzita libru|nùmene=José Manuel|sambenadu=Ferrandez Bru|tradutore=I. Mastroleo|tìtulu=J. R. R. Tolkien e Francis Morgan: una saga familiare|data=2018|editore=Terra Santa|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=1105616645|ISBN=978-88-6240-576-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Stefano|sambenadu=Giuliano|tìtulu=J.R.R Tolkien: tradizione e modernità nel Signore degli anelli|data=2013|editore=Bietti|limba=it|OCLC=847573700|ISBN=978-88-8248-278-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Paolo|sambenadu=Gulisano|tìtulu=Tolkien: Il mito e la grazia|data=2017|editore=Áncora|limba=it|OCLC=1044772962|ISBN=978-88-514-1928-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Luigi|sambenadu=Iannone|tìtulu=Tolkien e Il signore degli anelli|data=2003|editore=Controcorrente|limba=it|OCLC=51877680}}
* {{Tzita libru|nùmene=Paul H|sambenadu=Kocher|sambenadu2=Mondadori|tìtulu=Il maestro della terra di mezzo: "l'opera di J.R.R. Tolkien"|year=2011|url=https://archive.org/details/ilmaestrodellate0000paul|data=2011|editore=Bompiani|limba=it|OCLC=898516302|ISBN=978-88-452-6838-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Emilia|sambenadu=Lodigiani|tìtulu=Invito alla lettura di J.R.R. Tolkien|data=1990|editore=Mursia|limba=it|OCLC=801042287|ISBN=978-88-425-0275-3}}
* {{Tzita libru|curadore=Franco Manni|tìtulu=Introduzione a Tolkien|data=2002|editore=Simonelli|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=49983259|ISBN=978-88-86792-39-4}}
* {{Tzita libru|curadore=Franco Manni|tìtulu=Mitopoiesi: fantasia e storia in Tolkien|data=2005|editore=Grafo|tzitade=Brèscia|limba=it|OCLC=878676281|ISBN=978-88-7385-668-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Andrea|sambenadu=Monda|tìtulu=L'Anello e la Croce: significato teologico de "Il Signore degli Anelli"|data=2008|editore=Rubbettino|tzitade=Roma|limba=it|OCLC=762400167|ISBN=978-88-498-2215-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Tullio|sambenadu=Bologna|nùmene2=Gianfranco|sambenadu2=De Turris|nùmene3=Stefano|sambenadu3=Giuliano|tìtulu=La compagnia, l'anello, il potere: J.R.R. Tolkien creatore di mondi|year=2002|url=https://archive.org/details/lacompagnialanel0000unse|data=2002|editore=Il cerchio|tzitade=Rìmini|limba=it|OCLC=248281304|ISBN=978-88-8474-012-0|nùmene4=Paolo|sambenadu4=Gulisano|nùmene5=Adolfo|sambenadu5=Morganti|nùmene6=Mario|sambenadu6=Polia}}
* {{Tzita libru|nùmene=Oriana|sambenadu=Palusci|tìtulu=John R.R. Tolkien|data=1982|editore=La Nuova Italia|tzitade=Firentze|limba=it|OCLC=13487222}}
* {{Tzita libru|nùmene=Mario|sambenadu=Polia|tìtulu=Omaggio a J.R.R. Tolkien: fantasia e tradizione|data=1980|editore=Il Cerchio|tzitade=Rìmini|limba=it|OCLC=875793628}}
* {{Tzita libru|nùmene=Tom|sambenadu=Shippey|tìtulu=J.R.R. Tolkien: autore del secolo|data=2004|editore=Simonelli|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=500031934|ISBN=978-88-86792-71-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Claudio A.|sambenadu=Testi|tìtulu=Santi pagani nella Terra di Mezzo di Tolkien|data=2014|tzitade=Bologna|limba=it|OCLC=893860545|ISBN=978-88-7094-881-3}}
* {{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Roberto|sambenadu=Campisi|annu=2017|tìtulu=Tolkien signore della fantasia e uomo di fede|rivista=Il Nuovo Aeropago|volume=|nùmeru=1-2|pp=83-90|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Gianfranco|sambenadu=De Turris|tìtulu="Albero" di Tolkien: come il Signore degli anelli ha segnato la cultura del nostro tempo|data=2007|editore=Bompiani|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=470734018|ISBN=978-88-452-5916-6}}
*{{Tzita libru|nùmene=Stefania|sambenadu=Carta|nùmene2=Ilaria|sambenadu2=Carta|tìtulu=S’Alfabetu de sos Hobbit|annu=2021|editore=Alfa Editrice|tzitade=Cuartu Sant'Aleni|limba=sc,it|OCLC=1336909546|ISBN=978-88-8616-729-1|SBN=IT\ICCU\CAG\2121823}}
== Artìculos ligados ==
* [[Su Hobbit]]
* [[Su Sennore de sos Aneddos]]
* [[Die de su Hobbit]]
== Àteros progetos ==
* [[File:Wikisource-logo.svg|19x19px|Collàbora a Wikisource]] [https://en.wikisource.org/?uselang=sc Sa Wikisource inglesa] tenet una pàgina dedicada a '''[https://en.wikisource.org/wiki/Author:John_Ronald_Reuel_Tolkien?uselang=sc J. R. R. Tolkien]'''
* [[File:Wikiquote-logo.svg|21x21px|Collàbora a Wikiquote]] [https://en.wikiquote.org/?uselang=sc Sa Wikiquote inglesa] tenet tzitatziones de o a pitzu de '''[https://en.wikiquote.org/wiki/J._R._R._Tolkien?uselang=sc J. R. R. Tolkien]'''
* [[File:Commons-logo.svg|24x24px|Collàbora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=sc Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos a pitzu de '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:J._R._R._Tolkien?uselang=sc J. R. R. Tolkien]</span>'''
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=http://tolkienestate.com/|tìtulu=Situ ufitziale|limba=en}}
*{{Tzita web|url=https://sardatolkiensardegna.wordpress.com/|tìtulu=Situ ufitziale de "S'Arda", su Smial Tolkien de sa Sardigna|limba=sc, it|atzessu=2021-05-17}}
*{{Tzita web|url=https://www.facebook.com/smialsarda/|tìtulu=Pàgina de Facebook ufitziale de "S'Arda", su Smial Tolkien de sa Sardigna}}
*{{Tzita web|url=https://www.instagram.com/smialsarda/|tìtulu=Pàgina de Instagram ufitziale de "S'Arda", su Smial Tolkien de sa Sardigna}}
*{{Tzita web|url=https://www.youtube.com/channel/UCmFW9RLVE1IHH48hC88Wy-w|tìtulu=Canale de Youtube ufitziale de "S'Arda", su Smial Tolkien de sa Sardigna}}
* {{Tzita web|url=http://inklings-studies.org/|tìtulu=Journal of Inklings Studies|limba=en}} Rivista a pitzu de Tolkien e su tzìrculu literàriu suo. Publicada in Oxford.
* {{Tzita vìdeu|tìtulu=Film de sa BBC (1968) a pitzu de Tolkien|url=https://www.bbc.co.uk/archive/release--jrr-tolkien/znd36v4|limba=en}}
* {{Tzita web|url=http://www.tolkien.co.uk/|tìtulu=Pàgina Web a pitzu de Tolkien de s'editoriale HarperCollins|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://www.tolkiensociety.org/author/biography/|tìtulu=Biografia de Tolkien in su situ de sa Tolkien Society|sambenadu=Doughan|nùmene=David|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://explore.library.leeds.ac.uk/special-collections-explore/376715|tìtulu=Materiale de s'Archìviu Tolkien-Gordon de s'Universidade de Leeds|limba=en}}
* {{Tzita web|url=http://www.gnosis.org/tolkien/|tìtulu=J.R.R. Tolkien: An Imaginative Life|situ=The Gnostic Society Library|limba=en}} Tres seminàrios ammustrados chi esàminant sa vida e s'òpera de Tolkien
* {{Tzita web|url=https://sounds.bl.uk/Arts-literature-and-performance/Early-spoken-word-recordings/024M-1CS0011556XX-0200V0|tìtulu=Intzisione in àudio de Tolkien de su 1929|limba=en|atzessu=2020-12-19|dataarchìviu=2020-11-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201111231942/https://sounds.bl.uk/Arts-literature-and-performance/Early-spoken-word-recordings/024m-1cs0011556xx-0200v0|urlmortu=eja}}
* {{Tzita vìdeu|tìtulu=Tolkien's Great War|url=https://vimeo.com/110810980|limba=en}}Documentàriu a pitzu de s'esperièntzia de Tolkien e de sos amigos suos de sa TCBS durante sa [[Prima gherra mundiale|Gherra Manna]].
*{{Tzita web|url=https://www.britannica.com/biography/J-R-R-Tolkien|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=Enciclopedia Britannica|limba=en}}
* {{Tzita web|url=http://www.sf-encyclopedia.com/entry/tolkien_j_r_r|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=The Encyclopedia of Science Fiction|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://www.findagrave.com/memorial/1456|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=Find a Grave|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://openlibrary.org/works/OL26320A|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=Open Library, Internet Archive|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://www.britannica.com/biography/J-R-R-Tolkien|tìtulu=Òperas de J.R.R. Tolkien|situ=Progetu Gutenberg|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://librivox.org/author/1536|tìtulu=Àudio-libros de J.R.R. Tolkien|situ=Librivox|limba=en}}
* {{Tzita web|url=http://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?302|tìtulu=Bibliografia de J.R.R. Tolkien|situ=Internet Speculative Fiction Database|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://www.goodreads.com/author/show/656983|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=Goodreads|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://www.mobygames.com/developer/sheet/view/developerId,47273/|tìtulu=J.R.R. Tolkien|situ=MobyGames|limba=en}}
* {{Tzita web|url=https://www.allmusic.com/artist/mn0001890689|tìtulu=J.R.R. Tolkien|limba=en}}
* {{Tzita web|url=http://www.imdb.com/Name?nm0866058|tìtulu=J.R.R. Tolkien|limba=en}}
* {{cita web|1=http://www.tolkien.it/|2=Sotziedade Tolkieniana Italiana|limba=it|atzessu=2020-02-13|dataarchìviu=2017-07-17|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170717042346/http://www.tolkien.it/|urlmortu=eja}}
* {{cita web|http://www.soronel.it/Biblioindex.html|Bibliografia italiana|limba=it}}
* {{Tzita web|url=https://openmlol.it/autore/170078|tìtulu=J.R.R. Tolkien|limba=it}}
* {{Tzita web|url=https://www.fantascienza.com/catalogo/NILF15284|tìtulu=Bibliografia italiana J.R.R. Tolkien|limba=it}}
* {{cita web|http://ardalambion.immaginario.net/ardalambion/indice.htm|Sas limbas de Arda|limba=it}}
* {{cita web|http://www.eldalie.com/|Assòtziu Culturale Eldalië|limba=it}}
* {{cita web|http://www.ilfossodihelm.it/id_nav4.asp|Approfondimentos a pitzu de sos temas tratados dae Tolkien in sas òperas suas|limba=it}}
* {{cita web|1=http://www.alleanzacattolica.org/idis_dpf/voci/t_john_ronald_reuel_tolkien.htm|2=Sa vida, sa fide e sos afetos de J. R. R. Tolkien|limba=it|atzessu=2020-02-13|dataarchìviu=2016-03-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160316124628/http://www.alleanzacattolica.org/idis_dpf/voci/t_john_ronald_reuel_tolkien.htm|urlmortu=eja}}
{{Controllu de autoridade}}
{{Artìculu de su mese|abrile|2021}}
[[Categoria:Iscrittores in inglesu]]
[[Categoria:Inglèsos]]
07vfvjv56nwzygu9iea344n10drac3t
Litru
0
19486
190588
190466
2026-08-18T19:13:17Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190588
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LSC}}
[[File:Messbecher.png|thumb|Un'istèrgiu cun indicatziones de su volùmene de lìcuidu cuntentu, finas a 1 litru.]]
[[File:1000_ml_Erlenmeyer_flask.svg|thumb|Proveta de laboratòriu chi mesura finas a unu litru.]]
Su '''litru''' de sìmbulu '''l''' o '''L''', lìtera ''ella'' in minoreddedda o in majùscula, est dae su [[1964]] unu nùmene ispetziale pro su '''decìmetru cùbicu''' ('''dm³''') segundu detzisione pigada a sa de 12 [[Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras]]<ref name="12CGPM">{{Tzita web|url=https://www.bipm.org/jsp/fr/ViewCGPMResolution.jsp?CGPM=12&RES=6|tìtulu=Résolution 6 de la 12e CGPM (1964)|limba=fr|atzessu=2020-03-21|dataarchìviu=2020-01-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200110115305/https://www.bipm.org/jsp/fr/ViewCGPMResolution.jsp?CGPM=12&RES=6|deadurl=yes}} abolende sa definitzione de su litru, istabilende chi su litru est unu nùmene ispetziale pro su detzìmetru cùbicu e racumandende de no impreare custa unidade in mesuras de pretzisione.</ref> (CGPM). S'unidade de volùmene de su [[Sistema Internatzionale de Unidades de Medida|Sistema Internatzionale de Unidades]] (SI) est su [[metru cùbicu]] (m³), su litru agualat a unu millèsimu de [[metru cùbicu]]. Su sìmbulu '''L''' est istadu adotadu in su [[1979]] a sa de 16 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras e est racumandadu pro evitare confusiones cun su nùmeru 1.
Cun totu chi no est un'unidade de medida de su Sistema Internatzionale, su SI nd'atzetat s'impreu cun totu chi racumandat s'impreu de sas unidades de su SI, e est un'unidade usada meda in sa vida fitiana ma non si racumandat s'impreu suo in su campu de [[Iscièntzia|sièntzia]].<ref name="BIPM2006">
{{Tzita web|url=http://www.bipm.fr/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf|tìtulu=The International System of Units|curadore=Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Mèdidas, 2006|limba=fr}} Sas "dies" e sas "oras" sunt esempros de àteras unidades non de su SI chi sunt atzetadas dae su SI.
</ref>
De custa manera, mancari non si racumandet s'impreu de su litru nen apartèngiat a su SI, si podet impreare paris cun unidades de su SI, gosi comente si faghet in s'atualidade cun unidades comente s'ora o sa die.<ref>{{Tzita web|url=http://www.bipm.fr/utils/common/pdf/si_brochure_8_en.pdf|tìtulu=«Days» and «hours» are examples of other non-SI units that SI accepts.|curadore=Bureau International des Poids et Mesures|limba=fr}}
</ref>
S'etimologia de s'unidade derivat dae un'unidade antiga de volùmene frantzesa, su ''litron'', a traessu de s'unidade Medievale ''litra'' (in [[Limba latina|latinu]]). Custu ùrtimu nùmene benit a su matessi tempus de un'unidade [[Limba grega|grega]] de tzirca 16 untzas. Su sistema mètricu frantzesu at pigadu su litru comente a unidade fundamentale, in sa creatzione de unu sistema pròpiu de mesuras.<ref name="Schwarzman">
{{Tzita libru|nùmene=Steven|sambenadu=Schwartzman|curadore=MAA|tìtulu=The words of mathematics: an etymological dictionary of mathematical terms used in English|year=1994|url=https://archive.org/details/wordsofmathemati0000schw|annu=1994|limba=en|p=[https://archive.org/details/wordsofmathemati0000schw/page/128 128]|ISBN=0883855119}}
</ref>
== Istòria ==
[[File:Guillaume_1920.jpg|thumb|Charles Édouard Guillaume, fìsicu chi at dadu resurtados subra su volùmene de su litru segundu sa definitzione fundada supra s'abba. Est istadu su diretore de s'Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Mesuras dae [[1915]].]]
S'orìgine de su litru s'agatat in s'unificatzione de mesuras fata durante sa [[Rivolutzione frantzesa|Rivolutzione Frantzesa]] pro s'Assemblea Costituente de su 1791 pro fàghere fronte a sa diversidade de mesuras chi tando b'aiat. Su litru aparesset sa prima bia comente a mesura de sa capatzidade a sa lege de su ''18 germinal de s'annu 3''<ref name="decret">
{{Tzita web|url=http://smdsi.quartier-rural.org/histoire/18germ_3.htm|tìtulu=Décret relatif aux poids et aux mesures|data=1795-04-07|limba=fr}}</ref> (7 de abrile de su [[1795]]) definidu in funtzione de su metru, su litru est istadu definidu comente “sa mesura de volùmene, tantu pro lìcuidos comente pro sòlidos, de unu cubu cun una chighirista eguale a una dècima parte de unu [[Metre|metru”]].<ref name="Litre">Su testu originale fiat: ''Litre, la mesure de capacité, tant pour les liquides que pour les matières sèches, dont la contenance sera celle du cube de la dixièrne partie du mètre.''</ref>
In su [[1879]] su [[Comitadu Internatzionale de Pesos e Mesuras]] at adotadu su litru, e s'incurtzadura sua, sa ''l'' minoreddedda. Su 1901 sa de tres Cunferèntzias Generales de Pesos e Mesuras at definidu su litru comente “su volùmene ocupadu dae sa massa de unu [[chilogrammu]] de abba pura a sa màssima [[densidade]] sua e suta sa [[pressione]] atmosfèrica normale”, custu diat chèrrere nàrrere: [[Aba|abba]] pura a 1 atm e una temperadura in manera lèbia in subra de 3,98 °C. Su litru fiat, segundu custa definitzione ecuivalente a 1.000028 dm³ (a sas primas 1.000027 dm³), atzetende de custa manera s'iscuncordàntzia cun su tzentìmetru cùbicu sebestada segundu sa definitzione.<ref>{{Tzita web|url=https://www.bipm.org/fr/CGPM/db/3/1/|tìtulu=BIPM - Résolution de la 3e CGPM|situ=www.bipm.org|limba=fr|atzessu=2020-03-21|dataarchìviu=2020-03-18|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200318144559/https://www.bipm.org/fr/CGPM/db/3/1/|deadurl=yes}}</ref>
Prus tardu s'est ispetzificadu 4 °C comente su puntu de riferimentu de sa densidade de s'abba pro inditare unu litru, cun una densidade de s'abba pura lèbiamente inferiora a 1,0000 kg/litru.
Unu de sos ricercadores chi at averguadu sas deviatziones de sa mesura de su litru in custos cambiamentos est istadu su fìsicu Charles Édouard Guillaume, chi in su [[1904]] at averguadu in manera isperimentale chi sa densidade de s'abba a 4 °C fiat de 1.000028 dm³.<ref name="Espasa-Calpe">
{{Tzita libru|curadore=Espasa-Calpe, S.A|tìtulu=Enciclopedia Universal Ilustrada|annu=1920|limba=ca}}</ref><ref name="nature">
{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=J. L.|sambenadu=Heilbron|data=18 desembre 2003|tìtulu=1904 and all that|rivista=Nature, International weekly journal of science|volume=|nùmeru=|p=761-764|limba=en|atzessu=2009-12-30|url=http://www.nature.com/nature/journal/v426/n6968/full/426761a.html|nùmene2=W. F.|sambenadu2=Bynum}}</ref>
A sa fine, a causa de sa definitzione complessa de su litru, su 1964 s'est torrada a leare sa definitzione de su [[1793]], a sa de 12 CGPM in s'àere averiguadu in su [[1964|1960]] chi b'aiat una diferèntzia de 28 millionesimos rispetu a su decímetru cùbicu, su litru at passadu a èssere petzi unu nùmene ispetziale pro su decímetru cùbicu.<ref name="12CGPM" /><ref>{{Tzita web|url=https://www.bipm.org/jsp/fr/ViewCGPMResolution.jsp?CGPM=11&RES=13|tìtulu=Résolution 13 de la 11e CGPM (1960)|limba=fr|atzessu=2020-03-21|dataarchìviu=2021-02-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210227223110/https://www.bipm.org/jsp/fr/ViewCGPMResolution.jsp?CGPM=11&RES=13|deadurl=yes}} averguende sa diferèntzia intre su litru e su detzìmetru cùbicu.</ref>
In su [[1979]] in sa de 16 CGPM s'est detzìdidu s'impreu tantu de sa '''l''' minoreddedda chi de sa '''L''' majùscula pro evitare confusiones intre sa '''l''' e su nùmeru 1 o cun sa lìtera "i" majùscula, cun s'indicatzione chi in unu benidore petzi diat dèpere abarrare unu de sos duos sìmbulos.<ref>{{Tzita web|url=https://www.bipm.org/fr/CGPM/db/16/6/|tìtulu=BIPM - Résolution 6 de la 16e CGPM|situ=www.bipm.org|limba=fr|atzessu=2020-03-21|dataarchìviu=2018-09-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20180921034545/https://www.bipm.org/fr/CGPM/db/16/6/|deadurl=yes}}</ref> Sende gasi, sa dualidade galu sighit.
In antis de su 1979, su sìmbulu ℓ (U+2113), est divenidu familiare in carchi paisu; pro esempru, fiat racumandadu dae sa publicatzione M33 de sa ''[[South African Bureau of Standards]]''. Custu sìmbulu si podet agatare galu in carchi paisu de allega inglesa e s'impreu suo est galu atzetadu in su Giapone e in Corea de su Sud. Sos font chi coberint sos carateres CJK de solitu non includent petzi s'ella minoreddedda, ma nch'includent fintzas bator carateres pre-cumpostos: ㎕, ㎖, ㎗, e ㎘ (dae su U+3395 a su U+3398) pro inditare micròlitru, millìlitru, decìlitru e kilolitru pare pare. Carchi paisu (comente su Canada racumandaiat de utilizare sa ℓ minoreddedda semper chi esseret possìbile o pro difetu (semper chi non b'apat confusione possìbile cun su numerale 1). In s'atualidade custu sìmbulu non s'impreat in sa majoria de paisos e mai est istadu reconnotu dae sa CGPM nen dae s'[[Organizatzione Internatzionale pro s'Istandardizatzione]] (ISO).<ref name="CC">{{Tzita web|url=http://www.bipm.org/en/committees/cc/cc_criteria.html|tìtulu=Criteria for membership of a Consultative Committee|curadore=Ufìtziu internatzionale de sos pesos e de sas medidas|limba=en|atzessu=2012-09-25}}</ref>
Sa de 16 Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras, at fatu possìbile s'impreu de sos duos sìmbulos pro espressare custa unidade de mesura. Sa L majùscula est sa chi s'utilizat in sa pràtica, dassende cunfinada sa ℓ minoreddedda a sos puristas (fàtzile de distìnghere intre sa tzifra 1). In s'atualidade non b'at resone tècnica bera pro custa etzetzione a sa numencladura de sos sistemas de mesuras, ca sos sistemas de iscritura informàticos de s'atualidade faghent possìbile s'impreu de sistemas de codificatzione prus distinguibiles.
In su [[1990]], su matessi Ufìtziu de Pesos e Mesuras at cunsideradu primidiu eliminare unu de sos duos sìmbulos.
== Mùltiplos ==
[[File:Syringe.jpg|thumb|Sciringa cun interlínia de mesura in ml, unu de sos sutamùltiplos prus utilizados.]]
A su litru si l'àplicant sos prefissos de su Sistema Internatzionale de Unidades, su prus utilizadu est su [[millìlitru]] chi agualat a una parte millèsima de unu litru. In sa tabella imbeniente s'agatant sos mùltiplos e sutamùltiplos cun sos ecuivalentes issoro in volùmene. Si podet bìdere chi sos mùltiplos e sutamùltiplos de litru aumentant o mìnimant pare pare, in un'òrdine de magnitùdine in base 10. Notare chi sos prus utilizados si sunt marcados in grassetu.
{| class="wikitable" style="text-align:centre"
!Mùltiplu
!Nùmene
! colspan="2" |Sìmbulos
! colspan="2" |Volùmene ecuivalente
| rowspan="12" |
!Multiplu
!Nùmene
! colspan="2" |Sìmbulos
! colspan="2" |Volùmene ecuivalente
|-
|100 L
|'''litru'''
|l
|L
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |dm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |decìmetru cùbicu
| colspan="4" |
| colspan="2" style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |
|-
|101 L
|[[decalitru]]
|dal
|daL
| colspan="2" style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |
|10–1 L
|'''decilitru'''
|dl
|dL
| colspan="2" style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |
|-
|102 L
|'''[[etòlitru]]'''
|hl
|hL
| colspan="2" style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |
|10–2 L
|'''tzentilitru'''
|cl
|cL
| colspan="2" style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |
|-
|10³ L
|'''[[chilolitru]]'''
|kl
|kL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |m³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |'''[[metru cùbicu]]'''
|10–3 L
|'''millìlitru'''
|ml
|mL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |cm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |'''tzentìmetru cùbicu''' (cc)
|-
|106 L
|'''megàlitru'''
|Ml
|ML
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |dam³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |decàmetru cùbicu
|10–6 L
|'''micròlitru'''
|µl
|µL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |mm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |millìmetru cùbicu
|-
|109 L
|'''gigalitru'''
|Gl
|GL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |hm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |[[Metre|etòmetru cùbicu]]
|10–9 L
|nanolitru
|nl
|nL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |106 µm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 millione de micrometros cùbicos
|-
|1012 L
|teralitru
|Tl
|TL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" | km³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |[[Metru cùbicu|chilòmetru cùbicu]]
|10–12 L
|picolitru
|pl
|pL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |10³ µm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 miler de micrometros cùbicos
|-
|1015 L
|petalitru
|Pl
|PL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |10³ km³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 miler de [[Metru cùbicu|chilòmetros cùbicos]]
|10–15 L
|femtolitru
|fl
|fL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |µm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |micrometru cùbicu
|-
|1018 L
|esalitru
|Su
|SU
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |106 km³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 millione de [[Metru cùbicu|chilòmetros cùbicos]]
|10–18 L
|atolitru
|a su
|a su
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |106 nm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 millione de nanòmetros cùbicos
|-
|1021 L
|zetalitru
|Zl
|ZL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |Mm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |megàmetru cùbicu
|10–21 L
|zeptolitru
|zl
|zL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |10³ nm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 miler de nanòmetros cùbicos
|-
|1024 L
|yotalitru
|Yl
|YL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |10³ Mm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |1 miler de megàmetros cùbicos
|10–24 L
|yoctolitru
|yl
|yL
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |nm³
| style="background-color:#e8e8e8;color:#909090" |nanòmetru cùbicu
|}
=== Microlitru ===
Su microlitru est s'unidade de volùmene ecuivalente a sa milionèsima parte de unu litru, rapresentada dae su sìmbulu ''μl''. Agualat a 1 millìmetru cùbicu.
* 1 '''μl''' = 10-6 L = 1 mm<sup>3</sup>
=== Millìlitru ===
[[File:Spritze_5ml_Record_01.jpg|thumb|Dosadore marcadu in cm³]]
Su '''millìlitru''' de sìmbulu '''ml''' o, in manera ecuivalente, unu '''tzentìmetru cùbicu''' de sìmbulu '''cm³,''' est un'unidade pro su volùmene, chi agualat a unu milionèsimu de metru cùbicu. Est su volùmene ocupadu dae unu cubu chi tenet sas chighiristas de unu tzentìmetru. A bias puru s'abreviat (isballiende) in '''cc''' (mescamente in cuntestos automobilìsticos) e fintzas in '''ccm'''.
Cun totu chi no est un'unidade de mesura de su [[Sistema Internatzionale de Unidades de Medida|Sistema Internatzionale]], est un'unidade usada meda in [[Iscièntzia|sièntzia]]. S'unidade de mesura de su volùmene in su SI est su [[metru cùbicu]] (m³). Est s'unidade baso de volùmene in su sistema antigu de mesuras CGS.
* 1 ml = 1 c[[Metru cùbicu|m³]] = 0,1 cl = 0,01 dl = 0,001 litros = 0,000 001 m³
=== Tzentìlitru ===
Su '''tzentilitru''' (abreviadu cun cL) est su segundu sutamùltiplu de su litru. Si tratat de un'òrdine de magnitùdine chi s'est impreadu, in carchi casu, pro medire minores consumos, comente sos consumos de abba in casu de fuidas o su consumu de combustìbile in carchi veìculu, cun totu chi s'impreu suo dipendet dae s'òrdine de magnitùdine de sas cantidades volumètricas chi si descrient.<ref name="vik">{{Tzita web|url=http://www.vik-burgas.com/VikSiteEn/pages/index.aspx?id=45&catid=802&ex=1|tìtulu=Water Usage at home|curadore=VIK - EAD Bourgas.|limba=en|atzessu=2010-03-11|dataarchìviu=2012-10-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20121011185317/http://www.vik-burgas.com/VikSiteEn/pages/index.aspx?id=45&catid=802&ex=1|urlmortu=eja}}</ref><ref name="rowlett">{{Tzita web|url=http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictL.html|tìtulu=Units: L|sambenadu=Rowlett|nùmene=Russ|curadore=University of North Carolina at Chapel Hill|limba=en|atzessu=2010-03-11|dataarchìviu=2013-10-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20131016012340/http://www.unc.edu/~rowlett/units/dictL.html|urlmortu=eja}}</ref>
=== Decilitru ===
Su '''decilitru''' (abreviadu cun dL) est su primu sutamùltiplu de litru. In custa unidade si costumant espressare carchi tassa de cuntenutu de sustàntzias in anàlisis mèigas, dende sos resurtados in cantidades de decilitros de sàmbene.
=== Decalitru ===
Su '''decalitru''' (abreviadu cun daL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a deghe litros, no est meda utilizadu in sa vida fitiana.
=== Etolitru ===
[[File:Ceres-env-pk-hdst-tank.jpg|thumb|Costrutzione de unu serbatoju de abba de 100 qL pro collire abba dae sas terratzas de sas domos e l'impreare in giardinàgiu.]]
S''''Etolitru''' (abreviadu cun hL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a chentu litros, est una de sas importantes. S'utilizat a fitianu in s'indùstria de bèvidas.
=== Chilolitru ===
Su Chilolitru (abreviadu cun kL) est un'unidade de mesura pro sos lìcuidos chi agualat a milli litros. S'utilizat pro medire o dare resurtados in abba in grandu cantidades comente pantamos o semplitzemente depòsitos de abba. Si podet puru utilizare pro medire grandu estensiones de abba comente mares, lagos e otzèanos.
== Cunversiones non mètricas ==
S'adotzione de su Sistema Internatzionale de mesuras, at fatu obsoletas medas de sas unidades anterioras de mesura de volùmenes. Restende in un'istadu de atzetatzione pro parte de sa CGPM, cunsiderende·si s'ecuivalente a su decímetru cùbicu, in s'ora de sestare sas mesuras antigas costumat si pigare su litru comente a base. In sos capìtulos e tàulas imbenientes s'agatat carchi ecuivalèntzia de unidades.
=== Sistema Cunventzionale Americanu ===
{| class="wikitable sortable"
| align="left" |'''Unidade mètrica<br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />'''
!Balore Serente<br /><br /><br /><br />
!Unidade non mètrica<br /><br /><br /><br />
!Sistema<br /><br /><br /><br />
!Unidade non mètrica<br /><br /><br /><br />
!Ecuivalente mètricu<br /><br /><br /><br />
|-
|1 L
|≈ 0.87987699
|cuartu
|Imperiale
|1 cuartu
|≡ 1.1365225 L
|-
|1 L
|≈ 1.056688
|cuartu flùidu
|U.S.
|1 cuartu flùidu
|≡ 0.946352946 L
|-
|1 L
|≈ 1.75975326
|pinta
|Imperiale
|1 pinta
|≡ 0.56826125 L
|-
|1 L
|≈ 2.11337641
|pintas flùidas
|U.S.
|1 pinta flùida
|≡ 0.473176473 L
|-
|1 L
|≈ 0.2641720523
|gallone lìcuidu
|U.S.
|1 gallone lìcuidu
|≡ 3.785411784 L
|-
|1 L
|≈ 0.21997
|gallone
|Imperiale
|1 gallone
|≡ 4.54609 L
|-
|1 L
|≈ 0.0353146667
|pee cùbicu
|
|1 pee cùbicu
|≡ 28.316846592 L
|-
|1 L
|≈ 61.0237441
|pòddighe cùbicu
|
|1 pòddighe cùbicu
|≡ 0.01638706 L
|-
|1 L
|≈ 33.8140
|untza fluida cunventzionale
|U.S.
|1 untza flùida cunventzionale
|≡ 29.5735295625 mL
|-
|1 L
|≈ 35.1950
|untza flùida
|Imperiale
|1 untza flùida
|≡ 28.4130625 mL
|-
|+ align="bottom" style="font-size:87%" |Bidais puru [[Unidades Imperiales]] e [[Sistema Cunventzionale Americanu]]
|}
=== Relatzione cun su ''litron'' ===
Su ''litron'' est un'antiga unidade frantzesa de volùmene, chi s'impreaiat pro medire arena. De custa unidade si derivat in manera etimològica su nùmene de su litru. Su volùmene de unu litron est ecuivalente a 0,813 L.<ref name="Larousse">
{{Tzita libru|curadore=Planeta|tìtulu=Gran Enciclopedia Larousse|annu=1967|limba=ca|p=638|volume=6|ISBN=84-320-2036-2}}</ref><ref name="miaryObjetosci">
{{Tzita web|url=http://pixiland.info/pl.page08e.htm|tìtulu=Antigues Unitats: Volum|curadore=pixiland.info|limba=ca|atzessu=2010-03-11}}
</ref>
== L majùscula e l minùscula ==
[[File:Mons_moulins_decalitre.JPG|thumb|Decalitru dòpiu.]]
Sos duos sìmbulos '''L''' e '''l''' sunt reconnotos. In [[Unicode]] sa « ℓ minùscula rotundada » (Unicode U+2113, 8467 in deghimale) est su caratere tipogràficu racumandadu dae su sìmbulu istòricu, cun totu chi custu sìmbulu non tenet su reconnoschimentu de s'Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Mesuras (cun acrònimu ''BIPM'' in frantzesu). In generale si connoschet chi su sìmbulu de un'unidade non si depet iscrìere in majùscula si non currispondet a unu nùmene pròpiu, comente podet èssere su casu de su newton (N). In custu sensu nche figurat su contu istòricu de istabilire unu personàgiu fitìtziu pro isòrvere sas irregularidades cummìtidas reconnoschende su sìmbulu in majùscula. Su personàgiu est istadu numenadu [[Claude Émile Jean-Baptiste Litru|Claude Émile Jean-Baptiste Litre]] cun una bibliografia originale disvilupada su [[1977]].<ref name="Waterloo">{{Tzita web|url=http://bionmr-c1.unl.edu/221/fi1.2.pdf|tìtulu=Recull d'articles sobre la falsa biografia de Claude Émile Jean-Baptiste Litre|curadore=Universitat de Waterloo|limba=fr|atzessu=2020-03-18|dataarchìviu=2010-06-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100626223207/http://bionmr-c1.unl.edu/221/fi1.2.pdf|deadurl=yes}}</ref>
Mancari su printzìpiu de sas majùsculas petzi a sas unidades de nùmenes pròpios, sos litros fiant fàtziles de confùndere cun sa tzifra 1 in sas iscrituras mecanografiades, cosa chi at favoridu s'istabilimentu de s'etzetzione cun custa unidade.
== Unidades derivadas ==
Su litru-atmosfera est un'unidade de traballu impreada in s'àmbitu de sos motores tèrmicos. Est su traballu chi risultat de iscostiare unu pistone de unu decímetru cuadradu de àrea ricurrende una carriera de 1 dm de distàntzia, traballende contra una pressione de un'atmosfera. Est ecuivalente a 101,3 J.<ref name="Larousse" /><ref name="VanNostrand">{{Tzita libru|curadore=Van Nostrand Company, Inc.|tìtulu=Van Nostrand's Scientific Encyclopedia|ed=4|annu=1968|limba=en}}</ref>
== Riferimentos ==
<references />
11x4o30up2h0ncst0xjaraeptfe0nbu
Segundu
0
19517
190580
184625
2026-08-18T19:02:25Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190580
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LSC}}{{Infobox unidade
| nùmene = Segundu
| immàgine = Atomic Clock-Louis Essen.jpg
| descritzione = Su primu relozu atòmicu de su mundu, 1955.
| standard = [[Sistema Internatzionale de Unidades de Medida|Unidade base de su SI]]
| sìmbulu = s
| cantidade = Tempus
| mannària_immàgine = 250px
}}
''S''u '''segundu''' (''s'') est un'unidade de [[tempus]] e una de sas sete unidades fundamentales de su [[Sistema Internatzionale de Unidades de Medida|Sistema Internatzionale]]. Si definit comente sa durada de 9.192.631.770 perìodos de radiatzione chi currispondent a sa transitzione intre duos livellos de s'[[istrutura iperfina]] de s'istadu fundamentale de su Tzèsiu 133.<ref name="bipmsecond">{{Tzita web|url=http://www.bipm.org/en/si/base_units/second.html|tìtulu=Unit of time (second)|situ=SI brochure|curadore=BIPM|limba=en|atzessu=30 santugaine 2011|dataarchìviu=2011-08-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110812055450/http://www.bipm.org/en/si/base_units/second.html|urlmortu=eja}}</ref>
Antigamente su segundu est istadu definidu comente 1/86400 de una die solare mèdia. In su [[1954]] sa de 10 [[Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras]] at delegadu a su [[Comitadu Internatzionale de Pesos e Mesuras]] sa ridefinitzione cun prus pretzisione de s'unidade de tempus, in su [[1956]] su Comitadu at redefinidu su segundu in funtzione de s'[[annu tròpicu]] 1900, ca sa traslatzione de sa [[Terra]] a inghìriu de su [[Sole]] est prus istàbile de su rotatzione.<ref name="bipm10a">{{Tzita web|url=http://www.bipm.org/en/CGPM/db/10/5/|tìtulu=Resolution 5 of the 10th CGPM (1954)|curadore=BIPM|limba=en}}</ref> Sa definitzione est istada ratificada a sa de 11 CGPM de su 1960.<ref name="bipm11a">{{Tzita web|url=http://www.bipm.org/en/CGPM/db/11/9/|tìtulu=Resolution 9 of the 11th CGPM (1960)|curadore=BIPM|limba=en}}</ref> In su [[1967]], a sa de 13 CGPM s'est istabilida sa definitzione atuale, fundada supra s'istrutura iperfina de su [[tzèsiu]] 133.<ref name="bipm13a">{{Tzita web|url=http://www.bipm.org/en/CGPM/db/13/1/|tìtulu=Resolution 1 of the 13th CGPM (1967)|curadore=BIPM|limba=en}}</ref>
In die de oe disponimus de una pretzisione chi arribat a su 14 deghimale (10<sup>−14</sup>). S'istabilidade e pretzisione de su [[tempus atòmicu internatzionale]] (TAI) si fundat supra s'impreu de [[Relogiu atòmicu|relogios atòmicos]]. Sende gasi sos resurtados de sos esperimentos subra sas transitziones atòmicas a frecuèntzias òticas superiores a sos 9 [[GHz]] de sa definitzione atuale de su segundu, indicant chi in unu futuru imbeniente s'at a pòdere lòmpere in diversos òrdines de magnitùdine sa pretzisione otenta partinde dae s'àtomu de tzèsiu.
<br />
== Istòria ==
=== In antis de sos relogios mecànicos ===
[[File:Flashingsecond.gif|thumb|Una lughe chi aparit/diaaparit tzirca una bia pro segundu.]]
Sos egitzianos partiant sa die e sa note in dòighi oras cadaunu, comente mìninu dae su 2000 a.C., de manera chi sa largària de sas oras suas variaiat cun sas istagiones. Sos astrònomos [[Perìodu ellenìsticu|ellenìsticos]] [[Hipparchus]] (versu su 150 a.C.) e [[Claudius Ptolemeu|Ptolemeu]] (apross. 150 d.C.) ant partidu sa die segundu unu sistema [[Sistema sessagesimale|sessagesimale]] e puru utilizaiant un'ora mèdia (1⁄24 de una die), ma no utilizaiant unidades de tempos prus minores cun unu nùmene ispetzìficu, si nono chi utilizaiant fratziones simpres de s'ora. Pro sos babilonesos a pustis de su 300 a.C., sa die fiat dividida in manera sessagesimale, est a nàrrere, pro 1⁄60, pro 1⁄60 de cust'ùrtimu, pro 1⁄60 de custu, etz, finas a nessi ses logos a pustis de su puntu sessagesimale (una pretzisione de mancu de 2 microsegundos), ma non partiant in manera sessagesimale unidades prus minores de tempus. Pro esempru, utilizaiant ses logos fratzionales sessagesimales de una die pro ispetzificare sa durada de s'annu, cun totu chi fiant discapassos de medire una fratzione gasi minore de sa die in tempus reale. Pro fagher un àteru esempru, ant ispetzificadu chi su mese sinòdicu mèdiu duraiat 29,31,50,8,20 dies (bator positziones fratzionales sessagesimales), cosa chi est istada repìtida dae Hipparchus e Ptolemeu in modu sessagesimale, e chi est in die de oe su mese sinòdicu mèdiu de su calendàriu ebreu, ma reformulat comente a 29 dies, 12 oras e 793 halakim (1 ora = 1.080 halakim).<ref name="neugebauer1">{{Tzita libru|nùmene=Otto|sambenadu=Neugebauer|tìtulu=A history of ancient mathematical astronomy|annu=1975|editore=Springer|limba=en}}</ref> Sos babilonesos no utilizaiant s'ora, imbetzes utilizaiant una perìodu de tempus dòpiu chi duraiat 120 minutos atuales, una mesura de tempus de bator minutos atuales, e unu perìodu de 3⅓ segundos atuales (s'helek de su calendàriu ebreu atuale).<ref name="neugebauer2">{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Otto|sambenadu=Neugebauer|annu=1949|tìtulu=|rivista=Hebrew Union College Annual|volume=22|nùmeru=|p=325|limba=en}}</ref>
In s'annu 1000, s'istudiosu persianu [[A su-Biruni|al-Biruni]] at dadu sas oras de sas lunas noas, de chidas determinadas, comente su nùmeru de dies, oras, minutos, segundos, de tres e de bator a pustis de domìniga in su mesudie.<ref name="albiruni">{{Tzita libru|autore=al-Biruni|àteros=Sachau C Edward|tìtulu=The chronology of ancient nations: an English version of the Arabic text of the Athâr-ul-Bâkiya of Albîrûnî, or "Vestiges of the Past"|url=http://books.google.cat/books?id=pFIEAAAAIAAJ&pg=PA376&lr=#PPA148,M1|annu=1879|editore=W.H. Allen|limba=en|p=147–149|OCLC=9986841}}</ref> In su 1267, s'iscientziadu medievale [[Roger Bacon]] at determinadu sas oras de sas lunas noas comente su nùmeru de oras, ''minutos'', segundos, tertzos e cuartos (''horae, minuta,'' ''secunda,'' ''tertia e quarta'') a pustis de su mesudie de datas ispetzìficas de su calendàriu.<ref name="bacon">{{Tzita libru|nùmene=Roger|sambenadu=Bacon|àteros=Burke Robert Belle|tìtulu=The Opus Majus of Roger Bacon|annu=2000|editore=University of Pennsylvania Press|limba=en|p=table facing page 231|ISBN=9781855068568}}</ref> Cun totu chi su tèrmine ''terçer'' pro si refèrrere a 1⁄60 de segundu galu esistet in carchi limba, comente pro esempru su [[Limba polonesa|polacu]] (''tercja''), su [[Lìngua turca|turcu]] (''salise'') e s'[[àrabu]] (ثالثة), su segundu atuale si partit in manera deghimale.
=== Segundu medidos cun relogios mecànicos ===
Sos primos relogios a mustrare su segundu sunt aparèssidos durante sa ùrtima metade de su de XVI sèculos. Su prus primidiu de sos relogios atzionados dae mollas, cun una segunda lancetta chi marcaiat sos segundos est unu relogiu sena atributzione connota chi rapresentat a [[Orpheus]], e chi lu podimus agatare in sa colletzione Fremersdorf, datadu intre sos annos 1560 e 1570.<ref name="Landes">{{Tzita libru|nùmene=David S.|sambenadu=Landes|tìtulu=[[Revolution in Time]]|annu=1983|editore=Harvard University Press|tzitade=Cambridge, Massachusetts|isbn=0-674-76802-7}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Johann|sambenadu=Willsberger|tìtulu=Clocks & watches|year=1975|url=https://archive.org/details/clockswatchessix0000will|annu=1975|editore=Dial Press|tzitade=New York|limba=en|isbn=0-8037-4475-7}} Fotografia de pàgina completa a colores: pàgina de su 4u capìtulu, sa de tres fotografias partende dae cussu puntu (sas pàginas e sas fotografias non sunt numeradas).</ref>.[[File:Atomuhr-CS2.jpg|thumb|Unu relogiu atòmicu de su 1997 in Germània.]]Su primu relogiu capatze de mustrare su tempus in segundos est istadu creadu dae [[Taqi a su-Din|Taqi al-Din]] in s'osservatòriu de Istanbul intre su 1577 e su 1580. L'at numenadu "relogiu osservatzionale" in su suo ''A s'àrbore Nabik de su cabu de sos pensamentos'', ue l'at descritu comente "unu relogiu mecànicu cun tres [[Agu de relogiu|agos]] chi mustrant sas oras, sos minutos e sos segundos." L'at utilizadu comente a [[relogiu astronòmicu]], mescamente pro medire s'artziada dereta de sos [[Istedda|isteddos]]. Su primu relogiu mecànicu chi mustraiat sos segundos de [[Europa]] est istadu fraigadu in [[Isvìtzera]] a cumintzu de su de XVII sèculos. Su 1581, [[Tycho Brahe]] at torradu a disinnare sos relogios chi mustraiant sos minutos in s'osservatòriu suo a manera chi puru mustrarent sos segundos. Sende gasi, non fiant bastante pretzisos pro sos segundos. Su 1587, Tycho s'est chesciadu chi sos bator relogios suos non fiant de acordu de belle 4 segundos.<ref name=Landes/>.<ref>{{Tzita web|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/12/18/2450349.htm|tìtulu=Keeping time|autore=Carmelo Amalfi|situ=www.abc.net.au|data=2008-12-18|limba=en-AU|atzessu=2020-03-28}}</ref>
Su segundu est divenidu misuràbile cun pretzisione cun s'isvilupu de sos relogios a pèndulu, chi mustraiant su "tempus mèdiu" e non su "tempus aparente" chi mustrant sos relogios a sole; prus in s'ispetzìficu in su 1670, cando [[William Clement]] at annantu unu pèndulu de sos segundos a su relogiu de pèndulu originale de [[Christian Huygens]].<ref name="illumin">{{Tzita web|url=http://illumin.usc.edu/article.php?articleID=64&page=2|tìtulu=Long Case Clock: Pendulum|curadore=The University of Southern California|limba=en|atzessu=2020-03-27|dataarchìviu=2016-03-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160306031216/http://illumin.usc.edu/article.php/?articleID=64&page=2|deadurl=yes}}</ref> Su pèndulu de sos segundu tenet unu perìodu de duos segundu, unu pro andare a dae in antis e s'àteru pro andare a dae segus, permitende a su relogiu comtoise chi lu portat contare sos segundos. Partinde dae cuddu momentu, s'est achiridu un'agu de sos segundos chi giraiat una bia pro minutu a sos relogios de pretzisione.
=== Medidas modernas ===
Comente a un'unidade de tempus, su segundu (est a nàrrere, sa ''segunda'' divisione pro 60 de un'ora) s'est introdùidu in su de XVI sèculos, unos chentu annos in antis chi s'est medidu cun pretzisione. Sos chi iscriiant in latinu, includende isientziados comente [[Roger Bacon|Bacon]], [[Tycho Brahe|Tycho]] e [[Johannes Kepler|Kepler]], utilizaiant su tèrmine latinu ''secunda'' cun su matessi significu dae tempus tantu remotos comente sa tzentùria de su 1200.
In su 1832, [[Carl Friedrich Gauss|Gauss]] at propostu de utilizare su segundu comente s'unidade fundamentale de tempus in su sistema suo de unidades de millìmetru-milligrammos-segundos. In su 1862, sa British Association for the Advancement of Science (BAAS; Assòtziu Britànnicu pro s'Andamentu de sa Sièntzia) at decraradu:{{Tzitatzione|Totu sos òmines de sièntzia cunsertant de impreare sa segunda mèdia de s'ora solare comente a unidade de tempus.|British Association for the Advancement of Science, 1862<ref name="comitteeelectrical">{{Tzita web| url = http://books.google.com/books?id=540DAAAAQAAJ&pg=PR1#v=onepage&q&f=true |tìtulu= Reports of the committee on electrical standards |annu = 1873 | editore = Jenkin | pàgina = 90 |limba= en |atzessu= 28 maju 2013}}</ref>}}Su BAAS at propostu formalmente a su Sistema CGS in su 1874, mancari custu sistema est istadu remplasadu abbellu abbellu durante sos imbenientes 70 annos pro sas unidades MKS. Tantu sos sistemas CGS comente sos MKS utilizaiant su matessi segundu comente s'unidade sua de base de tempus. Su MKS est istadu adotadu a livellu internatzionale durante sa dècada de 1940, chi definit su segundu comente a 1/86.400 parte de una die solare mèdia.
In su [[1956]], su [[Comitadu Internatzionale de Pesos e Mesuras]] at declaradu chi su segundu si definiat in tèrmines de su perìodu de rivolutzione de sa Terra a inghìriu su [[Sole]] in un'època astronòmica determinada, bidu chi tando giai s'ischiat chi su giru de sa [[Terra]] a inghìriu de su pròpiu asse no est bastante uniforme comente pro èssere un'istandard de tempus. Custu invalidait sa definitzione anteriora de unu segundu comente sa fratzione 1/86.400 de sa [[die solare mèdia]].<ref>[http://www.bipm.org/en/si/base_units/second.html Unit of time (second)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812055450/http://www.bipm.org/en/si/base_units/second.html |date=2011-08-12 }}, SI brochure, Section 2.1.1.3, Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Medidas</ref> Su movimentu de sa Terra est istadu descritu in sas tabellas de su sole de [[Simon Newcomb]] de su 1895, totu fruninde una fòrmula pro istimare su movimentu de su Sole in relatzione in s'època 1900 fundada supra pompiaduras astronòmicas realizadas intre su [[1750]] e su [[1892]].<ref name="USNO">{{Tzita web|url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|tìtulu=Leap Seconds|curadore=Time Service Department, United States Naval Observatory|limba=en|atzessu=2006-12-31|dataarchìviu=2012-06-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120611083237/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|urlmortu=eja}}</ref> Su segundu s'est definidu comente: {{Tzitatzione|La seconde est la fraction 1/31 556 925,9747 de l'année tropique pour 1900 janvier 0 à 12 heures de temps des éphémérides.<ref name=11CGPMr9>[http://www.bipm.org/jsp/fr/ViewCGPMResolution.jsp?CGPM=11&RES=9 Définition de l'unité de temps (seconde)] </ref>}}E custa definitzione est istada ratificada dae sa de ùndighi [[Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras|Cunferèntzias Generales de Pesos e Mesuras]] de su 1960.
S'annu tròpicu, in sa definitzione de 1960, non s'est medidu si nono chi s'est carculadu partinde dae una fòrmula chi descriet un'annu tropicale mèdiu, chi mìnimat in manera liniare in su tempus, de inoghe su riferimentu curiosu in un'annu ispetzìficu ''istantàneu'' tropicale. Custu est in cunformidade cun s'iscala de tempus de efemèrides adotada dae s'IAU in su 1952.<ref>{{Limbas|en}}''Explanatory Supplement to the Astronomical Ephemeris and the American Ephemeris and Nautical Almanac'' (prepared jointly by the Nautical Almanac Offices of the United Kingdom and the United States of America, HMSO, London, 1961), at Sect. 1C, p.9), stating that at a conference "in March 1950 to discuss the fundamental constants of astronomy ... the recommendations with the most far-reaching consequences were those that defined ephemeris time and brought the lunar ephemeris into accordance with the solar ephemeris in terms of ephemeris time. These recommendations were addressed to the [[International Astronomical Union]] and were formally adopted by Commission 4 and the General Assembly of the Union in Rome in September 1952."</ref> Custa definitzione ponet sas positziones osservadas dae sos corpos de su chelu in acordu cun sas teorias dinàmicas de Newton de su movimentu. In cuncretu, sas taulas utilizadas dae sa parte majore de su de XX sèculos fiant Tabellas de su Sole de Newcomb (utilizadas dae su 1900 finas a su 1983) e sas Tabellas de sa luna de Brown (utilizadas dae su 1923 finas a su 1983).<ref name="USNO" />
Duncas, sa definitzione de su 1960 de su Sistema Internatzionale at abbandonadu sa relatzione esplìtzita intre su segundu sientìficu e sa longitùdine de una die, chi est comente sa majoria de sa gente cumprendet su tèrmine. Cun s'isvilupu de sos relogios atòmicos a cumintzu de 1960, s'est detzìdidu utilizare s'ora atòmica comente sa base de sa definitzione de su segundu, in logu de sa rivolutzione de sa Terra a inghìriu su Sole.
A pustis de diversos annos de traballu, [[Louis Essen]] de su Laboratòriu Natzionale de Fìsica (Teddington, Inghilterra) e [[William Markowitz]] de su United States Naval Observatory (USNO) ant determinadu sa relatzione intre sa frecuèntzia de sa transitzione iperfina de su [[tzèsiu]] e su segundu àtomu de efemèrides.<ref name="USNO" /><ref name="mark58">
{{Tzita publicatzione|autore=W Markowitz, RG Hall, L Essen, JVL Parry|annu=1958|tìtulu=Frequency of Cesium in Terms of Ephemeris Time|rivista=Physical Review Letters|volume=1|nùmeru=3|p=105–107|limba=en|doi=10.1103/PhysRevLett.1.105|bibcode=1958PhRvL...1..105M|url=http://www.leapsecond.com/history/1958-PhysRev-v1-n3-Markowitz-Hall-Essen-Parry.pdf}}</ref> S'impreu de unu mètodu de mesura comunu in sa base de sos signales retzidos dae un'istatzione ràdiu WWV, chi determinant su movimentu orbitale de sa [[Luna]] subra sa Terra, de sa cale si diat pòdere deduire su movimentu aparente de su Sole, in tèrmines de tempus medidu dae unu relogiu atòmicu.<ref>
{{Tzita publicatzione|autore=Sigfrido Leschiutta|annu=2005|tìtulu=The definition of the 'atomic' second|rivista=Metrologia|volume=42|nùmeru=3|p=S10–S19|limba=en|doi=10.1088/0026-1394/42/3/S03|bibcode=2005Metro..42S..10L}}</ref> Issos ant agatadu chi su segundu de tempus de efemèrides (TI) at tentu sa durada de 9.192.631.770 ± 20 ciclos de sa frecuèntzia de su tzèsiu isseperadu Comente a resurtadu, su 1967 ''sa de XIII Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras'' at definidu su SI de su segundu fundende·si supra su tempus atòmicu:
{{Tzitatzione|Sa durada de 9.192.631.770 perìodos de radiatzione chi currispondent a sa transitzione tra sos duos livellos iperfines de s'istadu fundamentale de s'àtomu de tzèsiu 133.|XIII Conferentza Generale de Pesos e Mesuras<ref name="USNO" />}}Custu segundu SI, mentovadu tempus atòmicu, s'est dimostradu prus a tardu chi fiat de acordu, in tèrmines de 1 parte in 10 <sup>10</sup>, cun su segundu de su tempus de efemèrides, partinde dae pompiaduras lunares. (Sende gasi, custu segundu SI giai fiat, una bia adotada, unu pagu de prus curtzu de su balore de su segundu de su tempus solare mèdiu.<ref>
{{Tzita publicatzione|autore=DD McCarthy|annu=2008|tìtulu=The Physical Basis of the Leap Second|rivista=Astronomical Journal|volume=136|nùmeru=5|p=1906–1908|limba=en|doi=10.1088/0004-6256/136/5/1906|bibcode=2008AJ....136.1906M|autore2=C Hackman|autore3=R Nelson|tzitatzione=... the SI second is equivalent to an older measure of the second of UT1, which was too small to start with and further, as the duration of the UT1 second increases, the discrepancy widens.}}</ref>)
Durante sa dècada 1970 si sunt abbigiados chi s'illargada de su tempus gravitatzionale causaiat su segundu produidu dae cada relogiu atòmicu de mudare, dipendentemente dae s'artura sua. Unu segundu uniforme est istadu produidu mediante sa curretzione de s'essida de cada relogiu atòmicu pro su [[Livellu de su mare|livellu mèdiu de su mare]] (sa rotatzione geoide), s'illargada de su segundu a inghìriu de 1×10<sup>−10</sup>. Custa curretzione s'est aplicada a su cumintzu de su 1977 e s'est formalizada in su 1980. In tèrmines relativos, su segundu SI si definit comente su tempus apropiadu a su geoide rodiadore.<ref>See page 515 in {{Tzita publicatzione|autore=RA Nelson''et al.''|annu=2000|tìtulu=The leap second: its history and possible future|rivista=Metrologia|volume=38|nùmeru=6|p=509–529|limba=en|doi=10.1088/0026-1394/38/6/6|bibcode=2001Metro..38..509N|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~mgk25/time/metrologia-leapsecond.pdf|nùmene2=D D|sambenadu2=McCarthy|nùmene3=S|sambenadu3=Malys}}</ref>
Sa definitzione de su segundu est isstada a pustis perfetzionada in sa reunione de su [[Ufìtziu Internatzionale de Pesos e Mesuras|BIPM]] de 1997 pro inclùdere sa declaratzione:{{Tzitatzione|Custa definitzione si referit a un'àtomu de tzèsiu a discansu a una temperadura de 0 K.}}Sa definitzione revisionada paret implicare chi su relogiu atòmicu ideale cuntenet un'àtomu solu de tzèsiu in reposu emitende a una frecuèntzia ùnica. In sa pràtica, però, sa definitzione signìficat chi sas realizatziones de arta pretzisione de su segundu depent cumpensare sos efetos de sa temperadura ambiente ([[Corpus nieddu|radiatzione de su corpus nieddu]]) ca sos relogios atòmicos funtzionant, e estrapolant a su balore de su segundu a una temperadura de zero assolutu.
=== Possìbiles megioros futuros ===
In die de oe, su relogiu atòmicu chi òperat in sa regione de sas micro-undas si bidet disafiadu dae sos relogios atòmicos chi funtzionant in sa regione òtica. Tzitende Ludlow ''et al''.:{{Tzitatzione|In recent years, optical atomic clocks have become increasingly competitive in performance with their microwave counterparts. The overall accuracy of single-trapped-ion-based optical standards closely approaches that of the state-of-the-art [[caesium fountain]] standards. Large ensembles of ultracold alkaline earth atoms have provided impressive clock stability for short averaging times, surpassing that of single-ion-based systems. So far, interrogation of neutral-atom-based optical standards has been carried out primarily in free space, unavoidably including atomic motional effects that typically limit the overall system accuracy. An alternative approach is to explore the ultranarrow optical transitions of atoms held in an optical lattice. The atoms are tightly localized so that Doppler and photon-recoil related effects on the transition frequency are eliminated.|Ludlow ''et al.''<ref name=Ludlow>
{{Tzita publicatzione|autore=AD Ludlow ''et al''.
|annu=2006
|tìtulu=Systematic study of the <sup>87</sup>Sr clock transition in an optical lattice
|rivista=Physical Review Letters
|volume=96 |nùmeru= 3|pàginas=033003
|doi=10.1103/PhysRevLett.96.033003
|arxiv=physics/0508041
|bibcode=2006PhRvL..96c3003L
}}</ref>}}Sos NRC òticos achirint un'"intzertesa relativa" de 2.5×10<sup>−11</sup> in su relogiu atòmicu fundadu supra <sup>127</sup>I<sub>2</sub> molèculas, e est defensende s'impreu de de iones <sup>88</sup>Sr (intzertesa relativa causada dae sa largària de lìnia de 2.2×10<sup>−15</sup>).<ref name="npl">{{Tzita web|url=http://www.npl.co.uk/server.php?show=ConWebDoc.1086|tìtulu=Trapped ion optical frequency standards|curadore=National Physical Laboratory|limba=en|atzessu=2020-03-27|dataarchìviu=2009-02-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20090214020937/http://www.npl.co.uk/server.php?show=ConWebDoc.1086|deadurl=yes}}</ref> Tales intzertesas respetu a su relogiu atòmicu a ztesiu in sa regione de micro-undas NIST F-1, istimada in unas pagas partes in 10<sup>16</sup> fiant una mèdia de prus de una die.<ref name="Wynands">
{{Tzita publicatzione|autore=R Wynands|annu=2005|tìtulu=Atomic fountain clocks|rivista=Metrologia|volume=42|nùmeru=3|p=S64–S79|limba=en|doi=10.1088/0026-1394/42/3/S08|bibcode=2005Metro..42S..64W|autore2=S Weyers}}</ref><ref name="NIST_F1">
{{Tzita web|url=http://tf.nist.gov/cesium/fountain.htm|tìtulu=NIST-F1 Cesium Fountain Atomic Clock|curadore=NIST|limba=en|atzessu=2009-08-19}}</ref>
== Impreu curretu de su sìmbulu in testos ==
In sos testos, est fitianu agatare abbreviatziones no ufitziales pro su segundu, como seg. o ''sg''. Si depet utilizare incurtzaduras pro sas unidades de tempos: su sìmbulu curretu segundu su [[Sistema Internatzionale de Unidades de Medida|Sistema Internatzionale de Unidades]] est «s». Ecuamente, si depet dassare un'ispàtziu intre su nùmeru e su sìmbulu e non si depet annànghere unu puntu a pustis de su sìmbulu (francu a sa fine de un'oratzione).
* E''s''empros de impreu iscurretu: 13 seg, ''13'' ''seg''., ''13'' ''sg'', ''13'' s., , 13”
* S'impreu curretu pro custos casos, est: 13 s<ref name="abreviacionsgencat">{{Tzita web|url=http://www20.gencat.cat/docs/Llengcat/Documents/Publicacions/Altres/Arxius/abrevia.pdf|tìtulu=Abreviacions|curadore=Generalitat de Catalunya; Departament de la Presidència; Secretaria de Política Lingüística|limba=ca|atzessu=28 maju 2013|dataarchìviu=2014-08-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140826155727/http://www20.gencat.cat/docs/Llengcat/Documents/Publicacions/Altres/Arxius/abrevia.pdf|deadurl=yes}}</ref>
Pro prus detàllios, bidais sas [[Sistema Internatzionale de Unidades de Medida|normas ortogràficas relativas a sas unidades de su Sistema Internatzionale]].
== Mùltiplos e sutamùltiplos ==
Sos prefissos de su SI s'usant a fitianu pro sa mesura de su tempus minore de unu segundu, ma meda in manera rara s'usant pro sos mùltiplos de su segundu. Pro custas cantidades majores s'utilizant sas unidades [[minutu]], [[ora]], [[die]], [[annu]], [[sèculu]] e [[millènniu]].
Tabella de mùltiplos e sutamùltiplos de su segundu:
{| class="wikitable"
|+
!(Suta)mùltiplu
!Nùmene
!Sìmbulu
|-
|10<sup>24</sup>
|yotasegundu
|Ys
|-
|10<sup>21</sup>
|zetasegundu
|Zs
|-
|10<sup>18</sup>
|esasegundu
|Es
|-
|10<sup>15</sup>
|petasegundu
|Ps
|-
|10<sup>12</sup>
|terasegundu
|Ts
|-
|10<sup>9</sup>
|gigasegundu
|Gs
|-
|10<sup>6</sup>
|megasegundu
|Ms
|-
|10<sup>3</sup>
|chilosegundu
|ks
|-
|10<sup>2</sup>
|etosecundu
|hs
|-
|10<sup>1</sup>
|decasegundu
|das
|-
|1
|segundu
|s
|-
|10<sup>-1</sup>
|decisegundu
|ds
|-
|10<sup>-2</sup>
|tzentisegundu
|cs
|-
|10<sup>-3</sup>
|millisegundu
|ms
|-
|10<sup>-6</sup>
|microsegundu
|μs
|-
|10<sup>-9</sup>
|nanosegundu
|ns
|-
|10<sup>-12</sup>
|picosegundu
|ps
|-
|10<sup>-15</sup>
|femtosegundu
|fs
|-
|10<sup>-18</sup>
|atosegundu
|as
|-
|10<sup>-21</sup>
|zeptosegundu
|zs
|-
|10<sup>-24</sup>
|yoctosegundu
|ys
|}
== Àteras definitziones fitianas ==
Unu segundu podet èssere fintzas utilizadu comente un'unidade de tempus in sas iscalas de tempos in ue sa longitùdine pretzisa diferit apena dae sa definitzione de su Sistema Internatzionale. Unu de issos est s'iscala de tempus UT1, una forma de tempus universale. McCarthy e Seidelmann si sunt astentas de afirmare chi su segundu de su SI est s'istandard legale pro s'ora normale in totu su mundu, e petzi ant naradu chi "in sos annos UTC [chi cumprit sos segundos SI] s'est cunvertidu in sa base de s'ora legale de medas paisos, o atzetadu comente sa base ''de facto'' pro s'"ora tzivile istandard".<ref name="seidelmanmccarty">{{Tzita libru|nùmene=D. D.|sambenadu=McCarty|curadore=WILEY-VCH Verlag GmbH & Co.|tìtulu=TIME From Earth Rotation to Atomic Physics|annu=2009|limba=en}}</ref>
== Esempros ==
* Unu minutu tenet 60 segundos.<ref name="iec">{{Tzita web|url=http://dlc.iec.cat/results.asp?txtEntrada=segon&operEntrada=0|tìtulu=Segon|situ=Diccionari General de la Llengua Catalana|curadore=Institut d'Estudis Catalans|limba=ca|atzessu=28 maju 2013}}</ref>
* Un'ora tenet 3.600 segundos.
* Una die tenet 86.400 segundos.
* Una [[chida]] tenet 604.800 segundos.
* Unu mese de 30 dies tenet 2.592.000 segundos, e unu mese de 31 dies nde tenet 2.678.400. Su [[freàrgiu]] (28 dies) nde tenet 2.419.200.
* Un'annu normale tenet 31.536.000 segundos, e un'annu bi-sestile nde tenet 31.622.400.
== Riferimentos ==
<references />
== Bidais puru ==
* [[Minutu]]
* [[Ora]]
* [[Tempus]]
* Segundu intramesare
== Ligàmenes esternos ==
*{{Tzita web|url=http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/chapter2/2-1/second.html|tìtulu=Definitzione ufitziale de segundu|curadore=Ufìtziu internatzionale de Pesos e Medidas|limba=en|atzessu=28 maju 2013}}
* {{Tzita web|url=http://physics.nist.gov/cuu/Units/second.html|tìtulu=NIST: definitzione de su segundu - bisongiat chi s'àtomu de tzèsiu s'agatet in s'istadu fundamentale suo e a 0 K|curadore=Physical Measurement Laboratory of National Institute of Standards and Technology (NIST)|limba=en|atzessu=28 maju 2013}}
* {{Tzita web|url=http://www.npl.co.uk/server.php?show=ConWebDoc.1086|tìtulu=Trapped ion optical frequency standards|curadore=National Physical Laboratory|limba=en|atzessu=28 maju 2013|dataarchìviu=2009-02-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20090214020937/http://www.npl.co.uk/server.php?show=ConWebDoc.1086|deadurl=yes}}
* {{Tzita web|url=http://resource.npl.co.uk/docs/networks/time/meeting3/klein.pdf|tìtulu=High-accuracy strontium ion optical clock|curadore=National Physical Laboratory|limba=en|atzessu=28 maju 2013}}
* {{Tzita web|url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|tìtulu=Seconds and leap seconds by the USNO|curadore=Time Service Dept., U.S. Naval Observatory|limba=en|atzessu=28 maju 2013|dataarchìviu=2012-06-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120611083237/http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=http://www.cl.cam.ac.uk/~mgk25/time/metrologia-leapsecond.pdf|tìtulu=The leap second: its history and possible future|curadore=Computer Laboratory, Faculty of Computer Science and Technology, University of Cambridge|limba=en|atzessu=28 maju 2013}}
[[Categoria:Unidades de medida]] [[Categoria:Unidades de su SI]]
r5tf06o2oi8eayet6gpucbjv5xp9xe2
Eduardo Galeano
0
19559
190581
185083
2026-08-18T19:04:27Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190581
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LSC}}
[[File:Eduardo Galeano (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|thumb|Galeano (2008)]]
'''Eduardo Hughes Galeano''' (Montevideo, 3 de cabudanni de su [[1940]] - [[Montevideo]], 13 de abrile de su [[2015]]) est istadu unu [[giornalista]] e [[iscritore]] [[Uruguay|uruguaianu]], una de sas personalidades prus nòdidas de sa literadura [[Amèrica Latina|iberoamericana]].
Sos libros suos sunt istados bortados a vàrios idiomas. Sos traballos suos propassant gèneres ortodossos, cumbinende documentàriu, fintzione, giornalismu, anàlisi [[Polìtiga|polìtica]] e [[istòria]]. Galeano negaiat èssere de un'istòricu: "So un'iscritore chi diat chèrrere contribuire a su riscatu de sa memòria segrestada dae totu s'Amèrica, ma mescamente de ''[[Amèrica Latina]]'', terra minispretziada e istimada". Podet èssere classificadu comente unu giornalista chi istudiat sa globalizatzione e sos efetos negativos suos.
== Biografia ==
[[File:Eduardo_Galeano_en_1984.jpg|thumb|Eduardo Galeano in s'annu [[1984]].]]
Est fìgiu de una famìlia catòlica de classe mèdia cun antepassados britànnicos, [[tedescos]], [[ispagnolos]] e [[italianos]]. Durante sa pitzinnia sua at fatu vàrios traballos: est istadu mecànicu de veturas, billetàrgiu, pintore de cartellos, missu, datilògrafu e cassieri. A s'edade de 14 annos est essida sa prima caricatura polìtica sua in ''Su Sole'', su periòdicu chidajolu de su partidu sotzialista.
At comintzadu sa carriera sua de giornalista a cumintzu de sos annos 1960 comente editore de ''Marcha'' (1960-64), una rivista chi, a suta de sa diretzione de Carlos Quijano, at àpidu un'influèntzia manna in su pensamentu uruguaianu de tando e chi at tentu profetu de contributos comente a cussos de Mario Vargas Llosa, Mario Benedetti, Manuel Maldonado Denis e Roberto Fernández Retamar. Pro duos annos at istèrridu su cuotidianu ''Época'' e at traballadu comente capu editore in s'istampa universitària. In su [[1973]] sos militares sunt artziados a su podere tràmite unu corfu de istadu, e a càusa de sa partetzipatzione sua in currentes marxistas (Tupamaros), Galeano est istadu presu e a pustis obligadu a si nche fuire. S'est istabilidu in [[Argentina]], in ue at fundadu sa rivista culturale ''Crisis''.
Su 1976, Jorge Rafael Videla at pigadu su podere in Argentina mediante unu corfu militare chi at donadu orìgine a una [[ditadura]], su nùmene suo est istadu annantu a sa lista de sos cundennados pro sos iscuadrones de sa morte. Pro custa resone, s'est agatadu torra in su bisòngiu de si nche fuire, custa borta a Catalugna, de pretzisu a [[Bartzellona]],<ref>{{Tzita web|url=https://www.elcritic.cat/perfils/eduardo-galeano-el-terrissaire-insubmis-de-la-memoria-12077|tìtulu=Eduardo Galeano: el terrissaire insubmís de la memòria|situ=Crític|limba=ca|atzessu=2020-04-13}}</ref> in ue at iscritu sa trilogia sua famada, ''Memoria del fuego''.<ref>Dadà Vida: Amb trenta cinc anys va haver d'exiliar-se de l'Uruguai, i amb trenta-vuit de l'Argentina (…).</ref>
Eduardo Galeano at bìvidu dae su [[1985]] -a pustis de sa fine de sa ditadura uruguaiana- in Montevideo, sa tzitade in ue nche fiat nàschidu, e ue at sighidu a fàghere sa literadura sua e su giornalismu suo de tonu polìticu marcadu.
In s'annu [[2010]] l'est istadu cuntzèdidu su prèmiu Internatzionale de Giornalismu Manuel Vázquez Montalbán in sa categoria de giornalismu isportivu.
* ''Las venas abiertas de Amèrica Latina'' ([[1971]]) est s'òpera sua prus connota, un'atu de acusa a s'isfrutamentu de s'Amèrica Latina dae parte de sos poderes istràngios dae su de XV sèculos.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Eduardo|sambenadu=Galeano|tìtulu=Open veins of Latin America: Five Centuries of the Pillage of a Continent|year=1997|url=https://archive.org/details/openveinsoflatin00edua|editzione=Twenty-fifth anniversary edition|editore=Monthly Review Press|limba=en|OCLC=37820142|ISBN=0-85345-991-6}}</ref>
* ''Memoria del fuego'', òpera acramada dae sos crìticos, est una relata de s'istòria de Amèrica dividida in tres volùmenes. Sos personàgios suos sunt figuras istòricas, generales, artistas, rivolutzionàrios, operajos, conchistadores e conchistados, chi sunt presentados in episòdios breves e cada unu rifletet s'istòria coloniale de su continente. Cumintzat dae sos mitos de creatzione precolombianos e agabbat in sa dècada de 1980.
L'ant donadu su prèmiu ''Casa de las Américas'' in duas ocasiones: su 1975 cun sa paristòria ''La canción de nosotros'', e in su [[1975|1978]] cun ''Días y noches de amor y de guerra'', de gènere biogràficu.
Galeano est istadu cumparadu cun John Dos Passos e Gabriel García Márquez.
== In sa cultura populare ==
* Sa banda [[Venezuela|venezuelana]] "''Los Dólares''" at publicadu in su [[2003]] un'[https://alertaantifascistarecords.bandcamp.com/album/aa32-los-dolares-las-venas-abiertas-de-america-latina album] chi est un'interpretatzione musicale de su libru Las ''venas abiertas de Amèrica Latina''.
* Sa banda argentina de rock/ska ''Los Fabulosos Cadillacs'' tenet un'album intituladu "''Rey Azúcar''", chi est su tìtulu de unu de sos capìtulos de L''as venas abiertas'', libru chi donat nùmene puru a una de sas cantzones.
* Su 2004, sa banda maiorchina ''La gran orquestra republicana'' at publicadu cun Güasa Record unu discu cun su tìtulu de "''Abrazos''", in su cale si ammisturant sas lìteras de sa banda cun adatamentos de sos testos de Eduardo Galeano. ''La noche''', ''El miedo global'' o ''La pequeña muerte'' sunt testos incluidos in s'album.
* Sa banda argentina ''Shaila'' includet un'arrogu de Las ''venas abeirtas de Amèrica Latina'' in sa cantzone "''Sudamérica II - Su Fracaso Regionale''" de su discu suo ''Camino a Idilia''. No est sa prima bia chi Shaila s'identìficat cun Galeano, dae chi fintzas issa chistionat de issu in sas rastas "Utopía" de su discu ''El engaño'' e in "La historia somnolienta de América Latina" de su discu ''Mañanas''.
* Sa banda ispagnola de punk rock ''Disidencia'' de sa contrada de s'Alcoià, puru at versionadu unu de sos poemas suos "Los nadies", in s'ùrtimu discu suo ''Antologia Poética Vol''. ''I''
* Su grupu valentzianu ''[http://www.aspencat.org/ Aspencat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200526171736/http://aspencat.org/ |date=2020-05-26 }}'' at fatu s'introdutzione a sa cantzone "''[http://aspencat.bandcamp.com/track/futur-nuvolat Futur nuvolat]''" de su discu ''Naixen primaveres Vol. 6'' cun su poema de ''Los nadies''.
* Su grupu ''Speereth - Conflict Noise'' tenet una [https://www.youtube.com/watch?v=6CfVuQ2meDc cantzone] chi tenet a tìtulu ''Los nadies'', ispirada in su poema de Galeano.
* Su grupu tzilenu de reggae ''12 tribùs'' tenet una [https://www.youtube.com/watch?v=W0eGUFnZi1Y cantzone] de su segundu discu, ''Súbete'', ispirada in su poema ''Los nadies''.
* Su grupu colombianu ''[http://www.hagaquepase.com.co/ Haga que pase]{{Ligàmene interrùmpidu}}'' tenet una [https://www.youtube.com/watch?v=iBcJSyxeV04 cantzone] ispirada in su poema ''Los Nadies''.
*Sa rasta "Fuori campo", de sa banda italiana Modena City Ramblers, includet una rètzita de Luis Sepúlveda ispirada in ''Sas venas abertas de Amèrica Latina.''
== Publicatziones ==
*{{Limbas|es}}''Los días siguientes'' (1962)
*{{Limbas|es}}''China 1964: Crónica d'un desafío'' (1964)
*{{Limbas|es}}''1967- Los fantasmas del día del león y otros relatos'' (narrativa)
*{{Limbas|es}}''Guatemala, país ocupado'' (1967, literadura istòrica)
*{{Limbas|es}}''Reportajes: Tierras de Latinoamérica, otros puntos cardinales, y algo más'' (1967, literadura istòrica)
*{{Limbas|es}}''Siete imágenes de Bolivia'' (1971, literadura istòrica)
*{{Limbas|es}}''Les venes obertes d'Amèrica Llatina'' (1971, literadura istòrica) (tìtulu originale: ''Las venas abiertas de América Latina'')
*{{Limbas|es}}''Crónicas latinoamericanas'' (1972, literadura istòrica)
*{{Limbas|es}}''Vagabundo'' (1973, romanzu)
*{{Limbas|es}}''La canción de nosotros'' (1975) (romanzu)
*{{Limbas|es}}''Conversaciones con Raimon'' (1977, romanzu)
*{{Limbas|es}}''Días y noches de amor y de guerra'' (1978) (romanzu)
*{{Limbas|es}}''La piedra que arde'' (1980, romanzu)
*{{Limbas|es}}''Voces de nuestro tiempo'' (1981, literadura istòrica)
*{{Limbas|es}}''Memorias del fuego I - Los nacimientos'' (1982)
*{{Limbas|es}}''Memorias del fuego II - Las caras y las máscaras'' (1984)
*{{Limbas|es}}''Contraseña'' (1985, romanzu)
*{{Limbas|es}}''Memorias del fuego III - El siglo del viento'' (1986)
*{{Limbas|es}}''Aventuras de los jóvenes dioses'' (1986, narrativa)
*{{Limbas|es}}''Nosotros decimos no : Crónicas (1963-1988)'' (1989)
*{{Limbas|es}}''El libro de los abrazos'' (1989)
*{{Limbas|es}}''Las palabras andantes'' (1993, romanzu)
*{{Limbas|es}}''El fútbol a sol y sombra'' (1995)
*{{Limbas|es}}''Las aventuras de los dioses'' (1995)
*{{Limbas|es}}''Patas arriba. La escuela del mundo al revés'' (1998)
*{{Limbas|es}}''Bocas del tiempo'' (2004)
*{{Limbas|es}}''Espejos'' (2008)
*{{Limbas|es}}''Los hijos de los días'' (2011)
*{{Limbas|es}}''Mujeres'' (2015)
*{{Limbas|es}}''El cazador de historias'' (2016)
== Riferimentos ==
<references />
== Bibliografia ==
*{{Tzita publicatzione|autore=|annu=2008|tìtulu=Espejos, de Eduardo Galeano|rivista=Dadà Vida|editore=Frente Culturale|tzitade=Valèntzia|volume=|nùmeru=10|limba=es}}
== Àteros progetos ==
* [[File:Wikiquote-logo.svg|link=https://sc.wikipedia.org/wiki/Q:|21x21px|Collàbora{{Ligàmene interrùmpidu}} a Wikiquote]] [https://ca.wikiquote.org/wiki/ Sa Wikiquote catalana] tenet tzitatziones de o a pitzu de '''[https://ca.wikiquote.org/wiki/Eduardo_Galeano Eduardo Galeano]'''
* [[File:Commons-logo.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=sc|24x24px|Collàbora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=sc Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos a pitzu de '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Eduardo_Galeano?uselang=sc Eduardo Galeano]</span>'''
== Ligàmenes esternos ==
*{{Tzita web|url=http://eduardogaleano.net/|tìtulu=Eduardo Galeano - Web NO oficial|situ=eduardogaleano.net|limba=es|atzessu=2020-04-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20080901070840/http://eduardogaleano.net/|dataarchìviu=2008-09-01|urlmortu=eja}} (pàgina no ufitziale subra de sa figura e s'òpera de s'iscritore, cun novas agiornadas.
*{{Tzita web|url=http://patriagrande.net/uruguay/eduardo.galeano/|tìtulu=Eduardo Galeano|situ=patriagrande.net|limba=es|atzessu=2020-04-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20080420071037/http://patriagrande.net/uruguay/eduardo.galeano/|dataarchìviu=2008-04-20|urlmortu=eja}} (pàgina cun medas testos e informatzione variada subra s'autore).
*{{Tzita web|url=https://blogsostenible.wordpress.com/libros-gratis/libros-sobre-globalizacion-consumo/libro-patas-arriba-la-escuela-del-mundo-al-reves-de-eduardo-galeano-resumen/|tìtulu=Libro “Patas Arriba. La Escuela del Mundo al Revés” de Eduardo Galeano (Resumen)|situ=BlogSOStenible: Noticias medioambientales y datos... aportando soluciones|data=2015-12-04|limba=es-ES|atzessu=2020-04-13}}
*{{Tzita web|url=http://www.patriagrande.net/uruguay/eduardo.galeano/el.libro.de.los.abrazos/index.html|tìtulu=El libros de los abrazos|situ=patriagrande.net|limba=es|atzessu=2020-04-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070329112408/http://www.patriagrande.net/uruguay/eduardo.galeano/el.libro.de.los.abrazos/index.html|dataarchìviu=2007-03-29|urlmortu=eja}}
*{{Tzita web|url=http://www.lapatriagrande.net/04_opiniones/eduardo_galeano/eduardo_galeano.htm|tìtulu=Eduardo Galeano - opiniones|situ=lapatriagrande.net|limba=es|atzessu=2020-04-13|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160308044943/http://www.lapatriagrande.net/04_opiniones/eduardo_galeano/eduardo_galeano.htm|dataarchìviu=2016-03-08}}
*{{YouTube|autore=|XN_Hcirqrmo|Declaratzione a sos mèdios de comunicatzione de sa bisione sua de su mundu atuale|limba=es}}
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Iscrittores in ispagnolu]]
pi1jt54bwf4yluxvlvhgu9ex8jqvr83
Lambicadu
0
19571
190604
178839
2026-08-18T19:27:46Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190604
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LSC}}
[[File:Liquor_Still_Frankfort_489226997.jpg|thumb|Unu trastu betzu pro fàghere whiskey.]]
[[File:Spirituosen-im-supermarkt.jpg|thumb|Disponimentu de bèvidas lambicadas in unu supermercadu.]]
[[File:17-05-06-Miniaturen_RR79033.jpg|thumb]]
Unu '''lambicadu''', est sa bèvida chi cuntenet alcol [[etanolu]] su cale est su produtu de sa lambicadura de produtos fermentados comente laores, frutos, o àteros vegetales.<ref>{{Tzita web|url=https://www.britannica.com/topic/distilled-spirit|nùmene=distilled spirit {{!}} Definition, History, Production, Types, & Facts|situ=Encyclopedia Britannica|limba=en|atzessu=2020-04-15}}</ref> Custa definitzione escluet bèvidas alcòlicas otentas dae pesadura sena lambicadura comente sunt, intre àteras, sa [[birra]], su [[binu]], e sos licores.
Intre sas bèvidas lambicadas prus populares, sena tzùcaru annantu, s'agatant su [[brandy]], su [[Rom|rum]], sa [[Tequila (bèvida)|tequila]], sa [[vodka]], e su [[whisky]], mentras cussa prus connota de Sardigna est s'[[abbardente]], nada puru filu de ferru.
Intre sas bèvidas lambicadas cun tzùcaru annantu aromas est su Grand Marnier, su Frangelico, e su Schnapps in istile americanu.
== Istòria de sas bèvidas lambicadas ==
In Àsia Tzentrale e prus de pretzisu in [[Mongòlia]], s'ismanniaiat sa pertzentuale de alcol de sas bèvidas fermentadas cun su sistema de las congelare (durante s'ierru) ma cun su disacatu chi custu fiat possìbile petzi in climas cun ierru meda fritu, e fintzas cun su problema chi s'ismanniaiat sos alcols tòssicos comente su [[metanolu]].
Mancari sos gregos e àrabos antigos connoschiant su sistema de sa lambicadura, sa prima evidèntzia de logru de alcol pro lambicadura benit dae s'Iscola de Salerno in su de XII sèculos.<ref>{{Tzita libru|nùmene=George|sambenadu=Sarton|tìtulu=Introduction to the history of science|annu=1975|editore=R. E. Krieger Pub. Co.|limba=en|p=145}}</ref> In su 1437, su brandy si mentovat giai in sa contea tedesca de Katzenelnbogen.<ref>{{Tzita web|url=http://www.graf-von-katzenelnbogen.com/begriffe.html|tìtulu=Mittelhochdeutsch in den Regesten der Grafen von Katzenelnbogen, die Bedeutung und die dazugehörigen Textstellen|curadore=Graf|data=|limba=de|atzessu=|dataarchìviu=2021-01-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210126140943/http://www.graf-von-katzenelnbogen.com/begriffe.html|urlmortu=eja}}</ref> Paracels at dadu a s'alcol su nùmene modernu suo pigadu in prèstidu dae una paràula [[Limba araba|àraba]] chi signìficat "a ùrtimu divididu"{{Tzitatzione netzessària|date=}}. In s'època medievale sas bèvidas lambicadas si cunsideraiant meighinales e sunt istadas usadas contra sa [[Peste niedda|pesta niedda]]. A inghiriu de su 1400 est istadu iscobertu comente lambicare partinde dae laores.
Sa lambicadura moderna impreat unu protzessu chi in sustàntzia no est cambiadu dae su de VIII sèculu però como s'achirint mesuras sanitàrias e màdrighes industriales e si sunt achiridos produtos econòmicos de orìgine no euroasiàtica comente su trigu moriscu e sa patata.
== Riferimentos ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Anthony Dias|sambenadu=Blue|tìtulu=The Complete Book of Spirits: A Guide to Their History, Production, and Enjoyment|year=2004|url=https://archive.org/details/completebookofsp0000dias|annu=2004|editore=HarperCollins Publishers|p=324|ISBN=0-06-054218-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Robert|sambenadu=Forbes|tìtulu=Short History of the Art of Distillation from the Beginnings up to the Death of Cellier Blumenthal|annu=1997|editore=Brill Academic Publishers|p=|ISBN=90-04-00617-6}} (hardcover)
* {{Tzita libru|nùmene=Robert|sambenadu=Multhauf|tìtulu=The Origins of Chemistry|annu=1993|editore=Gordon & Breach Science Publishers|p=|ISBN=2-88124-594-3}} (paperback)
hb8uq7jo5e3s2dye483lwoskifz6ihr
Agnese de Càlaris
0
19641
190603
179178
2026-08-18T19:26:33Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190603
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|còjube=Marianu II de Torres, Ranieri de Bolgheri de sa Gherardesca ("su Minoreddu")|data_tìtulu2=1232|nùmene_intreu=Agnese (o Agnete) de Lacon-Massa|nùmene_babbu=Gullielmu I Salùsiu IV|nùmene_mama=Adelàide Malaspina|fìgios=[[Adelàsia de Torres]], Beneita, Barisone III de Torres|religione=Catolitzèsimu|data_tìtulu1=1218|nùmene_tìtulu2=Giuighissa regente de Càlaris|data_de_nàschida=pagu prus o mancu su 1195|nùmene_tìtulu1=Giuighissa consorte de Torres|legenda_istemma=Istemma de sas dinastias reales de Torres|immàgine_istemma=Torre Merlata del Giudicato di Torres.svg|data_de_morte=pagu prus o mancu su 1257|logu_de_morte=[[Santa Igia]]|logu_de_nàschida=[[Santa Igia]]|immàgine=Agnese di Massa.jpg|descritzione=Ritratu de fantasia de Agnese de Càlaris, fatu in su 1930|contributos_de_importu=Guvernu de su Giuigadu de Torres, comente giuighissa mugere de Marianu II, e de su Giuigadu de Càlaris comente giuighissa regente|natzionalidade=sarda|perìodu_de_atividade=1218-1233 (giuighissa mugere de Marianu II de Torres), 1232/33-1238 (giuighissa regente de Càlaris)}}
'''Agnese de Càlaris''', o de Lacon-Massa o, galu, de Massa ([[Santa Ilia|Santa Igia]], pagu prus o mancu su 1195 – Santa Igia, pagu prus o mancu su 1257), est istada una giuighissa de [[Judicadu de Torres|Torres]], comente mugere de Marianu II, e regente de su [[Judicadu de Càlaris|rennu de Càlaris]] (1232/33-1238). <br />
== Biografia ==
Nàschida comente sa de duas fìgias de Gullielmu I Salùsiu IV, de sos Obertengos de Massa e [[Còssiga|Còrsica]], e de Adelàide Malaspina, l'ant dada in isposa pagu prus chi adolescente a su giùighe de su [[Judicadu de Torres|Logudoro]], e dae su cojuiu issoro sunt nschidos sa reina [[Adelàsia de Torres|Adelasia]], Beneita e Barisone III.<ref>Boscolo</ref>
[[File:Ardara_-_Chiesa_di_Santa_Maria_del_Regno_(01).JPG|left|thumb|Crèsia de Santa Maria de su Regnu]]
[[File:Mariano_II.jpg|thumb|Su giùighe Marianu II de Torres, primu maridu de Agnese]]
Adelàsia at a regnare a pustis de su frade paris cun su primu maridu Ubaldu Visconti de Gallura, posca at a assùmere su tìtulu règiu in virtude de su cojuiu cun Enzo de Svevia, fìgiu naturale de s'imperadore Federicu II. Beneita, imbetzes, at cojuadu su conte Bino de Ampurias.<ref>Uras, p. 32</ref>
Su cojuiu de Agnese cun Mariano II at cunvalidadu sa paghe intre Casteddu e Torres e l'ant tzelebradu in sa crèsia de Santa Maria de su Regnu in [[Àldara]], residèntzia privilegiada de sos giùighes de Torres e sede de su palatzu (de su cale oe abarrant pagos restos) e dominàrios nobiliares, de ufìtzios guvernativos e de sa [[Corona de Logu]].<ref>Carta Raspi, p. 261</ref>
Sa sorre manna Beneita at sighidu a su babbu in su regnu de su [[Judicadu de Càlaris|Giuigadu de Càlaris]] e at tentu bator maridos; su maridu de sa minore, Pretziosa, at a èssere Ugone I de Arborea.<ref>Uras, p. 28</ref>
Sa giuighissa Agnese, duncas, at dirìgidu sos preparativos de sos cojuios de Adelàsia cun su chi at a èssere giùighe de Gallura (l'at a divènnere in su 1225) fatos in sa [[Basìlica de Saccàrgia|basìlica de sa Santìssima Trinidade de Saccàrgia]]: sos isposos, giòvanos a beru ca teniant ambos doighi annos, s'ant tramudadu a [[Terranoa|Civita]]. In su 1232 est mortu Mariano II, e Barisone III, chi in cussu momentu teniat ùndigh'annos, at pigadu su postu suo assistidu dae unu cussìgiu de regèntzia presididu dae su tziu dae s'ala de su babbu, Ortzocu De Serra, chi at esclùdidu a Agnese. Non si connoschent sas resones de custu atu, dèpidu fortzis a un'issèberu personale de sa giuighissa o a atritos cun sa famìlia de su mortu.<ref>Pinna, p. 228</ref>
Agnese at isseberadu, tando, de torrare a [[Santa Ilia|Santa Igia]] e no at bidu prus sos fìgios suos. Barisone l'ant assassinadu in su 1236, in [[Sòssu|Sossu]], durante una rivolta pobulare.<ref>{{Tzita web|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/agnese-di-massa_(Dizionario-Biografico)|tìtulu=Agnese di Massa|atzessu=23 marzo 2020}}</ref> Adelàsia, artziada a su tronu, at cumpartzidu su podere, comente giai naradu, dae su 1238 cun su maridu nou suo, Enzo de Hohenstaufen, chi tando teniat degheott'annos. Isòrbidu prus a tardu custu vìnculu, s'est retirada in manera voluntària in su casteddu de Su Burgu, in ue at a mòrrere in su 1259.<ref>Uras, p. 121</ref>
Agnese at ghiadu su [[Judicadu de Càlaris|regnu de Càlaris]] a pustis de sa morte de sa giuighissa [[Beneita de Càlaris|Beneita]] in nùmene de su nebode [[Gullielmu II Salusio V|Gullielmu II Salùsiu V]]. Cojuada·si pro sa segunda borta cun Ranieri de Bolgheri de sa Gherardesca, mutidu "su Minoreddu", at tentu unu ruolu de annotu in su perìodu conclusivu de su [[Judicadu de Càlaris|giuigadu,]] finas a cando s'ocupatzione sua fata dae sa [[Repùblica de Pisa|repùbblica de Pisa]] est acabada cun sa destruidura de [[Santa Ilia|Santa Igia]] e de su palatzu suo.<ref>Pinna. p. 231</ref>
Sa fèmina nòbile fiat istada determinada meda in su minimare sos dannos e sas cunsighèntzias de sa polìtica dudosa de sa sorre e, in una lassa fata a unu monastèriu, s'est definida "Sennora de su giuigadu de Càlaris".<ref>Pinna, p. 227</ref> Su conte Ranieri est mortu in su 1238 e sa biuda, apojada dae su paba Gregòriu IX ostile a sos Viscontes, at sighidu a coordinare comente podiat s'amministratzione de su regnu, in cussu momentu giai in suta de su domìniu de sos pisanos, che a suportu pro sos pro-nebodes [[Giovanni Torchitorio V|Giuanne Torchitòriu V]] e [[Gullielmu III Salusio VI]], naradu ''Cèpola'', a su cale, in su testamentu de su 28 de [[santugaine]] de su 1256, at lassadu sos diritos personales suos. Gullielmu III at a èssere s'ùrtimu giùighe de Casteddu, galu pro duos annos. Agnese est morta in su 1257 e l'ant sepultada in sa sea de Santa Tzetzìlia (aterrada a pustis), in [[Santa Ilia|Santa Igia]], a curtzu a sas tumbas de su babbu e de sa mama Adelàide, fìgia de una Frangipani e de su marchese Moruello Malaspina.<ref>Uras, p. 223</ref>
== Riferimentos ==
<references />
== Bibliografia ==
*{{Limbas|it}}Alberto Boscolo, ''Agnese di Massa'', in "Dizionario Biografico degli Italiani", Treccani, Roma 1966
*{{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
*{{Limbas|it}}Raimondo Pinna, ''Santa Igia, la città del giudice Guglielmo'', Condaghes, Casteddu 2010
*{{Limbas|it}}Antonietta Uras, ''L'ultima regina di Torres'', Curcio, Roma 2014
== Artìculos ligados ==
*[[Barisone III de Torres]]
*[[Marianu II de Torres]]
[[Categoria:Istòria de Sardigna]]
[[Categoria:Sardos]]
[[Categoria:Giuigadus sardus]]
[[Categoria:Biografias]]
dsj9zjl6lc79wpat9v019gorvrbjvii
Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda
0
19669
190601
189682
2026-08-18T19:25:16Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190601
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}Is "'''Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda'''" sunt un'istandard locale, pensadu pro unu grupu de variantes de sa limba sarda de s'àrea meridionale de s'Ìsula, agrupadas in suta de su nùmene de "[[Sardu campidanesu|campidanesu]]", e ufitzializadu pro s'impreu amministrativu in sa [[Provìntzia de Casteddu]] (abolida in su 4 de [[freàrgiu]] de su [[2016]] ufitzialmente, e in s'1u de [[freàrgiu]] de su [[2017]] de fatu), in is ufìtzios suos e in is atividades promòvidas dae cussos ufìtzios, in su 17 de [[martzu]] de su [[2010]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/Delibera_di_Giunta_adozione_lingua_sarda_campidanese..pdf|tìtulu=DELIBERAZIONE DEL CONSIGLIO PROVINCIALE N° 17 - Lingua sarda - Adozione della norma campidanese contenuta nel testo "Arregulas po ortografia, morfologia, e fueddusu de sa Norma Campidanesa de sa lingua sarda|limba=it}}</ref>
== Punna e istrutura ==
Sa norma de "'''Is Arrègulas'''", comente benit incurtzada de fitianu, no est istada creada cun sa punna de èssere un'istandard pro totu sa limba sarda, ma pro èssere unu de duos istandard chi dda diant, a parre de is chi ant iscritu su testu, dèpere rapresentare (unu pro is dialetos mutidos "[[Sardu logudoresu|logudoresos]]", chi diant dèpere incluire fintzas s'àrea [[Sardu nugoresu|nugoresa]] e [[Barbàgia|barbaritzina]], e unu pro is [[Sardu campidanesu|campidanesos]]). Custa punna benit espressada in manera crara in su documentu de presentatzione de sa norma matessi chi, contra a s'idea de sa [[Limba Sarda Comuna|LSC (Limba Sarda Comuna)]],<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205130352.pdf|tìtulu=Propostas Isperimentales de unos cantos liniamentos grammaticales comunes de sa Limba Sarda|atzessu=2020-05-08|dataarchìviu=2016-03-05|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160305192659/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_108_20090205130352.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0" /> seberada dae sa [[Regione Autònoma de sa Sardigna|Regione]] in su [[2006]] comente a norma isperimentale pro is documentos suos,<ref>{{Tzita web|url=http://www.regione.sardegna.it/documenti/1_46_20060428172242.pdf|tìtulu=DELIBERATZIONE N. 16/14 DE SU 18.04.2006 - Limba Sarda Comuna. Adotzione de sas normas de referèntzia de caràtere isperimentale pro sa limba sarda iscrita in essida de s’Amministratzione regionale|autore=[[Regione Autònoma de sa Sardigna]]}}</ref> chi narat chi su sardu est unu e chi est possìbile a creare un'istandard "de mesania" chi in su matessi tempus esistat de a beru,<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnacultura.it/j/v/369?s=26598&v=2&c=28307&visb=&t=1|tìtulu=Limba sarda comuna: una limba chi esistit de a beru|situ=www.sardegnacultura.it|atzessu=2020-05-08|dataarchìviu=2020-05-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200508173318/http://www.sardegnacultura.it/j/v/369?s=26598&v=2&c=28307&visb=&t=1|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2011/09/26/scienza-e-non-scienza/|tìtulu=Scienza e non-scienza|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|wkautore=Roberto Bolognesi|situ=Bolognesu: in sardu|data=2011-09-26|limba=it|atzessu=2020-05-08}}</ref> pro lu rapresentare pro totus, proponet imbetzes duos istandards diferentes.<ref>{{Tzita libru|autore=Comitau Scientìficu po sa Norma Campidanesa de su Sardu Standard|tìtulu=Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda|url=http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf|annu=2009|limba=sc, it|pp=32-45|ISBN=978-88-85995-47-5|atzessu=2020-05-08|dataarchìviu=2020-08-15|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20200815074046/http://www.provincia.cagliari.it/ProvinciaCa/resources/cms/documents/arregulas.pdf|urlmortu=eja}}</ref>
== Crìticas ==
Sa norma campidanesa de su sardu, atzetada dae unos cantos linguistas<ref>{{Tzita web|url=https://alexandrarrexinisarrexonus.wordpress.com/2014/08/27/la-mia-posizione-i-miei-dieci-comandamenti/|tìtulu=La mia posizione, i miei dieci comandamenti|autore=Alexandra Porcu|nùmene=|situ=Alexandra: Arrexinis e Arrexonus|data=2014-08-27|limba=it-IT|atzessu=2020-05-09}}</ref>, est criticada in totu o in parte dae àteros chi afirmant chi sa partzidura de su sardu in macro-variantes (campidanesu e logudoresu) non tèngiat resones linguìsticas ma isceti polìticu-istòricas.<ref name=":0">{{Tzita publicatzione|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|ligàmeneautore=Roberto Bolognesi|tìtulu=La limba sarda comuna e le varietà tradizionali del sardo. Rapporto finale.|rivista=|volume=|nùmeru=|limba=it|url=http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070518130841.pdf|atzessu=2020-05-08|dataarchìviu=2020-11-19|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20201119221013/http://www.sardegnacultura.it/documenti/7_88_20070518130841.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|wkautore=Michel Contini|tìtulu=Etude de géographie phonétique et de phonétique instrumentale du sarde|year=1987|url=https://archive.org/details/etudedegeographi0000cont|data=1987|editore=Edizioni dell'Orso|tzitade=Alessàndria|limba=fr|OCLC=15140324|ISBN=978-88-7694-015-6}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|wkautore=Roberto Bolognesi|nùmene2=Wilbert|sambenadu2=Heeringa|tìtulu=Sardegna fra tante lingue il contatto linguistico in Sardegna dal Medioevo a oggi|url=http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412224500014.pdf|atzessu=2020-05-08|data=2005|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=971836134|ISBN=978-88-7356-075-3|dataarchìviu=2014-02-11|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140211080607/http://www.sardegnadigitallibrary.it/mmt/fullsize/2010011412224500014.pdf|urlmortu=eja}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Roberto|sambenadu=Bolognesi|wkautore=Roberto Bolognesi|tìtulu=Le identità linguistiche dei sardi|annu=2013|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=874573242|ISBN=978-88-7356-225-2}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/cosas-de-limba/simbentu-de-su-campidanesu-e-de-su-logudoresu/|tìtulu=S’imbentu de su campidanesu e de su logudoresu|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2010-04-04|limba=sc|atzessu=2020-05-08}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2018/01/09/una-lingua-unitaria-che-non-ha-bisogno-di-standardizzazioni/|tìtulu=Una lingua unitaria che non ha bisogno di standardizzazioni|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2018-01-09|limba=it|atzessu=2020-05-08}}</ref><ref name=":1">{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/cosas-de-limba/arregulas-mali-arreguladas-2/|tìtulu=Arregulas mali arreguladas|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2010-04-03|limba=it|atzessu=2020-05-08}}</ref><ref name=":2">{{Tzita libru|nùmene=Giuseppe|sambenadu=Corongiu|wkautore=Giuseppe Corongiu|tìtulu=Il sardo: una lingua normale: manuale per chi non ne sa nulla, non conosce la linguistica e vuole saperne di più o cambiare idea|data=2013|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=856863696|ISBN=978-88-7356-214-6}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://bolognesu.wordpress.com/2013/11/25/il-dimezzamento-del-sardo-fra-scienza-e-politica/|tìtulu=Il dimezzamento del sardo fra scienza e politica|sambenadu=Bolognesi|nùmene=Roberto|situ=Bolognesu: in sardu|data=2013-11-25|limba=it|atzessu=2020-05-08}}</ref>
== Riferimentos ==
<references />
[[Categoria:Limba sarda]]
[[Categoria:Propostas de norma de sa limba sarda]]
rxcboswcon82f5wjn0wql4m8q7w6zy6
Antoni Arca
0
20170
190589
168249
2026-08-18T19:14:31Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190589
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|data_de_nàschida=1956|logu_de_nàschida=[[S'Alighera]]|istitutzione_de_traballu=[[Universidade de Tàtari]]|positzione_de_traballu=Dotzente de Teorias e tècnicas de s’animatzione a sa leghidura e de Literadura catalana|traballu=iscritore, poeta, drammaturgu, istudiosu, tradutore e dotzente|residèntzia=S'Alighera|prèmios=Prèmiu "Giampiero Cubeddu" pro sa drammaturgia sarda (2017)}}
'''Antoni Arca''' ([[S'Alighèra|S'Alighera]], [[1956]]) est un'[[iscritore]], [[Poete|poeta]], drammaturgu, tradutore e istudiosu [[Populu sardu|sardu]].
== Biografia ==
Nàschidu in S'Alighera in su 1956, Antoni Arca chistionat e at iscritu libros, sàgios e poesias in [[Limba sarda|sardu]], [[Limba cadelana|catalanu]], [[Limba corsicana|corsicanu]] e [[Limba italiana|italianu]].<ref name=":1">{{Tzita noas|autore=|url=https://salimbasarda.net/antoni-arca-cun-tilda-de-reni-unu-romanzu-internatzionale-pro-sa-lsc/|tìtulu=Antoni Arca cun "Tilda de Reni": unu romanzu internatzionale pro sa LSC|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2014-10-22|atzessu=2020-10-02}}</ref><ref>{{Tzita noas|autore=|url=https://salimbasarda.net/antoni-arca-publicat-unateru-romanzu-sardu-domo-de-jordi/|tìtulu=Antoni Arca pùblicat un'àteru romanzu in sardu: "Domo de Jordi"|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2016-01-22|atzessu=2020-10-02}}</ref> Dae su [[1983]] at incumentzadu a traballare in sas iscolas elementares, ocupende·si siat de s'imparu curriculare siat de progetos de leghidura, animatzione teatrale e didàtica de sas limbas istràngias.<ref name=":0">{{Tzita web|url=http://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=6&ver=it|tìtulu=Antoni Arca|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|limba=it|atzessu=2020-10-02}}</ref><ref name=":1" />
At publicadu prus de 150 tìtulos, mescamente pro pitzinnos, e at fintzas fatu de tradutore bortende testos dae su catalanu a s’italianu e a su sardu, dae s’italianu e su sardu a su catalanu, dae su [[Limba corsicana|corsicanu]] a su sardu e a su catalanu.<ref name=":1" />
In su [[2008]], cun sa domo editora [[Condaghes (domo editora)|Condaghes]], at publicadu ''Benidores: literadura, limba e mercadu culturale in Sardigna'', un'istùdiu de sa literadura in limba sarda dae sos puntos de vista istòricu, sotziale, econòmicu e literàriu.
Est istadu dotzente de Teorias e tècnicas de s’animatzione a sa leghidura e de Literadura catalana in s'[[Universidade de Tàtari]],<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Libri di Antoni Arca - libri Interlinea edizioni|url=https://www.interlinea.com/autore-antoni-arca-295802.html|atzessu=2020-10-02|limba=it}}</ref><ref name=":0" /> e at collaboradu a sa creatzione de su ditzionàriu de [[Saligheresu|catalanu saligheresu]] in lìnia de Josep Sanna.<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2011/10/05/news/il-diccionari-e-in-rete-1.3552276|tìtulu=Il «Diccionari» è in rete|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2011-10-05|atzessu=2020-10-02}}</ref>
In su [[2017]] at bìnchidu su Prèmiu "Giampiero Cubeddu" pro sa drammaturgia sarda, cun s'òpera sua ''Quella roba, o della ridolurlite''.<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.lanuovasardegna.it/tempo-libero/2017/11/19/news/l-algherese-antoni-arca-vince-il-premio-cubeddu-1.16141707|tìtulu=Drammaturgia sarda, l’algherese Antoni Arca vince il “Premio Cubeddu”|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2017-11-19|atzessu=2020-10-02}}</ref>
In su [[2019]] at donadu prus de 10'000 libros, de argumentos medas e chi incluiant fintzas tesis de làurea, a sa biblioteca comunale de [[Lùvula]].<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=|url=https://www.lanuovasardegna.it/nuoro/cronaca/2019/10/15/news/un-fondo-di-diecimila-libri-donato-alla-biblioteca-di-lula-1.17897462|tìtulu=Un fondo di diecimila libri donato alla biblioteca di Lula|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2019-10-15|atzessu=2020-10-02}}</ref>
== Òperas ==
Custa est una lista, petzi partziale, de sas òperas de Antoni Arca<ref>{{Tzita web|url=http://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=6&ver=sa|tìtulu=Antoni Arca|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|atzessu=2020-10-02}}</ref>:
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Lèxic militant: vocabolario di base della lingua italiana proposto in catalano-algherese|data=1985|editore=La Celere editrice|tzitade=S'Alighera|limba=it, ca|OCLC=879162538}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=No tinc temps pel Nobel|annu=1990|editore=Apeus-Radio Sigma|tzitade=S'Alighera|limba=ca}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antonio|sambenadu=Arca|nùmene2=Gian Paolo|sambenadu2=Sanna|tìtulu=Onze cançons d'amor i de guerra = Undici canti d'amore e di guerra|data=1991|editore=Edizioni del sole|limba=ca|OCLC=879889569}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Isabelleida|data=1991|editore=E. Climent|tzitade=València|limba=ca|OCLC=25718020|ISBN=978-84-7502-310-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Pesciolini d'argento|data=1991|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=805701466}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Merloni indaga: sei gialli in biblioteca illustrati dai bambini di Putifigari (classe 5., anno scolastico 1990/91)|data=1991|editore=Edes|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=879925631}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Els Catalans no dormim mai|data=1992|editore=El Mèdol|tzitade=Tarragona|limba=ca|OCLC=807586286|ISBN=978-84-86542-48-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Tres peces de teatre|data=1993|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|OCLC=803415628}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=A E I O U: rondalles i cançons = fiabe e canzoni|data=1993|editore=Edicions del Sol|tzitade=S'Alighera|limba=ca, it|OCLC=919664921}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Memòries d'un dia llarguíssim: versi da due lingue|data=1993|editore=Le Celere|tzitade=S'Alighera|limba=ca, it|OCLC=803385855}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Ramon i Lis|annu=1994|editore=Edicions del Sol|tzitade=S'Alighera|limba=ca}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Niños, pitzinnos, minyons: quattro commedie leggendarie|data=1995|editore=Edicions del Sol|tzitade=S'Alighera|OCLC=879821600}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Comiats: 24 cantonades de amore e unu poema disisperadu|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca, sc|OCLC=1043385565}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=La penna de Joan|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=La ´O´ especial de Joan|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=El matalaf del comte Antoni|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=L´oculista del comte Antoni|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Lo comte Antoni se vol magre|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=La granota verda|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Papallona lliure|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Aixeca-te, Joan!|data=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|collana=Aniutxo}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=La Torre de l'Esperó|data=1996|editore=La Galera|tzitade=Bartzellona|limba=ca|OCLC=807010398}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|nùmene2=Antonella|sambenadu2=Marras|nùmene3=Mariella|sambenadu3=Carboni|tìtulu=Barceloneta: la història de l'Alguer ensenyada als minyons|data=1996|editore=Edicions La Celere|tzitade=S'Alighera|limba=ca|OCLC=757224895}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Alguer, 1821|data=1996|editore=La Galera|tzitade=Bartzellona|limba=ca|OCLC=36087003|ISBN=978-84-246-7904-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Vedi, voci - Stagioni teatrali sarde|annu=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Gli specchi dei principi|annu=1996|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antonio|sambenadu=Arca|illustradore=Susanna Ugoccioni|tìtulu=Mussitta|data=1997|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it, sc|OCLC=879821553}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Dizionario comparativo della lingua di Sardegna: italiano, logudorese, nuorese, campidanese, algherese, tabarchino|data=1997|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it, sc, ca, lij|OCLC=1138642616}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Bortadura de La Torre de l´Esperó, Balxa|annu=1997|editore=EDES|tzitade=Tàtari}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antonio|sambenadu=Arca|tìtulu=Buc|data=1997|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=879911895}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Per una història del meu poble i de mi mateix|data=1998|editore=Pagès Editors|tzitade=Lleida|limba=ca|OCLC=977630828|ISBN=978-84-7935-476-3}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jacint|sambenadu=Verdaguer i Santaló|tradutore=Antoni Arca|tìtulu=Rondalles|annuoriginale=1930|annu=1997|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Joanot|sambenadu=Martorell|tradutore=Antoni Arca|illustradore=Enric Solbes|àteros=versione de Josep Franco|tìtulu=Tirant lo Blanc|data=1994|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=879879074}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Marco Fara|tìtulu=Ussicheddu|data=1999|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=804104261|ISBN=978-88-86229-53-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tradutore=Miquel Zueras|tìtulu=Buc|data=2000|editore=La Galera|tzitade=Bartzellona|limba=ca|OCLC=807574583|ISBN=978-84-246-9513-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Germans (frades)|collana=Rondalles a teatre|annu=2000|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Golondrina|collana=Rondalles a teatre|annu=2000|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca|ISBN=8886002343}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Lo conte de Maria Entaulada|collana=Rondalles a teatre|annu=2000|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Culumba Quijinera|collana=Rondalles a teatre|annu=2000|editore=EDES|tzitade=Tàtari|limba=ca}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Ignasi Blanch|tìtulu=Bono d'Iknusa: la terra dels gegants petits|data=2001|editore=La Galera|tzitade=Bartzellona|limba=ca|OCLC=807215311|ISBN=978-84-246-9531-6}}
* {{Tzita libru|autore=Alberto Melis|autore2=Antoni Arca|autore3=5A e 5B Scuola Maria Immacolata Alghero|tìtulu=Arleppino a Frugolafrù|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=978-88-86229-77-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Bruno Olivieri|tìtulu=Marina: di libri, di pulci e di ratti|collana=Il Trenino Verde|data=2000|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=804144771|ISBN=978-88-86229-62-3}}
* {{Tzita libru|autore=Antoni Arca|autore2=Classe IIIA della Scuola media n°3 di Alghero|tìtulu=Lo scheletro francese|collana=Il trenino verde: ex-libris|annu=2000|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=978-88-86229-76-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=U Medicu stranieru|annu=2001|editore=CCU|tzitade=Corti|limba=co}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=El ximple de Xina|data=2002|editore=Pagès Editors|tzitade=Lleida|limba=ca|OCLC=51666960|ISBN=978-84-7935-970-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tradutore=Jacques Thiers|tìtulu=Pâris et ses femmes|data=2002|editore=Albiana|limba=fr|OCLC=470041624|ISBN=978-2-84698-013-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Un genere a parte. Letteratura per l'infanzia e animazione alla lettura: dalla culla del principe al ciberspazio|data=2003|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=470424229|ISBN=978-88-7356-026-5}}
* {{Tzita libru|tìtulu=Su chistionu de s'allega. Osservatziones, ideas e propostas apitzu de sa limba sarda|data=2003|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|OCLC=918052399|ISBN=978-88-7356-009-8|autore8=Nanni Falconi|autore14=Nenardu Sole|autore13=Gonàriu Sedda|autore12=Mario Puddu|autore11=Gianfranco Pintore|autore10=Gavino Maieli|autore9=Ignazio Lecca|autore5=Peppe Corongiu|autore7=Marina Danese|autore6=Antoni Cossu|curadore=Frantziscu Cheratzu|autore4=Francesco Carlini|autore3=Antiogu Cappai|autore2=Mimmo Bua|autore=Antoni Arca|autore15=Ziromine Zazzu}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Des ex-voto sur les frontièrs|annu=2004|editore=Albiana|tzitade=Ajaccio|capìtulu=Su fizu ‘e s´orcu|OCLC=661930040}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Sardegna, infanzia e letteratura oltre le sbarre. Antonio Gramsci animatore alla lettura attraverso le "Lettere dal carcere|data=2004|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=469425130|ISBN=978-88-7356-052-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|nùmene2=Ester|sambenadu2=Pinna|nùmene3=Giovanna|sambenadu3=Pisano|tìtulu=Carezze, brividi e Harry Potter: mercati letterari per ragazzi|data=2004|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=254760081|ISBN=978-88-7356-054-8}}
* {{Tzita libru|tìtulu=L´Escola Vella fa cent anys|data=2004|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=ca|ISBN=978-88-7356-053-1|autore=Alunni Scuola Sacro Cuore e 1° Circolo Didattico di Alghero 2003/2004|curadore=Antonella Marruncheddu e Antoni Arca}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|àteros=presentatzione de Pino Boero|tìtulu=Fabulas. Per una didattica della fiaba|year=2005|url=https://archive.org/details/fabulasperunadid0000arca|data=2005|editore=Interlinea|tzitade=Novara|limba=it|OCLC=878809033|ISBN=978-88-8212-521-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Patricia Satta|tìtulu=Corsicana. Fiabe corse|collana=Il Trenino Verde|annu=2006|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=978-88-7356-089-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=A scuola di identità. I libri per ragazzi la suggeriscono plurale|data=2006|editore=Franco Angeli|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=67225851|ISBN=978-88-464-7411-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Animazione alla lettura: teorie e tecniche|data=2006|editore=La scuola|tzitade=Brèscia|limba=it|OCLC=441629751|ISBN=978-88-350-2023-3}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Alghero, città catalana d'Italia: la letteratura popolare a tutela delle lingue locali|data=2006|editore=Carocci|tzitade=Roma|limba=it|OCLC=1169871670|ISBN=978-88-430-3827-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Annalisa Masala|tìtulu=I racconti di Nino: in viaggio tra le lettere dal carcere di Antonio Gramsci "ai più piccoli"|collana=Il Trenino Verde|annu=2007|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=978-88-7356-106-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Meibitudrìm|annu=2007|editore=No Frontiere|tzitade=Tàtari}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Gianni Nieddu|tìtulu=Autobus|collana=Su trenu rúbiu|annu=2007|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=ca|ISBN=978-88-7356-104-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Annalisa Masala|tìtulu=Jocs de paper|collana=Su trenu rúbiu|annu=2007|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=ca|ISBN=978-88-7356-099-9|OCLC=804144533}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|illustradore=Annalisa Masala|tìtulu=Crema de pau|collana=Su trenu rúbiu|annu=2007|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|limba=ca|ISBN=978-88-7356-098-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Benidores: literadura, limba e mercadu culturale in Sardigna|collana=Samanunga|annu=2008|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7356-122-4|OCLC=256927104}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=A ballu tango|collana=Paberiles|annu=2009|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7356-131-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=A ballu tango|collana=Paberiles|annu=2010|editore=Condaghes|tzitade=Casteddu|ISBN=978-88-7356-802-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Domo de Jordi|collana=Isteddos|annu=2017|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|ISBN=978-88-97285-84-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Domo de Jordi|collana=Isteddos|annu=2017|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|ISBN=978-88-97285-51-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Casa de Jordi|collana=Isteddos|annu=2017|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-3309-009-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Casa de Jordi|collana=Isteddos|annu=2017|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-85-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Casa di Jordi|collana=Le Pleiadi|annu=2017|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-86-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Grans de magrana|collana=Isteddos|annu=2017|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-9728-514-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Gavina|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-98-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Gavina di l'Ortu|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-97-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Matrioska|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-96-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Matrioska|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-95-3}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=lOrodelmondo|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-93-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=lOrodelmondo|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-94-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Jàgamàra|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-91-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Giàgamàla|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-92-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Còcodimàmma|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-89-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Cocchino|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-90-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=La fésta|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-87-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=L´anniversario|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-88-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Pintadas|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|ISBN=978-88-97285-77-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Pintaras|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-78-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Dipinte|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-76-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Annie Stevens|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-62-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Annie´s island|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-97285-63-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Grils de taronja|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-19-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Rigucce|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-97285-08-3}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Mut!|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-3309-007-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Stazitto!|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-3309-008-5}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Rimetti a noi|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-3309-019-1|nùmene2=Annalisa|sambenadu2=Masala}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Rimetti a noi|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-3309-020-7|nùmene2=Annalisa|sambenadu2=Masala}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=U|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-3309-005-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Uno|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-3309-006-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Perdìto|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-3309-004-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=màssimo-màssimo|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-3309-003-0}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Ramó de bellas|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-3309-002-3}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Nuschende afrore|collana=Isteddos|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|ISBN=978-88-3309-001-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Lapecheronza|collana=Le Pleiadi|annu=2018|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=it|ISBN=978-88-3309-000-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antoni|sambenadu=Arca|tìtulu=Rundalla de Capallà|collana=Isteddos|annu=2019|editore=NOR|tzitade=Ilartzi|limba=ca|ISBN=978-88-3309-055-9}}
*
*
== Riferimentos ==
<references />
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=http://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=6&ver=sa|tìtulu=Antoni Arca|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|atzessu=2020-10-02}}
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Sardos]]
[[Categoria:Poetes sardos]]
[[Categoria:Iscrittores in sardu]]
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Iscrittores de literadura infantile]]
[[Categoria:Iscrittores in italianu]]
[[Categoria:Iscritores in catalanu]]
k3lx1ubyf8t5214ig71ycnwxgbnm1r0
Cien años de soledad
0
20256
190592
183356
2026-08-18T19:17:54Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190592
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}[[File:Cien años de soledad.png|thumb]]
Cien años de soledad ('''''Chentu annos de soledade''''') est unu romanzu de su [[1967]] de su [[Prèmiu Nobel]] colombianu [[Gabriel García Márquez]], cunsideradu una de is òperas prus de importu de sa literadura de su Noighentos.
Contat is fatos de sete generatziones de sa famìlia Buendía de sa tzitade de Macondo, fundada dae José Arcadio, fundamentàriu de sa famìlia, a sa fine de su XIX sèculos. S'istòria est contada cun un'istile elaboradu e personale, ricu de prolessi chi antìtzipant is acuntessimentos chi benint prus tardu in su contu. Ponende in pari rigore formale e frases pomposas, raighinas clàssicas e isperimentatzione, su romanzu at isveladu su vitalismu de un'universu de soledades incrugadas, in ue si cumprint is destinos de una famìlia; romanzu in ue, comente at naradu Ariel Dorfman, «s'indivìduu est allufiadu dae s'istòria e s'istòria est allufiada issa etotu dae su mitu».<ref>[[Bruno Arpaia]], «Gabo. L'Eldorado della solitudine». Il Venerdì di Repubblica, p.19, 9 làmpadas 2017</ref>
Su romanzu, iscritu in degheoto meses<ref>[[Gabriel García Marquez]], «Solitudine e comunità», appendice pubblicata su «Cent'anni di Solitudine», ed. Mondadori, p.373</ref>, est cunsideradu s'òpera majore de s'autore; publicadu in su cumentzu dae sa domo editora Sudamericana in [[Buenos Aires]] in su làmpadas 1967, at bèndidu in duas chidas otumìgia còpias; in is tres annos imbenientes 600 000 còpias. Est istadu a pustis traduidu in 37 limbas bendende prus de binti milliones de còpias.<ref name="Bell">{{Tzita libru|nùmene=Gene H.|sambenadu=Bell-Villada|wkautore=Gene H. Bell-Villada|tìtulu=Gabriel García Márquez's One Hundred Years of Solitude: A Casebook|annu=2002|editore=Oxford University Press|tzitade=|ISBN=0-19-514455-4}}
</ref><ref>''One Hundred years of Solitude'', by Gabriel García Márquez, 2003, Harper Collins: New York, ISBN 0-06-088328-6, postfazione intitolata: 'P.S. Insights, Interviews & More' pp. 2-12</ref> S'istile de su romanzu, su ''[[realismu màgicu]]'', e sa matèria temàtica ant fatu essire ''Chentu annos de soledade'' una rapresentatzione de su ''boom'' latinoamericanu de is annos sessanta e setanta<ref>{{Tzita web|url=http://www.walrusmagazine.com/articles/2007.12-books-one-hundred-years-of-solitude-marquez/|tìtulu=The Walrus Magazine » Books » One Hundred Years of Solitude at Forty » Marquez|situ=web.archive.org|limba=en|atzessu=2020-10-14|dataarchìviu=2010-01-14|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20100114172113/http://www.walrusmagazine.com/articles/2007.12-books-one-hundred-years-of-solitude-marquez/|urlmortu=eja}}</ref>, influentzadu in s'istile dae su modernismu (europeu e nordamericanu) e dae su movimentu literàriu ligadu a sa revista [[Cuba|cubana]] ''Vanguardia''.
== S'istèrrida ==
S'iscritore colombianu Gabriel García Márquez est istadu unu de is primos bator iscritores de romanzos [[Amèrica Latina|latinoamericanos]] interessados a su ''boom'' literàriu latinoamericanu de is annos sessanta e setanta, paris cun su peruvianu Mario Vargas Llosa, a s'argentinu Julio Cortázar e a su messicanu Carlos Fuentes. ''Cien años de soledad'' at procuradu a García Márquez fama internatzionale a s'internu de su movimentu màgicu-realista de sa literadura latinoamericana.<ref>"The Modern World". Web, www.themodernword.com/gabo/. April 17, 2010</ref>
Metàfora de s'istòria colombiana, dae sa fundatzione a s'Istadu cuntemporàneu, ''Cien años de soledad'' contat mitos e legendas locales pro mèdiu de s'istòria de sa famìlia Buendía<ref name="McMurray, George 1969 pp. 175-181">McMurray, George. "Reality and Myth in García Márquez' ‘Cien años de soledad'". The Bulletin of the Rocky Mountain Modern Language Association, Vol. 23, No. 4 (Dec., 1969), pp. 175-181</ref>, cun is sete generatziones suas chi s'insertant in sa vida de su paisu e permitint de contare, mancari cun s'iscarenadura de sa màscara linguìstica, is eventos istòricos de sa Colòmbia moderna, comente a is chistiones de su de XIX sèculos pro e contra a sa reforma polìtica [[Liberalismu|liberale]] de un'istile de vida [[Colonialismu|coloniale]], s'insertada a pagu a pagu in sa bia de su progressu, cun s'arribu de sa ferrovia, de su tzìnema e de s'automòbile, sa gherra de sas milli dies (1899-1902), su primore econòmicu de s'United Fruit Company (in su libru, "Compañia Bananera"), in sa lògica de sa dotrina Monroe, e sa sambenosa repressione de s'isciòperu comente a polìtica de relatziones intre guvernu e classe traballadora.<ref name="Wood">{{Tzita libru|nùmene=Michael|sambenadu=Wood|wkautore=Michael Wood (academic)|tìtulu=Gabriel García Márquez: One Hundred Years of Solitude|annu=1990|editore=Cambridge University Press|tzitade=|ISBN=0-521-31692-8}}</ref>.
''Cien años de soledad'' est su resurtadu definitivu de unu traballu longu incumentzadu a giòvanu; giai in su [[1944]] García Márquez fiat ossessionadu de su fàbricu de un'istòria familiare; est arribbadu fintzas a publicare is "apuntos pro unu romanzu" cun su tìtulu ''La casa de los Buendía'' (''Crónica'' n. 6, Barranquilla, 3 làmpadas 1950). Pro tempus meda su tìtulu de traballu de s'òpera abarrat ''La casa'', e una costola de su romanzu at a dare orìgine a ''[[La hojarasca]]''.<ref name="campra"/>
A pustis de s'istèrrida de ''[[La mala hora]]'', García Márquez sufrit unu blocu creativu, ca si nd'acatat chi est madurende s'òpera de sa vida. In su 1965 bivet a [[Tzitade de su Mèssicu]] cun sa pobidda e is fìgios; in su mese de ghennàrgiu, durante is vacàntzias, in su caminu concas a Acapulco, tenet una bisione repente de comente a at a dèpere èssere su romanzu suo, cun s'incipit e su primu capìtulu suos; firmat s'[[Opel]] chi est portende e narat a sa pobidda chi at agatadu s'istile giustu pro s'iscritura sua: at a impreare su tonu narrativu-èpicu chi s'ajaja impreaiat pro ddi contare is istòrias fantàsticas de s'infàntzia sua.<ref>{{Tzita web|url=http://www.elcolombiano.com/proyectos/gabrielgarciamarquez/celebracion/perfil.htm|tìtulu=Gabriel García Márquez, su vida, su historia|autore=Olga Martínez Sasi|editore=El Colombiano|data=2007|atzessu=29 trìulas 2014}}</ref> Torradu in domo, si serrat in s'istùdiu e sighit a iscrìere pro degheoto meses, preghende sa pobidda de s'ocupare de totu; Mercedes Barcha at a fàghere dèpidos finas a 12 000 dollaros pro su nordìtziu de sa famìlia, fintzas a cando su romanzu no est prontu.<ref name="campra"/>
== Trama ==
''Cien años de soledad'' est s'istòria de is sete generatziones de sa famìlia Buendía in tzitadina umbradile de Macondo, in sa [[Colòmbia]] caraìbica. S'istile de custu romanzu, definidu a pustis "realismu màgicu", contat unu microcosmu arcanu e cungiadu in ue sa làcana intre bios e mortos no est aici nida e a is bios est dadu su donu tràgicu de s'indovinadura, totu in su fundu de unu messàgiu drammàticu de isulamentu e arestùmine. Su romanzu est partzidu in capìtulos separados dae un' interrutzione de pàgina, chi però non sunt numerados ne intitulados. Dae sa fundatzione de Macondo a sa sua fine colant chentu annos, apuntu, de "soledade"; prus o mancu, in sa lente trasfigurada de sa fantasia de s'autore, su perìodu colombianu de su 1830 (annu de fundatzione de sa Colòmbia, rapresentada dae Macondo chi est su sìmbulu suo) a sa depresione econòmica post-bananiera de su [[1830|1930]], comente si cumprendet dae is pagos avenimentos istòricos ammentados e dae is tecnologias impreadas.
=== Sa prima generatzione ===
Is Buendía de sa prima generatzione sunt protagonistas de is capìtulos dae 1 a 3.
Su fundamentàriu de sa famìlia e fundadore de Macondo, José Arcadio Buendía, e pobidda sua (e sorrastra de primu gradu) Ursula Iguarán lassant sa tzitade in ue bivent a pustis chi issu at ochidu un'òmine chi ddu pigaiat in giru pro chistiones sessuales. Paris cun bintunu amigos e cun is famìlias issoro, bandulant in su padente e in is paules pro batòrdighi meses in su tentativu de segudare sa costa atlàntica. Unu note José Arcadio bisat una tzitade cun domos cun muros de bidru (a pustis s'at a cumbìnchere chi fiant de astra) e intendet pronuntziare su nùmene "Macondo", aici detzidet de si firmare a oru de su riu ue est acampadu.
Naschet aici Macondo, tzitade de 300 ànimas; su primu nàschidu in su bidditzolu nou est su segundu fìgiu suo, Aureliano. Inghiriada dae abbas e paules, su bidditzolu est agatadu pro sorte in mesu de su nudda dae sa tribù de su zìngaru Melquíades, pro tempus meda s'ùnicu cuntatu cun su mundu de a foras. Melquíades batit a Macondo s'ammaju de s'alchimia (José Arcadio at a sacrificare su siddau de sa pobidda pro comporare unu laboratòriu de alchimia, creende de pòdere fabbricare oru) e sa consièntzia chi su bidditzolu in sa giungla est abarradu a coa cun su progressu.
A pustis de sa morte de Melquíades, sa tribù zìngara chi ddu sostituit batit isceti fenòmenos de ispetàculu, comente a sa màchina pro prodùere s'astra chi abarrat imprentada in sa fantasia de su pipiu Aureliano e chi frunit s'''incipit'' famadu de su romanzu, sa prima de is prolessi medas de sa narratzione:
{{Tzitatzione|Annos meda a pustis, in antis a su plotone de fusiladura, su colonnellu Aureliano Buendía si diat èssere regordadu de cuddu merie de tesu in ue babbu suo dd'aiat portadu a connòschere s'astra.|3=Muchos años después, frente al pelotón de fusilamiento, el coronel Aureliano Buendía habría de recordar aquella tarde remota en que su padre lo llevó a conocer el hielo|limba=es}}
Essidu giovaneddu, su primu fìgiu de is Buendía, chi portaiat su matessi nùmene de su babbu, José Arcadio, tenet una relatzione segreta cun Pilar Ternera, una giòvana “ammajada e abbandonada” chi traballat in domo Buendía. Ma una die s'innamorat de una pitzochedda zìngara, e fuit paris cun sa tribù bandulera. Partida pro ddu sighire, sa mama Ursula (chi at donadu dae pagu tempus a sa lughe sa de tres fìgias, Amaranta) isparesset pro meses, e furriende rivelat chi a duas dies de distàntzia isceti ddoe at una àtera tzitadina in su caminu de su servìtziu postale. Macondo no est prus isulada.
Sa bidda s'ismànniat cun immigrados noos. Pilar Ternera donat a sa lughe su fìgiu de José Arcadio, chi pro ddu distìnghere de su babbu e de s'ajaju ddis ponent Arcadio. Una die arribbat in domo Buendía un'orfanedda, imbiada dae parentes chi nemos ammentat: ddi narant Rebeca e dda pesant in paris cun Arcadio, ma sa pipia batit cun sese s'impestu de sa maladia de s'insònnia. Ultres a impedire de dormire, su male pròvocat una progressiva e grae pèrdida de memòria, a su puntu chi is bividores de Macondo depent iscrìere billetes cun su nùmene de is cosas in onni ogetu de impreu comunu e compilare una lista de bisòngios diàrios pro subravìvere. A sarvare su bidditzolu est su zìngaru Melquíades, torradu dae sa morte cun una bevìda meighinale.
Macondo immoi est collegada cun su restu de su paisu; una die lompet una cumpangia bizarrosa, una betza grassa meda chi si faghet mantènnere dae sa neta, costrinta a si corcare cun deghinas de òmines a sa die.<ref>Mancari su nùmene suo no siat mai naradu, est Eréndira e s'ajaja sua. S'istoria est ismanniada e arricada in su contu printzipale de ''[[La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada]]''</ref> Aureliano Buendía, oramai pitzocu de binti annos, si firmat cun sa pitzochedda sena nd'aprofitare. Detzidet cuddu note de dda cojuare, ma cando torrat a dda chircare, issa est giai torrada a partire cun s'ajaja.
A pustis de su collegamentu cun sa tziviltade, nointames, Macondo benit segudada fintzas dae s'autoridade, in sa persone de su curregidore Don Apolinar Moscote, chi però est bogadu dae José Arcadio cando pretendet de detzìdere finas su colore de domo Buendía, ammanniada e arrangiada pro sa famìlia allargada. Don Apolinar fùrriat cun famìlia e sordados pro s'istallare in Macondo, e cuncordat una trègua cun is Buendía; ma su giòvanu Aureliano, chi acumpàngiat su babbu, s'amorat de una de is fìgias de Moscote, Remedios, de noe annos isceti.
=== Sa segunda e sa de tres generatziones ===
''Dae su capìtulu 4 a su capìtulu 9''
Aureliano Buendía perdet su sonnu pro Remedios Moscote. Unu note imbucat in s'aposentu de Pilar Ternera e perdet sa virginidade cun issa, chi a pustis ddi promitet de cumbìnchere a sa famìlia de Remedios a permìtere chi is duos si còjuent. Coladu s'ispantu de ambas famìlias, dae chi Remedios est ancora una pipia, su coju depet abetare. Fintzas Rebeca e Amaranta sègudant s'edade de s'amore, e ambas s'amorant de s'italianu Pietro Crespi, bènnidu in domo Buendía pro imparare is dantzas modernas a is duas pitzocas a su sonu de sa pianola comporada dae Ursula. Pietro cuncàmbiat s'istima de Rebeca, cun cogonu mannu de sa sorre concuina, chi giurat chi is duos non s'ant a cojuare mai. Su coju de Rebeca e sa de Aureliano sunt pianificadas pro sa matessi die, ma una lìtera farsa chi annùntziat sa morte de sa mama, istèsiat Pietro Crespi.
Remedios tramudat a domo de is sogros, e est issa s'incurat de José Arcadio Buendía cando su betzu si nd'ammàchiat e tocat a ddu ligare a un'àrbore. Amaranta, gelosa, sighit a s'augurare chi acontessat carchi cosa de tremendu pro impedire su coju de Rebeca, arribbende fintzas a s'intentu de dd'abbenenare sa die in antis de su matrimòniu; a dolu mannu no est netzessàriu, ca Remedios morit de gravidàntzia. Aureliano nd'essit distrùidu, ma de repente torrat in domo frade suo José Arcadio, enorme e cun totu su corpus tatuadu, a pustis de àere giradu su mundu intreu. Subravivet gràtzias a prestatziones sessuales fintzas a cando Rebeca s'amorat de issu e is duos inghitzant una relatzione a iscùsia. Pagu a pustis is duos si còjuant (su preìderu rivelat chi non sunt frades) mancari Ursula siat contrària e ddus boghet dae domo, oblighende·ddos a andare a bìvere in un'àteru logu. Rassignadu, Pietro Crespi cumintzat a frecuentare Amaranta e ddi pedit de lu cojuare: diat dèpere èssere su coronamentu de s'isetu de sa giòvana, ma issa pigat tempus.
In s'ìnteri sa situatzione polìtica si nde fùrriat a dramma. A pustis de sa morte de sa giòvana pobidda, Aureliano at sighidu a frecuentare sa domo de su sogru chi si fidat de issu; aici assistit a is trampas eletorales cando Moscote càmbiat is ischedas de is votos liberales cun votos cunservadores. Sa furriada armada est giai incumentzada aterue; est Aureliano, a pustis de carchi duda, a si pònnere a capu de s'insurretzione in Macondo: is sordados de su curregidore sunt disarmados, a don Moscote non ddi faghent dannu, ma bintunu giòvanos s'intopant in pari a s'autonominadu Coronellu Aureliano Buendía. Est su matessi nùmeru de òmines chi fiant lòmpidos paris cun babbu suo in mesu a is paules pro fundare Macondo a oru de su riu.
Est su cumintzu de su perìodu longu de gherras tziviles.
; Is gherras tziviles
''Sa parèntesi longa de is gherras tziviles cumprendet is capìtulos dae 6 a 9, e s'aberit cun una genia de segundu incipit, unu de is binculeddos prus connotos de s'autore colombianu.''
{{Tzitatzione|Su coronellu Aureliano Buendía at promòvidu trintaduas furriadas armadas e ddas at totu pèrdidas. At tentu deghessete fìgios mascros de deghessete fèminas diversas, chi sunt istados ispèrdidos unu a pustis de s'àteru in una note isceti, in antis chi su majore acumpriret trintaghimbe annos. Est isfugidu a batòrdighi atentados, a setantatrès apostadas e a unu plotone de fusiladura, Est subravìvidu a una dose de istrichinina in su cafè chi diat èssere bastada a ochire unu caddu. At refudadu s'Òrdine de su Mèritu chi dd'at cunferidu su presidente de sa repùbblica. Est lòmpidu a èssere cumandante generale de is fortzas rivolutzionàrias, cun giurisditzione e cumandu dae una frontera a s'àtera, e est istadu s'òmine prus tìmidu dae su guvernu, ma no at mai bòlidu a ddu fotografare.|3=El coronel Aureliano Buendía promovió treinta y dos levantamientos armados y los perdió todos. Tuvo diecisiete hijos varones de diecisiete mujeres distintas, que fueron exterminados uno tras otro en una sola noche, antes de que el mayor cumpliera treinta y cinco años. Escapó a catorce atentados, a setenta y tres emboscadas y a un pelotón de fusilamiento. Sobrevivió a una carga de estricnina en el café que habría bastado para matar a un caballo. Rechazo la Orden del Mérito que le otorgó el presidente de la república. Llegó a ser comandante general de las fuerzas revolucionarias, con jurisdicción y mando de una frontera a la otra, y el hombre más temido por el gobierno, pero nunca permitió que le tomaran una fotografía.|limba=es}}
Aureliano intregat Macondo a Arcadio, chi nd'aprofitat pro si furriare a tirannu. Abolit sa missa de domìnigu e guvernat pro decretos, ma cando detzidet de fusilare don Apolinar Moscote, s'ajaja sua intervenet a minimare s'autoridade sua. S'ex curregidore est salvu, su preìderu podet torrare a tzelebrare, ma Arcadio si faghet una domo noa cun dinare pùblicu, gràtzias puru a sa complitzidade de babbu suo José Arcadio.
Amaranta isvelat a Pietro Crespi chi non tenet niuna intentzione de ddu cojuare. Su giòvanu italianu est aici meda amoradu de issa, a pustis de sa delusione retzida dae Rebeca, chi si ochit. Amaranta est assuddida, ma su fatu polìticu pigat totu s'atentzione. Sa gherra andat male pro sos liberales, s'esèrtzitu guvernativu atracat Macondo; a pustis de una resistèntzia abbetiosa, Arcadio est caturadu e fusiladu, lassende sa pobidda cun sa fìgia Remedios e in isetu de duos gemellos. Is liberales s'arrimant, su coronellu Buendía est fatu presoneri, s'ùrtimu disìgiu suo est chi sa sentèntzia de morte siat esecutada in sa tzitade sua. A s'arribu suo sa mama istentat a ddu connòschere: s'est fatu coritostu e chìdrinu. Is abitantes sunt però aici contrariados chi is militares depent bogare a sorte is nùmenes de su plotone de fusiladura, e in su momentu de s'esecutzione su capitanu Carnicero lìberat su presoneri e fuit cun issu e is òmines suos.
Is liberales tratant cun su guvernu sa paghe e s'intrada in parlamentu, ma su coronellu Aureliano Buendía ddos denegat e promovet una sèrie de furriadas finas a proclamare sa gherra totale. A Macondo arribbat unu sìndigu militare, su coronellu Moncada, chi tratat cun umanidade e respetu is tzitadinos; custu no impedit a Aureliano, chi fùrriat in tzitade cun s'esèrtzitu suo vitoriosu, de respetare su pronuntziamentu de su tribunale militare chi ddu cundennat a morte. Su lutu carcàgiat sa famìlia Buendía: su fundamentàriu José Arcadio morit de betzesa e demèntzia, fìgiu suo José Arcadio est ochidu e no s'at a iscobèrrere mai chie est su mortore; Aureliano José, fìgiu de su coronellu e de Pilar Ternera, morit fusiladu. Nointames, deghessete fèminas batint pipios de edades diferentes a Macondo pro ddos fàghere reconnòschere comente a fìgios dae su coronellu Buendía, chi durante sa gherra non s'est mai sutràidu a sa costumàntzia de retzire in sa tenda pitzocas chi is mamas issoro ddi batiant pro “megiorare sa ratza”.
Sa gherra torrat a andare male pro sos liberales. Su coronellu Buendía est semper prus solu e coritostu. Arribbat finas a lassare chi s'amigu suo de infàntzia Gerineldo Márquez siat cundennadu a morte dae su tribunale militare pro disubbidièntzia, ca s'oponet a is manovras de is politicantes de partidu chi rinùntziant a is ideales liberales in càmbiu de unos cantos iscannos in su parlamentu. In antis de s'esecutzione de sa sentèntzia, su coronellu tenet una crisi de cussèntzia, lìberat s'amigu e fuint paris cun s'intentu de acabbare sa gherra. Dae custu momentu su caràtere de su coronellu peorat de prus, is disamistades essint prus graes cun s'intentu de costrìnghere su guvernu e su partidu liberale a negotziare. S'armistìtziu chi ponet fine a is gherras tziviles est a sa fine firmadu in Neerlandia, acanta a Macondo. Aureliano Buendía firmat sa resa<ref>Cumparit inoghe su protagonista de su romanzu curtzu [[Nemos iscriet a su coronellu]], comente a giòvanu ufitziale chi intregat sa càscia de sa revolutzione, in càmbiu de una retzida.</ref>, e a pustis s'isparat unu corfu a su coro chi però non faghet dannu a perunu òrganu vitale.
=== Sa de bator e sa de chimbe generatziones ===
''Dae su capìtulu 10 a su capìtulu 17''
Mentras su coronellu Buendía si retirat a vida privada in sa domo de Macondo, dedichende·si a sa produtzione mastrina de pisches de oro, is tres fìgios de Arcadio e Santa Sofia de la Piedad sunt essende giovaneddos: sa bellesa de sa manna, Remedios est manna e faghet pèrdere sa resone a prus de un'òmine, mancari chi in domo siat cunsiderada minorada pro neghe de s'ingenuidade sua in is relatas interpersonales. Is frades minores suos, is gemellos José Arcadio Segundu e Aureliano Segundu, nàschidos a pustis de sa morte de su babbu, in capas ant giogadu a s'iscàmbiu de identidade, giai chi su primu at eredadu su fìsicu e su caràtere de is Aureliano, e su segundu assimìgiat imbetzes a is José Arcadio.
“Remedios sa bella no fiat un'èssere de custu mundu”: de sa bellesa sua fabulosa chi at giai fatu ammachiare a unos cantos giòvanos si murmutat meda in Macondo, fintzas a cando Ursula, arribbada a chent'annos de edade, permitit chi sa giòvana siat fata Reinedda de su Carrasegare organizadu in tzitade, in ue su benèssere sighit a crèschere. Sa fama de sa festa est aici manna de atirare in tzitade un'àtera giòvana de bellesa fabulosa, Fernanda del Carpio; de issa s'amorat Aureliano Segundu, chi renesset a dda cojuare a pustis de dd'àere chircada fintzas a sa trista tzitade sua a tesu in s'altura.
Lòmpida a Macondo, Fernanda càmbiat a pagu a pagu is abitùdines de domo Buendía, introduende su respetu de òbligos religiosos in is ritmos de chintu e fintzas in s'intimidade coniugale: in custa si sègudat un'echilìbriu cando su pobiddu dd'aconcat chi sa fertilidade desemplada de is animales de pesamenta chi arricat sena fine sa domo est dèpida a sa presèntzia de s'amante sua, Petra Cotes. Fernanda donat a sa lughe duos fìgios, José Arcadio, destinadu finas dae is primas dies de vida a su seminàriu in s'isperu chi essat paba, e Renata Remedios narada Meme.
Su guvernu cunservadore detzidet de festare s'apasigamentu e is annos de Aureliano Buendía cunferende·ddi una medàllia a su balore, ma s'antzianu coronellu refudat indinniadu. In s'ìnteri a Macondo arribbat, paris cun sa ferrovia, su progressu. Sa tzitadina s'ismànniat, lompent fintzas istràngios chi Aureliano Segundu cumbidat a pràndere. Intre issos s'istadunidensu Mr. Brown, chi si faghet promotore de s'arribu de sa Cumpangia Bananera. Is terras chi inghìriant Macondo sunt cunsideradas adatas a su coltivu de frutora, bividores medas cumintzant a traballare pro sa multinatzionale. Is americanos costruent unu bidditzolu separadu cun domos bellas e vida indipendente. Is ''gringos'' batint cun sese òmines violentos, e cando unu pipiu benit ochidu paris cun s'ajaju pro una faina de pagu contu, Aureliano Buendía s'indìnniat a su puntu de bòlere promòvere una gherra totale noa pro bogare a foras is istràngios, ma s'amigu Gerineldo Márquez ddu cumbinchet a renuntziare. A pustis de is minetzas suas de rebèllia, totus is fìgios illegìtimos suos (a foras de su primu fìgiu Aureliano Amador) sunt assassinados dae pistoleris in una note isceti in diversas localidades de sa Colòmbia.
Remedios sa bella de repente pesat a su chelu in un'esplosione de lughe, inghiriada dae mariposas, a pustis de àere fatu pèrdere su sentidu a unos cantos òmines. Aureliano Buendía no essit prus de s'aposentu suo in ue sighit a traballare a is pisches de oro, fintzas a cando unu mangianu morit mentras est essidu a meare in pratza. Su guvernu proclamat a manera ipòcrita su lutu natzionale.
Meme est crèschida, est imbiada a istudiare in collègiu pro voluntade de sa mama Fernanda. Pro amparare s'unidade de sa famìlia, babbu suo (chi s'est trasferidu a bìvere a ue est s'amante Petra Cotes) torrat dae sa mugere ònnia borta chi Meme torrat in domo in vacàntzia. Sa pitzochedda però s'amorat de Mauricio Babilonia, un'autista chi traballat pro sa cumpangia bananera, e ddu frecuentat in domo de Pilar Ternera. Ursula, prus chi tzentenària, perdet sa bista, ma connoschet aici bene sa domo chi nemos si nd'acatat. Amaranta, oramai betza e amargada dae s'impudu betzu pro su suitzìdiu de Pietro Crespi, retzit dae sa morte etotu su preavisu chi at a dèpere lassare custu mundu una borta acabadu de tèssere unu lentzolu fùnebre, e aici acontesset in manera puntuale.
Iscobertu su manìgiu de sa fìgia Meme, Fernanda denùntziat sa presèntzia de unu ladru de puddas a inghìriu de sa domo; corfidu dae una guàrdia mentras fiat intrende a de note in su bagnu (ue Meme ddu fiat abetende), Mauricio Babilonia abarrat tullidu a vida. Mancari su pobiddu siat contràriu, Fernanda cùngiat sa fìgia in unu cunventu in sa tzitade frida de is alturas in ue est nàschida. Meme no at a faeddare prus pro su restu de sa vida sua. Carchi mese a pustis, una mòngia batit a Fernanda unu pipiu illegìtimu chi at a èssere batijadu Aureliano; Fernanda ddu tenet cuadu pro tempus meda, fintzas a cando su pobiddu Aureliano Segundu l'iscoberit.
Is traballadores s'organizant contra a is salàrios bàscios e su pagamentu in bonos de gastare in is butegas de sa cumpangia. José Arcadio Segundu est unu de is sindacalistas prus in bista, est postu presone e liberadu pagu a pustis. In s'ìnteri de un'undada de isciòperos, Mr. Brown est costrintu a firmare unu cuntratu de traballu e renesset a dd'annullare finghende·si mortu. Is autoridades comùnicant a is giorronaderis chi is rechertas issoro sunt istadas atzetadas e ddis pedit de s'assortire in s'istatzione ferroviària, ma is traballadores e is famìlias issoro agatant a ddos abetare sa tropa e sas mitralliadoras chi isparant in manera indiscriminada contras a truma. José Arcadio Segundu si nde ischidat cobertu de sàmbene in unu trenu de dughentos vagones càrrigos de mortos andende cara a su mare. Si ghetat dae su vagone e torrat a domo, contat a totus chi nche sunt istadas prus de 3000 vìtimas, però nemos creet a su degòlliu. Si cùngiat in s'aposentu antigu de Melquíades e non nd'essit prus fintzas a sa morte, ossessionadu dae s'ochidòrgiu negadu.
Su signore Brown faghet cuntzessiones mìnimas a is traballadores, crastinende·ddas a cando at a acabbare de pròere; ma sa pròpiu die incumentzat unu perìodu de abbas chi sighit pro agiumai chimbe annos. Is campos abarrant allagados e distrùidos, is animales afogant, is domos martzint e si isciusciant. Sa cumpangia bananera tramudat aterue. A s'acabbu de is abbas in Macondo sunt abarrados isceti is bividores originàrios. Comente issa etotu aiat prevìdidu, Ursula morit a un'edade acanta a is 120 annos. Aureliano Segundu si consumat pro unu tumore a su gùturu, una chida in antis de mòrrere fùrriat a domo de sa pobidda, ca dd'aiat promìtidu de non si lassare pigare dae sa morte in su letu de s'amante; in su momentu in ue morit, frade suo José Arcadio Segundu morit etotu in su letu suo in s'aposentu de Melquíades.
=== Sa de ses generatziones ===
''Dae su capìtulu 18 a su capìtulu 20''
Fintzas Fernanda morit corcada in su letu suo, a pustis de un'iscàmbiu longu de posta cun “dutores invisìbiles” chi arribbant fintzas a dda “operare pro bia telepàtica”. Su corpus suo, mancari in edade sobrada, cunservat totu sa pròpia bellesa. Is fìgios retzint sa noa de sa morte; Meme est ancora serrada in unu cunventu de s'altura; Amaranta Ursula est istada imbiada a istudiare in unu collègiu a Bruxelles; José Arcadio torrat in domo de Roma ue depiat istudiare pro essire paba. In veridade at abbandonadu su seminàriu a pustis de un'annu, sena ddu nàrrere a sa mama, e s'est arrangiadu in aposenteddos in afitu paris cun giòvanos bohémien.
Furriadu a Macondo, José Arcadio agatat is diàrios de sa mama e iscoberit chi Aureliano, ùnicu subravìvidu in domo Buendía, est su fìgiu illegìtimu de sorre sua Meme. Ddu serrat in s'aposentu de Melquíades, ue su pitzocu si dèdicat a s'istùdiu de su sànscritu pro traduire is iscritos de su zìngaru. José Arcadio acollit in domo calicunu giòvanu de Macondo e cun issos bufat e faghet sa vida bella, dae chi iscoberint unu siddadu de monedas de oro interradu dae s'ajaja Ursula in s'aposentu suo: est su càbidu de un'istàtua de ghisu abbandonada dae carchi disconnotu durante is annos de sa gherra tzivile, in ue totu is istràngios si firmaiant in domo Buendía. José Arcadio bogat is amigos de domo, issos torrant a de note e dd'afogant in sa bartza de s'abba, fuende cun su botinu de oro.
Aureliano est abarradu a solu cun is istùdios suos; iscoberit in tzitade una libreria ue frecuentat bator fedales amantes de literadura, fintzas a cando Amaranta Ursula torrat dae Bruxelles cun su pobiddu Gastón, chi at iscurtadu su disìgiu suo de torrare a bìdere sa domo sua nadale pensende de abarrare isceti carchi mese. In realidade is duos s'istabilint in domo, cun turbamentu mannu de Aureliano chi, segundu sa traditzione familiare de amores intzestosos, perdet su sentidu pro sa tzia, chi est agiumai fedale sua. A pustis de àere proadu a resistire a su tenteu, is duos inghitzant una relatzione. Gastón torrat in Bèlgiu, lassende is duos lìberos de gosare sa passione issoro.
Ma sa tragèdia est acanta de arribbare subra domo Buendía e subra Macondo. Sa tzitadina iscontzada, disertada dae su trenu e a tesu de su mundu, si isciùsciat a bellu in su prùere e in su sole. Pilar Ternera morit a prus de 140 annos de edade, mere de sa domo de apuntamentos frecuentada dae Aureliano e dae is amigos literados. Amaranta Ursula est prìngia, si separat dae su pobiddu pro lìtera. Donat a sa lughe unu mascru chi portat una coa de porcu, ca est nàschidu dae babbu e mama carrales. A pustis de su scindiòngiu, a Amaranta Ursula ddi pigat un'emorragia chi no podet firmare a nisciuna manera e morit a bellu, sena mai acabbare de rìere e brullare cun su pobiddu.
Distrùidu dae su dolore, Aureliano non s'abbìgiat chi sa domo est invàdida dae un'esèrtzitu de formigas. Mentras si pesat unu bentu orrorosu chi at a mundare Macondo dae sa cara de sa terra e is formigas leant a su pipiu, s'òmine renesset in s'ùrtimu momentu a detzifrare is paperis codificados de su zìngaru Melquiades. Est sa fine de chentu annos de soledade de sa famìlia Buendía e de sa tzitade de Macondo.
== Cuntestu istòricu ==
Su realismu de García Márquez est naradu "màgicu" ca is istòrias sunt realìsticas, siat tràidas dae fatos familiares siat dae s'istòria colombiana, siat imbentadas, ma filtradas pro mèdiu de sa fantasia fabulosa e bisionàriu de s'immaginàriu latinoamericanu e personale, arricadas duncas de eventos fantàsticos e legendàrios.<ref name=":0">{{Tzita web|url=http://ebooks.gutenberg.us/Wordtheque/it/AAABGD.TXT|tìtulu=GABRIEL GARCIA MARQUEZ|autore=Elena Clementelli|situ=web.archive.org|data=2014-08-10|limba=it|atzessu=2020-10-14|dataarchìviu=2014-08-10|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140810043207/http://ebooks.gutenberg.us/Wordtheque/it/AAABGD.TXT|urlmortu=eja}}</ref>
S'interpretatzione crìtica de s'istòria colombiana orit dae s'istòria ufitziale pro imbentare unu mundu cungiadu e biatzu chi abarrat pro meda in sa memòria de su letore. In antis de sa colonizatzione ispagnola de sas Americhe, sa regione chi currispondet a sa [[Colòmbia]] setentrionale de oe non teniat una cultura simigiante a sa Inca (in Perù), de is [[Tziviltade Maya|Maya]] (in s'Amèrica tzentrale) o de is Aztecos (in Messico). Sa regione fiat abitada dae is populatziones indìgenas de sos Tairona e de sos Muisca, organizadas in clan a suta de una monarchia.<ref name="Simons">{{Tzita libru|nùmene=Geoffrey Leslie|sambenadu=Simons|tìtulu=Colombia: A Brutal History|year=2004|url=https://archive.org/details/colombiabrutalhi0000simo|annu=2004|editore=Saqi|tzitade=|ISBN=0-86356-758-4}}</ref>
In su 1509, Vasco Núñez de Balboa at fundadu un'insediamentu, cunsideradu sa prima tzitade de sa Colòmbia, avanguàrdia de s'espansione e conchista ispagnola.
A pustis de sa conchista de su territòriu Muisca a banda de Gonzalo Jiménez de Quesada (1538), [[Bogotá|Bogotà]] est divenidu su tzentru de su guvernu [[Colonialismu|coloniale]] ispagnolu.<ref>Rausch, Jane M. ''Colombia: Territorial Rule and Llanos Frontier''. University Press of Florida: 1999.</ref> Chitzo, in su 1810, a pustis de su collassu de s'Imperu ispagnolu in Colòmbia, is guvernos militares provintziales sunt renèssidos a disafiare s'autoridade polìtica de su guvernu natzionale de Bogotá; ma ses annos a pustis, in su 1816, is fortzas monàrchicas de su Conte Pablo Morillo ant torradu a pònnere su guvernu ispagnolu che a prima.
[[File:Aracataca's_main_street.JPG|thumb|Su caminu printzipale de Aracataca]]
Is eventos istòricos printzipales, filtrados dae sa fantasia de s'autore chi nche costruet a subra una mitologia fantasiosa, s'ispissu cun brincos temporales, sunt:
* is bardanas de is corsaros inglesos a oru de sa costera (1600); in su romanzu is assaltos de Francis Drake a Riohacha ispramant is antepassados de sos Buendía
* sa fundatzione de sa Colòmbia moderna (a inghìriu de su [[1830]]), a pustis de s'issorvidura de sa [[Colòmbia Manna]] de Simón Bolívar, rapresentada dae sa fundatzione de Macondo e de is eventos imbenientes (s'arribu de is zìngaros, de sa crèsia e de su curregidore guvernativu cunservadore)
* sa gherra de sas milli dies (1899-1901), cun is 32 furriaduras armades de su coronellu Aureliano Buendía, acabadas cun sa paghe de Neerlandia
* s'arribu de sa tecnologia e de is [[Istados Unidos de Amèrica|nordamericanos]] de sa multinatzionale United Fruit Company, rapresentada dae sa cumpangia bananera de Mr. Brown (primos annos de su de XX sèculos); ddoe at unu riferimentu a s'arribu de su progressu giai in su famadu incipit de s'astra.
* is primas ochiduras polìticas cumandadas dae su guvernu in is annos binti (su degòlliu de is deghessete fìgios de su coronellu Aureliano), acabados tempus a pustis in su perìodu denominadu La Violencia
* su degòlliu de is traballadores bananeris in isciòperu a banda de s'esèrtzitu regulare (Santa Marta, santugaine [[1928]]), cun su massacru negadu dae su guvernu in ue subravivet José Arcadio Segundu (est unu de is pagos acuntessimentos chi tenent unu riferimentu istòricu pretzisu paris a su tratadu de Neerlandia)
* is tziclones tropicales cun cunsighentes disàrios (su dilùviu de bator annos, provocadu dae is ingegneris de sa cumpangia pro no cumprire a carchi acòrdiu sindacale: metàfora de is cunditziones ambientales de sa zona de sa foresta pluviale, distrùida pro semenare bananos, cun cunsighèntzias disastrosas a pustis de is tìpicas abbas abbundosas de sa regione)
* sa depressione econòmica de is bidditzolos bananeris (comente Aracataca, tzitade nadale de s'autore) a pustis de su boom de su cumintzu de sèculu (1928-1940, chi currispondet a su perìodu de giovania de García Márquez, in antis de sa partèntzia sua pro s'Europa).
== Pessonàgios ==
[[File:Albero_genealogico_Buendia.png|thumb|Àrbore genealògicu de sa famìlia Buendía]]
=== Prima generatzione ===
; José Arcadio Buendía
José Arcadio Buendía est su fundamentàriu de sa famìlia e fundadore de Macondo. Naschidu in Riohacha, in gioventude si còjuat cun Ursula Iguarán, mancari is duos siant fradiles primos. Abarrada assustada dae su contu de una tzia sua chi si fiat cojuada issa etotu cun unu parente e aiat generadu unu fìgiu cun sa coa de porcu, mancari José Arcadio ddi rispondat "''non mi importat de pònnere a su mundu'' ''porcheddos, bastat chi potzant faeddare''".
Is resistèntzias de sa pobidda alimentant ispibisos a pitzus de sa croba fintzas a sa tràgica die chi José Arcadio binchet una cumbata de puddos contras a Prudencio Aguilar. Custu, furiosu pro sa derrota, ingiùliat s'aversàriu, ponende·nde in duda sa capatzidade sessuale e José Arcadio dd'ochit passende·ddi su gùturu cun una lantza. In is meses sighentes, su pantasma de Prudencio arribbat a esasperare is duos cun is aparitziones suas, tantu chi José Arcadio, ispintu dae s'impudu e dae sa voluntade de donare a su pantasma unu pagu de paghe, detzidet de si nche andare de Riohacha. Interrada sa lantza e ispojolados is puddos suos, José, sighidu dae Ursula, in cussu perìodu prìngia, e dae 21 giòvanos amigos, lassat su bidditzolu sena una meta pretzisa.
Dae su matrimòniu intre José Arcadio e Ursula naschent tres fìgios e un'àtera at a èssere adotada.
In s'ìnteri de sa migratzione in is terras ispèrdidas naschet perfetamente sanu su primu fìgiu de sa còpia, José Arcadio. A pustis de giai duos annos de biàgiu in mesu de sa Sierra Nevada de Santa Marta, José Arcadio Buendía bisat unu bidditzolu a oru de su riu, e detzidet de fundare in cue Macondo. In is annos imbenientes, José Arcadio si ponet a autoridade sàbia e giusta de su bidditzolu.
Totu càmbiat a s'arribu de una tribù de zìngaros, ghiada dae Melquíades, chi mustrat cada annu is prus imbentos iscadàpios, (comente a sa calamita e su cannochiale). José Arcadio Buendía duncas passat totu su tempus suo cun esperimentos sientìficos giai issentidos (a esèmpiu, proponet de addestrare s'esèrtzitu a sa "gherra solare"), e si nd'iscaresset de s'educatzione de is fìgios suos.
Recùperat responsabilidade e autoridade gràtzias a Ursula e torrat a s'incurare de is fìgios, chi acumpàngiat a sa tenda de is zìngaros pro bìdere s'ennèsima curiosidade, s'astra. Ma una die, ossessionadu dae su tempus chi non curret, perdet su sentidu e sa famìlia sua ddu ligat a una mata de castàngia, ue at a abarrare pro annos, sena cuntatu cun sa realidade, torrende a chistionare cun su pantasma de Prudencio e espressende·si in [[Limba latina|latinu]], fintzas a sa morte.
Su pantasma suo abarrat a suta de sa mata, visìbile a totu is cumponentes de sa famìlia, a foras de su coronellu Aureliano.
; Ursula Iguarán
Est sa pobidda (e sorrastra) de José Arcadio Buendía. Su chi dda caraterizat est sa fortza sua de ànimu e sa gana de traballare (“''fintzas a cando Deus mi donat vida, no at a mancare mai su dinare in custa domo de macos''”), chi cunservat pro agiumai totu sa vida. Pro timoria de generare unu mostru cun sa coa de porcu, Ursula refudat pro meses de consumare su matrimòniu, arribbende finas a bestire durante sa note una tzintura de castidade chi dd'aiat fatu sa mama.
Ursula at a bìvere finas un'edade intre 115 e 122 annos, connoschende agiumai totu is membros de totu is generatziones de sa famìlia. Fintzas pro custu motivu, durante sa betzesa tenet sa sensatzione chi su tempus non colet mai, arribbende a confùndere is bis-nebodes cun is fìgios suos oramai mortos (a esèmpiu, chistionat a Aureliano Babilonia iscambiende·ddu cun su coronellu omònimu). Durante su dilùviu mannu (cando at a pròere pro prus de bator annos subra Macondo) s'ismànniat sa tzurpesa sua, mentras su lugore mentale calat, sena però iscarèssere s'istàtua de Santu Giusepe de ghisu prenu de doblones de oro, lassadu in domo sua durante sa gherra tzivile.
=== Segunda generatzione ===
; José Arcadio
Est su primu fìgiu de Ursula Iguarán e José Arcadio Buendía. Bènnidu a su mundu durante sa traessada de sa sierra (e sena sa coa de porcu tìmida meda dae sa mama), eredat dae su babbu sa fùria e una fortza manna de voluntade. A giovuneddu tenet una relatzione cun un'amiga de sa mama, Pilar Ternera, meda prus manna de issu, atràida dae is dimensiones de sa mascresa sua (esaltadas dae unu contu de Ursula chi timet chi siant sa cunsighèntzia de su matrimòniu intzestuosu) e abarrat arrorisadu cando issa dd'annùntziat de èssere prìngia (at a illierare a Arcadio). Amoradu de una pitzochedda zìngara, abbandonat Macondo paris cun sa carovana. Torrat a apàrrere sena preavisu annos meda a pustis, cambiadu: tenet unu fìsicu poderosu, su corpus cobertu de tatuàgios, sa pedde contzada dae is 65 giros de su mundu comente a marineri, unu fàmene ispantosu e una mascresa desemplada.
Si còjuat a pustis de unu fastigiamentu lestru cun Rebeca, sorre sua adotiva, amorada dae ora meda cun Pietro Crespi. Pro sa birgòngia de s'iscàndalu, Ursula ddos bogat de domo.
José Arcadio apoderat is terras de is bighinos suos (gràtzias puru a sa proposta de Arcadio, chi mai at a ischire de èssere fìgiu suo, de creare unu registru de is terras), atirende·si su cogorone de is chi ant pèrdidu sa terra. Sarvat su frade Aureliano dae su plotone de fusilamentu. Sa morte sua at a restare s'ùnicu arcanu sena solutzione in Macondo, ca benit agatadu assassinadu cun unu corfu de arma de fogu in s'aposentu suo mentras Rebeca non s'est abbigiada de nudda. Is restos suos ant a fragare de bruvura pro is annos imbenientes, finas sa die chi is ingegneris de sa cumpangia bananiera ant a cobèrrere sa tumba sua cun una colada de carcistrutzu.
; Coronellu Aureliano Buendía
[[File:ColonnelloAurelianoBuendia.jpg|thumb|Aureliano Buendía in su laboratòriu de orefitzeria]]Segundu fìgiu de José Arcadio Buendía e Ursula, est su primu pipiu nàschidu a Macondo. Diferente de su totu dae su frade in su caràtere, tenet finas a pipiu un'ograda lùghida e analìtica de is cosas e calicunu poderes de indovinadura. A pustis de sa bènnida de is zìngaros, agiudat su babbu in su laboratòriu de alchimia e s'interessat a s'orefitzeria, ispetzializende·si in sa produtzione de pisches de oro.
Essidu mannu, esr ammajadu dae sa bellesa de Remedios Moscote, una pipia de noe annos fìgia de su curregidore. A pustis chi sa picioca essit madura bastante, is duos si còjuant ma sa giòvana mugere morit de aurtìngiu naturale.
Aureliano s'inserrat in unu profundu mudìmene, chi cumpartzit cun su sogru fintzas a cando, a pustis de eletziones trucadas de su guvernu cunservadore e de is violèntzias de is militares, detzidet de s'unire a sa rivolutzione liberale contra a su regìmene, in sa gherra de is milli dies (in su romanzu sa gherra non durat tres annos ma binti). Durante s'esperièntzia militare, promovet trintaduas insurretziones sena resèssida, e ingendrat deghessete fìgios mascros (chi ant a èssere ochidos in edade adulta) de ateretantas fèminas diferentes.
Issu etotu, che su frade suo, tenet unu fìgiu dae Pilar Ternera, Aureliano José, chi at a èssere ochidu in un'iscontru cun is sordados guvernativos.
Respetadu e tìmidu fintzas dae is rivales cunservadores, subravivet a bator atentados, setantatrès magradas, a unu tentativu de suitzìdiu cun unu corfu de pistola isparadu in ocasione de s'armistìtziu de Neerlandia e a unu plotone de fusilamentu, pro finire sa vida sua cungiadu in su laboratòriu suo a fraigare pisches de oro. A pustis de carchi tenteu de torrare a cumintzare sa gherra pro bogare sa cumpangia bananera rovarolla e sa morte de is fìgios suos, su coronellu intentat ancora de promòvere una gherra totale. Morit de betzesa apojadu a sa mata de castàngia, sa die in ue is zìngaros torrant batende su tzircu.
Su guvernu, mancari esseret un'aversàriu, in ocasione de su giubileu suo (pro is 25 annos de sa fine de sa gherra), dd'intìtulat una rua chi at a batire su nùmene suo pro annos meda, ma su coronellu at a refudare cun disdìnniu onni reconnoschimentu.
Su personàgiu de su coronellu Aureliano Buendía est ispiradu a su generale liberale Rafael Uribe Uribe chi in su 1899 s'est rebelladu a su guvernu cunservadore iscadenende sa de tres gherras tziviles colombiana<ref name="campra">Rosalba Campra, note a {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|tìtulu=Opere narrative|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|p=990|ISBN=88-04-55136-4}}</ref>; s'amigu suo Gerineldo Márquez, diat pòdere èssere ispiradu dae su coronellu Nicolas Márquez Mejía, mannoi de s'autore, veteranu de sa gherra de is milli dies in su Partidu Liberale Colombianu, chi at refudadu a beru s'armistìtziu de Neerlandia e is decoraduras cuntzèdidas dae su guvernu.<ref name="reinholtz">Eric L. Reinholtz, ''Bloom's How to Write about Gabriel Garcia Marquez'', pag. 82</ref>
; Amaranta
Sa de tres fìgia de José Arcadio e Ursula, at a bìvere cun tìrria e gelosia pro sa sorre sua adotiva Rebeca, prus bella, ca a giovaneddas s'amorant ambas de Pietro Crespi, lòmpidu in domo Buendía pro montare una pianola. Cando Pietro Crespi amorat cun Rebeca, Amaranta giurat a sa sorre adotiva chi at a impedire su coju suo cun s'italianu. Su coju non s'at fàghere ca, a pustis de dd'àere crastinadu, fùrriat a domo José Arcadio, su frade partidu cun sa carovana de is zìngaros, e at a èssere issu a cojuare Rebeca.
A pustis, Crespi passat su tempus suo cun Amaranta; dd'at a pedire sa manu sua, ma issa no at a acunsentire a ddu cojuare, ispinghende·ddu in manera involuntària a su suitzìdiu. Turmentada dae s'impudu, s'at a brusiare sa manu in sas bràsias e at a bestire finas sa die de sa morte, in sinnu de lutu, una benda niedda pro cobèrrere is brusiaduras. A pustis, at a refudare fintzas de cojuare a Gerineldo Márquez, coronellu liberale amigu de Aureliano. Afetzionada meda a is nebodes Arcadio e Aureliano José e, posca, a José Arcadio, fìgiu de Aureliano Segundu, no at a sufrire a sa mugere santica e custu ùrtimu, Fernanda, e is duas nn s'ant a chistionare dae chitzo
Amaranta morit a pustis de àere retzidu un'abisu pretzisu de sa morte sua. Connoschende sa die, collit totu is messàgios de is bividores de su bidditzolu pro is caros issoro defuntos; in sa data indicada est biatza meda, faghende pensare a is àteros a una brulla, ma a sa fine morit a beru, istèrrida in manera chieta in su letu suo.
; Rebeca
Fìgia de Nicanor Ulloa e Rebeca Montiel, nàschida in Manaure, est adotada dae sa famìlia Buendía a s'edade de ùndighi annos, comente rechertu dae su babbu e sa mama chi narant de èssere germanos de Ursula; sa minore arribbat batende cun sese unu sacu cun is ossos issoro. In comintzu est mudigona e muvronina, acostumat a papare terra e a si sùere su didu mannu. Superadu custu problema, nde arribat un'àteru: sa pitzinna est malàida de sa peste de s'insònnia e impestat totu sa bidda.
Essida giovanedda, s'amorat de Pietro Crespi (torrende a cumintzare a papare terra), sufrende però sa rialia de Amaranta, pronta a totu pro no ddi lassare cojuare a s'italianu. S'amoramentu durat annos pro more de su lutu pro sa morte de Remedios e de s'òpera manna de fàbricu de su tèmpiu cristianu de babbu Nicanor Reyna. Totu càmbiat cando fùrriat José Arcadio: Rebeca, atràida dae sa poderesa sua, amorat cun passione manna cun issu e is duos si còjuant. A pustis chi Ursula ddos bogat de domo pro sa birgòngia, andat a bìvere in antis in una domo in afitu e a pustis in una fata dae Arcadio.
A pustis de sa morte misteriosa de su pobiddu si cùngiat in soledade, ofèndida pro èssere istada suspetada de dd'àere ochidu. Dda bident isceti una pariga de bortas in foras de sa domo ruinada. Tratat isceti cun sa serbidora Argénida. A foras de issa, at a addobiare in domo sua in duas ocasiones su coronellu Aureliano e su fìgiu Aureliano Triste, ma at a refudare sa proposta de Aureliano Segundu de torrare a bìvere cun sa famìlia. Ursula sufrit tardu sa farta de Rebeca.
Dd'agatant morta in su letu suo, acogoveddada che una càmbara, cun sa conca ispinniada dae sa tinza e cun su didu mannu in buca, abitùdine chi aiat semper tentu finas dae sa prima die chi, pipia, est lòmpida a Macondo.
; Remedios Moscote
Fìgia minore de su curregidore de Macondo, Don Apolinar Moscote, est una pipia de 9 annos. Aureliano Buendía s'amorat luego de issa. Cun traballu meda, sa famìlia sua resesset a dda preparare pro su coju e, a pustis de is dificultades initziales, imparat a si cumportare a manera curreta e essit una parte de sa famìlia Buendía: non commitit ingenuidades durante sa tzerimònia de coju, s'incurat de su sogru José Arcadio Buendía in suta de su castàngiu, agiudat a pesare a su pipiu Aureliano José, mèdiat is cuntierras intre Amaranta e Rebeca.
Remedios morit in su letu, a 14 annos isceti, pro neghe de s'aurtìngiu naturale de is duos gemellos chi abetat. Custa tragèdia at a lassare sinnos de importu in domo: Amaranta at a bìvere unu sensu de culpa forte, sende chi aiat disigiadu chi sutzederet carchi cosa de grae pro impedumare su matrimòniu intre Pietro Crespi e Rebeca e pro no dèpere ochire a sa sorre adotiva pro non dda lassare cojuare. Ursula cumandat unu perìodu perlongadu de lutu e de pònnere in domo su dagherròtipu de Remedios, illuminadu dae una candela. Custa lughe at a èssere tenta semper allumada dae is generatziones imbenientes.
=== Sa de tres generatziones ===
; Arcadio
Su nùmene cumpletu suo est José Arcadio e est fìgiu de Pilar Ternera e de José Arcadio. Arcadio est adotadu dae is ajajos, e no at a ischire mai chie siant is genitores beros suos, aconcadu de èssere s'ùrtimu fìgiu de is Buendía. Isceti is genitores beros e adotivos e coronellu Aureliano Biendía connoschent su segretu.
Òmine de sensu pràticu e de cultura òtima, ddi benit afidadu su còmpitu de gestire sa prima iscola costrùida in Macondo, ma cun su tempus essit barrosu e presumidu. Fintzas issu est atràidu dae Pilar Ternera (disconnoschende chi est sa mama naturale sua) e issa, assustada, remèdiat faghende·ddi connòschere a sa bella Santa Sofía de la Piedad. Is duos s'amorat e ant a tènnere tres fìgios.
Cando su coronellu Aureliano partit pro su fronte, ddu nòminat capu tzivile e militare de Macondo. Arcadio amministrat su bidditzolu in manera dispòtica e arbitrària (faghet fintzas fusilare unu sonadore de trumba pro dd'àere pigadu a befa). Respetat imbetzes a Ursula chi, cando issu chircat de fusilare a Don Apolinar Moscote, ddu pigat a corriadas e essit s'autoridade noa de sa bidda.
Cara a sa derrota de is liberales, no atzetat s'arrimu proclamadu dae su coronellu e cun pagos òmines male armados amparat su bidditzolu. Caturadu, ddu fusilat unu plotone cumandadu dae su capitanu Roque Carnicero (chi in ispagnolu signìficat masellaju).
Is ùrtimas voluntades suas pertocant is fìgios: bolet pònnere Ursula a sa prima (nàschida dae pagos meses), francu cambiare idea a s'ùrtimu: in antis a su plotone pensat de ddi pònnere Remedios; a su segundu bolet pònnere Remedios si est fèmina e José Arcadio si est mascru. Custu disìgiu at a essire realidade isceti in parte: a sa manna ant a pònnere Remedios e a pustis Santa Sofía de sa Piedad at a donare a sa lughe duos gemellos, José Arcadio Segundu e Aureliano Segundu.
; Aureliano José
Est fìgiu de Pilar Ternera e de su coronellu Aureliano Buendía. A diferèntzia de su frade uterino (e germanu) Arcadio, ischit chie sunt is genitores naturales suos. Ddu pesant in antis Aureliano e Remedios e a pustis Amaranta. Pesadu, at a isvilupare una bera ossessione sessuale pro issa, finende pro disertare de s'esèrtzitu e furriare a Macondo a turmentare, decrarende·si prontu fintzas a andare a Roma e s'inghenugrare in antis a su [[Paba]] pro tènnere una dispensa pro dda cojuare.
Una note, mama sua Pilar Ternera dd'amonestat a pustis de ddi àere letu is cartas, ma issu non ponet mente e su capitanu Aquiles Ricardo, ischende chi issu est fìgiu de su coronellu Aureliano Buendía, dd'isparat, in antis de èssere issu matessi ochidu dae is simpatizantes de su coronellu. Su corfu dd'intendit fintzas Carmelita Montiel, chi l'abetaiat in letu. Aureliano José morit sena ischire chi in su destinu suo fiat iscrita una bida in paris cun sa giòvana Carmelita, rica de cussa cuntentesa chi no at pòdidu tènnere cun Amaranta.
; Santa Sofía de la Piedad
Cumpàngia de Arcadio, Ursula dd'acollint in domo sua cun is fìgios a pustis de sa morte issu. Est una fèmina muda e fracòngia, e, a giòvana, bella a beru. Traballat in s'ofelleria de famìlia cun Ursula, ue produet animaleddos de tzùcuru cotu. Bivet che Ursula prus chi no is fìgios suos e una die lassat sa domo Buendía, istraca e imbetzada, pro non furriare prus.
; 17 Aurelianos
Cando su coronellu Aureliano Buendía si ponet a cumandu de is fortzas armades liberales, tenet aventuras cun fèminas meda, cun sa parte manna de issas pro una note isceti (is mamas mandant is fìgias in su letu de is gherreris pro megiorare sa ratza).
Duncas, ultres a Aureliano José, su coronellu Aureliano Buendía at a tènnere 17 fìgios mascros, e de custu creschimentu sa famìlia sua s'abbìgiat isceti cando sas mamas ddos batint unu a pustis de s'àteru a Macondo pro ddos fàghere batijare. Nemos ponet in duda sa paternidade, ca sunt bènnidos a su mundu a su matessi modu de su babbu, est a nàrrere cun sos ogros abertos e, a adultos, portant s'àera de soledade tìpica de su coronellu. Amaranta ddos diat bòlere allevare, ma peruna de is mamas si ddos lassat. Onniunu de issos ddu batijant cun su nùmene Aureliano e su sambenadu de sa mama.
In s'ìnteri de su giubileu in onore de su Coronellu, s'agatant totus in Macondo e Amaranta ddus portat, in ocasione de su [[Mèrcuris de sas Chijinas|Mèrcuris de is Chinisos]], in crèsia de babbu Antonio Isabel. Su preìderu trassat in sa fronte issoro una rughe de chinisu chi nemos resesset a burrare. Unu isceti de issoro, Aureliano Triste, abarrat in Macondo e fundat una fàbrica de astra. Annos a pustis, cun s'arribu de sa cumpangia bananera, s'ant a tramudare a Macondo fintzas Aureliano Centeno, Aureliano Serrador e Aureliano Arcaya.
A pustis de is abusos de is sordados e de is guàrdias de sa cumpangia a dannu de is abitantes, su betzu coronellu Aureliano minetzat in pùblicu de torrare a fàghere sa gherra pro acabbare cun is ''gringos''. Pagu a pustis, 16 de is 17 frades sunt ochidos (cun probabilidade dae is aversàrios polìticos de su Coronellu), connotos gràtzias a is rughes issoro in sa fronte. Unu isceti, Aureliano Amador, si sarbat e at a torrare medas annos a pustis a Macondo, cando in sa domo Buendía bivent isceti José Arcadio e Aureliano Babilonia. Custos, non ddu connoschent, nche ddu bogant e duos agentes de su guvernu dd'isparant atzentrende·ddi sa rughe e cumpletende su massacru lassadu incumpridu annos in antis.
=== Sa de bator generatziones ===
; Remedios la Bella
Fìgia manna de Arcadio e Santa Sofía de la Piedad, fintzas a pipia tenet una bellesa istravanada chi faghet pèrdere su sentidu a is òmines. Pro custa resore Ursula non dda lassat essire dae domo, si non pro andare a missa, fadende·ddi portare unu velu. Remedios bivet in unu mundu suo, papat sena impreare is posadas, colat oras in bagnu e abarrat lega; risolvet su problema de su bestire cossnde·si una palandrana de cànapa sena portare nudda a suta.
Su mitu de sa bellesa sua s'at a trasformare in sa legenda de su flùidu mortale chi turmentat is òmines. Difatis, bator de is chi dd'ant disigiada morint, mancari Remedios non siat pro nudda interessada a s'amore o a su sessu. Unu merie àrtziat in chelu in antis cun ispantu mannu de is àteras fèminas de domo. Su pisighìngiu de bidda narat chi siat fuida cun unu pitzocu e chi sa famìlia apat bòlidu sarvare s'onore contende una fàula.
García Márquez at contadu chi s'artziada de Remedios la Bella est un'istòria chi s'ajaja sua ddi contaiat cando fiat pipiu; pro issu fiat unu fatu beru, e isceti a mannu at imparadu sa beridade, una fua de amore cugugiada cun s'istòria de su miràculu, acontèssida in sa Colòmbia de su primu de XX sèculos. Custu bolet nàrrere chi is metàforas de su romanzu sunt beras pro sa fantasia, ma simbòlicas pro sa realidade.<ref name=":0" />
; Aureliano Segundu
Fìgiu de Santa Sofía De la Piedad e Arcadio Buendía, est frade gemellu de José Arcadio Segundu. Tenet unu caràtere impidosu e aconcaditzu e una corporadura prus robusta de sa de su frade, comente a is José Arcadio de sa famìlia, tantu de fàghere crèere chi de minore si siat iscambiadu cun su gemellu.
Si còjuat cun Fernanda del Carpio ma at a sighire a amorare cun Petra Cotes, s'ùnicu amore suo beru, chi cunsìderat una genia de punga chi portat sorte bona a is negòtzios suos. Essit ricu meda gràtzias a is pegus; est biatzu e passat su tempus sonende sa fisarmònica a is festas e partetzipende a papadas mannas.
Ruet in disaura cun su dilùviu longu, chi ochit is bèstias suas. Unu cancru a su gùturu ddi faghet pèrdere s'abilidade oratòria in s'organizare is loterias chi sunt essidas su sustentu suo. Morit, ochidu dae su tumore, in su pròpiu momentu de su gemellu José Arcadio. Is corpos de is duos sunt però iscambiados a intro de is baras, pro neghe de una discuìdu de is amigos imbriagos de Aureliano Segundu.
; José Arcadio Segundu
Fìgiu de Santa Sofía De la Piedad e Arcadio Buendía, est frade gemellu de Aureliano Segundu. Isvilupat is caraterìsticas de is Aurelianos de famìlia, duncas un'ìndula annugiada e chieta e unu fìsicu prus làngiu chi no is José Arcadio.
A piciocu pràticat sa crèsia; s'incurat in antis de puddos de cumbata, a pustis de navigatzione, gastende su dinare de su frade pro s'idea faddimentosa de acapiare Macondo a su mare pro mèdiu de unu canale. At a resèssere a fàghere isceti una camba istrinta de abba, chi batit isceti unu fassone càrrigu de prostitutas frantzesas.
A sa fine, José Arcadio Segundu si ponet a capiscuadra in sa cumpangia bananera de Mr. Brown, ue essit unu dirigente sindacale. Òcupat una positzione de importu in s'ìnteri de s'isciòperu de is traballadores de s'indùstria bananera e est s'ùnicu subravìvidu a su degòlliu de is traballadores a banda de s'esèrtzitu, cuadu dae s'istòria ufitziale. A pustis de si nde ischidare in unu trenu-mertzes de dughentos vagones prenu de mortos de ghetare in mare, abarrat in triuladu meda dae custa terrorosa esperièntzia. No abiatzat prus, e, che su bisaju, perdet in parte su cuntatu cun sa realidade, narende chi onni merieddu su trenu partit cara a su mare prenu de mortos. S'acorrat, fuende dae is sordados chi chircant totu is sindacalistas, in s'aposentu de Melquíades, refudende de essire. Solu in cue s'intendet amparadu, e colat su restu de sa vida sua a intentare de detzifrare is pergamenas e a imparare a su nebodeddu Aureliano (Babilonia). Morit sena resone in su matessi istante de su gemellu.
Turmentadu, a pustis de àere assistidu una fusiladura, dae sa timoria de èssere interradu biu (aiat crèidu chi su cundennadu esseret ancora biu, sende chi fiat mortu cun is ogros abertos), pedit chi su corpus suo siat isgangiadu in antis de s'interru.
; Fernanda del Carpio
Ùrtima de s'erèntzia de una famìlia nòbile derruta, bivet in un'austera tzitade de sa terra de palas. At a èssere portada a Macondo in ocasione de su carrasegare cun sa promissa de sa trona de [[Madagascàr]]. Inoghe benit nomenada reina, acanta de Remedios la bella, e sa bellesa sua ispantosa atzisat Aureliano Segundu, giai ligadu a Petra Cotes. Su giòvanu partit a sa chirca sua in is tzitades de s'altura e dda còjuat.
Pro more de s'edade tarda de Ursula, sa masedesa de Santa Sofia de la Piedad, sa tìrria pari-pari cun Amaranta e s'assèntzia de su pobiddu (chi passat sa parte manna de su tempus suo cun Petra Cotes, preferende·nde sa cumpangia a sa de sa pobidda), Fernanda pigat su comandu de domo Buendía, cungende·dda a su mundu e artimingende un'aposentu pro is fìgios cun immàgines de Santos a mannesa naturale. De su coju cun Aureliano Segundu naschent tres fìgios: José Arcadio, Renata Remedios (narada "Meme") e Amaranta Ursula.
Fèmina de trassas santicas e superbiosas (pro neghe de èssere istada pesada in una famìlia meda devota e aristocràtica), Fernanda tenet unu caràtere austeru e autoritàriu. De una parte, afidat sa salude a sa posta cun "dutores invisìbiles", de s'àtera cuntrastat s'amore intre sa fìgia Meme e s'ùmile mecànicu Mauricio Babilonia. A pustis chi is guàrdias isparant a Mauricio lassende·ddu tullidu, Fernanda òbligat a sa fìgia a sa clausura, contende a su pobiddu chi est voluntade de Meme a si fàghere mòngia. Cando, tempus a pustis, una mòngia at a batire su fìgiu de Meme, Aureliano Babilionia, Fernanda dd'at a obligare a colare totu sa giovanesa serradu in domo, birgongende·si de sa nàschida sua a foras de su matrimòniu. Isceti in is ùrtimos meses de vida dd'at a tratènnere in manera prus pagu tètera.
Morit in su letu suo cun su nebode Aureliano acanta, chi nde cunservat pro bator meses su corpus cun sciacuaduras de [[Mercùriu (elementu chìmicu)|mercùriu]] in isetu de sa furriada de su fìgiu José Arcadio.
=== Sa de chimbe generatziones ===
; José Arcadio
Pesadu dae Amaranta, proat pro issa afetu e atratzione fìsica, comente acontèssidu a Aureliano José. Ursula ddu faghet istudiare pro essire Paba. José Arcadio partit insandus proa Roma, in ue però no at a pigare is votos, essende dae su seminàriu e isperditziende su dinare chi sa famìlia ddi mandat. At a furriare a Macondo a sa morte de sa mama Fernanda.
Istròlicu e assoladu, isprètziat Aureliano Babilonia ca est fìgiu illegìtimu, ma a sa fine at a essire amigu suo; at a agatare is doblones de oro de s'istàtua de San Giusepe cuados dae Ursula a suta de su letu suo, dae in antis a unos cantos pitzocheddos, cumpàngios suos de festa. Custos dd'ant a ochire pro ddi furare su siddadu.
; Renata Remedios (Meme)
Fìgia de Aureliano Segundu e Fernanda del Carpio, est educada fintzas dae pitzinna in unu seminàriu giutu dae mòngias e istruida a sonare su clavitzèmbalu. Mancari pesada cun un'educatzione catòlica cìdrina, eredat sa balia de su babbu chi, cando issa furriat a Macondo, istringhet raportu forte cun issa.
Pitzoca giobiale meda e cun istile de vida cardampuleri, s'amorat de su giòvanu mecànicu Mauricio Babilonia. Su ligàmene cun issu est però cuntrastadu dae sa mama Fernanda pro neghe de s'orìgine sua proletària. Destruida dae su dolore pro s'invalididade de Mauricio, fertu dae is guàrdias mentras intentat de intrare a de note in domo pro dd'addobiare, Fernanda dda serrat in unu monastèriu de clausura. Illierat in cunventu su fìgiu de Mauricio, batidu a domo Buendía dae una mòngia. Meme at a mòrrere de betzesa medas annos a pustis in [[Cracòvia|Cracovia]], a suta de nùmene farsu e sena àere mai acabadu de pensare a Mauricio.
; Amaranta Ursula
Sa de tres fìgia de Aureliano Segundu e Fernanda del Carpio, su babbu dda mandat a istudiare a Bruxelles. Pèrdida oramai sa richesa chi beniat dae su bestiàmene, issu acumprit vàrios sacrifìtzios pro collire su dinare netzessàriu. Cando fùrriat a Macondo paris cun su pobiddu belga Gastón, Amaranta Ursula est una fèmina de sa mentalidade aberta, amante de sa moda e de su ballu.
In Colòmbia s'amorat però de su nebode Aureliano Babilionia, chi creet unu frade adotivu. Morit de partu, donende a sa lughe s'ùrtimu Buendía.
=== Sa de ses generatziones ===
; Aureliano Babilonia
Fìgiu de Meme e Mauricio Babilonia, naschet mentras sa mama est giai cungiada in cunventu. Una mòngia ddu portat a Fernanda, chi lu tenet serradu in domo (a pustis de àere fintzas pensadu de dd'afogare). Aureliano creet de èssere fìgiu adotivu de Fernanda, chi dd'at a tratare semper in manera frita, e de Aureliano Segundu, agatadu in unu coingiolu in su riu; inniorende totu de sa pròpia orìgine, narat a totus chi ddi narant Aureliano Buendía, comente a su coronellu. Est pesadu dae Santa Sofía de la Piedad e istruidu dae José Arcadio Segundu. A pipiu, Aureliano essit de domo isceti una borta: si firmat in su pòrticu, ma est luego portadu a intro. A pustis de sa morte de Fernanda, abarrat a solu cun José Arcadio torradu dae Roma, chi ddu tratat in manera frita. A pagu a pagu, però, naschet un'amighèntzia, mancari pro pagu tempus, pro more de s'bochidura de José Arcadio.
Oramai mannu, Aureliano essit in manera abituale de domo, prus che totu pro andare a sa libreria de su sàbiu [[Catalugna|catalanu]], in ue còmporat libros pro detzifrare is pergamenas in sànscritu de Melquíades. Òmine collidu meda, e simigiante meda a su coronellu Aureliano Buendia, connoschet totu s'[[Entziclopedia Britannica|Entziclopedia Britànnica]] agatada in domo, e fintzas cosas chi in s'entziclopedia non sunt iscritas. A is chi ddi pedit comente ddas connoschet, issu rispondet: "''Totu s'ischit''".
A intro de sa libreria addòbiat bator amigos: Alvaro, Germán, Alfonso e Gabriel e cun issos frecuentat fintzas is prostitutas de is vàrios burdellos. Si ligat prus che totu a Gabriel e cun issu cumpartzit su segretu de su "trenu de is mortos" in ue José Arcadio Segundu si nde fiat ischidadu, e chi nemos creet chi siat acontèssidu. Aureliano at a tènnere comente a amante sa prostituta de is Antillas Nigromanta. A ustis s'at a amorare de sa tzia Amaranta Ursula, chi creet una sorre adotiva.
A pustis de sa morte de s'amada e de su fìgiu Aureliano, morit pro neghe de s'uraganu chi distruet Macondo, leghende is pergamenas de Melquíades chi narant in sànscritu s'istòria intrea de sa famìlia Buendía, in su su momentu chi benit decretadu su destinu finale de su bidditzolu e de sos abitantes:
{{Tzitatzione|ca is erèntzias cundennadas a ''chentu annos de soledade'' non teniant una segunda oportunidade in sa terra.|3=porque las estirpes condenadas a cien años de soledad no tenían una segunda oportunidad sobre la tierra.|limba=es}}
=== Sa de sete generatziones ===
; Aureliano
Fìgiu de Aureliano Buendía (Babilonia) e Amaranta Ursula. Sa mama ddi diat a bòlere pònnere Rodrigo, mentras su babbu detzidet pro Aureliano, in s'augùriu chi bincat is trintaduas gherras pèrdidas dae su coronellu omònimu. Naschet cun sa timida coa de porcu, comente a fìgiu intzestuosu, mancari siat "s'ùnicu, in unu sèculu, a èssere istadu generadu cun amore". Su babbu dd'agatat mortu sa die imbeniente a sa nàschida, papadu dae is formigas rujas, comente prevìdidu dae is pergamenas de Melquíades:
{{Tzitatzione|Su primu de s'erèntzia est ligadu a un'àrbore, e s'ùrtimu si ddu sunt papende is formigas|3=El primero de la estirpe está amarrado en un árbol y al último se lo están comiendo las hormigas.|limba=es}}
== Personàgios esternos a sa famìlia Buendía ==
* Prudencio Aguilar
Allevadore de puddos de cumbata, bivet in Riohacha a s'època in ue ddoe biviant fintzas Ursula e José Arcadio Buendía. A pustis de àere pèrdidu una cumbata intre puddos cun custu ùrtimu, Prudencio nde ponet in duda in pùblicu s'ominia (a s'època José Arcadio Buendía e Ursula no aiant àncora generadu fìgios). Pro vindita, José Arcadio Buendía dd'ochit, passende·ddi su gùturu cun una lantza.
Prudencio torrat a si manifestare in forma de [[Pantasima|pantasma]], pranghende, e José Arcadio, turmentadu dae s'impudu, ochit totu is puddos suos, interrat sa lantza chi aiat impreadu pro dd'ochire e lassat Riohacha cun Ursula. Su pantasma de Prudencio ddos at a sighire fintzas a sa domo noa.
* Melquíades
Melquíades est su zìngaru chi rapresentat pro Macondo unu collegamentu cun su restu de su mundu, a su tempus de sa fundatzione. Est issu sa càusa de sa ''soledad'' de Jose Arcadio Buendía, chi imbetzes de s'incurare de su bene comunu o de sa famìlia si dèdicat a esperimentos istròlicos e inùtiles. Est issu chi sarvat Macondo dae sa maladia de s'insònnia, donende a totu is bividores un'antìdotu contra s'olvidu.
Morit de callentura in is dunas de [[Singapore]], ma torrat a pustis de annos, ca no podiat sufrire sa soledade, e abarrat a bìvere in domo Buendía, inserrende·si sena mai essire in un'aposentu in ue si dèdicat a sa profetzia a pitzus de sa fine de s'erèntzia. In is ùrtimos annos suos, Arcadio s'incurat de issu prus de is àteros e dd'acumpàngiat onni giòbia a fàghere su bànniu in su riu. Cando Melquíades afogat, José Arcadio intentat de ddu portare a coa dae sa morte cun papores de mercùriu, ma s'ùnicu efetu de custu tratamentu est de prenare su corpus de bubbulicas biaitas. A pustis de setantaduas oras de tentativos, cun sa domo invàdida dae su pudesciore, José Arcadio acunsentit a s'interru de s'amigu.
Melquíades est su primu a èssere interradu in su campusantu de Macondo, inchingiadu cun una tzerimònia manna de interru. Fintzas a pustis de sa morte, s'ispìritu suo abarrat in s'aposentu, oramai impreada isceti comente a apartaditzu pro is setantaduos orinales comporados cando Meme aiat cumbidadu in domo is cumpàngias de su collègiu. Sa presèntzia sua at a abarrare pro semper in domo Buendía, coberada isceti de Aureliano Segundu e Aureliano Babilonia. Sa profetzia sua est s'elementu crae de sa concruida de su romanzu.
* Pilar Ternera
Pilar Ternera est un'amiga de Ursula. Nde sunt atràidos durante sa giovanesa is frades José Arcadio e Aureliano, e a ambos at a dare fìgios (de pare a pare, Arcadio e Aureliano José).
Est una fèmina chi si faghet notare pro s'iscacàlliu suo, chi però at a essire semper prus pagu forte cun su tempus. Portat su donu de lèghere su benidore cun is cartas e, in prus ocasiones e pro vàrios motivos, is membros de sa famìlia Buendía ant a fàghere profetu de custa capatzidade sua.
In edade manna essit mere de unu "burdellu zoològicu" (una domo de praghere cun tzou), frecuentadu dae Aureliano Babilonia e dae is amigos suos. Morit a prus de 145 annos e dda interrant sètzida in una cadrea, pro voluntade sua.
* Don Apolinar Moscote
Babbu de Remedios Moscote, amparat su partidu cunservadore. Est s'òmine nominadu curregidore dae su guvernu de Macondo. Cunsideradu una figura minore de s'iscena polìtica de su paisu, contribuit in prus situatziones a su progetu cunservadore.
* Nicanor Ulloa e Rebeca Montiel
Babbu e mama biològicos de Rebeca Buendía, morint giòvanos. Cando arribbat a Macondo, Rebeca batit cun sese unu sacu cun is restos issoro. Sunt a pustis interrados acanta a sa tumba de Melquíades.
* Pietro Crespi
Italianu de chigia bella e trassas galosas, andat a bìvere a Macondo aberende una butega de istrumentos musicales e gioghitos a molla. Intrat sa prima borta a cuntatu cun is Buendía pro montare una pianola in domo issoro e, pustis, pro dare letziones de ballu a Rebeca e Amaranta.
S'amorat cun Rebeca, ma s'amore issoro est cuntrastadu dae sa gelosia de Amaranta, amorada de Crespi etotu, tantu de giurare a sa sorre adotiva chi at a arribbare a dda ochire pro proibire su coju.
Cando Rebeca còjuat a José Arcadio, Crespi inghitzat a trastigiare a Amaranta, chi però refudat de ddu cojuare e issu si ochit.
* Gerineldo Márquez
Amico e cumpàngiu de armas de Aureliano Buendía, s'amorat de Amaranta, chi però ddu refudat. Est su primu a s'arròschere de sa gherra tzivile, in ue arriscat de èssere fusiladu dae s'amigu; oramai antzianu, refudat un'ùrtima proposta de su coronellu de torrare a cumintzare sa gherra. Su personàgiu podet èssere ispiradu a su mannoi de s'autore, veteranu de gherra.<ref name="reinholtz">Eric L. Reinholtz, ''Bloom's How to Write about Gabriel Garcia Marquez'', pag. 82</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.scholieren.com/boekverslag/48333|tìtulu=Cien anos de soledad}}</ref>
* Petra Cotes
A pustis de èssere istada amante de José Arcadio Segundu, at a èssere s'amore beru de sa vida de Aureliano Segundu. De caràtere allegru e passionale, a su contràriu de s'austera Fernanda, at a gosare de sa cumpangia de Aureliano Segundu meda prus s'ispissu chi sa pobidda. Aureliano Segundu dda cunsiderat fintzas una punga pro sa prosperidade de is fainas econòmicas suas.
* Mister Herbert e Mister Brown
Mr. Herbert benit cumbidadu a pràndere dae Aureliano Segundu; Jack Brown, est su presidente de sa cumpangia bananera, benit dae Prattville, [[Alabama]] e tramudat a Macondo cun sa famìlia in unu vagone de bidru. Sa cumpangia donat traballu a medas giorronaderis locales, ma abollotat sa vida de sa tzitade cun su fàbbricu de unu bighinadu acresuradu dae filu ispinadu e eletritzidade, mentras is guàrdias armadas si ponent a meres e acumprint soprusos e iscòcoros.
Mr. Brown at a essire cumpàngiu de festas de su giobiale Aureliano Segundu,mancari pro pagu. Cando is traballadores, intzùllidos dae José Arcadio Segundu, andant in isciòperu, s'esèrtzitu ddos isperdet. Brown e sa cumpangia lassant Macondo in s'ìnteri de is abbas chi sighint su detzisu de acollire carchi recherta de is traballadores.
* Mauricio Babilonia
Amore segretu de Meme, est de famìlia ùmile e traballat comente a autista e mecànicu in sa cumpangia bananera; ddu sighit semper un'ischissiura de mariposas. Cando Fernanda iscoberit chi issu e Meme si bient a iscùsia tzèrriat is guàrdias pro controllare sa domo. Una note, mentras Mauricio intentat intrare dae sa cobertura, est corfidu dae una guàrdia a s'ispina dorsale e abarrat tullidu. Meme, giai prìngia de issu, non dd'at a torrare a bìdere, costrinta dae Fernanda a sa clausura. Mauricio at a mòrrere de betzesa annos a pustis, sena s'èssere prus mòidu dae su letu, e no at a connòschere mai su fìgiu Aureliano.
* Gastón
Pobiddu de Amaranta Ursula, Gastón est unu [[Bèlgiu|belga]] chi sa pitzoca at connotu in ocasione de is istùdios suos in Bruxelles. Lompent in pari a Macondo, pensende de si nd'andare a pustis de pagos meses. In antis, però, a s'entusiasmu de sa pobidda chi non bolet lassare sa bidda, Gastón programmat sa còmpora de un'aeroplanu pro aviare un'azienda de imbios in Colòmbia. Lassat su Paisu a pustis de pagos annos, pro sighire is progetos de traballu in su Congo belga. In Léopoldville retzit una lìtera in ue Amaranta Ursula ddi repitet s'amore suo e s'afròddiu de ddu torrare a bìdere, ma, iscontroriende·si, ddi contat s'incapatzidade de bìvere sena Aureliano. Gastón rispondet augurende a sos duos sa pròpiu cuntentesa tenta de issu in s'ìnteri de s'esperièntzia curtza coniugale.
Amaranta Ursula s'intendet umiliada dae custa friesa de su pobiddu, chi rivelat comente Gastón no abetaret àteru chi un'iscòticu pro truncare sa relatzione. Meses a pustis, Gastón iscriet un'àtera lìtera a Amaranta Ursula, pregande·dda de dd'imbiare s'ùnica cosa abarrada in Macondo chi pro issu tèngiat unu balore sentimentale, sa [[bitzicleta]] sua.
* Nigromanta
Prostituta de is antillas e de su fìsicu poderosu, at a èssere sa prima fèmina amada dae Aureliano Babilonia.
* Su sàbiu catalanu
Est su mere de sa libreria avollotada afitianada dae Aureliano (Babilonia) e iscritore coidadosu, lòmpidu a Macondo in s'època de sa cumpangia bananera. Torrat in [[Catalugna]] a su tempus de su declinu finale de Macondo, batende cun sese in su biàgiu longu tres càscias cun is iscritos suos. Partidu, iscàmbiat lìteras cun Aureliano. Su personàgiu est ispiradu a su disterradu catalanu Ramón Vinyes chi in is annos chimbanta at colloidu a sese a Barranquilla unu grupu de giòvanos intelletuales, cun García Márquez intre issos.<ref name="campra"/>
* Alvaro, Alfonso, Gabriel e Germán
Sunt is ùnicos amigos de Aureliano Babilonia, chi cumpartzint cun issu su tempus intre sa libreria de su sàbiu catalanu e is ùrtimos burdellos de Macondo. Is bator personàgios sunt ispirados a is iscritores de su Grupo de Barranquilla: Álvaro Cepeda Samudio, Alfonso Fuenmayor, Germán Vargas e Gabriel García Márquez etotu. Alvaro lassat Macondo a pustis de sa partèntzia de su libraju, ghia de su cuintetu de giovaneddos, comporende unu billete eternu pro unu biàgiu in trenu sena fine. Dae custu, imbiaiat cartulinas a is amigos chi at saludadu. Germán e Alfonso si nd'ant a andare sena preavisu e sena lassare rastas. Gabriel est s'amigu prus importante pro su giòvanu Aureliano Babilonia, s'ùnicu bividore chi non pòngiat in duda su degòlliu de is traballadores in s'istatzione de Macondo. Binchet su cuncursu de una rivista [[Frantza|frantzesa]] e partet pro [[Parigi]]. Est unu de is pagos bividores de Macondo chi campare a sa destruidura de su bidditzolu.
== Àteros personàgios ==
* Mercedes: potacària de pagos faeddos, amorada de Gabriel; personàgiu ispiradu a sa pobidda de García Márquez, Mercedes Barcha Pardo.
* Rafael Escalona: musitzista chi esistit a beru, amigu de s'autore, definidu "nebode de su pìscamu".
* Coronellu Lorenzo Gavilán: rivolutzionàriu, amigu de José Arcadio Segundu, personàgiu pigadu dae una novella de Carlos Fuentes, iscritore amigu de García Márquez; est torradu dae sa rivolutzione messicana de su [[1910]], e est ochidu dae s'esèrtzitu paris a is sindacalistas e a is traballadores in isciòperu
* Babbu Nicanor Reyna: primu preìderu de Macondo, costruet sa crèsia de sa bidda, collende dinari cun s'ispetàculu suo de levitatzione (pro mèdiu de su tziculate); posca sostituidu dae babbu Coronel naradu ''El cachorro'' (su catzutzu)<ref>Su pessonàgiu de su preìderu chi ddi narant El Cachorro, originàriu de Macondo e furriadu in tzitade cun sa beste talare a pustis de àere militadu comente a ufitziale in s'esèrtzitu liberale, est pigadu dae su romanzu [[La hojarasca]]</ref> e a pustis dae babbu Antonio Isabel, ''babbu Augusto Ángel''<ref>Babbu Ángel est presente, sena nùmene de bàtiu, in tres contos pretzedentes.</ref> e, infines, dae s'anònimu "pàrracu artrìticu" de s'època de Aureliano (Babilionia).<ref>Babbu Antonio Isabel est giai presente in su romanzu [[La mala hora]] e in duos àteros contos, ''[[La viuda de Montiel]]'' e ''[[Los funerales de la Mamá Grande]]''</ref>
* José Raquel Moncada: guvernadore cunservadore de Macondo durante sa gherra, fusiladu dae is liberales ma respetadu dae totus.
* Patricia Brown: fìgia de Jack Brown, su capu de sa cumpangia bananera, amiga de Meme Buendía.
* Amparo Moscote: sorre de Remedios, sa pobidda de su coronellu Aureliano, e amiga de Rebeca, isposat Bruno Crespi, frade de Pietro.
* Bruno Crespi: frade de Pietro, essit unu cummertziante acaudaladu.
== Temas printzipales ==
=== S'istile ===
S'istile de s'iscritura est simpre e fabulosu. Sa narratzione est lestra e rica de avenimentos, tantu chi in pagas rigas sunt s'ispissu cuntzentrat nàschidas e mortes, acuntessimentos in ue is personàgios sunt disinniados cun pagas rastas e is descritziones, semper curtzas, sunt de sòlitu a pitzos de su caràtere. Is personàgios segundàrios, agiumai semper denominados isceti, torrant a bortas a pustis de deghinas de pàginas pro colare comente sunt intrados, funtzionales a sa narratzione; is nùmenes de is personàgios (prus che totu maschiles), sunt semper is pròpios e podent confùndere su letore, e s'autore intretzit sa trama cun s'istòria familiare e literària sua. Su narradore est esternu e connoschet totu is acuntessimentos. Su cuntènnidu est in s'istile tìpicu de su realismu màgicu latinoamericanu e est influentzadu dae numerosos iscritores e autores, comente William Faulkner, Franz Kafka, [[Jorge Luis Borges]], Sofocle, Hermann Melville, Juan Rulfo, Virginia Woolf, [[Miguel de Cervantes]], su surrealismu, s'espressionismu, su romantitzismu europeu.
[[File:Ventura_Garcia_Calderon.jpg|thumb|S'iscritore [[Perù|peruvianu]] [[Ventura García Calderón]]]]
Su limbàgiu e sa tècnica formale de s'iscola màgicu-realista ispànica a cale apartenet s'autore tzàntziant intre cruesa, finesa e s'isdrobbu de su periodare. Sunt depidoras a [[Ernest Hemingway]], Graham Greene e, pro is partes prus chircadas, a s'istile neobarocu-decadente<ref>{{Tzita web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/decadentismo_(Enciclopedia-del-Novecento)|tìtulu=Decadentismo in "Enciclopedia del Novecento"|situ=www.treccani.it|limba=it-IT|atzessu=2020-10-17}}</ref> de Joris-Karl Huysmans, pro influèntzia de su romanzieri modernista-ispanoamericanu Benidora García Calderón, ispiradu issu matessi a s'iscritore frantzesu de ''A rebours'' e a Oscar Wilde, prus che totu pro is alas gòticas de su ''Dorian Gray''.<ref>E. Cicogna, Introduzione a Cent'anni di solitudine, Mondadori, 1967</ref><ref>Verity Smith, Encyclopedia of Latin American Literature, Routledge, p. 346</ref>
García Márquez apartenet a sa generatzione chi at recuperadu sa narrativa fantàstica romàntica, comente a cussa de E.T.A. Hoffmann (ue su subrannaturale istupat in mesu de su normale, dende unu sensu de istrèsiu), e su romance, s'istile de is poemas lìricos, èpicos e mitològicos chi fiant de moda fintzas a s'arribu de su romanzu modernu in su de XVIII sèculos, cando su misturu de realidade e imbentu est istadu aoradu in sa literadura de su ''romanzu'' gòticu de Hoffmann, Walpole, Radcliffe, Shelley, Lewis e Charles Robert Madurent, autore de ''[[Melmoth the Wanderer]]'' e pro-tziu de Wilde; si cussìgiant sa legenda de s'ebreu andantanu, o sa de Francisco el Hombre, chi ammentat in manera vaga ''The Rime of the Ancient Mariner'' de Coleridge, legendas e personàgios tzitados dae Márquez in ''Cien años de soledad''; sa descritzione de s'ispetrale tzitade de Fernanda, chi ammentat su gòticu-fantàsticu europeu; s'episòdiu de Fernanda e is dutores invisìbiles; is pantasmas chi cunvivent cun is bios in domo Buendía (tema ispiradu fintzas dae sa faina de indovina de sa mannai de s'iscritore); e s'ochidura misteriosa de José Arcadio.<ref>["The Modern World". Web, www.themodernword.com/gabo/]. 17 abrile 2010</ref><ref>[http://iltiromagazine.it/messico-e-nuvole/ S. Righini, ''Messico e Nuvole''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121181335/http://iltiromagazine.it/messico-e-nuvole/ |date=2021-01-21 }}, Il Tiro Magazine</ref>
=== Sa soledade ===
Sa soledade de su tìtulu est duncas sa cunditzione de onni òmine a intro de custu micro-universu: is bios s'agiolotant e gherrant sena però si mòere dae su pròpiu puntu e is mortos torrant in sa terra comente a pubas, aici assoladas e iscoradas chi finint pro essire amigas de is chi fiant istados is peus inimigos in vida (Prudencio Aguilar).
Su messàgiu finale, chi donat totu su sensu de sa tragèdia umana, mustrat comente a sa fine totu is fatos rugradas dae is personàgios batant s'ùrtimu de s'erèntzia a cumprèndere sa mannesa de s'incapatzidade de s'isvilupare. Tropu tardu, pro ite ca in su momentu matessi in ue issu arribbat a s'iscoberta chi at bòlidu chentu annos de soledade (sa decifrazione de is pergamenas de Melquíades), iscatat sa punitzione "divina" in forma de unu [[Bibbia|bìblicu]] bentu chi at a mundare onni rasta de su bidditzolu e de is bividores suos dae su mundu.
=== Realidade e fintzione ===
Est difìtzile meda istabilire una làcana intre sa natura fantasiosa de su contu e is riferimentos a acuntessimentos reales. Medas acuntessimentos sunt influentzados dae s'istòria colombiana de sa segunda metade de s'Otighentos, prus che totu is gherras tziviles e su perìodu de sa cumpangia bananera (comente e chi siat, sa natzione ne est mai nomendada in su romanzu). Esistent in prus ligàmenes cun eventos, logos e persones de sa biografia de García Márquez, trasfigurados in sa narratzione. A esèmpiu su bidditzolu de Aracataca, in ue est crèschidu s'iscritore, est una tzitadina depressa a pustis de su boom bananeru comente a Macondo in su perìodu de Aureliano Babilonia.
Ma sunt a beru medas is episòdios chi s'autore impreat pro batire a su letore in unu mundu in ue is fatos diàrios s'acumpàngiat a eventos màgicos. Pro nde tzitare calicunu, si penset a is aparitziones de su pantasma de Prudencio Aguilar, a sa levitatzione de babbu Nicanor Reyna, opuru a sa capatzidade de previsione de su coronellu Aureliano Buendía, a is aparitziones de su pantasma de Melquíades, chi fiat giai torrau una borta dae sa morte, a s'artziada a su chelu de Remedios a Bella, a s'aparitzione de s'Ebreu Errante, a su bentu misteriosu chi distruet su bidditzolu, a su dilùviu chi durat prus de bator annos, a sa "proidedda de frorigheddos grogos [chi] sunt rùidos totu sa note in su bidditzolu", e àteros ancora.
[[File:Athanor.jpg|thumb|Un'atanor, ogetu alchèmicu pro sa creatzione de sa pedra filosofale, impreadu in su romanzu]]
Pro custu, su romanzu est un'esempru nòdidu de Realismu màgicu. Cun probabilidade custas istòrias sunt istadas ispiradas a is chi contaiat s'ajaja de s'autore in sa domo ue García Márquez est crèschidu. In prus, carchi personàgiu portat nùmenes e sambenados de persones beras de sa famìlia de s'iscritore: Márquez, Gabriel, Iguáran, Cotes. Unu personàgiu segundàriu, Gabriel, est nebode de su coronellu liberale Gerineldo Márquez (cumpàngiu de armas de Aureliano Buendía), comente García Márquez est nebode de unu coronellu de fide liberale, Nicolás Márquez Mejía. Sa mama de Marquez, imbetzes, at ispiradu a s'iscritore su personàgiu de Ursula. In su romanzu si faeddat fintzas de sa maladia de s'insònnia chi burrat is ammentos, e de s'iscaressimentu colletivu de is fatos de s'istòria, emblemàtica de un'[[Amèrica Latina]] chi no ammentat prus su connotu suo, ma fintzas una dàbile ispiratzione de sa maladia de Alzheimer, una maladia fitiana in sa famìlia Márquez.<ref>[http://www.blitzquotidiano.it/libri/gabriel-garcia-marquez-alzheimer-libri-1296876/ Garcia Marquez ha l'Alzheimer?]</ref>
=== Temàticas psicoanalìticas e esotèricas ===
Unos cantos crìticos ant evidentziadu, ultres a sa temàtica istòrica e sotziale, su cuntzetu tzirculare de su tempus (unu presente continu) chi isceti sa profetzia de Melquíades truncat, is numerosos riferimentos a s'alchimia e a s'esoterismu, su giogu literàriu struturalista chi cuat significados, o sa temàticas psicoanalìtiche de s'intzestu (su [[Sigmund Freud|freudianu]] mitu de Edipo), bidu comente a autodestruidura de s'erèntzia, inevitàbile pro is chi non s'aberint a su mundu, de is archètipos [[Antropologia|antropològicos]] [[Carl Gustav Jung|junghianos]] e de is sìmbulos ispainados in is pàginas de su romanzu, de s'amore e de sa morte. S'autore etotu at indicadu in s'[[Edipo rei]] de Sofocle - cun is temas de intzestu e profetzia - una de is fontes suas de ispiratzione, non pro custu romanzu .<ref>Introduzione a Cent'anni di solitudine, Mondadori</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.indafondazione.org/wp-content/uploads/2009/05/edipo-e-medea-fuori-dal-tragico.pdf|tìtulu=Edipo e Medea fuori dal tragico|autore=Margherita Rubino|situ=web.archive.org|data=2014-07-27|limba=it|atzessu=2020-10-14|dataarchìviu=2014-07-27|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20140727183805/http://www.indafondazione.org/wp-content/uploads/2009/05/edipo-e-medea-fuori-dal-tragico.pdf|urlmortu=eja}}</ref>
=== Macondo ===
Macondo est su nùmene de una bidda immaginària, tufadu in sa foresta [[Colòmbia|colombiana]], in ue s'acumprint is fatos de su romanzu.
In relata a su logu geogràficu, s'autore frunit carchi indìtziu chi permitit de collocare su bidditzolu in sa penìsula de sa Guajira. No est a tesu meda dae sa costa de su [[Mare Caraìbicu|Mare Caraibico]] e s'esploradura ghiada dae José Arcadio Buendía, partende de Riohacha, s'imbucat in sa sierra pro agiumai duos annos. Forsis su bidditzolu s'agatat a tzentinas de chilòmetros a sud de Riohacha, a oru de sa Sierra Nevada de Santa Marta e acanta a sa bidda de Aracataca, logu de nàschida de s'iscritore.
{{Aprofundimentu|contenuto=Pro cantu tocat s'orìgine de su nùmene de su bidditzolu, est istadu osservadu chi Makond fiat fintzas sa denominatzione de unu de sos bidditzolos bananeros abitados dae is gringos, acanta de Aracataca, chi García Márquez biet a pipiu cando paris cun sa mama andat a agatare is parentes de issa, unu bidditzolu cungiadu dae tzinta de filu ispinadu (comente a sa tzitadina de sa cumpangia bananera) chi ammustrat a s'autore un'àtera realidade a issu disconnota, fèminas bellas e elegantes chi abitant domos diversas e bivent vidas diversas, unu bidditzolu in ue baldt una lege diferente e istiles de vida diferentes.<ref>{{Tzita web |url=http://www.periodicodaily.com/2012/10/25/centanni-di-solitudine/ |tìtulu=Cent'anni di solitudine, periodico Daily |atzessu=22 martzu 2013 |urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160304081154/http://www.periodicodaily.com/2012/10/25/centanni-di-solitudine/ |dataarchìviu=4 martzu 2016 |urlmortu=eja}}</ref> Forsis donat a sa bidda de is Buendía custu nùmene ca rapresentat su bidditzolu ideale de su pipiu oramai essidu iscritore.}}
Su sìtiu geogràficu cabale, comente si siat, est de pagu importu a pro sa trama, giai chi totu is fatos s'acumprint in Macondo, A foras de is chi tocant is gherras de su Coronellu, opuru cando est descrita sa tzitadina de in ue acudit Fernanda (in ue Aureliano Segundu andat a dda chircare e in ue batint a Meme pro sa clausura).
Su chi est craru, andende in antis in sa letura, est s'isvilupu de su bidditzolu: in comintzu assentadu dae unas binti domos de ludu, custas creschent e sunt fatas cun matones, posca is pavimentos in tzimentu, is coberturas de [[zircòniu]], e a pustis s'acostàgiat sa bidda de sa cumpangia bananera inghiriada dae una retze eletrificada. Fintzas sa vida in su bidditzolu s'ànimat (prus che totu in su ''Caminu de sos Turcos'').
In comintzu lassadu a foras de su restu de su mundu (sena mancu unu servìtziu de posta), su bidditzolu arribbat a èssere segudadu fintzas dae sa ferrovia.
Sa fase de su declinu incumentzat a pustis de su tempus de sa cumpangia bananera e de su degòlliu de is traballadores suos. Su dilùviu longu chi sighit batit a sa ruina de domos medas e a s'abbandonu de àteras. Cun sa prosperidade, is bividores perdent fintzas is ammentos, finas su merie in ue, mentras Aureliano Babilonia detzifrat is ùrtimas pergamenas, unu bentu violentu at a mundare su bidditzolu dae sa cara de sa terra.
S'atmosfera de su romanzu, sa fortza sua evocativa, is immàgines suas, s'universalidade de su tema printzipale (sa soledade), faghent de Macondo unu logu mìticu.
== Istòria editoriale e crìtica ==
S'amigu Carlos Fuentes, chi at lèghidu in anteprima carchi capìtulu, iscriet un'artìculu pregiosu chi creat un'aspetativa a pitzus de su romanzu; àteras antitzipatziones aparint in rivistas in [[Messicu|Mèssicu]] e [[Colòmbia]], e finas in ''Mundo Nuevo'' publicada in Parigi pro is emigrados. A sa domo editora Sudamericana de [[Buenos Aires]] chi ddi proponet un'imprenta noa de is romanzos pretzedentes, García Márquez oferit su testu nou. Sa prima editzione est ispaciada in 15 dies, e in pagos meses arribbant 18 cuntratos de tradutzione èstera, cumprèndida s'italiana pro Feltrinelli.<ref name="campra"/> Su libru binchet su Prix du Meilleur livre étranger (Prèmiu pro su mègius libru istràngiu) in su [[1969]] e su Prèmiu Rómulo Gallegos in su [[1972]].
In s'ìnteri su de IV Cungressos internatzionale de sa [[Limba ispagnola]], riunidu in [[Cartagena (Ispagna)|Cartagena]] in su martzu de su 2007, est istadu botadu comente a segunda òpera prus importante iscrita in limba ispagnola, a pustis isceti de su ''[[Don Quijote de la Mancha]]''.
== Riferimentos ==
<references />{{Artìculu de su mese|trìulas/argiolas|2021}}
[[Categoria:Romanzos]]
a9d4c1qrxfizgu9czby2g3opknuvl86
S'asïenda de is béstias
0
20310
190595
183350
2026-08-18T19:20:23Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190595
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}
[[File:Animal Farm - 1st edition.jpg|thumb|Prima editzione de ''Animal Farm'']]
'''''S'asïenda de is béstias''''' o '''S'istazu 'e sos animales''' (''Animal Farm'') est una novella allegòrica de [[George Orwell]] publicada sa prima borta su 17 austu [[1945]]<ref>{{Tzita libru|nùmene=Helen|sambenadu=Bynum|tìtulu=Spitting Blood: The History of Tuberculosis|year=2012|url=https://archive.org/details/spittingbloodhis0000bynu|annu=2012|editore=Oxford University Press|tzitade=|p=XIII|ISBN=978-0-19-954205-5}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Jon O'Brien|url=https://metro.co.uk/2015/08/17/12-things-you-may-not-know-about-animal-farm-for-17th-5317058/|tìtulu=12 things you probably didn’t know about Animal Farm|publicatzione=Metro|data=17 agosto 2015|atzessu=21 ottobre 2018}}</ref>.
Segundu Orwell, su libru resonat a pitzus de is eventos chi ant batidu a sa Rivolutzione russa e a pustis a s'era [[Josef Stalin|staliniana]] de s'[[Unione Sovietica|Unione soviètica]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.bbc.com/bitesize/clips/zcwygk7|tìtulu='Animal Farm' - historical context|atzessu=21 ottobre 2018|dataarchìviu=2018-10-22|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20181022030804/https://www.bbc.com/bitesize/clips/zcwygk7|urlmortu=eja}}</ref> S'autore, unu [[Sotzialismu democràticu|sotzialista democràticu]]<ref>George Orwell, ''Why I Write'', 1946</ref>, est istadu crìticu fache a [[Josef Stalin|Stalin]] e contràriu a s'istalinismu, parre maduradu in s'ìnteri de s'esperièntzia sua in sa [[Gherra tzivile ispagnola]]<ref>Gordon Bowker, ''Orwell'', p. 224</ref>. Orwell fiat cunvintu chi s'Unione soviètica esseret devènnida una [[ditadura]] brutale, fraigada a subra de su cultu de sa personalidade e poderada dae unu rènniu de su terrore. In una lìtera a Yvonne Davet, s'autore at descritu ''S'asïenda de is Béstias'' comente narratzione satìrica contras a Stalin («un conte satirique contre Staline»)<ref>{{Tzita web|url=http://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/english/eint_pd.html|tìtulu=George Orwell: Animal Farm: A Fairy Story -- 'A Note on the Text'|autore=Peter Davison|situ=web.archive.org|data=2006-10-08|limba=en|atzessu=2020-10-19|dataarchìviu=2006-10-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20061008221005/http://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/english/eint_pd.html|urlmortu=eja}}</ref>; annotamala, in su sàgiu suo ''Pro ite iscrio'' ([[1946]]), at iscritu chi ''S'asïenda de is Béstias'' est istadu su primu libru in ue issu at intentadu, cun cussèntzia prena de cantu fiat faghende, «de fùndere punna [[Polìtiga|polìtica]] e punna [[Arte|artìstica]] in unu tut'unu».
Su tìtulu originale de s'òpera fiat Animal Farm: A Fairy Story (Sa fatoria de is animales: Una paristòria) però is editores istadunidensos ant abbandonadu su sutatìtulu cando est istada publicada in su 1946 e isceti una de is tradutziones dd'at lassadu durante sa vida de s'autore. Àteros suta-tìtulos aporrint ''A Satire'' e ''A Contemporary Satire''<ref name=":0">{{Tzita web|url=http://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/english/eint_pd.html|tìtulu=George Orwell: Animal Farm: A Fairy Story -- 'A Note on the Text'|autore=Peter Davison|situ=web.archive.org|data=2006-10-08|limba=en|atzessu=2020-10-19|dataarchìviu=2006-10-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20061008221005/http://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/english/eint_pd.html|urlmortu=eja}}</ref>. Orwell at sugeridu, pro sa tradutzione frantzesa, su tìtulu ''Union des républiques socialistes animales'', abbreviadu in URSA, faeddu [[Limba latina|latinu]] pro «ursu», unu [[:en:Russian bear|sìmbulu de sa Rùssia]]. Su tìtulu faghet riferimentu fintzas a su nùmene de s'Unione soviètica in [[frantzesu]]: ''Union des républiques socialistes soviétiques''<ref name=":0" />.
Orwell at assentadu ''S'asïenda de is béstias'' intre [[onniasantu]] 1943 e [[freàrgiu]] 1944, cando sa [[Britànnia Manna|Bretagna Manna]] fiat un'alleada de s'Unione soviètica e su pòpulu e s'intelligencija britànnicos teniant Stalin in cunsideru mannu, cosa chi Orwell odiaiat.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Malcolm|sambenadu=Bradbury|tìtulu=Animal Farm|annu=1989|editore=Penguin edition|tzitade=|p=VI|capìtulu=Introduction}}</ref> Su manuscritu est istadu refudadu in comintzu dae unu tzertu nùmeru de editores britànnicos e americanos, inclùdidu unu de Orwell, Victor Gollancz, chi nd'at istentadu sa publicatzione.<ref>{{Tzita web|url=https://www.historytoday.com/robert-pearce/animal-farm-sixty-years|tìtulu=Animal Farm: Sixty Years On|atzessu=22 ottobre 2018}}</ref> Cando est istada publicada, s'òpera at tentu resèssida cummertziale manna, in parte pro pore de sa mudada de is relatziones internatzionales e s'incumentzu de sa [[Gherra frida|Guerra frida]]<ref>{{Tzita libru|nùmene=Morris|sambenadu=Dickstein|tìtulu=Cambridge Companion to Orwell|annu=|editore=|tzitade=|p=134}}</ref>.
''Time'' at seberadu su libru comente unu de is chentu mègius romanzos in [[limba inglesa]] (1923-2005); in prus, dd'ant insertadu in sa ''Modern Library List of Best 20th-Century Novels''<ref>{{Tzita noas|limba=en-US|nùmene=Richard|sambenadu=Lacayo|url=https://entertainment.time.com/2005/10/16/all-time-100-novels/|tìtulu=All-TIME 100 Novels: How We Picked the List|publicatzione=Time|data=2010-01-06|atzessu=2020-11-07}}</ref>. At bintu fintzas unu Retro Hugo in su [[1996]] e est inclùdidu in s'issèberu de sos Libros Mannos de su Mundu Otzidentale.
== Trama de su contu ==
Su romanzu est ambientadu in una fatoria in Willingdon, in [[Inghilterra]], in ue is animales, arròschidos de s'isfrutamentu dae su fatore issoro, Mr.Jones, si rebellant, ispirados dae s'arresonu de su ''<nowiki/>'''Ecciu Mannu e ghiadu dae Bòccia de Nì e Napoleoni. S'abbolotu resesset, cun su Signor Jones chi est bogadu e is animales chi ponent a sa fatoria ''Asïenda de is béstias'' e iscrient is ''Sete Cumandamentos'' a subra a unu muru. Su prus de importu est "Totu is animales sunt uguales". Mentras Bòccia de Nì imparat a is animales a lèghere e a iscrìere, Napoleoni èducat unos cantos catzeddos a is printzìpios de s'Animalismu. Chitzo, is porcos si ponent a ghia de sa fatoria. Pagu a pustis, però, Jones fùrriat a sa fatoria, custa borta a cumandu de unos àteros meres che issu; nde sighit una batalla sambenosa in ue is animales torrant a bìnchere, ma perdende unos cantos cumpàngios. Unu sero, Bòcia de Nì annùntziat is pranos suos de modernizare sa fatoria costruende unu molinu a bentu, ma Napoleoni si narat contràriu e nde sighit unu chertu chi acabbat cun Napoleoni chi faghet bogare a s'àteru dae is canes suos, e si decrarat cumandante supremu de sa fatoria. Cun custu, Napoleoni càmbiat sa manera de amministrare s'azienda sostituende is addòbios cun unu comitadu de porcos a cumandu de totu, e pro mèdiu de unu cumpàngiu suo, Clarinèttu, ispartzit una propaganda in ue Bòccia de Nì bolet agiudare su Signor Jones a torrare a èssere su mere de sa fatoria, mentras Napoleoni promitet una vida prus còmoda in càmbiu de unu traballu grae chi tocat a s'in prus su fàbbricu de su molinu, chi issu, mancari siat istadu contràriu a s'idea, dda presentat a pustis che sua. Fintzas s'innu est cambiadu, dae ''Bèstias de Inghilterra'' a ''S'asïenda de is Béstias'', e est assentadu fintzas "Cumpàngiu Napoleoni", un'innu a bantu de custu ùrtimu, chi megat a pigare a bellu a bellu is trassas de un'umanu. In manera lestra, su regìmene de Napoleoni si faghet semper prus brutale: medas animales chi ammitent de àere agiudadu Bòccia de Nì in is trobeddos suos (in realidade imbentados dae sa propaganda) sunt giustitziados dae sos canes a su servìtziu suo.
Napoleoni si ponet de acòrdiu cun su mere de un'àtera azienda bighina, Frederick, chi però ddu pagat cun dinari farsu e a pustis atacat sa fatoria impreende sa bruvura pro isciusciare su molinu. Is animales torrant a bìnchere, ma intre is medas fertos ddoe at fintzas Gondranu, su caddu; custu ùrtimu, mancari sanende, s'arrimat a sa betzesa. A s'arribu de su furgoneddu chi ddu diat dèpere acumpangiare aché su veterinàriu, però, su molente Benjamin cumprendet luego chi ddu cherent batire a su masellu; e difatis, Napoleoni at programmadu sa bèndida de Boxer a su masellaju pro nche balangiare su dinare pro comporare su whisky. Colant is annos, e a su molinu chi s'est torradu a costrùere si nd'agiunghet un'àteru chi faghet prus ricos is animales, ma medas de issoro sunt mortos o imbetzados, comente est mortu s'ex-mere Jones. Sa Fatoria, però, at pèrdidu totu is ideales rivolutzionàrios, impreados isceti pro sa propaganda: non ddoe at prus is ideales propostos dae Bòccia de Nì, is Sete Cumandamentos sunt istados cambiados cun unu isceti, "Totu is bèstias sunt uguales, ma calicuna est prus uguale de totus", sa màssima "Bator cambas bonu, duas cambas malu" est remplasada dae "Bator cambas bonu, duas cambas mègius" e is porcos incumentzant a assimigiare a is umanos, ca caminant deretu a duas francas, bestint, dormint subra letos mannos e bufant whisky. Unu merieddu, Napoleoni e is àteros porcos cumbidant a chena unos cantos fatores locales pro festare un'alleàntzia cun issos; in s'ìnteri de una partida de poker, siat Napoleoni siat Pilkington giogant in su matessi tempus s'assu de ispadas, incumentzende unu chertu; totu benit bidu, dae foras, dae is àteros animales, chi non podent prus distìnghere su porcu dae s'òmine.
== Cumponimentu e publicatzione ==
=== Orìgine ===
George Orwell at assentadu su manuscritu intre su 1943 e su 1944, a pustis de s'esperièntzia suas in sa [[Gherra tzivile ispagnola]] chi at descritu in ''Homage to Catalonia'' (1938). In sa prefatzione de un'editzione [[Ucraina|ucràina]] de ''S'asïenda de is Béstias'', s'autore at acraradu comente fuire dae is purgaduras istalinistas in Ispagna dd'aeret imparadu «cantu a discansu sa [[propaganda]] totalitària potzat controllare s'opinione de is persones illuminadas in is paisos democràticos». Custu at intzùllidu Orwell a denuntziare e cundennare cun firmesa sa chi cunsideraiat sa corrutzione istaliniana de is ideales sotzialistas originàrios.<ref name=":2">{{Tzita web|url=https://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/english/epfc_go.html|tìtulu=Preface to the Ukrainian Edition of 'Animal Farm: A Fairy Story'|autore=George Orwell|situ=orwell.ru|limba=en|atzessu=2020-10-23}}</ref>
In antis de iscrìere su libru, Orwell at lassadu sa BBC. In prus, fiat infadadu pro more de unu libreddu de propaganda chi su Ministeru de s'Informatzione aiat isparghinadu. Custu includiat istrutziones pro achietare is timorias ideològicas a pitzus de s'Unione soviètica, comente s'inditu de nàrrere chi su terrore ruju fiat unu bisu de s'immaginatzione nazista<ref>{{Tzita libru|autore=[[Richard Overy]]|tìtulu=Why the Allies Won|annu=|editore=|tzitade=|p=297|ISBN=0-393-03925-0}}</ref>.
In sa prefatzione, Orwell at descritu sa fonte de s'idea de ambientare su libru in una fatoria:<ref name=":2" />
{{Tzitatzione|... Apo bidu a unu pitzocheddu, in capas de deghe annos, chi ghiaiat unu caddu enorme a traessu de unu caminu istrintu, frustende·ddu onni borta chi chircaiat de girare. M'at tocadu su fatu chi si custos animales cussentziarent de sa fortza issoro non diamus dèpere tènnere perunu podere a pitzus de issos e chi is òmines isfrutant is animales agiumai a sa pròpiu manera chi is ricos isfrutant su proletariadu|3=...I saw a little boy, perhaps ten years old, driving a huge carthorse along a narrow path, whipping it whenever it tried to turn. It struck me that if only such animals became aware of their strength we should have no power over them, and that men exploit animals in much the same way as the rich exploit the proletariat.|limba=en}}
=== Tentadas de publicatzione ===
In comintzu Orwell at agatadu dificultade a publicare su manuscritu de s'òpera, prus che totu ligadas a timorias chi su libru poderet fàghere dannu a s'alleàntzia intre [[Britànnia Manna|Bretagna Manna]], [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] e [[Unione Sovietica|Unione soviètica]]. Bator editores dd'ant refudadu, incluidu unu chi in comintzu aiat atzetadu de publicare s'òpera e a pustis de àere consultadu su Ministeru de s'Informatzione at refudadu. ''S'asïenda de is béstias'' est istadu infines publicadu dae Secker & Warburg in su 1945.<ref>{{Tzita web|url=https://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/english/efp_go.html|tìtulu=George Orwell: The Freedom of the Press|autore=O. Dag|situ=orwell.ru|limba=en|atzessu=2020-11-07}}</ref>
In s'ìnteri de sa [[Segunda gherra mundiale]], fiat craru a Orwell chi sa literadura anti-soviètica no fiat carchi cosa chi sa parte manna de is editores diat àere pigadu in cunsideru, inclùdidu Gollancz. S'autore at presentadu su manuscritu fintzas a Faber and Faber e su diretore Thomas Stearns Eliot dd'at refudadu. Eliot at rispòndidu a Orwell bantende sa «bona iscritura» e sa «fundamentale integridade» de su libru, decrarende però chi sa domo editora ddu diat àere atzetadu isceti si aeret tentu carchi simpatia pro su puntu de annotu chi «deo cunsìdero in generale trotzkista». Eliot at sustentadu chi su puntu de annotu orwellianu fiat «non cumbinchidore», narende chi is porcos esserent fatos pro èssere is mègius manigiadores de sa fatoria; at decraradu annotamala chi calicunu diat àere pòdidu cuntestare chi «what was needed... was not more communism but more public-spirited pigs».<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=Richard Brooks|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article5993099.ece|tìtulu=TS Eliot’s snort of rejection for Animal Farm|publicatzione=[[The Sunday Times]]|data=29 marzo 2009|atzessu=26 ottobre 2018|dataarchìviu=2011-08-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110809084636/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article5993099.ece|urlmortu=eja}}</ref>
=== Prefatzione ===
== Personàgios ==
{{Div col}}
;'Ecciu Mannu / Su Matzore
Su 'Ecciu Mannu (''Old Major'' in sa versione originale), est unu porcu respetadu dae totu is àteros animales ca, essende bìvidu meda (dòighi annos), est consideradu sàbiu. Tenet un'aspetu poderosu ma no ammenetzosu. Tres dies a pustis de s'arresonu suo a pitzus de sa revolutzione morit e, comente acontèssidu a [[Lenin]], no nd'at a bìdere su progressu. Sa calavera sua at a èssere cunservada e ammustrada comente monumentu a sa rebellia.
S'arresonu pronuntziadu dae issu introduit sa teoria de s'Animalismu chi narat chi su traballu de un'animale produet prus balore de su netzessàriu a su mantenimentu suo, e su subraprus si ddu furant is umanos. Issu est un'allegoria de [[Karl Marx]],
;Napoleoni / Napolione
Napoleoni est unu porcu; no tenet dudas morales, ma is calidades sua dd'ant donadu una positzione de importu in mesu a is àteros animales, fintzas in antis a sa rivolutzione. Fache a s'idealismu de su 'Ecciu Mannu e de Bòccia de Nì, Napoleoni est unu carculadore capassu e unu tirannu. Su determinu e capatzidade de cumbìnchere is animales prus pagu ischidos cun is resonos cumpensat una tzerta farta de abbistesa.
Pigat su nùmene dae [[Napoleone Bonaparte]]. Rapresentat [[Stalin]].
;Bòccia de Nì / Biancone
Bòccia de Nì (''Snowball'' in sa versione originale) est unu porcu. Est unu rivolutzionàriu sintzeru, ma s'aversàriu suo, prus furbu e iscannidu, ddu ponet a una parte. Napoleone, gràtzias a s'agiudu de is canes suos, ddu bogat dae s'azienda e inghitzat a pònnere in òpera is pranos suos, furende·ddos, e ddi ghetat sa neghe pro ònnia acuntessimentu negativu chi a intro de s'azienda, acusende·ddu de furriare a de note pro fàghere dannu. Issu rapresentat [[Trockij]].
;Clarinèttu / Pipiriolu
Clarinèttu (''Squealer'' in sa versione originale), est su propaganderi de Napoleoni. Faeddat pro mesas beridades, omissiones e fàulas. Issu frunit is illusiones chi agiudant is traballadores a aguantare s'esistèntzia tosta e s'isfrutamentu dae is porcos. S'istrategia printzipale sua est minetzare sa «furriada de Jones» (su mere), intzutzulende su sentimentu anti-umanu de is animales, ispinghende·ddos aici a atzetare totu is tirannias de Napoleoni. Est de notare chi, cando is porcos cumintzant a s'istantargiare a subra a is francas posteriores comente a is òmines, Clarinèttu pigat a una banda is berbeghes, e ddis càmbiat s'islogan «bator ancas bonu, duas ancas malu» in «bator ancas bonu, duas ancas ''mègius''». Issu diat pòdere rapresentare su capu de sa politzia segreta [[Berija]].
;Gondranu / Murripintu
Gondranu (''Boxer'' in sa versione originale), est unu [[caddu]]. Su traballu suo est de importu mannu pro su sustentu de sa fatoria. Sa [[filosofia]] sua est basada a pitzus de sa dinnidade de su traballu.
Gondranu rapresentat su traballadore ordinàriu e coidadosu: ùmile, onestu e essentziale in cale si siat sistema sotziale. Su traballu suo est isfrutadu finas a cando unas cantas pedras pro su fàbbricu de su mulinu ddi ruent a pitzus, debilitende·ddu in su fìsicu. Napoleoni tando, cun s'iscusa de ddu fàghere curare dae unu veterinàriu, ddu giughet a su maceddu. Finas a pustis de sa morte sua, is [[islogan]] preferidos de su caddu, «apo a traballare de prus» e «Napoleoni tenet semper resone», ant a essere impreados comente arma de propaganda pro is àteros animales. Issu non cumprendet mai chi is ideales de sa rivolutzione si sunt corrùmpidos, e s'esperièntzia sua ammustrat ite potzat acontèssere cando is atziones de chie tennet su pòdere sunt atzetadas sena si pònnere dimandas.
;Benjamin / Bainzeddu
Benjamin, unu molente, est unu tzìnicu chi duritat de sa sintzeridade de is chi ddis istant a inghìriu. Est fintzas [[iscetitzismu filosòficu|iscèticu]], duritende de sa beridade de medas teorias o fatos. Imparat a lèghere, ma refudat de pònnere sa pròpia abilidade a su servìtziu de is àteros animales. Isceti a sa fine, cando s'Animalismu est oramai naufragadu, atzetat de lèghere a is animales s'ùnicu cumandamentu abarradu. Prus bortas at repìtidu sa matessi frase «Is molentes tenent vida longa. Nemus de bois at mai bidu unu molente mortu». Issu rapresentat is tzìnicos chi si sunt rassignados. Est fintzas s'animale prus antzianu de sa fatoria e mancari siat cunsideradu su prus bisbetigosu de sa fatoria, non tocat iscarèssere sa lealidade sua a Gondranu e su tentativu disisperadu suo de ddu sarvare.
;Berta / Badora
Berta (''Clover'' in sa versione originale), s'ebba, est sa figura materna de sa fatoria, chi ammustrat simpatia e garbu. Sufrit prus de is àteros pro is agràvios a òpera de is porcos, mancari abarrende una fortza e unu cunfortu pro is animales oprimidos. Comente a Gondrano, Berta rapresentat sa gente ordinària, manigiada e isfrutada sena si nd'acatare.
;Mollie / Biolera
Mollie est una ebba giòvana bianca chi tragat su calesse de Jones. Est indiferente a sa rivolutzione e est dengosa meda: traballat pagu e ddi praghet a pònnere frocos colorados, tantu chi a sa fine pro tènnere custos ogetos at a fuire de sa fatoria e at a andare a bìvere a s'àtera ala de Willingdon. At a èssere torrada a bìdere dae is pitzones traghende unu calesse in càmbiu de perdas de tzùcaru e carignos in su nare e dae inoghe a in antis no at a èssere prus nominada. Rapresentat s'[[aristocratzia]] russa, chi biviat una vida rica a suta de su [[tzar]] e chi at abbandonadu sa Rùssia a pustis de sa rivolutzione pro mantènnere cudda genia de vida.
;Mosè
Mosè (''Moses'' in sa versione originale), su [[corvus|corbu]] domèsticu chi contat a is animales de sa vida eterna chi ddos abetat a pustis de sa morte in su Monte Tzucurucandìu (in sa versione originale ''Sugarcandy Mountain''), una genia de paradisu terrestre pro is animales, rapresentat sa [[Crèsia ortodossa russa]], chi segundu sa bisura bolscevica, in acòrdiu cun su podere tzarista, fruniat illusiones a is traballadores pro ddos cumbìnchere a poderare s'isfrutamentu, in acòrdiu cun sa bisura de Marx. Est cunsideradu s'alleadu de su mere. Nointames, Napoleoni de sighida ddi permitit de furriare a sa fatoria, comente Stalin at cuntzèdidu libertade de cultu a is Ortodossos in s'ìnteri sa gherra.
;Mìnimus / Minorache
Mìnimus, su porcu poeta chi cantat is impresas de Napoleoni, rapresentat s'intelletuale assugetadu a su podere de su ditadore, chi ponet sa cultura sua a su servìtziu de sa propaganda.
;Is canes e Is berbeghes
Is canes e Is berbeghes sunt tratados comente a unu grupu, e non comente a indivìduos. Is primos rapresentant sa politzia polìtica chi ismùrriat is opositziones; is segundos sa massa fàtzile de assugetare, chi si lassat ispantare dse is islogan de su regìmene.
;Is Puddas
In su de sete càpitulu, Napoleoni òbligat is puddas de sa fatoria a cunsignare is oos chi ant criadu. Issas chircant de resistire, ma Napoleoni faghet suspèndere cale si siat ratzione issoro de màndigu; a pustis de chimbe dies e sa morte de noe puddas, s'arrimant.
;Is topis e is cunìllios
Sunt is animales agrestes chi bivent in sa fatoria. Rapresentant is pedulianos, is furones e is membros de sa sotziedade chi non bivent de su pròpiu traballu.
;Su fatore Jones / Tziu Nennu
Jones est su mere de sa fatoria: s'imbriagat s'ispissu e si nd'afutit de is animales. Benit bogadu a su cumintzu de s'istòria e morit annos medas a pustis in una domo de cura pro alcolistas. Rapresentat su tzar [[Nigola II de Rùssia]].
;Pilkington e Frederick / Tziu Matzone e Tziu Grodde
Pilkington e Frederick, is fatores lacanantes. Pilkington est unu gentilómine chi pràticat isport in campànnia lassende sa fatoria sua, Foxwood, male amministrada. Frederick imbetzes est cravosu, efitziente e iscannidu cun is animales de sa fatoria sua, Pinchfield (parodia de sa [[Germània nazista]]).{{Div col end}}
== Riferimentos a eventos istòricos ==
Sa fatoria de is animales est unu testu ricu de riferimentos a acuntessimentos beros:
[[File:Flag_of_the_Animal_Farm.svg|thumb|Sa bandera de sa Fatoria de sos Animales figurat unu corru e una franca inrugados, in riferimentu a sa [[Farche e marteddu|falce e marteddu]]]]
* Sa Rivolutzione de sos animales e sa bogada de Jones: sa Rivolutzione russa de su [[1917]] e sa rutòrgia de su tzar.
* S'imbiu de pitzones in is fatorias serentes pro difùndere sa rivolutzione: s'undada rivolutzionària incoragida dae su Comintern chi at corfidu natziones europeas medas in is annos imbenientes.
* Su refudu de is umanos de si referire a sa Fatoria de sos Animales cun su nou nùmene suo, sighende a ddi nàrrere ''Asïenda de Proprierari'': su mancadu reconnoschimentu diplomàticu de s'Unione Soviètica a banda de is potèntzias otzidentales in is annos a pustis de sa Rivolutzione.
* Sa ''Battaglia de su Cungiau de Is Baccas'' (in s'originale ''Battle of the Cowshed''): sa [[gherra tzivile russa]] chi at opostu s'Armada ruja bolscevica a s'Armada bianca contra-revolutzionària (agiudada dae [[Rennu Unidu|Regnu Unidu]] e [[Frantza]], comente a sas fatorias serentes agiudant Jones), chi s'est acabbada in su [[1920]] cun sa vitòria de is bolscevicos.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Tzita libru|sambenadu=Firchow, Peter Edgerly, 1937-|tìtulu=Modern utopian fictions from H.G. Wells to Iris Murdoch|url=https://www.worldcat.org/oclc/707926652|atzessu=2020-11-05|data=2007|editore=Catholic University of America Press|p=102|OCLC=707926652|ISBN=978-0-8132-1605-8}}</ref>
* Su refudu de is puddas a sa cunsigna de is oos: s'opositzione de is kulaki a sa colletivizadura.
* Sa cuntierra intre Bòccia de Nì e Napoleoni in contu de a s'estensione de sa rivolutzione a is àteras fatorias rapresentat sa cuntierra intre Trozkij, chi boliat esportare sa Rivolutzione a foras de sa [[Rùssia]] (rivolutzione permanente), e [[Josef Stalin|Stalin]], chi imbetzes sustentaiat sa teoria de su ''Sotzialismu in unu paisu'' ''isceti''.
* Sa derrota de su mulinu a bentu: su Fogu de su Reichstag, cun probabilidade postu dae is nazistas etotu chi aiant ghetadu sa neghe a is comunistas, is ùnicos oposidores a su regìmene nazista, luego pessighidos e cundennados.
* Is vàrios fàbbricos de su mulinu a bentu: s'industrializadura incumentzada dae Stalin in su 1928 cun is pranos de chimbe annos.
* Sa mudàntzia de s'innu de sa Fatoria de ''Bèstias de Inghilterra'': su càmbiu de s'innu ufitziale de s'URSS de ''S'Internatzionale'' a s'Innu de s'Unione Soviètica, chi in su testu originale bantaiat a Stalin (custu testu est istadu suprimidu in su 1954).
* Sa bèndida de sa linna a Frederick: su Patu Molotov-Ribbentrop de su [[1939]]; sa traitoria de Frederick, chi pagat is porcos cun dinari farsu e a pustis atacat sa fatoria, rapresentat sa traitoria de s'alleàntzia a banda de [[Adolf Hitler|Hitler]], chi at atacadu sa Rùssia in su [[1941]] afilende s'Operatzione Barbarossa. Sa ''Battalla de su Mulinu'' imbeniente (in s'originale ''Battle of the Windmill''), binta dae is animales cun pèrdidas mannas, rapresentat sa Batalla de Stalingradu.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
* Sa chena finale de is porcos cun is umanos est un' allegoria de sa Cunferèntzia de Teheràn.
* Sa progressiva corrutzione de is porcos e su travolcamentu de is cumandamentos: s'iscostiadura cara a sa tirannia de s'Unione Soviètica a suta de su regìmene de Stalin.
== Is temas ==
=== Rivolutzione e corrutzione ===
S'Animalismu, sa dotrina rivolutzionària adotada dae is animales, est basada a subra de s'imparu de su 'Ecciu Mannu a sa pròpiu manera de su comunismu chi est basadu a subra de s'imparu de [[Karl Marx]].
Pro more de is riferimentos suos, ''S'asïenda de is Béstias'' est istada s'ispissu cunsiderada una sàtira cara a su comunismu sovièticu. Calicunu però ddoe leghet fintzas tratos distintivos de àteros regìmenes: si distinghent is tratos de sa nàschida de sa corrutzione e de su persighimentu de interessos personales a banda de is possessores de su podere a pustis de sa conchista sua. In su contu si podet agatare insandus una disillusione bàlida prus in generale pro cale si siat rivolutzione, est a nàrrere su cunsideru chi sa chirca de su podere acabbet pro afarsare is ideales rivolutzionàrios initziales. Pro custu su romanzu est cunsideradu disòpicu.
Segundu una letura crìtica de s'ideologia comunista, su 'Ecciu Mannu, mancari tèngiat intentziones bonas, non cumprendet un'elementu fundamentale: est cumbintu chi is ideas suas siant bàlidas e artas, e chi sa declinatzione operada si potzat atribuire isceti a is indivìduos corrùmpidos chi ant a agatare sa manera de ddas carnugare pro is fines issoro. Pro is chi faghent custa crìtica est beru s'imbesse: su finale cabet giai in sa premissa e no esistet sa distintzione intre unu comunismu beru e un'ideale. Segundu issos s'ùnicu esèmpiu de comunismu est istadu s'istalinismu mentras, segundu àteros, esistent formas diversas.
Sa corrutzione est ladina pro mèdiu de sa muda de is Sete Cumandamentos: s'ùnicu abarradu, de su totu isprigiuradu, mustra cantu elitàrios siant essidos sos porcos e comente is ideales de s'animalismu apartèngiant oramai a su passadu.
In s'òpera est presente fintzas una crìtica inchelada a sa sotziedade inglesa e una denùntzia de sa paga libertade de pensamentu in su paisu.<ref>{{Tzita web|url=http://home.iprimus.com.au/korob/Orwell.html|tìtulu=Orwell's Preface to Animal Farm|editore=iPrimus.it|atzessu=15 dicembre 2010|dataarchìviu=2009-12-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20091230181828/http://home.iprimus.com.au/korob/Orwell.html|urlmortu=eja}}</ref>
== Retzidura ==
Is retzensiduras de s'època non sunt istadas totu positivas. In is pàginas de ''The New Republic'', George Soule at espressadu sa contrariedade sua a s'òpera de Orwell, narende chi issa «mi at confùndidu e intristadu. Pariat totu infadosu. S'allegoria s'est furriada a màchina chi tzichìrriat pro àere naradu a manera isgrabulada cosas chi sunt istadas naradas mègius a manera dereta». Soule pensaiat chi is animales no esserent bastante coerentes cun is ispiratziones issoro in sa realidade; at naradu chi «su fallimentu de custu libru (dae unu puntu de annotu cummertziale s'est giai asseguradu una resèssida enorme) derivat dae su fatu chi sa sàtira non s'òcupat de carchi cosa chi s'autore at bìvidu, cantu de ideas istereotipadas chi pertocant unu paisu chi cun probabilidade non connoschet bene meda.»<ref>{{Tzita noas|limba=en|autore=George Soule|url=https://newrepublic.com/article/114852/1946-review-george-orwells-animal-farm|tìtulu=In 1946, The New Republic Panned George Orwell's 'Animal Farm'|publicatzione=The New Republic|data=26 settembre 2013|atzessu=2 novembre 2018}}</ref> ''The Guardian'', su 24 austu 1945, at definidu ''S'asïenda de is Béstias'' che «una sàtira umorìstica e pitzigosa a manera deleitosa».<ref>{{Tzita web|url=https://www.theguardian.com/books/1945/aug/24/georgeorwell.classics|tìtulu=Books of the day - Animal Farm|atzessu=2 novembre 2018}}</ref> Tosco Fyvel, iscriende in su ''Tribunas'' in sa matessi die, at descritu s'òpera de Orwell che «una sàtira durche a pitzus de unu tzertu Istadu e de is illusiones de un'època chi diamus a pòdere giai tènnere a pabas». A custu ùrtimu at rispòndidu Julian Symons, su 7 de cabudanni: «Non nos depimus dèpere abetare, a su mancu in su Tribunas, su reconnoschimentu de su fatu chi si tratat de una sàtira no de su totu delicada a subra de una natzione dislindada, s'Unione Soviètica? Mi paret chi unu retzensidore diat dèpere tènnere su coràgiu de identificare Napoleoni cun Stalin e Bòccia de Nì cun Trotsky e espressare a s'autore unu parre favorèvole o sfavorèvole. Baddu tra chentu annos ''S'asïenda de is Béstias'' diat pòdere èssere in manera simpre una paristòria; oe est una sàtira polìtica cun una dose bona de significadu».Partende dae custas primas osservatziones, s'òpera de Orwell at retzidu diversos cummentos in is deghènnios imbenientes.
== Anàlisi ==
=== Animalismu ===
Is porcos Bòccia de Nì, Napoleoni e Clarinèttu adotant is ideas de su 'Ecciu Mannu in unu «sistema cumpridu de pensamentu», chi mutint a manera formale "Animalismu", un'allegòricu riferimentu de s'autore a su comunismu, de non confùndere cun sa filosofia animalista. A pustis de sa divulgatzione de custu sistema de ideas, Napoleoni e Clarinèttu andant contras a is règulas postas dae issos etotu (is «sete cumandamentos») partetzipende a atividades umanas, comente bufare alcol, dormire in letos e cummertziare. In su cursu de sa narratzione, Clarinèttu at a èssere incarrigadu de modificare is cumandamentos pro donare una resone de s'umanizadura de sa classe de is porcos, mudàntzia chi est unu sùspiu de sa revisione de s'istòria a banda de su guvernu sovièticu a su fine de esertzitare su controllu a subra de is cumbinchimentos de su pòpulu<ref>{{Tzita libru|nùmene=John|sambenadu=Rodden|tìtulu=Understanding Animal Farm: A Student Casebook to Issues, Sources, and Historical Documents|url=https://books.google.it/books?id=TG-YpkczTjEC&pg=PA40&redir_esc=y&hl=it#v=onepage&q&f=false|annu=1999|editore=Greenwood Publishing Group|tzitade=|pp=48-49|ISBN=978-0-313-30201-5}}</ref>
Is cumandamentos originales sunt:
# Totu su chi caminat a duos pees est contra de nois;
# Totu su chi caminat a bator pees o bolat est amigu;
# Nissuna bèstia s'at a pònnere bestires;
# Nissuna bèstia s'at corcare in unu letu;
# Nissuna bèstia at a bufare binu o àteros alcòlicos;
# Nissuna bèstia at a ochire un'àtera bèstia;
# Totu is bèstias sunt uguales.
Custos cumandamentos sunt fintzas resùmidos in sa màssima: «Bator cambas bonu, duas cambas malu», chi benit impreada prus che totu dae is berbeghes de sa fatoria pro firmare discussiones e polèmicas intre is animales in contu de sa natura de s'Animalismu.
Posca, Napoleoni e is porcos suos ant a cambiare in manera segreta carchi cumandamentu pro si liberare de s'acusa de violare sa lege de is animales. Custos cumandamentos benint difatis mudados de aici:
# Nissuna bèstia s'at corcare in unu letu ''cun lentzolos;''
# Niunu animale at a bufare binu e àteros alcòlicos ''meda;''
# Niunu animale at a ochire unu àteru animale ''sena resone.''
In fines, sos cumandamentos ant a èssere cambiados cun is màssimas:
# Totu is bèstias sunt uguales, ''ma calicuna est prus uguale de is àteras;''
# Bator cambas bonu, duas ''cambas mègius.''
Pro mèdiu de sa revisione de is cumandamentos, Orwell ammustrat cantu siat fàtzile a trasformare su dogma polìticu in [[propaganda]] mugiadita.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Craig L.|sambenadu=Carr|tìtulu=Orwell, Politics, and Power|url=https://books.google.it/books?id=V1GCAqNSlYwC&pg=PA78&redir_esc=y&hl=it#v=onepage&q&f=false|annu=2010|editore=Continuum International Publishing Group|tzitade=|pp=78-79|ISBN=978-1-4411-5854-3}}</ref>
== Editziones sardas ==
* {{Tzita libru|autore=George Orwell|tradutore=Albino Pau|tìtulu=S'istazu 'e sos animales|url=http://www.condaghes.it/scheda.aspx?isbn=978-88-86229-71-5&ver=it|annuoriginale=1945|annu=2000|editore=Condaghes|pp=128|ISBN=978-88-86229-71-5}}
* {{Tzita libru|autore=George Orwell|tradutore=Agata Rosa Maxia|tìtulu=S'asïenda de is béstias|annuoriginale=1945|annu=2017|editore=Cuec Editrice|pp=104|ISBN=978-88-9386-038-3}}
== Riferimentos ==
<references />{{Artìculu de su mese|ghennàrgiu|2021}}
[[Categoria:Literatura ingresa]]
98sx26qwt3dq3yx34i2we3r7yw87mzv
George Orwell
0
20312
190579
185324
2026-08-18T19:01:22Z
InternetArchiveBot
10458
Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190579
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|immàgine=George Orwell press photo.jpg|descritzione=George Orwell in su 1943|paranùmene=George Orwell|nùmene_de_nàschida=Eric Arthur Blair|data_de_nàschida=5 de làmpadas de su 1903|logu_de_nàschida=Motihari|data_de_morte=21 de ghennàrgiu de su 1950|logu_de_morte=[[Londra]]|natzionalidade=inglesa|còjube=Eileen O'Shaughnessy (1936-1945)|fìgios=Richard Horatio Blair|alma_mater=Elton College|traballu=iscritore e giornalista|influèntzias=Somerset Maugham, Jack London, Charles Dickens, Herman Melville e Jonathan Swift|prèmios=*Prèmiu Prometheus - Hall of Fame<br>
*Prèmiu Prometheus (1984)<br>
*Prèmiu Hugo pro su mègius romanzu curtzu (1996)|gènere=distopia, romanzu a crae, sàtira|interessos=anti-fascismu, anti-istalinismu, anarchismu<ref>{{Tzita web|url=https://en.unesco.org/courier/enero-1984/george-orwell-tory-anarchist|tìtulu=George Orwell, a "Tory anarchist"|situ=The Unesco Courier|nùmene=Jacques|sambenadu=Charpier|atzessu= 2021-06-04|data=2019-06-20|limba=en}}</ref>, sotzialismu democràticu, crìtica literària, giornalismu e polèmica|firma=Orwell-Signature.svg}}
'''Eric Arthur Blair''', prus connotu cun su pseudònimu literàriu '''George Orwell''' (Motihari, 25 de làmpadas de su [[1903]] - [[Londra]], 21 de ghennàrgiu de su [[1950]]), est istadu un'iscritore e giornalista [[Inghilterra|inglesu]]. Su corpus literàriu suo si caraterizat pro sa craridade, s'abbistesa e s'ingèniu, e pro sa connoschèntzia de s'ingiustìtzia sotziale, s'opositzione a su [[totalitarismu]] e su cumpromissu cun su [[sotzialismu democràticu]].<ref>{{Tzita libru|tìtulu=The Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell|editore=Penguin|limba=en|p=23|volume=Volum 1 – An Age Like This 1945–1950|capìtulu=Why I Write}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=George|sambenadu=Orwell|tìtulu=Selected Writings|year=1958|url=https://archive.org/details/georgeorwellsele0000orwe|annu=1968|editore=Heinemann|limba=en|p=[https://archive.org/details/georgeorwellsele0000orwe/page/103 103]|ISBN=0-435-13675-5}}</ref>
Est cunsideradu comente unu de is mègius cronistas, si non su mègius, de sa cultura inglesa de su de XX sèculos.<ref>{{Tzita noas|limba=en|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?source=hptextfeature&story_id=11826680|tìtulu=Still the Moon Under Water|publicatzione=Economist|data=28 trìulas 2009}}</ref> At iscritu fintzas crìtica literària, [[poesia]] e fintzione, e at fatu giornalismu polèmicu. Orwell est connotu mescamente dae sa paristòria allegòrica ''[[S'asïenda de is béstias]]'' (1945) e pro su romànzu distòpicu ''[[1984 (libru)|1984]]'' (1949); de custa pariga de libros si sunt bèndidas prus còpias de cale si siat àtera pariga de òperas de cale si siat àteru autore de su de XX sèculos.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=The Cambridge companion to George Orwell|annu=2007|editore=Cambridge University Press|limba=en|p=10|ISBN=0-521-67507-3}}</ref> Intre su restu de su corpus creativu suo si distinghet su libru suo ''[[Homage to Catalonia]]'' (1938), relata de s'esperièntzia sua in sa [[Gherra tzivile ispagnola|Gherra Tzivile ispanniola]]. Orwell at iscritu puru numerosos sàgios polìticos, literàrios, linguìsticos e culturales. Segundu un'artìculu de su cuotidianu ''The Times'' de su 2008, Orwell est su segundu mègius iscritore britànnicu dae su 1945.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|data=5 gener 2008|tìtulu=The 50 greatest British writers since 1945|rivista=The Times|volume=|nùmeru=|limba=en|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece|atzessu=2020-11-08|dataarchìviu=2011-04-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20110425050801/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article3127837.ece|urlmortu=eja}}</ref>
Is òperas de Orwell ant influentzadu sa [[Cultura pobulare|cultura populare]] e polìtica, e su faeddu ''orwellianu'', chi descriet pràticas sotziales totalitàrias o autoritàrias, s'est introdùida in sa limba in paris cun diversos neologismos comente [[Gherra frida|gherra frita]], bipensamentu, Frade Mannu, Piscopolitzia.<ref>{{Tzita noas|limba=en-GB|nùmene=Robert|sambenadu=McCrum|autore=|url=https://www.theguardian.com/books/2009/may/10/1984-george-orwell|tìtulu=1984: The masterpiece that killed George Orwell|publicatzione=The Observer|data=2009-05-09|atzessu=2020-11-08}}</ref>
== Biografia ==
Eric Blair est naschidu in Motihari, colònia britànnica in s'[[Ìndia]], su 25 de làmpadas de su [[1903]], fìgiu de mama birmana e babbu inglesu. A duos annos, s'est tramudadu cun sa mama e sa sorre manna in [[Inghilterra]], in e at istudadu in s'iscola de St. Cyprians e a s'Eton College. Partende dae su 1922, at serbidu sa Politzia Imperiale de s'Ìndia, in [[Myanmar|Birmània]], i nue est abarradu finas a su 1927, cando est furriau a s'[[Inghilterra]], intentende de si balangiare sa vida comente giornalista e iscritore. Est bìvidu un'època de poberesa e agiumai fàmene.
Comente membru de su Partidu Laburista Indipendente, s'est unidu a mìgias de istràngios pro gherrare pro sa defensa de sa Segunda Repùbblica durante sa [[Gherra tzivile ispagnola|Gherra tzivile ispanniola]]. Est arribadu a [[Bartzellona]] su nadale de su [[1936]], e sa matessi die s'est arruoladu e est istadu assignadu comente militzianu a su Partidu Operaju de Unificatzione Marxista (POUM), formatzione comunista anti-stalinista. Fundadu supra s'esperièntzia sua in sa [[Gherra tzivile ispagnola|Gherra de Ispànnia]], at a iscrìere ''Homage to Catalonia''.
Su 20 de maju de su [[1937]], at retzidu un'isparu in su tzugru acanta de Huesca, s'est tramudadu in su [[Marocco|Marrocu]] pro sanare e a pustis est furriadu a s'Inghilterra. Su làmpadas 1944 cun sa pobidda sua Eileen, at adotadu unu fìgiu, unu pipiu de tres chidas, ponende·ddi su nùmene de Richard.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=|nùmene=Georges|sambenadu=Waser|data=2009-04-13|tìtulu=Mein Vater, Jura – und «1984»|rivista=Neue Zürcher Zeitung|volume=|nùmeru=|limba=de-CH|url=https://www.nzz.ch/mein_vater_jura__und_1984-1.2392970}}</ref>
A pustis, durante sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Gherra mundiale]], est istadu membru de s'''Home Guard'' e at collaboradu in manera ativa cun sa BBC e in su cuotidianu ''Tribune''. Est mortu in Londra su 21 de ghennàrgiu de su [[1950]], a 46 annos.
== Gherra Tzivile ispanniola ==
Comente membru de su Partidu Laburista Indipendente s'est arruoladu, che mìgias de istràngios, pro gherrare pro sa defensa de sa Repùbblica ispanniola in s'ìnteri de sa gherra tzivile de cuddu paisu. Est istadu in su ''Contingente del ILP''. Est arribadu a Bartzellona in su mese de nadale de su 1936 e sa matessi die s'est arruoladu e est istadu assignadu comente militzianu in s'anti-stalinista POUM. Sa partetzipatzione sua dd'at motivadu pro iscrìere ''Homage to Catalonia'', in chi descriet s'ammiratzione sua pro su chi est identificadu comente a ausèntzia de istruturas de classe in carchi àrea dominada dae rivolutzionàrios de orientamentu anarchista. Ma crìticat fintzas su controllu sovièticu de su Partidu Comunista de Ispànnia (PCE) e is fàulas chi s'impreaiant comente propaganda pro su manìgiu de s'informatzione. Orwell at retzidu unu corfu in su tzugru acanta de Huesca, su 20 de maju de su 1937. A pustis, at buscadu apògiu pro ses meses in Marrocu pro sanare custa ferida. Su 1937, durante sa repressione de su guvernu de Negrín contras a su POUM, auntzada dae su PCE e su Partidu Sotzialista Unificadu de Catalùnnia, Orwell at relatadu chi est istadu acanta de èssere ochidu in [[Bartzellona]].
Orwell pensaiat chi, mancari ddoe fiat bisòngiu de unu cambiamentu radicale in is sotziedades otzidentales, e duncas in is paisos capitalistas, su sotzialismu sovièticu rapresentaiat un'ameletzu a is printzìpios chi ddu manteniant.
== Segunda Gherra Mundiale ==
Orwell s'est mantentu iscriende retzensiones de libros pro su ''New English Weekly'' finas a su 1940. In s'ìnteri de sa [[Segunda gherra mundiale|Segunda Gherra mundiale]], est istadu membru de s'''Home Guard'', e nd'at retzidu sa Medàllia de sa Defensa. Is pensamentos suos de cuddos annos sunt abarrados in is diàrios suos de gherra (''War-Time Diary,'' 1940-1942'')''.
Su 1941, at comintzadu a traballare pro su Servìtziu Orientale de sa BBC, prus che totu in programmas pro gadangiare s'amparu de s'Ìndia e de s'[[Àsia orientale|Àsia Orientale]] a is esèrtzitos alleados. Ischiat chi su traballu suo in custa època fiat simpre e propagandìsticu, pro custu naraiat de s'intèndere che "un'arantzu chi est istadu catzigadu cun unu corpu forte meda". A foras de is intradas bonas, nch'at rinuntziadu su 1943 pro si cunvertire in giornalista e editore literàriu de su ''Tribune'', sa rivista chidajola de tendèntzia de manca chi, tando, dirigiant Aneurin Bevan e Jon Kimche. Su 1949, Orwell at iscritu una lìtera a un'amiga, Celia Kirwan, chi traballaiat pro una setzione de su Foreign Office (o Ministeru de Afares foranos), e chi publicaiat propaganda anti-comunista. Sa lìtera includet una lista de trintasete iscritores e artistas chi Orwell pensaiat chi tennerent ideas pro-comunistas. In sa lista, chi no est istada publicada finas a su 2003, sunt inclùdidos numerosos giornalistas, intre issos s'editore de su ''New Statesman'', Kingsley Martin, ma puru is atores Michael Redgrave e [[Charlie Chaplin]].<ref>{{Tzita libru|nùmene=Bill|sambenadu=Jones|tìtulu=The Russia Complex: The British Labour Party and the Soviet Union|url=https://books.google.cat/books?id=kPDoAAAAIAAJ&lpg=PA25&ots=E4nN_nbEx8&dq=%22It+is+an+unfortunate+fact,%22+Martin+wrote+to+Orwell,+%22that+any+hostile+criticism+of+the+present+Russian+regime+is+liable+to+be+taken+as+propaganda+against+socialism.%22&pg=PA25&redir_esc=y#v=onepage&q=%22It%20is%20an%20unfortunate%20fact,%22%20Martin%20wrote%20to%20Orwell,%20%22that%20any%20hostile%20criticism%20of%20the%20present%20Russian%20regime%20is%20liable%20to%20be%20taken%20as%20propaganda%20against%20socialism.%22&f=false|ed=|data=1977|editore=Manchester University Press|limba=en|p=25|ISBN=9780719006968}}</ref> is motivos de Orwell pro iscrìere sa lista non sunt craros. In capas, fiat agiudende un'amiga in una punna, sa cumbata contra a s'istalinismu chi ambos dispretziaiant. Non ddoe at peruna indicatzione chi fatzat pensare chi Orwell apat abbandonadu su sotzialismu democràticu chi promoviat in is ùrtimos iscritos suos.
S'est iscobertu, su 2005, pro mèdiu de una relata de s'intellighèntzia britànnica, chi Orwell etotu est istadu osservadu agiumai pro 12 annos dae sa politzia de cuddu paisu pro neghe de s'aparente vìnculu suo cun movimentos de manca. Si creet chi custa siat istada una de is ispiratziones printzipales in s'ora de plasmare su romanzu suo ''1984''.
== Ùrtimos annos ==
In su mese de ledàmene de su 1949, pagu in antis de sa morte sua, s'est cojuadu pro sa segunda borta cun Sonia Brownell. Orwell est mortu in Londra su 21 de ghennàrgiu de su 1950 a s'edade de 46 annos de tubercolosis, maladia chi aiat pigadu in su perìodu chi descriet in ''Down and Out in Paris and London''. At passadu is ùrtimos tres annos de sa vida sua in ispidale. Pagu in antis de mòrrere, pedit de èssere interradu de acordu cun su ritu anglicanu. is restos suos reposant in Sutton Courtenay, Oxfordshire.
== Influèntzias literàrias ==
Orwell naraiat chi s'istile literàriu suo s'acurtziaiat bastante a su de Somerset Maugham. In is sàgios literàrios suos, làudat puru su traballu de Jack London, mescamente su libru suo ''The Road''. Su viàgiu de Orwell in sa vida de is prus isvantagiados in ''The Road to Wigan Pier'' assimìgiat a ''The People of the Abyss'' de London. In àteros sàgios, Orwell manifestat s'ammiratzione sua pro [[Charles Dickens]], Herman Melville o Jonathan Swift.
=== Òperas ===
==== Novellas ====
* ''Burmese Days'', 1934
* ''A Clergyman's Daughter'', 1935
* ''Keep the Aspidistra Flying'', 1936
* ''Coming Up For Air'', 1939
* ''[[S'asïenda de is béstias]]'', 1945 (''Animal Farm'')
* ''1984'', 1949 (''Nineteen Eighty-Four'')
==== No-fintzione ====
* ''Down and Out in Paris and London'', 1933 ()
* ''The Road to Wigan Pier'' 1937
* ''Homage to Catalonia'', 1938
==== Sàgios ====
* ''A Good Word For The Vicar of Bray''
* ''A Hanging''
* ''A Nice Cup of Tea''
* ''AntiSemitism In Britain''
* ''Arthur Koestler''
* ''Benefit of Clergy: Some Notes on Salvador Dali''
* ''Books vs. Cigarettes''
* ''Bookshop Memories''
* ''Boys' Weeklies and Frank Richards's Reply''
* ''Charles Dickens''
* ''Charles Reade''
* ''Confessions of a Book Reviewer''
* ''Decline of the English Murder''
* ''Down The Mine''
* ''Freedom of the Park''
* ''Future of a Ruined Germany''
* ''Good Bad Books''
* ''How The Poor Die''
* ''In Defence of P. G. Wodehouse''
* ''Inside The Whale''
* ''James Burnham and the Managerial Revolution''
* ''Lear, Tolstoy and the Fool''
* ''Looking Back On The Spanish War''
* ''Mark Twain -- The Licensed Jester''
* ''Marrakech''
* ''Nonsense Poetry''
* ''North And South''
* ''Notes on Nationalism''
* ''Pleasure Spots''
* ''Poetry and the Microphone''
* ''Politics and the English Language''
* ''Politics vs. Literature: An Examination of Gulliver's Travels''
* ''Raffles and Miss Blandish''
* ''Reflections on Gandhi''
* ''Revenge is Sour''
* ''Riding Down The Bangor''
* ''Rudyard Kipling''
* ''Shooting an Elephant'' (1937)
* ''Some Thoughts on the Common Toad''
* ''Spilling The Spanish Beans''
* ''Such, Such Were The Joys''
* ''The Art of Donald McGill''
* ''The Lion and the Unicorn: Socialism And The English Genius''
* ''The Prevention of Literature''
* ''The [http://www.netcharles.com/orwell/articles/col-spanishcivilwar.htm Spanish Civil War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060326063238/http://www.netcharles.com/orwell/articles/col-spanishcivilwar.htm |date=2006-03-26 }}''
* ''The Spike''
* ''The Sporting Spirit''
* ''W B Yeats (assaig)''
* ''Wells, Hitler And The World State''
* ''Why I Write''
* ''Writers and the Leviathan''
* ''You and the Atomic Bomb''
== Riferimentos ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=W. John|sambenadu=Morgan|nùmene2=Alexandre|sambenadu2=Guilherme|tìtulu=Peace and War Historical, Philosophical, and Anthropological Perspectives|data=2020|limba=en|pp=71-96|capìtulu=Pacifism or Bourgeois Pacifism? Huxley, Orwell, and Caudwell|OCLC=1238200172|ISBN=978-3-030-48671-6|DOI=10.1007/978-3-030-48671-6_5}}
* {{Tzita libru|nùmene=George|sambenadu=Orwell|tìtulu=Diaries|data=2020|editore=Harvill Secker|limba=en|OCLC=1178893584|ISBN=978-1-78730-155-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=David Ramsay|sambenadu=Steele|tìtulu=The Encyclopedia of Libertarianism|url=https://books.google.com/books?id=yxNgXs3TkJYC|atzessu=2021-06-05|data=2008|editore=Sage Publications, Inc.|capìtulu=Orwell, George (1903–1950)|OCLC=7385305147|ISBN=9781412965804}}
* {{Tzita libru|nùmene=Hans A.|sambenadu=Ostrom|nùmene2=William|sambenadu2=Haltom|tìtulu=Orwell's "politics and the English language" in the age of pseudocracy|year=2018|url=https://archive.org/details/orwellspoliticse0000ostr|data=2018|limba=en|OCLC=1039891830|ISBN=978-1-138-49990-4}}
== Àteros progetos ==
{{commons|Category:George Orwell}}
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=https://www.bl.uk/people/george-orwell|tìtulu=Biografia de George Orwell|situ=British Library|limba=en|atzessu=2021-06-04|dataarchìviu=2021-01-16|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20210116084546/https://www.bl.uk/people/george-orwell|urlmortu=eja}}
*{{Tzita web|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-31915|tìtulu=Blair, Eric Arthur [pseud. George Orwell] (1903–1950)|sambenadu=Crick|nùmene=Bernard|situ=Oxford Dictionary of National Biography|limba=en|atzessu=2021-06-05}}
*{{Tzita web|url=https://openlibrary.org/authors/OL118077A/George_Orwell|tìtulu=Òperas de George Orwell|situ=Open Library|limba=en|atzessu=2021-06-05}}
*{{Tzita web|url=https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Orwell%2C%20George%22%20OR%20subject%3A%22George%20Orwell%22%20OR%20creator%3A%22Orwell%2C%20George%22%20OR%20creator%3A%22George%20Orwell%22%20OR%20creator%3A%22Orwell%2C%20G%2E%22%20OR%20title%3A%22George%20Orwell%22%20OR%20description%3A%22Orwell%2C%20George%22%20OR%20description%3A%22George%20Orwell%22%29%20OR%20%28%221903-1950%22%20AND%20Orwell%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29|tìtulu=Òperas de George Orwell|situ=Internet Archive|limba=en|atzessu=2021-06-05}}
*{{Tzita web|url=https://curlie.org/Arts/Literature/Authors/O/Orwell%2C_George/|tìtulu=Òperas de e in subra de George Orwell|situ=Curlie|limba=en|atzessu=2021-06-05}}
*{{Tzita web|url=https://openlibrary.org/authors/OL118077A/George_Orwell|tìtulu=Materiale de archìviu ligadu a George Orwell|situ=UK National Archives|limba=en|atzessu=2021-06-05}}
{{Controllu de autoridade}}
{{Artìculu de su mese|làmpadas|2021}}
[[Categoria:Iscritores]]
[[Categoria:Iscrittores in inglesu]]
opyef0aduqquoy6ijna29nqxbjntiyv
La mala hora
0
20531
190596
170596
2026-08-18T19:22:06Z
InternetArchiveBot
10458
Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190596
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}'''''La'' ''mala hora''''' (''S'ora mala'') est unu romanzu de s'iscritore e giornalista colombianu [[Gabriel García Márquez]], publicadu sa prima borta in limba originale in su [[1962]] in [[Madrid]] (in un'editzione no autorizada dae s'autore).
== Ambientatzione ==
Su romanzu est ambientadu in un'immaginària localidade de sa [[Colòmbia]] chi no est [[Cien años de soledad|Macondo]], sa fantàstica tzitadina fluviale creada dae Gabriel García Márquez in is òperas suas prus famadas, tra su 4 e su 21 santugaine de su 1956, est a nàrrere in manera contemporànea a su pretzedente romanzu curtzu ''[[Nemos iscriet a su coronellu]]''<ref>{{Tzita libru|autore=Mario Vargas Llosa|tìtulu=García Márquez: historia de un deicidio|annu=1971|editore=Barral|tzitade=Barcellona|limba=ES|p=421}}</ref>.
== Trama ==
Essidu dae domo pro andare a su traballu, César Montero agatat apicadu a sa ghenna de domo unu follu cun una pasquinada. Andat a domo de su musitzista Pastor e dd'isparat, morende·ddu in antis a is ogros de sa mama.<ref>In sa prima iscena de Nemos iscriet a su coronellu, s'antzianu protagonista si preparat pro andare a s'interru de Pastor; rif. Rosalba Campra, note a {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|àteros=Traduzione di Angelo Morino|tìtulu=Opere narrative|year=1987|url=https://archive.org/details/operenarrativevo0000unse|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|ISBN=88-04-55136-4}}</ref> S'alcalde<ref>Alcalde, in ispanniolu signìficat Sìndigu, ma a suta de sa ditadura colombiana de Rojas Pinilla indicat masaprestu unu podestade.</ref> dd'arrestat e afidat s'inchiesta a pitzus de s'ochisura a su giùighe Arcadio, chi detzidet de iscobèrrere chie est s'anònimu autore de sas pasquinadas apartas in tzitade, chi cun is infamaduras anònimas issoro ant giai ruinadu famìlias e immoe fintzas causadu unu mortu ochidu.
A pustis de àere resistidu a un'ascessu a su dente, s'alcalde, chi est unu tenente de politzia, si presentat cun un'iscorta armada dae su dentista, un'oponidore polìticu giai vìtima de sa repressione de regìmene.<ref>Custu episòdiu est giai descritu in su contu ''Un día de estos'', cuntènnida in s'antologia ''Los funerales de la Mamá Grande'', in ue si rivelat chi su nùmene de su dentista est don Aurelio Escovar.</ref> Su dentista ddi tirat su molare.
Su giùighe Arcadio cumintzat s'iscumbata sua. Babbu Ángel chircat de aconcare sa fèmina de su giùighe a dd'obligare a dda cojuare; a pustis de èssere istada “comporada” dae su ricu don Sabas, issa at agatadu sa trancuillidade cun Arcadio, e pensat chi una mudada de custu ''status quo'' ddi diat pòdere isceti fàghere dannu. Calicunu lassat sa bidda pro sa birgòngia a pustis de èssere abarradu vìtima de una pasquinada, ma s'alcalde non paret apensamentadu meda. Bida s'insistèntzia, detzidet in fines de ordinare su [[coberrefogu]] e aguardiare is caminos a de note, ma sende chi non si fidat in manera cumprida de is òmines a disponimentu suo, ponet fintzas tzitadinos armados.
In s'ìnteri intentat de comporare a bonu prètziu is terras e is animales de su defuntu Montiel; in bidda ddoe at giai su pretzedente de don Sabas chi a pustis de àere cunsignadu a is autoridades noas sa lista de is cumpàngios de partidu in cuntatu cun sa gherrilla, nd'at rilevadu is terras a istracu baratu. Su signore Carmichael, amministradore de is benes de su defuntu, est arrestadu pro ite ca non bolet tzèdere.
Su giòvanu Pepe Amador perintantu, cungiadu in presone pro violatzione de su coberrefogu, est assassinadu dae duos agentes de politzia. S'alcalde intentat de cuare su fatu e ddu faghet interrare a iscùsia a palas de sa caserma e difundet sa noa chi s'est fuidu dae sa bidda comente autore de is pasquinadas. Ma gràtzias a sa mama de su mortu sa beridade benit a galla, sa truma acudit a su cumandu de politzia e s'alcalde depet fàghere isparare in àera pro l'ispèrdere.
Durante sa note tra su 20 e su 21 santugaine acontessent una sèrie de isparatòrias, a su mangianu babbu Ángel est informadu chi ddoe est istada una retada de sa politzia e una furriadura. Sa presone est prena ma ddoe at òmines chi sunt fuende in su padente pro alimentare sa gherrilla contra sa ditadura. Intre de issoro ddoe at fintzas su giùighe Arcadio.
== Crìtica ==
Su romanzu podet èssere cunsideradu una rugradura de personàgios e episòdios apartos in is publicatziones pretzedentes de s'autore:
{| class="wikitable sortable"
|+Personàgios ''de La mala hora'' giai apartos in contos e romanzos pretzedentes
!Rosas artificiales
!Nemos iscriet a su coronellu<br /><br /><br /><br />
!Un día después del sábado<br /><br /><br /><br />
!''La prodigiosa tarde de Baltazar''<br />
!''Un día de estos''<br /><br />
!La hojarasca
!En este pueblo no hay ladrones<br /><br /><br />
!''La viuda de Montiel''<br /><br /><br />
!Los funerales de la Mamá Grande<br /><br /><br /><br />
|-
|*babbu Ángel
<nowiki>*</nowiki>Trinidad
<nowiki>*</nowiki>Mina
<nowiki>*</nowiki>mannai tzurpa
|*babbu Ángel
<nowiki>*</nowiki>Aureliano Buendía
<nowiki>*</nowiki>don Sabas
<nowiki>*</nowiki>alcalde
|*alcalde
<nowiki>*</nowiki>babbu Antonio Isabel*
<nowiki>*</nowiki>Aureliano Buendía
|*dotore Giraldo
<nowiki>*</nowiki>signores Montiel
|*alcalde
|*babbu Ángel
|*don Roque
|*babbu Antonio Isabel
<nowiki>*</nowiki>signores Montiel
<nowiki>*</nowiki>Mamá Grande
<nowiki>*</nowiki>Carmichael
|*babbu Antonio Isabel
<nowiki>*</nowiki>Mamá Grande
<nowiki>*</nowiki>Aureliano Buendía
|}
S'istèrrida incumentzat in Parigi, a inghìriu de nadale 1955, ma s'autore pensat prus a unu contu chi no a un'òpera prus longa.<ref name="campra">Rosalba Campra, note a {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|àteros=Traduzione di Angelo Morino|tìtulu=Opere narrative|year=1987|url=https://archive.org/details/operenarrativevo0000unse|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|ISBN=88-04-55136-4}}</ref> Su traballu sighit in is primos meses de s'annu sighente, fintzas cando unu de is episòdios s'istacat pro essire su romanzu curtzu ''[[Nemos iscriet a su coronellu]]'' chi at a arribbare pro primu a sa publicatzione.
García Márquez sighit a traballare a s'òpera fintzas a su furriada sua a [[Bogotá|Bogotà]] dae s'esìliu europeu, pro dd'acabbare a pustis in su 1961 cando bivet giai in [[Mèssicu]] e traballat pro s'agentzia de istampa [[Cuba|cubana]] Prensa Latina. Imbiat in fines su testu a unu cuncursu, su ''Premio Nacional de Novela'' chi sa multinatzionale petrolìfera Esso bandit cun sa collaboratzione de s'Academia de la Lengua colombiana.<ref name="campra">Rosalba Campra, note a {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|àteros=Traduzione di Angelo Morino|tìtulu=Opere narrative|year=1987|url=https://archive.org/details/operenarrativevo0000unse|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|ISBN=88-04-55136-4}}</ref> Su romanzu binchet su primu prèmiu chi non incluit però publicatzione.
Una prima editzione no autorizada essit in [[Madrid]] in su 1962 pro sa domo editora Talleres de Gráfica Luís Pérez.<ref name="campra">Rosalba Campra, note a {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|àteros=Traduzione di Angelo Morino|tìtulu=Opere narrative|year=1987|url=https://archive.org/details/operenarrativevo0000unse|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|ISBN=88-04-55136-4}}</ref> Is mudas a su testu fatas dae unu “curretore de istile” sunt tales chi García Márquez disconnoschet sa publicatzione.<ref>Rosalba Campra, Cronologia, in {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|àteros=Traduzione di Angelo Morino|tìtulu=Opere narrative|year=1987|url=https://archive.org/details/operenarrativevo0000unse|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|ISBN=88-04-55136-4}}</ref> Pro custa resone si cunsìderat comente a data ufitziale de aparitzione sa de is editziones Era in [[Tzitade de su Mèssicu]], 1966.<ref name="rosalba">Rosalba Campra, Bibliografia, in {{Tzita libru|autore=Gabriel García Márquez|àteros=Traduzione di Angelo Morino|tìtulu=Opere narrative|year=1987|url=https://archive.org/details/operenarrativevo0000unse|annu=1987|editore=Meridiani Mondadori|ISBN=88-04-55136-4}}</ref>
== Riferimentos ==
<references />
[[Categoria:Literadura]]
8s0ovnymo82jxxtrrd4gp1x1tu3g2cp
Datagrama
0
20636
190577
180344
2026-08-18T18:59:00Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190577
wikitext
text/x-wiki
{{CAM}}Unu '''datagrama''' est un'unidadi de trasferimentu bàsica assotziada cun un'arretza a comutatzioni de pachetu. Is datagramas funt de sòlitu struturaus in intestadura e datus e frunint una comunicatzioni chena connessioni in un'arretza a comutatzioni de pachetu. S'intrega, su tempus de arribu e s'assèntiu no funt garantius.
== Stòria ==
Me is primus annus 1970, su fueddu datagrama est stèriu creau ponendi impari is fueddus ''data'' e ''telegram'' de s'arrelatadori de su CCITT<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=H.|sambenadu=Bothner|data=1975-04|tìtulu=The CCITT studies packet switching as part of public data network development|rivista=ACM SIGCOMM Computer Communication Review|volume=5|nùmeru=2|pp=9–17|limba=en|atzessu=2021-03-21|doi=10.1145/1024916.1024918|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/1024916.1024918}}</ref> Halvor Bothner-By<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=M.|sambenadu=Schwartz|data=2010-11|tìtulu=X.25 Virtual Circuits - TRANSPAC IN France - Pre-Internet Data Networking [History of communications]|rivista=IEEE Communications Magazine|volume=48|nùmeru=11|pp=40–46|limba=en|atzessu=2021-03-21|doi=10.1109/MCOM.2010.5621965|url=https://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?tp=&arnumber=5621965}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://old.open-root.eu/la-doc/histoire-des-reseaux/le-datagramme/|tìtulu=Comment j’ai inventé le Datagramme|situ=old.open-root.eu|limba=fr|atzessu=2021-03-21|dataarchìviu=2019-02-28|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20190228065633/http://old.open-root.eu/la-doc/histoire-des-reseaux/le-datagramme/|urlmortu=eja}}</ref>.
Mancai su fueddu fessit nou, su cuncetu teniat giai una stòria longa.
Me in su 1962, Paul Baran at descritu, in un'arrelatu de sa RAND Corporation, un'arretza militari ipotètica chi depiat scampai a un'atacu nucleari. "Blocus de messàgiu" piticus e standardisaus fiat arreguaus e torraus a imbiai in nodus de un'arretza de elaboradores a redundàntzia arta<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Paul Baran|tìtulu=On distribuited communication networks|limba=en|url=http://pages.cs.wisc.edu/~akella/CS740/F08/740-Papers/Bar64.pdf}}</ref>. "S'impitadori chi at pediu una connessioni virtuali a una statzioni e at imbiau messàgius... iat a podi biri su sistema comenti a una scàtula niedda chi frunit su chi parit unu circùitu de connessioni".
In su 1967, Donald Davies at publicau un'artìculu de seminàriu innui at impreau po sa primu borta is fueddus pachetu e comutatzioni de pachetu, cumonas meda oindii.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Davies, D.W|tìtulu=A Digital Communication Network for Computers Giving Rapid Response at remote Terminals|limba=en|url=https://people.mpi-sws.org/~gummadi/teaching/sp07/sys_seminar/how_did_erope_blow_this_vision.pdf|autore2=Bartlett, K.A.|autore3=Scantlebury, R.A., Wilkinson, P.T.}}</ref> S'arretza sua assimbillat a sa de Paul Baran, mancai siat stètia disenniada a manera indipendenti. Po issu, "totu is impitadoris de s'arretza ant a ponni in òpera calincuna genia de averiguu de is faddinas" (su chi dd'ant a nai unu ''servìtziu datagrama schetu'').
Me in su 1970, Lawrence Roberts and Barry D. Wessler ant publicau un'artìculu in contu de Arpanet, sa primu arretza a comutatzioni de pachetu multi-nodu<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Lawrence Roberts|tìtulu=Computer Network Development to Achieve Resource Sharing|limba=en|url=https://www.researchgate.net/profile/Lawrence_Roberts/publication/234815171_Computer_Network_Development_to_Achieve_Resource_Sharing/links/546d0ac50cf2193b94c57d5a/Computer-Network-Development-to-Achieve-Resource-Sharing.pdf|autore2=Barry D. Wessler}}</ref>. Unu documentu agiuntu descriiat is nodus de scàmbiu (is IMP, dispositivus cun sa pròpiu funtzioni de is [[Incaminadori de arretza|incaminadoris]] de oi)<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=F. E.|sambenadu=Heart|data=1970-05-05|tìtulu=The interface message processor for the ARPA computer network|rivista=Proceedings of the May 5-7, 1970, spring joint computer conference|editore=Association for Computing Machinery|pp=551–567|limba=en|atzessu=2021-03-21|doi=10.1145/1476936.1477021|url=https://doi.org/10.1145/1476936.1477021|nùmene2=R. E.|sambenadu2=Kahn|nùmene3=S. M.|sambenadu3=Ornstein}}</ref> e su formau de is pachetus. S'arretza funtzionàt agiumai comenti is mollus de Baran e Davies, cun sa diferèntzia chi fruniat unu servìtziu afidàbili.
Me in su 1973, Louis Pouzin at presentau su progetu po CYCLADES, sa primu arretza de mannesa reali chi poniat in òpera su mollu de datagrama schetu de Donald Davies<ref>{{Tzita web|url=http://rogerdmoore.ca/PS/CYCLB.html|tìtulu=CYCLADES COMPUTER NETWORK|autore=Louis POUZIM|situ=rogerdmoore.ca|limba=en|atzessu=2021-03-21|dataarchìviu=2017-01-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20170112013310/http://rogerdmoore.ca/PS/CYCLB.html|deadurl=yes}}</ref>. Sa scuadra de Cyclades est stètia duncas sa primu a afrontai su problema difìcili de fruniri a is aplicatzionis de s'impitadori unu servìtziu de circùitu virtuali afidàbili (su pròpiu de una connessioni TCP de Internet)<ref>{{Tzita web|url=https://datatracker.ietf.org/doc/rfc1379/|tìtulu=RFC 1379 - Extending TCP for Transactions -- Concepts|situ=datatracker.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-21}}</ref> impreendi unu servìtziu de arretza end-to-end cun problemas grais de pèrdidas e scàmbius de datagramas. Pouzin preferiat, in s'incumentzu, a no fai càmbiu mannu in sa tecnologia de sa comutazioni de pachetu e si cuncentrai po ponni in òpera unu trastu de comunicatzioni afidàbili po Cyclade, ma duus membrus de sa scuadra sua, Hubert Zimmerman e Gérard Le Lann, ant donau contributus mannus in su progetu de TCP chi Vint Cerf, su disinnadori principali suu, at acetau<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc675.html|tìtulu=Specification of Internet Transmission Control Program|autore=Y. Dalal, C. Sunshine, V. Cerf|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-21}}</ref>.
Me in su 1981, s'agentzia americana po is progetus de circa avatzada de defensa (DARPA, ''Defense Advanced Research Projects Agency'') at publicau sa primu descritzioni de su protocollu Internet (IP, Internet protocol). Custu introduiat un'evolutzioni manna in su cuncetu de datagrama: sa framentatzioni<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc791.html|tìtulu=Internet Protocol|autore=J. Postel|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-21}}</ref>''.'' Cun sa framentatzioni, incueddus de s'arretza podint impreai pachetus mannus (de sòlitu, arretzas localis po minimai s'impreu de energia) e àterus podint pediri dimensionis prus piticas (arretzas de àrea manna, po minimai su tempus de arrespusta). Is nodus de arretza podint partziri is datagramas in pachetus prus piticus.
Me in su 1999, sa Internet Engineering Task Force (IETF) at ofitzialisau s'imperu de ''Network address translation'' (NAT), giai impreau meda, chi permitit a prus dispositivus de cumpartziri su pròpriu indiritzu pùblicu<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc2663.html|tìtulu=IP Network Address Translator (NAT) Terminology and Considerations|autore=Pyda Srisuresh, Matt Holdrege|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-21}}</ref>. Cun NAT, s'esaurimentu de is indiritzus Internet est stètiu atrassau, lassendi tempus po introdusi IPv6, sa generatzioni noa de is pachetus Internet cun indiritzus longus. Su princìpiu initziali de una trasparèntzia de arretza end to end de is datagramas no fiat arrespetau: is nodus NAT depiant manigiai unu stadu chi dipendiat in parti de sa connessioni.
Me in su 2015, s'IETF at furriau s'arrecumanda sua "[[Request for Comments#Status|informatzionali]]" de su 1998, chi is nodus de incaminamentu de is datagramas faessint unu manìgiu ativu de coa (AQM, active queue management), po ndi fai un'arrecumanda prus forti "mellus pràtica atuali"<ref>{{Tzita web|url=https://tools.ietf.org/html/rfc7567.html|tìtulu=IETF Recommendations Regarding Active Queue Management|autore=Gorry Fairhurst, Fred Baker|situ=tools.ietf.org|limba=en|atzessu=2021-03-21}}</ref>. Su mollu de coa impreada in s'incumentzu fiat simpri meda e s'ùnica cosa de arrangiai fiat sa longhesa, ma apustis est serbiu unu manìgiu prus cumplicau po amellorai e apoderai is prestatzionis de Internet.
== Definitzioni ==
Sa [[Request for Comments|RFC]] 1594 definit su fueddu Datagrama comenti:
{{Tzitatzione|Un'entidadi auto-cuntènnia de datus chi portat bastanti informatzioni po essi incaminada de s'elaboradori de orìgini a su de destinu chena fidi in is scàmbius precedentis intra is duus e s'arretza de carrìngiu|RFC 1594|A self-contained, independent entity of data carrying sufficient information to be routed from the source to the destination computer without reliance on earlier exchanges between this source and destination computer and the transporting network.|limba=en}}
Su datagrama depit essi auto-cuntènniu chena fidi in scàmbius precedentis poita ca no ddoi at connessioni o durada fissa intra duus puntus de comunicazioni comenti acontessit, po esempru, in sa parti manna de is tzerriadas telefònicas.<ref>{{Tzita libru|autore=Tanenbaum|nùmene=Andrew S.|autore2=Wetherall|nùmene2=David J.|tìtulu=''Computer Networks, Fifth Edition''|year=2011|url=https://archive.org/details/computernetworks0000tane_k0f8|data=2011|limba=en|p=[https://archive.org/details/computernetworks0000tane_k0f8/page/59 59]|ISBN=978-0-13-255317-9}}</ref>
== Strutura ==
Dònnia datagrama tenit duus cumponentis, un'intestu (header) e is datus de imbiai (payload). In s'intestu ddoi at totu is informatzionis po [[Incaminadori de arretza|incaminai]] is datus de s'orìgini a su destinu.
== Esemprus ==
{| class="wikitable"
|+Nòminis de is datagramas
!Livellu OSI
!Name
|-
|Livellu 4
|Segmentu de datus
|-
|Livellu 3
|Pachetu de datus
|-
|Livellu 2
|Trama (IEEE 802.3)<br /><br />Trama (IEEE 802.11)<br /><br />Cella (ATM)
|-
|Livellu 1
|Chip (CDMA)
|}
=== Protocollu Internet ===
Su Protocollu Internet (IP) definit standard po unus cantu tipus de datagramas. Po esempru, UDP est unu protocollu chi frunit unu servìtziu de datagrama intra duus elaboradoris acapiaus a s'arretza. IP etotu est unu servtziu de intrega de messàgius dessintotu chena connessioni e no afidàbili. TCP, a s'imbressi, frunit unu servìtziu afidàbili cun connessioni.
== Riferimentus ==
<references/>
[[Categoria:Informàtica]]
[[Categoria:Informatzione]]
0ok69znsbrk6n1a5yzh8bj28h46pgw7
Istòria universale
0
20669
190594
179536
2026-08-18T19:20:09Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190594
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}
{{Template:istòria universale}}
S''''istòria universale'''<ref>Williams, H. S. (1904). The historians' history of the world; un'òpera chi tratat de sa aparèssida e de s'isvilupu de is natziones, registradas dae prus da duos mìgia de is iscritores grandes de tutu is èpocas. Noa York: The Outlook Company</ref><ref>Blainey, Geoffery (2000). ''A Short History Of The World''. Penguin Books, Victoria. </ref><ref>Gombricth, Ernst H. ''A Little History of the World''. Yale. UK and USA, 2005.</ref> est s'imparis de fatos e protzessos chi si sunt isvilupados a ròdiu de s'èssere umanu, dae s'aparèssida de is primos [[Omìnide|omìnides]] fintzas a s'atualidade. Custa istòria est marcada tantis dae una sutzessione a grados de iscobertas e imbentos noos, comente dae isvilupos prus atzelerados in ligòngiu cun càmbios de paradigma e in perìodos rivolutzionàrios, chi ant fatu possìbile s'evolutzione materiale, sotziale e ispirituale de s'umanidade.
Is primas tziviltades mannas si fiant isvilupadas a sos oros de frùmenes mannos. Una de is primas a aparèssere, intre su 4000 e su 3000 a.C., fiat istada sa de is [[sumeros]], in [[Mesopotamia|Mesopotàmia]], paràula chi in [[Limba grega|gregu]] signìficat "intre rios" (μέσος, "intre" e ποταμός, "riu").<ref name="BM">{{tzita web|url=http://www.mesopotamia.co.uk/|tìtulu=Mesopotamia - The British Museum}}</ref><ref name="McNeill-Sumer">{{Tzita libru|nùmene=Willam H.|sambenadu=McNeill|editzione=4th ed.|annu=1999|editore=Oxford University Press|pàginas=15|capìtulu=In The Beginning|isbn=0-19-511615-1|tìtutlu=A World History}}</ref> Fintzas àteras tziviltades si sunt isvilupadas a costadu de frùmenes, comente sa de sos [[Egitu antigu|egitzianos]] in su [[Nilu]],<ref>{{tzita libru|autore=John Baines e Jaromir Malek|tìtulu=The Cultural Atlas of Ancient Egypt|editzione=revised edition|annu=2000|editore=Facts on File|isbn=0816040362}}</ref><ref>{{tzita libru|nùmene=KA|sambenadu=Bard|tìtulu=Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt|annu=1999|editore=Routledge|isbn=0-415-18589-0}}</ref><ref name="Ref">{{tzita libru|nùmene=Nicolas|sambenadu=Grimal|tìtulu=A History of Ancient Egypt|annu=1992|editore=Blackwell Books|isbn=0631193960}}</ref> [[Tziviltade de sa badde de s'Indus|sa de sa badde de s'Indus]],<ref>{{tzita libru|sambenadu=F. Raymond Allchin (ed.)|tìtulu=The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States|annu=1995|editore=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{tzita libru|nùmene=D. K.|sambenadu=Chakrabarti|tìtulu=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries|year=2004|url=https://archive.org/details/induscivilizatio0000unse|annu=2004|editore=Marg Publications|isbn=81-85026-63-7}}</ref><ref>{{tzita libru|nùmene=Ahmad Hassan|sambenadu=Dani|tìtulu=History of Humanity, Volume III, From the Third Millennium to the Seventh Century BC|annu=1996|editore=Routledge/UNESCO|isbn=0415093066|coautores=Mohen, J-P. (eds.)}}</ref> e is de [[Tzina antiga]] in s'oru de su [[riu Grogu]].
Progressivamente sa majoria de sos èsseres umanos de [[Europa]], de [[Asia|Àsia]] e de s'[[Àfrica de su Norti|Àfrica de su Norte]] passant a dipèndere dae istados prus o prus pagu organizados, protzessu chi puru acontesset in territòriu de s'atuale [[Mèssicu]] e in sa parte otzidentale de s'[[Amèrica de su Sud]]. A pagu a pagu, totu is regiones e populatziones de su globu ruent suta s'amparu de unu o de un'àteru istadu fintzas a cando su [[Tratadu de Berlinu (1878)|tratadu de Berlinu]] de su [[1878]] partzit is ùrtimos territòrios inocupados, cun s'etzetzione de s'[[Antàrticu]].<ref>[http://geography.about.com/cs/politicalgeog/a/berlinconferenc.htm Geography.about.com - Conferèntzia de Berlinu de su 1884-1885 pro ispartzire s'Àfrica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161203161045/http://geography.about.com/cs/politicalgeog/a/berlinconferenc.htm |date=2016-12-03 }} {{en}}</ref> Nointames sighint a s'agatare territòrios chi de facto non sunt controllados dae istadu perunu, tribùs prus o mancu isuladas autosufitzientes e persones in totu su globu chi non s'intendent de pertènnere a perunu istadu.
== Partzidura ==
Sa periodizatzione de s'istòria umana prus comuna in sa [[cultura otzidentale]], basada duncas subra de unu puntu de bista "eurotzèntricu" de s'istòria, partzit s'istòria de su gènere ''[[Homo]]'' in duos perìodos mannos, [[Preistòria]] (chi si partzit in edade de sa pedra, issa etotu partzida in [[Paleolìticu]], [[Mesolìticu]] e [[Neolìticu]], e [[Edade de is Metallos]], cun is rispetivas partziduras) e [[Istòria]] ([[edade antiga]], [[Edade mèdia|medievale]], [[Edade moderna|moderna]] e [[Edade cuntemporànea|cuntemporànea]]).
Chi sa [[Preistòria]] est cumposta dae fatos comunos a totu is tziviltades de su mundu atuale, partende dae s'Istòria Antiga tale periodizatzione clàssica descriet massimamente is fatos de s'[[Oriente Mèdiu|Oriente Pròssimu]] antigu, de su [[Europa|continente europeu]] e de su [[mundu otzidentale]].
Sa [[Preistòria]] (2.500.000 annos a oe – 3.500 a.C. tzirca) comintzat cun su <nowiki>''</nowiki>naschimentu” de sa tecnologia,chi benit a èssere is primas ainas in pedra a banda de unos cantos rapresentantes de su gènere [[Australopitecus]] o/e de sa prima genia de su gènere [[Homo]], s'[[Homo habilis]], pro esempru sìlighes iscatadas. Finit unos 5.500 annos a oe cun s'imbentu de s'iscriidura a banda de s'[[Homo sapiens]], eventu chi signat su cumintzu de s'[[istòria]].
Sa [[preistòria]] est partzida in:
* [[Paleolìticu]] (o Edade de sa Pedra, 2,5 m.a.f.- 20 000 a.C. tzirca): sa prus antiga e sa prus longa era de s'istòria de s'umanidade (ammuntat unu 99% de s'istòria sua), comintzat cun su naschimentu de sa tecnologia e acabat cun sa cumparèssida de is primas formas de agricultura. In su cursu de custa època s'avèrguat su coladòrgiu lentu de sa gènia [[Homo habilis]] a s'èssere umanu modernu ([[Homo sapiens|sapiens]])
* [[Mesolìticu]] (20 000-10 000 a.C. tzirca): est sa fase de trasida intre [[Paleolìticu]] e [[Neolìticu]], chi bidet unas cantas sotziedades umanas aviende sa messaria e sa vida aposentada.
* [[Neolìticu]] (10 000 a.C. - 3 500 a.C. tzirca): comintzat cun sa trasidura neolìtica, chi benit a èssere su cumpletu coladòrgiu de unos cantos grupos umanos (in [[Mesopotamia|Mesopotàmia]], [[Cina|Tzina]], [[Ìndia]]) de comunidades nòmades chi si dedicaiant a sa cassa, sa pisca e sa boddidura, a comunidades istàbiles chi si dedicaiant a sa messaria e su pesadiu.
* [[Edade de is metallos]]ː
** [[Edade de su Ràmene|Edade de su ràmene]] o [[eneolìticu]]: de is primas formas de metallurgia
** [[Edade de su brunzu]]: de s'impreu de su [[brunzu]]; in is tziviltades chi impreaiant s'iscriidura est parte de sa [[Protoistòria]]
** [[Edade de su Ferru|Edade de su ferru]]: de s'impreu de su [[ferru]]; in is tziviltades chi impreaiant s'iscriidura est parte de sa [[Protoistòria]]
Cun s'imbentu de s'iscriidura comintzat s'[[istòria]], partzida in bator perìodos mannos. Is datas aprossimadas de partziduras podent cambiare segundu is bisuras de sos istudiosos. In [[Europa]] s'agatat sa partzidura a sighire:
* [[Edade antiga]]: fintzas a su [[sèculu VI]], cun s'[[Oriente Mèdiu|Oriente Pròssimu]],<ref>William W. Hallo & William Kelly Simpson. ''The Ancient Near East: A History'', Holt Rinehart and Winston Publishers, 1997</ref><ref>Jack Sasson. ''The Civilizations of the Ancient Near East'', Nova York, 1995</ref><ref>Marc Van de Mieroop. ''History of the Ancient Near East: Ca. 3000-323 B.C.'', Blackwell Publishers, 2003</ref> su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]] bàntzigu de s'Antighidade clàssica, sa [[Istòria de Cina|Cina]],<ref>{{Tzita web|url=http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld|tìtulu=Ancient Asian World|limba=en|atzessu=2021-04-18|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20120515023548/http://www.automaticfreeweb.com/index.cfm?s=ancientasianworld|dataarchìviu=2012-05-15|deadurl=eja}}</ref> e s'[[Istòria de Ìndia|Ìndia]].
* [[Edade mèdia]]:<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/ Internet Medieval Sourcebook Project]</ref><ref>[http://www.the-orb.net/ The Online Reference Book of Medieval Studies]</ref> dae su [[sèculu V]] cun sa ruta de s'[[Impèriu romanu de Otzidente|Impèriu Romanu de Otzidente]] (476 p.C.) fintzas a sa fine de su [[sèculu XV]] tzirca. S'acabu de s'Edade mèdia est difatis ogetu de cuntierras, intre is acontessimentos cunsiderados s'arremonant s'[[iscoberta de sas Amèricas]], sa [[Ruta de Costantinòpoli]] in su [[1453]], sa [[Riforma protestante]] in su [[1517]] e àteros.
* [[Edade moderna]]: dae sa fine de [[Sèculu XV|su de 15 sèculos]] fintzas a sa [[Rivolutzione frantzesa]] in su [[1789]], o segundu àteras propostas metade de su [[sèculu XVIII]], cun s'[[Illuminismu]] e sa [[Rivolutzione industriale]].
* [[Edade cuntemporànea]]: dae sa [[Restauratzione]] ([[Cungressu de Vienna]] de su [[1814]]-[[1815|15]]) fintzas a oe in die.
[[Categoria:Istòria| ]]
[[Categoria:Èpocas istòricas]]
== Riferimentos ==
<references />
b75c6mim06wjdcbnyqbcx9sllerrnqc
Sa die de s'atacu
0
20687
190585
179188
2026-08-18T19:07:24Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190585
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}'''Sa die de s'atacu''' est un'ochidòrgiu fatu su 6 de [[santugaine]] de su [[1800]] in [[Tiesi]], in [[Sardigna]], dae s'Armada Règia Sarda in paris cun bandidos arruolados cun sa promissa de amnistia sighende s'òrdine de Giusepe Beneitu de Savoja, conte de Moriana.<ref>{{Tzita noas|nùmene=Sarvadore|sambenadu=Serra|url=https://salimbasarda.net/tiesi-oe-sammentat-satacu-de-sos-sordados-de-su-re-contra-a-sos-patriotas-sardos/|tìtulu=Tiesi: oe s'ammentat s'atacu de sos sordados de su re contra a sos patriotas sardos|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2016-10-05|atzessu=2021-04-25}}</ref>
== Istòria ==
A curtzu a sa fine de su de XVIII sèculos, in Sardigna, b'at àpidu unu [[Rivolutzione sarda de su 1794|movimentu antifeudale]] de importu mannu cun ideas antimonàrchicas e rivolutzionàrias rapresentadu in parte dae [[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]].
Unas cantas rebellias fiant istadas postas in atu in su [[1793]] dae sas populatziones de sos bidditzolos de [[Sòssu|Sossu]], [[Òsile]], [[Piaghe]], [[Sènnaru]], [[Séddini]], [[Nùivi|Nujvi]], [[Ossi]], [[Tissi]] e [[Ùsini]], totu cantos in s'ala setentrionale de s'ìsula. Incumentzadas che a atos de protesta contra a s'esosidade fiscale de sos feudatàrios, si fiant fatu-fatu trasformadas «in atos beros de rebellia e in assaltos a sas propiedades».<ref>{{Tzita|Pola|p. 141}}</ref> Nointames custu, a custas initziativas s'acumpangiaiant fintzas unas cantas rivendicatziones cun verìficas de sa legitimidade de sos imponimentos fiscales e de sos deretos feudales.<ref>{{Tzita|Pola|p. 147}}</ref>
In su [[1794]] unas àteras rebellias antifeudales fiant nàschidas in s'aristanesu, in [[Cuartu Sant'Aleni]], in [[Otieri]], in [[Ìtiri Cannedu]] e in [[Uri]].
Fintzas in su [[Meilogu]] bi fiat istadu unu fermentu de annotu. Mescamente su 24 de [[santandria]] de su [[1795]] sas comunidades de Tiesi, [[Bessude]], [[Boruta]] e [[Cherèmule]] aiant istipuladu, in antis a unu notàriu, unu «traste de unione» in ue s'invocaiat su riscatu de sos fèudos e si decraraiat de «non reconnòschere prus cale si siat feudatàriu».<ref>{{Tzita libru|nùmene=Luigi|sambenadu=Berlinguer|tìtulu=La Sardegna nel Risorgimento|data=1962|editore=Gallizzi|tzitade=Tàtari|limba=it|pp=123-124|capìtulu=Alcuni documenti sul moto antifeudale sardo nel 1795-96|OCLC=849101479}}</ref>
S'ala angiojana de ''su'' «partidu patriòticu» aiat reconnotu in presse sa novidade manna de custa initziativa: «''su tonu de s'atu est de una natura noa a beru in custu Regnu, e tantu ispantosu [...] chi de seguru at a formare unu de sos monumentos de interessu prus mannu de s'Istòria Sarda de s'època presente''»<ref> «Giornale di Sardegna», Casteddu, n. 15, 10 nadale 1795, pp. 12-13 in {{Tzita libru|nùmene=Antonello|sambenadu=Mattone|nùmene2=Piero|sambenadu2=Sanna|tìtulu=Settecento sardo e cultura europea: lumi, società, istituzioni nella crisi dell'Antico Regime|data=2007|editore=FrancoAngeli|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=494577650|ISBN=978-88-464-8520-5}}</ref>
In su 17 de martzu de su [[1796]], semper in Tiesi, 32 bidditzolos ant istipuladu un'àteru patu antifeudale.
In s'8 de [[làmpadas]] de su 1796 [[Juanne Maria Angioy|Giuanne Maria Angioy]], martziende cun s'esèrtzitu antifeudale suo cara a Casteddu, l'ant derrotadu. A pustis de àere agatadu unu logu de amparu in ue istaiat [[Michele Obino|Micheli Obino]], in [[Santu Lussurzu]], in sa note tra su 13 e su 14 làmpadas, pessighidu dae sa cavalleria de su cavalieri Marcello de [[Cùllieri]], dae 500 òmines de su [[Macumere|macomeresu]] don Giusepe Colent e dae unu regimentu de mìlites a caddu bènnidos dae [[Pàdria]], Angioy fiat resèssidu a si liberare de issos, aiat rugradu su [[Montiferru]] e fiat arribbadu in [[Tiesi]]. Su sero de su 16 de làmpadas si fiat dirìgidu cara a [[Portu Turre]], dae ue si fiat imbarcadu in manera clandestina pro [[Gènova]].
In su 1799 sos sabàudos, a pustis de ''àere concruidu su protzessu de normalizatzione e pigadu torra sos redinagros de su guvernu'', fiant isbarcados in s'ìsula, dae ue sos piemontesos fiant istados bogados a foras in su [[1799|1794]]. Pro sos abitantes de sa Sardigna ''si fiat abertu un'iscenàriu de opressione'' ''gasi grave de batire a rebellias, che a cussa de Tiesi.''<ref>{{Limbas|it}}Giuseppe Marci, ''Introduzione'' in{{Tzita libru|nùmene=Antonio|sambenadu=Baccaredda|curadore=Simona Pilia|tìtulu=Vincenzo Sulis: bozzetto storico|annu=2005|tzitade=Casteddu|p=VII|OCLC=62251716|ISBN=978-88-8467-279-7}}</ref>
=== Sa resistèntzia ===
Giusepe Beneitu de Savoja conte de Moriana, chi fiat istadu nominadu guvernadore de Tàtari, aiat incumentzadu una sèrie de bìsitas a sos bidditzolos e si fiat abigiadu de s'istadu de misèria e de sos soprusos de sos feudatàrios. Pro placare s'abusu de sos barones aiat emanadu normas noas pro su cobru de sos tributos. Ma sos feudatàrios si fiant refudados de aplicare su pregone vitze-règiu. Su feudatàriu Antoni Manca, duca de s'Asinara, aiat ordinadu sos cobros: comente risposta sa populatzione, in sa note intre su 22 e su 23 de cabudanni de su [[1800]], aiat organizadu una manifestatzione de protesta.
Sa die a pustis su sìndigu, cun una delegatzione, fiat giutu a Tàtari, e aiat informadu su vitze-re de sos fatos acontèssidos, e su vitze-re aiat promìtidu a sa delegatzione chi diat àere intervènnidu contra a su duca de s'Asinara. Ma sos tiesinos, intendende de sas promissas de su guvernadore, non fiant abarrados cumbintos, e pro custa resone si fiant mantentos prontos a cale si siat possibilidade.<ref name=":0">{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Salvatore|sambenadu=Tanca|nùmene2=Giovanni|sambenadu2=Colombo|url=https://www.meilogunotizie.net/focus/storia/2086/thiesi-sa-die-de-satacu|tìtulu=Thiesi, "Sa die de s'atacu"|publicatzione=Meilogu Notizie.net|data=2015-10-06|atzessu=2021-04-25}}</ref>
Sas timorias issoro fiant fundadas, e difatis, a pustis, los aiant informados chi su guvernadore istaiat ammaniende in manera segreta, pro su 6 de santugaine, un'imbiu punitivu contra a su bidditzolu de Tiesi. De sos fatos fiant istados informados fintzas sos bidditzolos serentes, chi aiant incumentzadu a ammaniare sa resistèntzia. Bessude aiat imbiadu 150 armados, [[Bànari]] àteros 150 e Tiesi fiat resèssidu a organizare 500 òmines.
Su conte de Moriana aiat afidadu su cumandu de s'imbiu a su cav. Antoni Grondona e in manera segreta aiat cunvocadu totu sos capitanos de sos militzianos de su nord Sardigna pro chi si ponnerent in martza cara a Tiesi, e aiat promìtidu s'amnistia a totu sos bandidos chi aerent partetzipadu.
Dae Tàtari, su 5 de [[santugaine]] de su 1800, pro totu sa note, fiat arribbada gente in armas cara a su puntu de cuntzentramentu; a s'arbèschida fiant in 1500, cun sa parte manna chi fiant bandidos chi si fiant agregados a sas tropas regulares. Cara a sas sete de su mangianu de su 6 de santugaine fiant tzucados cara a Tiesi. Sa bidda, amparada dae 800 òmines, si fiat preparada a impedire su sachizu in cale si siat manera.<ref name=":0" />
S'iscontru fiat istadu sambenosu, sos rebelles fiant istados derrotados in presse, medas aiant chircadu amparu in sas crèsias, su bidditzolu fiat istadu sachizadu, e a medas domos l'aiant postu fogu. Unos cantos de sos rebelles non pariant de si bòlere firmare e aiant mantesu, dae su campanile, unu fogu forte meda pro oras, ma a sa fine los aiant costrintos a essire de sa crèsia e a cunsignare sos fusiles. Aiant arrestadu bintitrès òmines. Sas tropas regulares, sessada sa resistèntzia, fiant tzucadas cara a Tàtari lassende sa bidda in manu a sos bandidos arruolados pro s'ocasione. In s'ochidòrgiu fiant mortas 14 persones, 34 fiant abarradas fertas (duas de custas fiant mortas in sas dies a pustis) e 18 domos aiant pigadu fogu, belle de su totu.<ref name=":0" />
Sos rapresentantes de su cleru de Tiesi chi aiant pigadu parte a sa rebellia los aiant liberados, ma unos cantos de sos rebelles caturados los aiant impicados in sas furcas de “Mesu e Giagas” in su 27 de freàrgiu de su [[1801]], e àteros los aiant cundennados a sa galera.
== Riferimentos ==
<references />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|wkautore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
* {{Tzita libru|nùmene=Sebastiano|sambenadu=Pola|àteros=duos volùmenes|tìtulu=I Moti delle campagne di Sardegna dal 1793 al 1802|data=1923|editore=Stamperia della L.I.S.|tzitade=Tàtari|limba=it|cid=Pola|OCLC=252783637}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antonio|sambenadu=Boi|tìtulu=Giommaria Angioi alla luce di nuovi documenti|data=1925|editore=Stamperia della L.I.S.|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=879838444}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Damiano|sambenadu=Filia|data=1925|tìtulu=Le cause sociali dei moti sardi del 1793-1802 in un libro recente|rivista=Studi Sassaresi|tzitade=Tàtari|volume=IV|nùmeru=II|pp=1-38|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Francesco|sambenadu=Sulis|tìtulu=Dei moti politici dell'isola di Sardegna dal 1793 al 1821. Narrazioni storiche|data=1857|editore=Tip. Nazionale G. Biancardi|tzitade=Torinu|limba=it|OCLC=879938261}}
* {{Tzita libru|nùmene=Gavino|sambenadu=Palmas|tìtulu=Thiesi: villa antifeudale|data=1974|editore=Editrice sarda Fossataro|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=709525442}}
* {{Tzita libru|nùmene=Antonello|sambenadu=Mattone|nùmene2=Piero|sambenadu2=Sanna|tìtulu=Settecento sardo e cultura europea: lumi, società, istituzioni nella crisi dell'Antico Regime|data=2007|editore=FrancoAngeli|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=494577650|ISBN=978-88-464-8520-5}}
== Artìculos ligados ==
* [[Rivolutzione sarda de su 1794]]
* [[Su patriotu sardu a sos feudatarios|Su patriotu sardu a sos feudatàrios]]
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita publicatzione|autore=Antonello Mattone|annu=2007|tìtulu=La «crisi politica» del Regno di Sardegna. Dalla rivoluzione patriottica ai moti antifeudali (1793-1796)|rivista=Diritto @ Storia|nùmeru=6|limba=it|atzessu=2021-04-25|url=http://www.dirittoestoria.it/6/Monografie/Mattone-Sanna-3-Crisi-politica-regno-Sardegna.htm|autore2=Piero Sanna}}
* {{Tzita web|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?p=16229|tìtulu=I moti angioiani della fine del Settecento in Sardegna interpretati dallo storico di Torralba Sebastiano Pola|sambenadu=Carta|nùmene=Luciano|situ=Fondazione Sardinia|data=2019-07-29|limba=it|atzessu=2021-04-25}}
[[Categoria:Rennu de Sardigna]]
[[Categoria:Istòria de Sardigna]]
1ucz7gjg80hsezdnrn093kyy68y1apu
Deretos de sos animales
0
20795
190602
182942
2026-08-18T19:26:19Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190602
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}
[[File:Shanghai-monkey.jpg|thumb|355x355px|Imàgine de una martinica acapiada pro su tzugu, isfrutada comente atraida pro pedire dinari in un'istrada de [[Shanghai]].]]
Is '''deretos de sos animales''' sunt currentes de pensamentu e movimentos chi sustenent ca is animales no umanos sunt sugetu de deretos determinados. Su rangu de Deretos cuntzèdidos a sos animales vàriat meda a tenora de s'ambiente culturale, e andant dae non ddis reconnòschere perunu, e chi si potzat utilizare s'animale a praghere de s'òmine, fintzas a s'esigire a banda de is difendidores de is deretos de is animales, chi benint a èssere su deretu a sa [[vida]], a sa [[libertade]] e a s'integridade de su corpus, segundu sa traditzione reconnotos petzi a sos umanos.<ref>''Derechos de los animales''. Publicadu dae Marta Tafalla (ed.) e Idea Books. 2004. Pàgina 55.</ref> Sos deretos de sos animales sunt unu tema polèmicu, pro su fatu chi no esistet cunsensu a pitzu de custos, ne acòrdios internatzionales chi bi faghent relatu. Is deretos de sos animales sunt ogetu de esàmine in duos àmbitos: s'àmbitu morale e s'àmbitu legale.
== Àmbitu morale ==
Generalizende subra is deretos de sos animales est costùmene cunsiderare cussos istùdios subra sos animales chi dimustrant chi sunt èsseres autònomos, cuscientes de su chi ddus inghìriat, tenent sa capatzidade fisiològica de intendere dolore e praghere, cosa chi cumpartzint cun totu sos animales chi disponent de unu [[sistema nervosu tzentrale]], podent comunicare, portant memòria, sunt capatzos de imparare e medas tenent personalidades diferentziadas intre is cungènneros de matessi ratza, intre àteras caraterìsticas medas.
Sa [[filosofia]] de is difendidores de is deretos de sos animales chistionat de respetare sos interessos de totu sos animales e no de regulare sa manera comente sunt isfrutados.
Difendidores de is deretos animales cunsìderant chi no siat giustu a sighire isfrutende·ddos pro s'alimentatzione (dieta de petza e de derivados de su late, oos e mele), pro ispàssiu (cassa, cumpetitziones comente sa [[tauromachia]]), pro chirca ([[isperimentatzione subra animales]]), o pro frunire bestimenta e cumplementos (pedde, coiràmene, lana e seda).<ref>''Jaulas Vacías. El Desafío de los Derechos de los Animales'', publicadu dae Fundación Altarriba, Bartzellona, (2006).Pàgina 23</ref>
Giai dae sa [[Impèriu romanu|Roma Antiga]] sos animales sunt istados cunsiderados che a benes simpres, traditzione chi ant eredadu is culturas otzidentales modernas e chi est abarrada rapresentada in sa legislatzione atuale. Ddoe at chie sustenet ca totu sos ingestos descritos che a inditos de sensibilidade de sos animales dependent dae fartas de limbàgiu sientìficu, pretendende chi sos animales tèngiant tales caraterìsticas (pròpias de sos umanos), ma in realidade si ddi diat dèpere nàrrere de àtera manera. Nointames b'ant proas sientìficas chi afiantzant comente totu sos èsseres umanos cun sistema nervosu tzentrale assimbìgiant sa manera isperimentare sentidos.
Richard A. Posner narat ca sa bonesa umana s'ispricat pro chèrrere agiudare a is simbigiantes a sos umanos, incluende sos umanos pròpios e sos animales cun caras umanòides.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Richard A.|sambenadu=Posner|tìtulu=Animal Rights: Current Debates and New Directions|year=2006|url=https://archive.org/details/animalrightscurr0000cass|data=2012|editore=Oxford University Press|capìtulu=Animal rights: Legal, Philosophical, and Pragmatic Perspectives|isbn=9780195305104|doi=10.1093/acprof:oso/9780195305104.003.0003}}</ref>
== Àmbitu legale ==
S'agatant grupos de persones segundu chie a is animales ddis sunt dennegados deretos fundamentales. Custos grupos sustenent ca durante is sèculos, s'est cunsideradu ca sos animales sunt esìstidos cun sa finalidade ùnica de èssere utilizados in benefìtziu umanu. Afirmant chi cando si disinnant leges chi faghent riferimentu a sos animales, custas si cuntzentrant subra s'utilidade chi potzant tènnere custos animales pro is persones, e no subra sos interèssios issoro. Pro is grupos chi difendent is animales est pretzisu dare a sos àteros animales deretos chi propassent is barreras de sa'[[antropotzentrismu]]. Si sustenet ca perunu de custos grupos tenet in cunsideru ca is deretos in sese, congiminados che a deretos sugetivos, tenent a caraterìstica s'esigibilidade cara a is pòderes o a is sìngulos chi ddos lesiant, e paret difìtzile a s'isetare chi un'animale reclamet unu deretu. Duncas àteros ddos depent esigire pro issos.
Calincunu grupu de Deretos Animales dimandat s'abolitzione de cale si siat impreu o [[Isfrutamentu animale|isfrutamentu de animales]], proponende chi diant dèpere lassare de èssere cunsiderados che a propiedades e passare a èssere indivìduos, is interèssios de is cales depent èssere respetados e defèndidos. Si faghet unu parallelismu cun s'[[Iscravidade|iscravidade umana]], in ue sos iscraos non teniant deretos pro neghe de su fatu chi fiant cunsiderados che a propiedades chi podiant èssere comporadas o bèndidas. Cun s'abolitzione de s'iscravidade umana si fiat reconnotu ca is indivìduos chi fiant istados isfrutados e assugetados fiant sugetos de deretu. Is Deretos Animales andant acapiados a s'idea chi no est giustu discriminare a sos indivìduos in funtzione de s'[[ispètzie]] (ispetzismu), paris a comente oe in die si intendet s'ingiustìtzia de su [[ratzismu]] e de su [[sessismu]]. Is grupos de Deretos Animales manifestant chi is [[deretos umanos]] depent pertocare totu is animales, de chi s'umana est un'ispètzie intre àteras; segundu custu parre is interèssios de totu sos animales andant respetados chentza discriminatzione peruna, ca animale perunu est naschidu pro bìvere privadu dae sa libertade ([[campos de cuntzentramentu]], in [[laboratòrios]], in intro de [[Tzircu|tzircos]], in is gàbias ([[Zoo|zoos]], [[Abbàrgiu (biologia)|abbàrgios]], [[Terrari|terròrios]], intre àteros) nen pro ddis dare sa morte (matatojos, [[Nàe|naes de pisca]], indùstrias de coiràmene).
Custu andat paris cun sa farta de atzione, in sensu giurìdicu, a banda de sos animales. Is animales non diant pòdere èssere titulares de deretu ca pro sese non tenent manera de pònnere in movimentu sa giurisditzione pro fàghere bàlere una pretesa. Sa diferèntzia manna cun is iscraos de su tempus antigu est sa capatzidade de limbàgiu, in su sentidu de una allega umana, aici comente pro mèdiu sìngias o paràulas: s'iscrau podiat comunicare, e a s'atu de s'abolitzione de s'iscravidade, at pòdidu (a su nessi intentare de) fàghere bàlere is deretos cosa sua. Dae s'àtera banda, is deretos sugetivos cumportant un'interèssiu, comente pro esempru s'interèssiu a bìvere e s'interèssiu a evitare su dolore, difatis, su cuntzetu etotu de unu deretu sugetivu est un'atu linguìsticu, pro su cale si costituit una relatzione giurìdica (comente deretos sugetivos pùblicos e comente deretos sugetivos privados).
== Riferimentos ==
<references />
[[Categoria:Sotziedade]]
a4r240h1ggps0q68o0n3cwx6d7t5eng
Michel Contini
0
21304
190597
184324
2026-08-18T19:23:06Z
InternetArchiveBot
10458
Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190597
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|àteros_nùmenes=Micheli Còntini<br>
Michele Contini|data_de_nàschida=1937|logu_de_nàschida=[[Casteddu]]|natzionalidade=sarda|tzitadinàntzia=italiana, frantzesa|alma_mater=Universidade de Grenoble|traballu=linguista, chircadore e acadèmicu|contributos_de_importu=prima anàlisi fonètica manna de sa limba sarda|positzione_de_traballu=professore ordinàriu de geolinguìstica e de fonètica, diretore de su tzentru de dialetologia e de su progetu de s'Atlante Linguìsticu Romanzu|interessos=linguìstica sarda e geolinguìstica|istitutzione_de_traballu=*Tzentru natzionale frantzesu de chirca iscientìfica<br>
*Universidade Stendhal de Grenoble<br>
*Istitutu Poligràficu e Zeca de s'Istadu de Roma<br>
*[[UNESCO]]|campu=geografia fonètica, fonètica istrumentale, fonètica de sa limba sarda, geolinguìstica}}
'''Michel Contini''' ([[Casteddu]], [[1937]])<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Patrizia|sambenadu=Atzori|data=2000|tìtulu=Michel Contini e la lingua sarda - Studio di geografia fonetica e di fonetica strumentale del sardo|editore=[[Universidade de Tàtari]]|limba=it|atzessu=2021-11-06|url=https://www.tesionline.it/tesi/lingue-e-letterature-straniere/michel-contini-e-la-lingua-sarda---studio-di-geografia-fonetica-e-di-fonetica-strumentale-del-sardo/27066}}</ref> est unu linguista, chircadore e acadèmicu [[Populu sardu|sardu]].
== Biografia ==
Nàschidu in [[Casteddu]], at fatu sas iscolas elementares in [[Aristanis]], sas mèdias in Casteddu, e at pigadu sa maturidade iscientìfica in [[Tàtari]].<ref>{{Tzita noas|limba=it|url=https://www.regione.sardegna.it/messaggero/2006_febbraio_17.pdf|tìtulu=Il sardo in cattedra all'Università di Grenoble|publicatzione=Il Messaggero Sardo|data=2006-02-17|atzessu=2021-11-09|dataarchìviu=2021-11-09|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211109131938/https://www.regione.sardegna.it/messaggero/2006_febbraio_17.pdf|urlmortu=eja}}</ref>
Dae su [[1958]] at incumintzadu a istare in Grenoble, in [[Frantza]], in ue in su [[1964]] s'est laureadu in Limbas, e in su [[1965]] at pigadu sa tzitadinàntzia frantzesa.
A pustis de sa làurea at incumintzadu a publicare sos primos istùdios in subra de sa limba sarda, durante su perìodu de dotoradu suo. Su primu, publicadu pro su dotoradu de tres tziclos, fiat un'istùdiu fonèticu e fonològicu de su dialetu de [[Nughedu Santu Nigola]], e a pustis at fatu medas àteras chircas durante sos tres annos de traballu (1967-1970) comente chircadore in su C.N.R.S. (su Tzentru natzionale de chirca iscientìfica frantzesu), istudiende paris a su sardu fintzas su [[Limba frantzesa|frantzesu]] e s'[[Limba italiana|italianu]].
Pro chi pertocat a su sardu, sos istùdios suos sunt arribadas a analizare sas variantes de 214 biddas sardas, e gràtzias a custu traballu at otènnidu su Dotoradu de Istadu (Istrasburgu, [[1983]]) cun sa tesi ''Etude de geographie phonetique et de phonetique instrumentale du sarde'', publicada in su 1987 cun s'editore Edizioni dell'Orso.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=Etude de géographie phonétique et de phonétique instrumentale du Sarde : atlas et album phonétique|year=1987|url=https://archive.org/details/etudedegeographi0000cont|data=1987|editore=Edizioni dell'Orso|tzitade=Alessandria|limba=fr|OCLC=493271003|ISBN=978-88-7694-015-6}}</ref>
A pustis, est divènnidu professore ordinàriu de Geolinguìstica e de Fonètica e Diretore de su Tzentru de dialetologia de s'Universidade Stendhal de Grenoble, e fintzas diretore de su progetu europeu de s'Atlante Linguìsticu Romanzu de s'Istitutu Poligràficu e Zeca de s'Istadu de [[Roma]], progetu collaborativu de 85 universidades e de 31 chircadores de totu sos istados de [[Limbas romanzas|limba romanza]].
In su 2006 at fatu parte de sa commissione pro sa creatzione de sa [[Limba Sarda Comuna]], paris a [[Giuliu Angioni|Giulio Angioni]], [[Roberto Bolognesi]], [[Manlio Brigaglia]], [[Diegu Sarvadore Corràine|Diegu Corràine]], [[Giovanni Lupinu]], [[Anna Oppo]], [[Giulio Paulis]], [[Maria Teresa Pinna Catte]] e [[Mario Puddu]], e dae tando s'est semper dichiaradu in favore de s'impreu suo, cunsiderende s'impreu de una norma ùnica che a una cosa netzessària.<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.vitobiolchini.it/2014/06/25/micheli-contini-sa-lsc-no-est-una-limba-fata-a-taulinu/|tìtulu=Micheli Còntini: “Sa Lsc no est una limba fata a taulinu”|situ=vitobiolchini|data=2014-06-25|atzessu=2021-11-06}}</ref><ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|url=https://www.lanuovasardegna.it/regione/2007/06/05/news/lingua-comune-scelta-necessaria-1.3297129|tìtulu=Lingua comune, scelta necessaria|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2007-06-05|atzessu=2021-11-06}}</ref> In su 2011 at incumintzadu a traballare in s'ALiMuS, Atlante Linguìsticu Multimediale de sa Sardigna,<ref>{{Tzita noas|url=https://dokumen.tips/reader/f/eja62011|tìtulu=S’ALiMuS, su primu Atlante Linguìsticu de sa Sardigna|publicatzione=EJA Noas|data=2011|atzessu=2021-11-06|dataarchìviu=2021-11-06|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211106185106/https://dokumen.tips/reader/f/eja62011|urlmortu=eja}}</ref><ref name=":0" /> traballu chi però s'est firmadu in su 2014.<ref>{{Tzita noas|autore=Giuseppe Pepe Coròngiu|url=https://salimbasarda.net/satlante-de-sas-variantes-linguisticas-finas-cussu-imboladu-dae-su-guvernu-regionale/|tìtulu=S’Atlante de sas variantes linguìsticas? Finas cussu imboladu dae su guvernu regionale|publicatzione=Limba Sarda 2.0|data=2015-06-15|atzessu=2021-11-06}}</ref>
A pustis de su pensionamentu suo, at sighidu a traballare a su ''Atlas Linguistique Roman'' (ALIR) e a su ''Atlas Linguarum Europae'' (ALE) de s'[[UNESCO]]''.''<ref name=":0" />
== Publicatziones ==
Sa lista de publicatziones de Michel Contini est manna meda, ma custa est una lista partziale de unas cantas de cussas:
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=1971|tìtulu=Description phonétique et phonologique du parler logoudorien de Nughedu S. Nicolò (Sardaigne)|editore=Université de Grenoble - Faculté des Lettres et Sciences Humaines|limba=fr|oclc=490343855}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=Apporto della moderna fonetica sperimentale alla dialettologia: ricerche sul sardo|data=1970|limba=it|OCLC=963185837}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|nùmene2=Edward F.|sambenadu2=Tuttle|curadore=Rebecca Posner|tìtulu=Trends in Romance Linguistics and Philology: Volume 3: Language and Philology in Romance|data=1982|editore=De Gruyter|tzitade=Berlin|capìtulu=Sardinian|OCLC=853269137|ISBN=978-3-11-175006-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=Etude de géographie phonétique et de phonétique instrumentale du Sarde : atlas et album phonétique|year=1987|url=https://archive.org/details/etudedegeographi0000cont|data=1987|editore=Edizioni dell'Orso|tzitade=Alessandria|limba=fr|OCLC=493271003|ISBN=978-88-7694-015-6}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2010|tìtulu=Les phonosymbolismes : continuité d'une motivation primaire ?|rivista=L'Ordre des mots en français|volume=59|nùmeru=2|pp=77|limba=fr|issn=0082-6049}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=Parlare e scrivere il sardo: la lingua della Sardegna raccontata ai ragazzi|data=1993|editore=Editrice democratica sarda|tzitade=Tàtari|limba=it|OCLC=32346631}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2000|tìtulu=Un sarde unitaire? la parole est aux isophones...|rivista=Јужнословенски филолог|volume=56|nùmeru=1-2|pp=529–542|limba=en|atzessu=2021-11-06|url=https://dais.sanu.ac.rs/handle/123456789/3007|oclc=1132586280}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=La géolinguistique en Amérique latine|url=http://books.google.com/books?id=K1svAAAAYAAJ|atzessu=2021-11-06|data=2002|editore=Université Stendhal-Grenoble 3, Centre de Dialectologie|tzitade=Grenoble|limba=fr|OCLC=948386071}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|nùmene2=Gaston|sambenadu2=Tuaillon|sambenadu3=Université Stendhal (Grenoble)|tìtulu=Atlas linguistique Roman: ALiR|data=1996|editore=Istituto poligrafico e zecca dello stato : Libreria dello stato|tzitade=Roma|limba=fr|OCLC=926810042}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2002|tìtulu=La Géolinguistique À Grenoble : De l'AliR À AMPER|rivista=Revue Belge de Philologie Et D’Histoire|volume=80|nùmeru=3|pp=931–941|limba=fr|atzessu=2021-11-06|doi=10.3406/rbph.2002.4647|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2002_num_80_3_4647|nùmene2=Jean-Pierre|sambenadu2=Lai|nùmene3=Antonio|sambenadu3=Romano}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2006|tìtulu=Une frontiere oubliee en domaine sarde?|rivista=Quaderni di semantica|nùmeru=1|pp=183|limba=fr|issn=0393-1226}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2005|tìtulu=L'intonation des Variétés Dialectales de l'Espace Roman|rivista=Communication and Cognition. Studies in Language|volume=9|pp=69–80|limba=fr|nùmene2=Jean-Pierre|sambenadu2=Lai|nùmene3=Antonio|sambenadu3=Romano}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2009-03|tìtulu=La Sardaigne: situation linguistique. Rapports internes et externes, hier et aujourd'hui|rivista=Conférence Internationale Les langues et les cultures en contact. Autrefois et aujourd'hui|editore=Akademia Polonijna|pp=43–63|limba=fr}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=La géolinguistique romane: de Gilliéron aux atlas multimédia|data=2012|editore=EDUFBA|limba=fr|pp=453–480}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|data=2014|tìtulu=Le Catalan dans les parlers sardes|rivista=Estudis Romànics|volume=36|pp=405–421|limba=fr|oclc=1248982211}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=La motivazione semantica nelle carte linguistiche|data=2014|limba=it|OCLC=989956860}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|tìtulu=La géographie linguistique au Brésil|data=2015|limba=fr|OCLC=1041332702|ISBN=978-2-84310-317-9}}
* {{Tzita libru|nùmene=Michel|sambenadu=Contini|curadore=Stella Medori|tìtulu=Paroddi varghji : mélanges offerts à Marie-Josée Dalbera-Stefanaggi|data=2015|editore=Edizioni dell'Orso|tzitade=Alessandria|limba=fr|pp=75–90|capìtulu=Normaliser le sarde : une chance de survie|OCLC=926100579|ISBN=978-88-6274-597-0}}
== Riferimentos ==
<references />
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Sardos]]
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Linguìstica sarda]]
[[Categoria:Linguistas]]
[[Categoria:Linguìstica]]
2uvh597swiepavjs1hsvtm6z2kjiwas
Rafael Orozco Maestre
0
22018
190612
180987
2026-08-19T09:00:27Z
CommonsDelinker
149
Removing [[:c:File:Rafael_Orozco_1992.jpg|Rafael_Orozco_1992.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Rafael Orozco 1992.jpg|]].
190612
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{stub}}{{Artista musicale|ruolu=cantante_solista|data_de_nàschida=24 de martzu 1954|logu_de_nàschida=Becerril, [[Colòmbia]]|data_de_morte=11 de làmpadas 1992|logu_de_morte=Barranquilla, [[Colòmbia]]|image=|descritzione=Rafael Orozco Maestre in su 1986|nùmene_de_nàschida=Rafael José Orozco Maestre|zistru=Binomio de Oro|annos_de_atividade=1976 – 1992|eticheta=Codiscos|gènere_musicale=Vallenato, mùsica latino-americana|Img_capt=Orozco Maestre in su 1992}}
'''Rafael José Orozco Maestre''' ([[Becerril]], 24 de [[martzu]] 1954 – [[Barranquilla]], 11 de [[làmpadas]] 1992) pro totus '''Rafael Orozco Maestre''' o '''Binomio de Oro''', est istadu unu cantante [[Colòmbia|colombianu]].
== Discografia ==
=== Album in istùdiu ===
* 1975 - ''Adelante''
* 1975 - ''Con emoción''
* 1977 - ''Binomio de oro''
* 1977 - ''Por lo alto''
* 1978 - ''Enamorado como siempre''
* 1978 - ''Los Elegidos''
* 1979 - ''Súper vallenato''
* 1980 - ''Clase aparte''
* 1980 - ''De caché''
* 1981 - ''5 años de oro''
* 1982 - ''Festival vallenato''
* 1982 - ''Fuera de serie''
* 1983 - ''Mucha calidad''
* 1984 - ''Somos vallenato''
* 1985 - ''Superior''
* 1986 - ''Binomio de oro''
* 1987 - ''En concierto''
* 1988 - ''Internacional''
* 1989 - ''De Exportación''
* 1990 - ''De fiesta con binomio de oro''
* 1991 - ''De américa''
* 1991 - ''Por siempre''
== Àteros progetos ==
{{Commonscat|Rafael Orozco Maestre}}
== Ligàmenes esternos ==
* [https://www.discogs.com/artist/5121026 Discogs]
* [https://musicbrainz.org/artist/51821023-677b-4705-9611-beb722065057 Music Brainz]
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Stub]]
[[Categoria:Cantantes]]
[[Categoria:Colombianos]]
0r5xkscjth42x3tp6b7ro1ymtg6pz8k
Raimondo Carta Raspi
0
22111
190590
184278
2026-08-18T19:14:44Z
InternetArchiveBot
10458
Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190590
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}
{{Biografia|nùmene=Remundu Carta Raspi|immàgine=Raimondo Carta Raspi.jpg|descritzione=Fotografia de Raimondo Carta Raspi a giòvanu|àteros_nùmenes=Raimondo Carta Raspi|data_de_nàschida=21 de maju de su 1893|logu_de_nàschida=Aristanis|data_de_morte=1965|logu_de_morte=Casteddu|natzionalidade=sarda|tzitadinàntzia=italiana|nùmene_mama=Emilia Raspi|nùmene_babbu=Giacomo Carta|còjube=Elena Davitti|fìgios=Anna Maria Carta Raspi|alma_mater=Universidade de Firentze|traballu=istòricu, editore, libraju e intelletuale|contributos_de_importu=Istùdios in contu de istòria e cultura sarda e atividade giornalistica, polìtica e culturale cun sa Fundatzione ''Il Nuraghe'', creada dae issu matessi, e sas rivistas ''Il Nuraghe'' e ''Il Shardana''.|prèmios=*Prèmiu Luigi Merello (1927)|campu=istòria e cultura de sa Sardigna}}'''Remundu Carta Raspi''' ([[Aristanis]], 21 de [[maju]] de su [[1893]] - [[Casteddu]], [[1965]])<ref>{{Tzita web|url=www.entziclopediasarda.it/424.865.page?SCREEN=template_pazina_interna|tìtulu=Carta Raspi, Raimondo|situ=EST- Entziclopedia Temàtica Sarda|atzessu=2022-10-21|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20071022085137/https://www.entziclopediasarda.it/424.865.page?SCREEN=template_pazina_interna|dataarchìviu=2007-10-22|urlmortu=eja}}</ref> est istadu un'istòricu, editore, libraju e intelletuale [[Populu sardu|sardu]].
== Biografia ==
=== Gioventude e istùdios ===
Nàschidu dae Giagu Carta, chi faghiat parte de sa famìlia nòbile propietària de sos istànios de [[Crabas]], e dae Emilia Raspi, fìgia de un'imprendidore [[Piemonte|piemontesu]] naturalizadu sardu, at publicadu sa prima òpera sua, una regorta de poesias cun su nùmene ''Praeludium'', a 17 annos, in su [[1910]]. Custa regorta aiat tentu valutatziones positivas, ma issu a pustis l'aiat bòlia rinnegare.<ref name=":0">{{Tzita|Porru e Raspi|p. 10|PR}}</ref>
Tramudadu a [[Firentze]] pro istudiare sièntzias sotziales cun Angelo Corsi e Sardus Fontana, aiat pigadu parte a s'ambiente culturale fiorentinu, mescamente comente [[giornalista]], finas a devènnere redatore polìticu e literàriu de su "''Nuovo Giornale''", rivista de prestìgiu de sa tzitade.<ref name=":0" /> Fatu-fatu aiat iscritu artìculos ligados a temas chi pertocaiant a sa Sardigna e a su pòpulu suo, che a s'artìculu de su [[1921]] dedicadu a [[Bustianu Satta]], chi Carta Raspi cunsideraiat unu "vate natzionale sardu".<ref name=":0" />
Semper in Firentze at connotu mugere sua, Elena Davitti, e in ie est nàschida fìgia sua, Anna Maria.
=== Torrada a Sardigna ===
In su 1922, pagu a pustis de sa màrtzia subra Roma de [[Benito Mussolini|Mussolini]], Carta Raspi at isseberadu de torrare a [[Sardigna]] cun totu sa famìlia sua, istabilende·si in [[Casteddu]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.museooristano.it/view/s/9ae83509beae4980a8b69455bf4076c1|tìtulu=Raimondo Carta Raspi|situ=MuseoOristano|limba=it-it|atzessu=2022-10-26}}</ref> Interessadu a sa cultura e a sas costumàntzias de sa gente, e a su destinu e a sas cunditziones sòtziu-esistentziales de sos sardos in su tempus de s'afirmadura de su fascismu, chi a diferèntzia de àteros medas isse aiat cumpresu chi diat àere fatu dannos mannos a sa Sardigna e a [[Populu sardu|su pòpulu suo]], at investidu tando dinare meda pro sa fundatzione in su [[1923]] de una domo editora, de una fundatzione de una libreria in Casteddu, de sa rivista "''Il Nuraghe''" e de una biblioteca itinerante cun su matessi nùmene.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|p. 11|PR}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/cds/cd10/contos/istoria/10.html|tìtulu=S'època italiana, finas a sa fine de sa monarchia|situ=Limba e Contos de Sardigna|atzessu=2022-10-26|dataarchìviu=2022-12-08|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221208205940/https://www.sardegnacultura.it/cds/cd10/contos/istoria/10.html|urlmortu=eja}}</ref>
Difatis, intre sos medas problemas de sa Sardigna de tando, unu de sos prus mannos fiat s'analfabetismu, chi podiat arribbare, a segunda de su logu, finas a s'80-90% de sa populatzione. Custu aiat creadu fintzas un'isulamentu culturale forte, e una de sas punnas de Carta Raspi cun sa rivista sua fiat cussa de "fàghere connòschere sa vida de sos àteros paisos a sa Sardigna e sa vida de sa Sardigna a sos àteros paisos"<ref>{{Tzita libru|nùmene=Gianfranco|sambenadu=Contu|curadore=Salvatore Cubeddu|tìtulu=Il sardo-fascismo: fra politica, cultura, economia|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?page_id=813|atzessu=2022-10-26|annuoriginale=1994|data=2017|editore=Fondazione Sardinia|limba=it|p=218|capìtulu=L'Opera di Raimondo Carta Raspi negli Anni del Sardo-fascismo|url_capìtulu=http://www.fondazionesardinia.eu/media/libri/Il_Sardo_Fascismo_2.pdf|OCLC=1022208035}}</ref> pro agiudare a creare e afinare un'identidade personale e de pòpulu in sa gente.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|pp. 11-12|PR}}</ref> Pro bìnchere custu disafiu issu cunsideraiat che a cosa fundamentale s'istùdiu de s'[[Istoria de Sardinnia|istòria sarda]] finas dae sos momentos suos prus antigos, una cosa chi a parre suo non fiat istada possìbile finas a cussu momentu fintzas pro neghe de su fatu chi sos istòricos chi si fiant ocupados de sa Sardigna l'aiant fatu pro su prus chene pigare in cunsideru s'istòria de sos chi b'istaiant, de sos sardos, e duncas fatu-fatu basende·si subra de istereòtipos e fontes de pagu valore.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|p. 12|PR}}</ref> A custu issu boliat afiancare s'istùdiu de àteras regiones e natziones [[Europa|europeas]], mescamente [[Mare Mediterràneu|mediterràneas]], in manera de si pòdere cunfrontare cun custas pro bìdere su valore mannu de s'istòria e de sa cultura issoro ma fintzas de sas sardas, e cun s'agiudu de àteros intelletuales e artistas fintzas s'istùdiu de sos sinnos distintivos de s'ànima de su pòpulu sardu e de sos valores culturales suos: sos monumentos [[Sardigna prenuràgica|prenuràgicos]] e [[Tziviltade nuraghesa|nuràgicos]], sa natura de su mare e de sas costas, sas crèsias de sos sartos e sas festas de sas [[Bidda|biddas]], sas caddigadas in bestimentas traditzionales e sas festas de fastìgiu e de cojuiu. Issu duncas bidiat in s'[[arte]] de sa Sardigna de cada tempus su chi podiat prus de àteras cosas contribuire a su rinnovamentu de sa cultura, una cultura in ue sa [[libertade de espressione]] e s'otènnida de un'obietivu podiant èssere elementos postos a fundamentu de un'identidade bera.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|p. 13|PR}}</ref>
=== S'atividade editoriale durante su bintènniu ===
Su fenòmenu de su [[sardismu]] culturale e polìticu, nàschidu a pustis de sa [[prima gherra mundiale]] e chi aiat batidu a rechestas de rivalutatzione ètnica locales e a unu fermentu chene pretzedentes in s'ìsula, fiat istadu dannigiadu dae sa partzidura de sos sardistas intre sos chi aiant chircadu de collaborare cun su regìmene fascista (intre custos fintzas [[Emìliu Lussu]], chi a pustis si nde fiat pentidu), causende sa nàschida de su chi si narat sardu-fascismu<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31285&v=2&c=28531&t=7|tìtulu=S'aficu polìticu|situ=Sardegna Cultura|atzessu=2022-10-21|dataarchìviu=2022-10-26|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221026172137/https://www.sardegnacultura.it/j/v/258?s=31285&v=2&c=28531&t=7|urlmortu=eja}}</ref>, e sos chi in càmbiu aiant cumpresu dae s'incumintzu chi s'idea fiat mala e chi su fascismu diat àere causadu petzi dannos sa càusa issoro, categoria chi incluiat a Carta Raspi paris a àteros che a [[Camillo Bellieni]] o a Frantziscu Fancello.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|pp. 16-17|PR}}</ref> Contra a s'intrada in su partidu fascista de gente chi si decraraiat democràtica finas a pagu tempus in antis at iscritu sa poesia ''Disdegno'', publicada in su nùmeru 3 de Il Nuraghe de s'annada 1923-24.
In cussa matessi rivista, in ue Carta Raspi aiat fatu collaborare semper prus a sa minuda sos ambientes culturales e [[Arte|artìsticos]] isolanos, frunende·li una visibilidade esterna manna, e chi aiat publicadu fintzas cun sa collaboratzione de unos cantos intelletuales e artistas de primore che a Filiberto Farci, Giuanne Antoni Mura, Filipu Addis, [[Pedru Casu]], [[Max Leopold Wagner]], [[Camillo Bellieni]], [[Filippo Figari|Filipu Figari]] e medas àteros, issu chircaiat de resìstere a su regìmene pro mèdiu de s'atividade culturale, evitende de l'atacare in manera direta ma presentende unu puntu de vista diferente e fintzas dende ondras fintzas a elementos de sa cultura chi su fascismu boliat ispèrdere, che a sa [[limba sarda]]. Difatis, fintzas si Carta Raspi matessi at semper publicadu sos iscritos suos in [[Limba italiana|italianu]] e no aiat dadu a su sardu s'importàntzia chi li diat àere dadu a pustis su Movimentu pro sa Limba Sarda o fintzas àteros sardistas che a Emìliu Lussu, in sas publicatzione suas at dadu ispàtziu a poetas sardos cun traballos che a ''Sardegna, Terra Di Poesia'', publicadu dae sa Fundatzione Il Nuraghe in su 1929<ref>{{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Sardegna, Terra Di Poesia: Antologia Della Poesia Sarda|data=1929|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it,sc|OCLC=559386942|SBN=IT\ICCU\CAG\0029094}}</ref> e tzitadu a pustis dae àteros istudiosos e intelletuales che a [[Pier Paolo Pasolini]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.manifestosardo.org/pasolini-e-la-poesia-sarda/|tìtulu=Pasolini e la poesia sarda|sambenadu=Cubeddu|nùmene=Mario|situ=Il Manifesto Sardo|data=2018-05-16|limba=it|atzessu=2022-10-23}}</ref> Pro su chi pertocat a sa polìtica e a su ruolu de sa [[Sardigna]] in su mundu issu, fintzas no essende indipendentista (gasi comente non lu fiant àteros sardistas famados che a Lussu o Bellieni, a diferèntzia de sardistas indipendentistas che a [[Marianna Bussalai]]) ma federalista e autonomista, bidiat su matessi su benidore de s'Ìsula a intro de una federatzione mediterrànea de istados, de natziones, de regiones e de pòpulos.<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Maria|sambenadu=Picciau|annu=1996|tìtulu=Le radici perdute. Cultura artistica e identità nella rivista “Il Nuraghe” (1923-1929)|rivista=QB Quaderni bolotanesi|tzitade=[[Golòthene]]|nùmeru=22|pp=144-145|limba=it|oclc=918932735}}</ref>
Custa casta de atividade culturale non fiat agradèssida a su regìmene, chi aiat incumintzadu a intervènnere pro nde limitare su traballu cun atividades persecutòrias e minetzas. Su nùmeru 36 de sa rivista l'aiant secuestradu pro àere publicadu cosas chi aiant cunsideradu contràrias a su regìmene<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|27-28|PR}}</ref>, e in su 1930 sa rivista, chi in su mentres aiat otentu in su [[1927]] su prèmiu Merello, at acabadu sas publicatziones pro neghe de pressiones fatas dae sos funtzionàrios chi controllaiant s'imprenta, chi non boliant permìtere chi sos intelletuales no esserent alliniados in manera crara cun sa polìtica de su fascismu.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Marcella|sambenadu=Garroni|tìtulu=Fascismo, scuola e società in Sardegna: l'istruzione classica, scientifica e magistrale|url=http://hdl.handle.net/2108/1380|atzessu=2022-10-11|annu=2010|editore=Universidade de sos Istùdios de Roma "Tor Vergata"|tzitade=Roma|limba=it|capìtulu=La Sardegna durante il ventennio fascista|url_capìtulu=https://art.torvergata.it/retrieve/e291c0d3-715c-cddb-e053-3a05fe0aa144/capitolo%201.pdf}}</ref> Il Nuraghe, difatis, aiat fintzas acasagiadu sas espressiones de medas intelletuales no alliniados cun su filo-fascismu imperante de sa cultura regionale, che a Gonàriu Pinna, Camillo Bellieni o Micheli Saba.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|p. 26|PR}}</ref> A Carta Raspi, l'ant duncas dadu duas possibilidades: colare a unu "alliniamentu sussidiadu" o serrare, e issu tando aiat isseberadu su caminu "de s'onore e de sa dinnidade". <ref>{{Tzita|Porru e Raspi|p. 9|PR}}</ref>
Sa domo editora imbetzes at sighidu cun s'òpera sua, unu traballu incumintzadu basadu mescamente in su recùperu istoriogràficu e fatu fintzas torrende a ispainare in còpia anastàtica òperas tando pagu connotas ma de importu mannu pro s'istòria e in generale pro su connoschimentu de sa Sardigna, partende dae su "''Viaggio in Sardegna''" de [[Albertu La Marmora]], chi abarrat unu fundamentu pro sos istùdios subra de sa regione. Intre sos autores publicados, b'at àpidu fintzas [[Max Leopold Wagner]], chi aiat tratzadu sas bases fundamentales pro s'istùdiu de sa [[limba sarda]] e Pedru Martini ("su Muratori sardu"), autore de sos primos cumpèndios de istòria sarda e de sa catalogatzione de sos traballos ligados a s'argumentu; e paris a custos [[Camillo Bellieni]], Valery ("''Voyage en Sardaigne''"), e unos cantos poetas e autores teatrales de sa regione.
Intre sas àteras publicatziones, collidas de sàgios e immàgines (fintzas pitòricas) subra de sas traditziones etnogràficas, che a esèmpiu una de su [[1930]] subra de sas bestimentas traditzionales. Una parte, duncas, de sa difusione e de sa notoriedade atuale de custas òperas est efetu de sa publicatzione noa chi nd'aiat fatu custa domo editora, in ue Carta Raspi fiat editore, autore, distribudore e si tocaiat a lu fàghere fintzas tradutore e prefadore, che a pro "''Bergers et Bandits''. ''Souvenirs de unu voyage en Sardaigne''" de Emanuel Domenech, unu testu chi issu cunsideraiat chi cunteniat cuntzetos "pueriles" e chi aiat insertadu in sa collana "A s'iscoberta de sa Sardigna. Colletzione de biàgios" cun sa punna de evidentziare s'informatzione de calidade mala trasmìtida a bortas subra de [[Sardigna|s'Ìsula]].
A pustis de sos primos duos sàgios suos de su 1927 e de su 1929, dedicados a s'arte e a sa [[literadura sarda]]<ref>{{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Artisti, poeti e prosatori di Sardegna, i contemporanei: antologia|data=1927|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=878967423|SBN=IT\ICCU\CAG\0024971}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Sardegna, Terra Di Poesia: Antologia Della Poesia Sarda|data=1929|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it,sc|OCLC=559386942|SBN=IT\ICCU\CAG\0029094}}</ref>, in su [[1933]] Carta Raspi at iscritu e at publicadu "''Castelli medievali di Sardegna''", chi abarrat unu testu de riferimentu pro s'istùdiu de su sistema de sas fortificatziones in edade giudicale, cun probabilidade sa prima òpera a nde tratare in manera orgànica. In su [[1937]] imbetzes at torradu a publicare comente a editore su [[Condaghe de Santa Maria de Bonàrcado|Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu]], unu documentu antigu de su sèculu XIII nòdidu pro èssere, intre sos primos testos in limba sarda, sa testimonia de importu prus mannu de s'isvilupu de dialetos in sinu a sa [[limba sarda]] matessi.<ref>{{Tzita web|url=https://salimbasarda.net/su-re-de-sardigna-barisone-e-nostra-sennora-de-bonacatu/|tìtulu=Su Re de Sardigna Barisone e Nostra Sennora de Bonacatu|sambenadu=Sanna|nùmene=Mario|situ=Limba Sarda 2.0|data=2016-10-12|atzessu=2022-10-11}}</ref> S'annu sutzessivu est essidu un'istùdiu suo subra de sas classes sotziales in sa Sardigna de s'[[edade de mesu]] ("''Le classi sociali nella Sardegna medioevale")''.
In su [[1943]] sos bombardamentos americanos de [[Casteddu]] aiant derrutu sa libreria Il Nuraghe, e tando Carta Raspi nd'at aberta una noa, dende·li su nùmene "''Il Bastione''".<ref>{{Tzita web|url=https://www.illibraio.it/news/librerie/cagliari-libreria-il-bastione-1311088/|tìtulu=Festa a Cagliari per la riapertura della storica libreria Il Bastione: "Abbiamo realizzato un sogno"|situ=ilLibraio.it|data=2020-02-19|limba=it|atzessu=2022-10-11}}</ref>
In su [[1944]] at iscritu "''Verso l'autonomia - la Sardegna dalla prima alla seconda guerra mondiale''", chi at publicadu semper pro sa fundatzione ''Il Nuraghe.''
=== Segundu pustisgherra ===
In su pustisgherra, afortiende sa bighinàntzia sua a su [[Partidu Sardu - Partito Sardo d'Azione|Partidu Sardu de Atzione]]<ref>{{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Cubeddu|tìtulu=Sardisti. Viaggio nel Partito Sardo d'Azione tra cronaca e storia|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?page_id=864|annu=1993|editore=EDES|tzitade=Casteddu|limba=it|volume=1|OCLC=29224375|ISBN=978-88-6025-526-6}}</ref>, est istadu intre sos sustenidores de sas rechestas autonomìsticas isolanas, e in su [[1946]] aiat fundadu sa rivista ''Il Shardana'', chi aiat tentu però una vida curtza, acabbende sas publicatziones s'annu imbeniente a pustis de petzi 10 nùmeros. Su nùmene ammentat s'antigu pòpulu de sos [[Shardana]] chi medas istudiosos, e Carta Raspi intre custos, ponent che a orìgine de su pòpulu de sos [[Sardos]]. Che a sìmbulu de continuidade cun su traballu de sas dècadas antepostas, paris a su primu nùmeru de Il Shardana fiat essidu in alligadu su nùmeru 84 de Il Nuraghe, a 16 annos de distàntzia dae su nùmeru 83.<ref name=":1">{{Tzita|Porru e Raspi|p. 30|PR}}</ref> Sa diferèntzia intre sas duas publicatziones però fiat manna: Il Nuraghe fiat istadu e sighiat at èssere una rivista de cultura, cando chi Il Shardana in càmbiu fiat pro su prus una publicatzione de caràtere polìticu<ref name=":1" />, fintzas si impuntzaiat sos sardos a bìdere in sa cultura, e mescamente in s'istòria e in s'arte, sa crae de su cambiamentu.<ref>{{Tzita|Porru e Raspi|pp. 31-35|PR}}</ref> A custa rivista [[Emìliu Lussu]] aiat fatu sos augùrios suos, chistionende fintzas de su traballu giai fatu dae Carta Raspi in sos annos in antis, e de comente "''Sa fundatzione Il Nuraghe at a abarrare in s'istòria culturale de sa terra nostra, che a una de sas initziativas prus coragiosas e nòbiles. Tue las sighis oe, de ti nde depimus èssere reconnoschentes: una fide manna de a beru ànimat sa costàntzia tua''"<ref>{{Tzita libru|nùmene=Matteo|sambenadu=Porru|nùmene2=Vittorio|sambenadu2=Raspi|tìtulu=Raimondo Carta Raspi: storico, editore, organizzatore culturale|annu=2020|editore=[[Papiros|Insula/Papiros]]|tzitade=Nùgoro|limba=it|p=31|tzitatzione=La fondazione ''Il Nuraghe'' rimarrà nella storia culturale della nostra terra, come una delle più coraggiose e nobili iniziative. Tu le continui oggi, e dobbiamo essertene grati: veramente una grande fede anima la tua costanza|cid=Porru e Raspi|ISBN=978-88-86111-31-7}}</ref>
At sighidu fintzas a iscrìere in àteras rivistas sardas, a esèmpiu in s'Ischiglia, de argumentos vàrios chi podiant andare dae sa polìtica a sa poesia sarda, che a cussa de [[Mertzeoro Murenu]].<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|annu=1954|tìtulu=Il poeta del Marghine|rivista=S’Ischiglia|volume=VI|nùmeru=3|pp=302-304|limba=it}}</ref>
Est mortu in su [[1965]] in [[Casteddu]], sighende a traballare e a fàghere sos istùdios istòricos suos finas a s'ùrtimu. Ses annos a pustis de sa morte sua, s'editore [[Milanu|milanesu]] Mursia at publicadu s'òpera prus manna sua, ''Storia della Sardegna''. In custa òpera, chi s'òcupat de s'[[Istoria de Sardinnia|Istòria Sarda]] dae s'incumintzu a s'[[edade moderna]], e chi l'ant torrada a publicare in sos annos a pustis cun s'agiunta de un'apenditze subra de sa [[Istòria de Sardigna cuntemporànea|Sardigna cuntemporànea]] a incuru de Alberto Ledda, s'autore at isseberadu de dare importàntzia e de analizare a sa minuda a sos perìodos de s'Istòria Sarda chi ant tentu un'isvilupu indipendente prus mannu, che a totu su perìodu in antis de s'arribu de sos romanos e a s'[[Judicadu sardu|edade giuigale]]<ref>{{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}</ref>, chi est istada fintzas su tema de àteras publicatziones suas de importu mannu, ma dedichende·si fintzas a totu sas àteras.<ref>{{Tzita noas|url=https://salimbasarda.net/unu-firma-pro-nche-istesiare-sistatua-de-carlo-felice/|tìtulu=Unu firma pro nche istesiare s'istatua de Carlo Felice|autore=Sarvadore Serra|situ=Limba Sarda 2.0|data=2016-05-05|atzessu=2022-10-11}}</ref>
In su 2015 su CID (''Centro d'Iniziativa Democratica'' - Tzentru de Initziativa Democràtica) de [[Aristanis]] at isseberadu de li dedicare un'addòbiu de ammentu.<ref>{{Tzita noas|limba=it-IT|nùmene=Federica|sambenadu=Lai|url=https://www.castedduonline.it/cid-ricorda-raimondo-carta-raspi/|tìtulu=Cid ricorda Raimondo Carta Raspi|publicatzione=Casteddu On Line|data=2015-02-04|atzessu=2022-10-11}}</ref><ref>{{Tzita web|url=http://www.democraziaoggi.it/?p=3747|tìtulu=Oggi ricordo di Raimondo Carta Raspi|situ=Democrazia Oggi|atzessu=2022-10-11}}</ref>
== Òperas printzipales ==
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Artisti, poeti e prosatori di Sardegna, i contemporanei: antologia|data=1927|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=878967423|SBN=IT\ICCU\CAG\0024971}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Sardegna, Terra Di Poesia: Antologia Della Poesia Sarda|data=1929|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it,sc|OCLC=559386942|SBN=IT\ICCU\CAG\0029094}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Costumi Sardi|data=1931|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=1057462886|SBN=IT\ICCU\LO1\0373189}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Castelli medioevali di Sardegna|data=1933|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=5018942|SBN=IT\ICCU\CAG\0025244}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Mariano IV d'Arborea: conte del Goceano, visconte di Bas, giudice d'Arborea|annuoriginale=1934|annu=2001|editore=S'Alvure|tzitade=Aristanis|limba=it|OCLC=48407842|ISBN=978-8873831129|SBN=IT\ICCU\CAG\0085729}} (editzione originale: {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Mariano IV d'Arborea: conte del Goceano, visconte di Bas, giudice d'Arborea|data=1934|editore=Edizioni della Fondazione Il nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=42767494|SBN=IT\ICCU\CAG\0027267}})
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Ugone III d'Arborea e le due ambasciate di Luigi I d'Anjou|annu=1982|editore=S'Alvure|tzitade=Aristanis|limba=it|OCLC=860597842|ISBN=978-8873831389|SBN=IT\ICCU\CAG\0025662|annuoriginale=1936}}(editzione originale: {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Ugone III d'Arborea e le due ambasciate di Luigi I d'Anjou|data=1936|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=42768763|SBN=IT\ICCU\CAG\0026413}})
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=La Sardegna nell'Alto Medioevo|data=1935|editore=Fondazione "Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=868485702|SBN=IT\ICCU\CAG\0025242}}
* {{Tzita libru|curadore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Condaghe di S. Maria di Bonarcado|data=1937|editore=Edizioni della Fondazione il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=490774707|SBN=IT\ICCU\CAG\0026283}}
* {{Tzita libru|curadore=Raimondo Carta Raspi|tìtulu=Condaghe di S. Nicola di Trullas|data=1937|editore=Edizioni della fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=250368538|SBN=IT\ICCU\CAG\0026281}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Le classi sociali nella Sardegna medievale|data=1938|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=42767077|SBN=IT\ICCU\CAG\0025274}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo Carta|sambenadu=Raspi|tìtulu=L'economia della Sardegna medioevale: scambi e prezzi|data=1940|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=250290203|SBN=IT\ICCU\CAG\0029425}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Verso l'autonomia: la Sardegna dalla prima alla seconda guerra mondiale|data=1943|editore=Edizioni della Fondazione il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=6200192|SBN=IT\ICCU\IEI\0018316}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo Carta|sambenadu=Raspi|tìtulu=Breve storia di Sardegna|data=1950|editore=Edizioni della Fondazione Il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=2385860|SBN=IT\ICCU\CAG\0029765}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=La Sardegna nuragica: una civiltà che risorge|data=1955|editore=Edizioni della Fondazione il Nuraghe|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=7151166|SBN=IT\ICCU\CAG\0032426}}
* {{Tzita libru|nùmene=Raimondo|sambenadu=Carta Raspi|tìtulu=Storia della Sardegna|year=1999|url=https://archive.org/details/storiadellasarde0000unse|annu=1971|editore=Mursia|tzitade=Milanu|limba=it|OCLC=462998915|ISBN=9788842506850|SBN=IT\ICCU\TO0\0752056}}
== Riferimentos ==
<references responsive="" />
== Bibliografia ==
* {{Tzita libru|nùmene=Matteo|sambenadu=Porru|nùmene2=Vittorio|sambenadu2=Raspi|tìtulu=Raimondo Carta Raspi: storico, editore, organizzatore culturale|annu=2020|editore=[[Papiros|Insula/Papiros]]|tzitade=Nùgoro|limba=it|cid=PR|ISBN=978-88-86111-31-7}}
* {{Tzita publicatzione|nùmene=Caterina|sambenadu=Manca|annu=1990|tìtulu=Il Nuraghe. La fondazione, la rivista, l'attività culturale|editore=[[Universidade de Casteddu]]|limba=it}}
* {{Tzita libru|nùmene=Gianfranco|sambenadu=Contu|curadore=Salvatore Cubeddu|tìtulu=Il sardo-fascismo: fra politica, cultura, economia|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?page_id=813|atzessu=2022-10-26|annuoriginale=1994|data=2017|editore=Fondazione Sardinia|limba=it|pp=216-226|capìtulu=L'Opera di Raimondo Carta Raspi negli Anni del Sardo-fascismo|url_capìtulu=http://www.fondazionesardinia.eu/media/libri/Il_Sardo_Fascismo_2.pdf|OCLC=1022208035}}
* {{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Cubeddu|tìtulu=Sardisti. Viaggio nel Partito Sardo d'Azione tra cronaca e storia|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?page_id=864|annu=1993|editore=EDES|tzitade=Casteddu|limba=it|volume=1|OCLC=29224375|ISBN=978-88-6025-526-6}}
* {{Tzita libru|nùmene=Salvatore|sambenadu=Cubeddu|tìtulu=Sardisti. Viaggio nel Partito Sardo d'Azione tra cronaca e storia|url=http://www.fondazionesardinia.eu/ita/?page_id=873|annu=1995|editore=EDES|limba=it|volume=2|OCLC=164741660|ISBN=978-88-6025-527-3|tzitade=Casteddu}}
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=https://openlibrary.org/authors/OL1410246A/Raimondo_Carta_Raspi|tìtulu=Òperas de Remundu Carta Raspi|situ=Open Library - Internet Archive|atzessu=2022-10-07}}
* {{Tzita web|url=https://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=2435&s=17&v=9&c=4459&c1=%22Carta+Raspi+R.%22&n=24&ric=1&idtipo=3|tìtulu=Òperas de Remundu Carta Raspi|situ=[[Sardegna Digital Library]]|atzessu=2022-10-22|dataarchìviu=2022-10-23|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20221023105901/https://www.sardegnadigitallibrary.it/index.php?xsl=2435&s=17&v=9&c=4459&c1=%22Carta+Raspi+R.%22&n=24&ric=1&idtipo=3|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=http://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=1115&ver=sa|tìtulu=Ischeda subra de Raimondo Carta Raspi|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|atzessu=2022-10-26}}
{{Controllu de autoridade}}
{{Artìculu de su mese|trìulas|2024}}
[[Categoria:Sardos]]
[[Categoria:Istòricos]]
[[Categoria:Iscritores sardos]]
[[Categoria:Biografias]]
17bbvjvgv0eweyxkzm024rzot1onjhc
Terra de nemos
0
22397
190582
181147
2026-08-18T19:05:05Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190582
wikitext
text/x-wiki
{{LOG}}[[File:View over the Berlin wall 1985.jpg|thumb|Terra de nemos a palas de su [[Muru de Berlinu]], [[1985]]]]
Sa '''terra de nemos''' est una terra inabitada, chi podet esser cuntierrada intre partes chi la dassant sena ocupare pro timòria o inseguràntzia. Su tèrmine fiat orizinarmente impreadu pro definire unu territòriu cuntierradu o unu muntonarzu intre [[Feudalèsimu|feudos]]<ref>{{Tzita libru|nùmene=Joseph E.|sambenadu=Persico|tìtulu=Eleventh month, eleventh day, eleventh hour: Armistice Day, 1918, World War I and its violent climax|year=2005|url=https://archive.org/details/eleventhmonthele0000pers_k1x1|editzione=Paperback edition|data=2005|editore=Random House Trade Paperbacks|tzitade=New York|limba=en|p=[https://archive.org/details/eleventhmonthele0000pers_k1x1/page/68 68]|ISBN=978-0-375-76045-7}}</ref>. In sos tempos modernos, est normarmente assotziadu a sa [[segunda gherra mundiale]] pro descrier sa zona de terra intre trintzeramentos de duos inimigos, no cuntrollada dae peruna de sas partes<ref>{{Tzita libru|nùmene=Julie|sambenadu=Coleman|tìtulu=A history of cant and slang dictionaries. 3: 1859 - 1936|editzione=1. ed|data=2009|editore=Oxford Univ. Press|tzitade=Oxford|limba=en|p=268|ISBN=978-0-19-954937-5}}</ref>.
== Riferimentos ==
<references/>
[[Categoria:Territòrios perricados]]
06o8vqwocvboqfb0mlmvy21i48xufls
Jeff Biggers
0
22420
190591
188662
2026-08-18T19:17:16Z
InternetArchiveBot
10458
Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190591
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|data_de_nàschida=1963|natzionalidade=americana|traballu=istòricu, giornalista, drammaturgu e monologhista|prèmios=*American Book Award<br>
*David Brower Award for Environmental Reporting<br>
*Foreword Magazine Book of the Year Award<br>
*Lowell Thomas Award pro su Giornalismu de Biàgiu<br>
*Delta Award pro sa Literadura<br>
*Plattner Award pro sa Literadura Apalachiana<br>
*Illinois Arts Council Creative Non-Fiction Award<br>
*Garst Memorial Award for Media (UN Association Iowa)<br>
*Field Foundation Fellowship<br>
*Greener Planet Award" in su Festival de su Teàtru Planet Connections in New York|gènere=sàgios istòricos e culturales, memòrias de biàgios, crònacas giornalistas, ispetàculos teatrales, monòlogos}}
'''Jeff Biggers''' (nàschidu in su 1963) est un'istòricu, [[giornalista]], drammaturgu e monologhista [[americanu]] premiadu prus bortas pro sos libros suos.<ref>{{Tzita web|url=https://www.huffpost.com/entry/regenerative-appalachia-storytelling-and-songs-re_b_597dd42fe4b0c69ef70528ed|tìtulu=Regenerative Appalachia: Storytelling And Songs Re-Envision Boone, North Carolina|situ=HuffPost|data=2017-07-30|limba=en|atzessu=2021-10-25}}</ref> Est s'autore e editore de deghe libros. Su libru suo prus reghente, ''In Sardinia: An Unexpected Journey in Italy'', est un'istòria culturale e unu diàriu de biàgiu de s'ìsula.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=IN SARDINIA {{!}} Kirkus Reviews|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/jeff-biggers/in-sardinia/|atzessu=2023-08-30|limba=en}}</ref>
A parre de sa Yale Climate Connection, Biggers est "un'autore e ativista de primore chi iscriet meda subra de temas ambientales e climàticos", faghende fatu-fatu esibitziones e cunferèntzias in festivals, teatros, cunferèntzias, universidades e iscolas in totu sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]].
Comente fundadore de su Progetu Climate Narrative<ref>{{Tzita web|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/post-tribune/ct-ptb-ent-kaminskis-lot-indiana-st-1105-20211029-inyqfqp3cfaafjadldpn4dcpdm-story.html|tìtulu=Climate change, environmental justice take center stage in Theatre Northwest’s ‘Kaminski’s Lot’|situ=Chicago Tribune|data=2021-11-01|limba=en|atzessu=2023-08-30}}</ref>, at fatu su traballu de drammaturgu de narrativa climàtica in residèntzia in s'Universidade de s'[[Indiana]] Northwest, iscritore in residèntzia in s'Ufìtziu pro sa Sustenibilidade in s'Universidade de su [[Iowa]] e iscritore illustre Campbell-Stripling in residèntzia de su Wesleyan College in [[Geòrgia (Istados Unidos de Amèrica)|Geòrgia]].<ref>{{Tzita web|url=http://www.jeffrbiggers.com/climatenarrativeproject/|tìtulu=Climate Narrative Project {{!}} Jeff Biggers|limba=en-US|atzessu=2021-10-25}}</ref> Comente parte de su traballu suo de narratzione subra de su clima, Biggers est s'autore e intèrprete de sos "Ecopolis Monologues", in ue immàginat modalidades pro initziativas urbanas regenerativas.<ref>[https://www.thesolutionsjournal.com/article/ecopolis-iowa-city-envisioning-regenerative-city-heartland/ Ecopolis Monologues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190430072507/https://www.thesolutionsjournal.com/article/ecopolis-iowa-city-envisioning-regenerative-city-heartland/ |date=2019-04-30 }}"</ref> Adatados a sas initziativas e a s'istòria locales, sos monòlogos de Ecopolis sunt istados rapresentados in cunferèntzias, universidades e locales de teatru in totu s'Amèrica.<ref>{{Tzita web|url=https://www.huffpost.com/entry/regenerative-appalachia-storytelling-and-songs-re_b_597dd42fe4b0c69ef70528ed|tìtulu=Regenerative Appalachia: Storytelling And Songs Re-Envision Boone, North Carolina|situ=HuffPost|data=2017-07-30|limba=en|atzessu=2021-10-25}}</ref>
In su 2008, Biggers at iscritu una sèrie de artìculos chi pedint una Polìtica Birde Noa.<ref>{{Tzita web|url=https://www.huffpost.com/entry/beyond-race-obamas-green-_b_92475|tìtulu=Beyond Race: Obama's Green Opportunity|situ=HuffPost|data=2008-03-20|limba=en|atzessu=2023-08-30}}</ref> Comente nebode de unu minadore de carbone de s'[[Illinois]] meridionale, Jeff Biggers est istadu unu crìticu vocale de s'iscucurada de sos montes in sas Apalàchias, de sas minieras a s'abertu in totu sa natzione, de sa pagu aplicatzione de sas leges in contu de s'antracosi, de sa seguresa in sos logos de traballu de sas minieras, e de sa farsidade de sos islogans subra de su "carbone netu". Sas crònacas e sas relatas de Biggers dae sas regiones mineras de carbone in totu su mundu sunt istados collidos in su situ web "Reckoning in Appalachia".<ref>{{Tzita web|url=https://reckoninginappalachia.com/|tìtulu=Reckoning in Appalachia|sambenadu=Appalachia|nùmene=Reckoning in|situ=Reckoning in Appalachia|limba=en|atzessu=2021-10-25}}</ref>
== Carriera de iscritore ==
=== Libros de sagìstica ===
Cuntzentradu subra de sas regiones marginalizadas e su recùperu de istòrias cuadas, Biggers at iscritu istòrias culturales, memòrias de biàgios e crònacas giornalìsticas basados in Apalàchia, in sos [[Istados Unidos Otzidentales Mèdios]], sos logos de làcana intre sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] e su [[Mèssicu]], su Mèssicu, s'[[Ìndia]] e s'[[Itàlia]].
==== ''The United States of Appalachia'' ====
Publicadu in su 2006, ''The United States of Appalachia'' (Istados Unidos de Apalàchia) argumentat chi, in prus de sa mitologia sua in s'immaginatzione americana, s'Apalàchia est istada pro tempus meda una regione de avanguàrdia in sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]] - una bàntzigu de sa libertade e de s'indipendèntzia de sos Istados unidos, e una mamaja de literadura e mùsica. Unas cantas de sas innovatziones, rebelliones e movimentos sotziales americanos de importu prus mannu e atrividos sunt essidos a campu dae unu tretu fatu-fatu istereotipadu comente unu logu curiosu e arretradu, narat, e in custu protzessu, sos immigrados de sa diàspora apalachiana sunt divenidos unos cantos de sos òmines mannos prus famados de s'Amèrica.<ref>{{Tzita web|url=http://mountainx.com/news/0222appalachia-php/|tìtulu=From these mountains|autore=Jon Elliston|situ=Mountain Xpress|data=2006-02-22|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}</ref> S'Asheville Citizen-Times l'at retzensidu comente "''un'òpera manna de s'istòria populare... sas rivelatziones abbundant''". Unu retzensore at naradu chi su libru est "prenu de intuitziones istòricas... sa ghetada a terra de sos istereòtipos est una de sas motivatziones chi sunt a sa base de s'iscritura de Biggers".
==== ''In the Sierra Madre'' ====
Iscritu in su 2006, ''In the Sierra Madre'' (In sa Sierra Madre) est unu libru de ammentos e un'istòria narrativa sagìstica chi contat sa vida e sos tempos in una de sas regiones prus famadas, ma disconnotas, de su mundu. Basadu subra de s'istòngiu suo de un'annu in mesu de sos nativos Rarámuri/Tarahumara de su [[Mèssicu]], Biggers at esaminadu sas costumàntzias de una cultura indìgena resiliente in sas [[Amèrica|Amèricas]], sas fainas de sos montagninos messicanos, e sa parada de argonàutas e biagiadores atzidentales chi ant biagiadu in sa Sierra Madre durante sos sèculos. Dae sos esploradores africanos, frades boèmios, disertores de gherra cunfederados e [[Irlanda|irlandesos]], poetas [[frantzesos]], repartos de sordados boeros e russos, comunidades ocultas apache e menonitas, archeòlogos ispantados, iscritores confusos e personàgios legendàrios che a Antonin Artaud, B. Traven, Sergei Eisenstein, George Patton, Gerònimu e Pancho Villa, Biggers chircat sos ascusòrgios legendàrios de sa Sierra Madre (su Gorropu de su Ràmene de su Mèssicu). ''In sa Sierra Madre'' at bintu sa Medalla de Oro in su prèmiu Book of the Year (Travel Essays) de sa rivista Foreword in su 2006, e su prèmiu Illinois Arts Council Nonfiction Award. Booklist at definidu su libru de ammentos "''un'istòngiu ispantosu''" in su 2006. In su 2011 l'ant bortadu a su [[Limba frantzesa|frantzesu]].<ref>{{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tradutore=Michèle Pressé|tìtulu=Dans la Sierra Madre: une année chez les Tarahumaras|collana=Latitudes|data=2011|editore=A. Michel|tzitade=Paris|limba=fr|ISBN=978-2-226-21504-8}}</ref>
==== ''Reckoning at Eagle Creek'' ====
Iscritu in su 2010, ''Reckoning at Eagle Creek: The Secret Legacy of Coal in the Heartland'' (Serrada de sos contos in Eagle Creek: s'Eredade segreta de su carbone in s'Heartland) est una saga de famìlia, in parte memòrias, istòria culturale e indàgine giornalìstica, chi esàminat s'impatu de sa minadura de su carbone in sa regione de nàschida de Biggers, in s'[[Illinois]] meridionale. Su libru analizat sa pèrdida de sa tanca de sa famìlia sua de 200 annos pro neghe de sa minadura a s'abertu, e s'impatu istòricu parallelu de sa minadura de carbone subra de sas comunidades e de s'ambiente issoro. At bintu su prèmiu David Brower de su Sierra Club in su 2010, e su prèmiu Delta pro sa literadura. Torrende cun su pensamentu a s'isghelada de sos nativos americanos, su libru ligat s'istòria de sa famìlia de sos Biggers, includende su degòlliu de sa comunidade istòrica issoro de 200 annos in sas forestas Shawnee in s'isvilupu de s'indùstria de su carbone, s'iscravesa africana e s'estratzione de su carbone, s'istòria de sa seguresa de su logu de traballu e sas cumbatas sindacales, e sos movimentos ambientales e patrimònios contra a s'estrale e a sas impiantos de carbone. Publishers Weekly l'at definidu "''in parte narratzione istòrica, in parte memòrias de famìlia, in parte innu pastorale ein parte geremìade contra a s'abusu de sa terra e de sos òmines chi ant dadu e sighint a dare sa vida issoro a (e a s'ispissu pro) sas minas,'' [Reckoning at Eagle Creek] ''ponet una cara umana subra s'indùstria chi providit belle sa metade de s'energia de s'Amèrica...at oferidu una prospetiva istòrica rara subra de custa indùstria vitale ma pagu cunsiderada, paris cun una crìtica devastadora de su mitu de su 'carbone netu'"''.<ref>{{Tzita web|url=http://www.democracynow.org/2010/2/26/as_obama_pushes_clean_coal_jeff|tìtulu=As Obama Pushes “Clean Coal,” Jeff Biggers Tracks History of Destructive Mining in “Reckoning at Eagle Creek: The Secret Legacy of Coal in the Heartland”|autore=Amy Goodman|situ=Democracy Now!|data=2010-02-26|limba=en|atzessu=2023-08-30}}</ref>
==== ''State Out of the Union'' ====
Publicadu in su 2012, Publishers Weekly at isseberadu ''State Out of the Union: Arizona and the Final Showdown Over the American Dream'' (Istadu foras de s'Unione: S'[[Arizona]] e sa Batalla Finale Subra de su Bisu Americanu), comente unu de sos mègius deghe tìtulos in sas Sièntzias Sotziales. Kirkus Reviews at descritu "State Out of the Union" comente "''magistrale in sa dimustratzione de comente su tempus coladu est pròlogu... Unu libru puntuale, mescamente cun sa polìtica migratòria chi est tenende unu ruolu de importu in sa campagna presidentziale imbeniente''". In sa retzensione de "State Out of the Union", Progressive Magazine at naradu: "''su tìtulu de sa crònica de Jeff Biggers de s'Arizona, State Out of the Union, èvocat in manera adata sas paràulas pistighingiosas de Lincoln a su cumintzu de sa Gherra Tzivile... Sa letzione de Biggers pro sos letores suos est chi in totu su sèculu de turbulèntzia, sos tziclos de cunflitu de s'Arizona si movent in una trajetòria progressista. ] Mancari meda movimentos polìticos apant fatu raighinas in s'istadu, sos caminos chi sas cumbatas issoro in manera colletiva faghent pro su paisu a sa fine andant cara a sa liberatzione''". Un'àteru crìticu at naradu: "''Pro Jeff Biggers su chi sa polìtica migratòria de custu paisu diat dèpere èssere est craru comente un'àera chene incuinamentu, chene ismog, e abba cristallina, chene produtos chìmicos. Biggers, un'autore, giornalista, contadore de istòrias e drammaturgu, no est tìpicu, però. Sa connoschèntzia sua e sos iscritos suos subra temas de tendèntzia vitales... si sunt isparghinados meda. Est unu sustenidore atentu. At sighidu e s'est unidu a su movimentu de immigrantes in Arizona in antis e a pustis de sa formatzione de su SB1070''".
==== ''Trials of a Scold'' ====
Publicadu in su 2017. ''Trials of a Scold: The Incredible True Story of Writer Anne Royall'' (Proas de unu rimpròveru: S'incredìbile istòria bera de s'iscritora Anne Royall) est istadu nominadu pro su PEN/Jacqueline Bograd Weld Award for Biography (2018), e contat sa vida e sos tempos de s'iscritora e iscandalista Anna Royall.<ref>{{Tzita web|url=https://www.brilliant-books.net/penjacqueline-bograd-weld-award-biography-2018|tìtulu=PEN/Jacqueline Bograd Weld Award for Biography 2018 Longlist|situ=Brilliant Books|data=2017-12-29|atzessu=2021-10-25|dataarchìviu=2021-10-25|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20211025160747/https://www.brilliant-books.net/penjacqueline-bograd-weld-award-biography-2018|urlmortu=eja}}</ref>
==== ''Resistance: Reclaiming an American Tradition'' ====
Iscritu in su 2018, ''Resistance: Reclaiming an American Tradition'' (Resistèntzia: Recuperare una traditzione americana) est una "istòria de resistèntzia intelletuale e morale in sa polìtica americana", a parre de Kirkus Reviews. Includet retratos de figuras nativas americanas e de de sos primos annos de s'[[Istados Unidos de Amèrica|Amèrica]], e s'eredade americana de resistèntzia a s'autoridade frassa pro sos deretos tziviles, sos deretos de sas fèminas, sos deretos de sos immigrados, s'amparu de s'ambiente, sa libertade de espressare. In un'intervista cun PEN American, Biggers at naradu: "''In su tratamentu de sas chistiones prus traballosas de cada generatzione, sa resistèntzia a s'autoridade tzivile frassa e a sos agiudadores suos de sas aziendas at definidu s'istòria nostra americana pro etzellèntzia''". Su crìticu sotziale Jeff Chang at definidu custu libru unu "''sàgiu poderosu e urgente''".
==== ''In Sardinia'' ====
Publicadu in su [[2023]]<ref>{{Tzita web|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/720861/in-sardinia-by-jeff-biggers/|tìtulu=In Sardinia by Jeff Biggers|situ=PenguinRandomhouse.com|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}</ref>, ''In Sardinia'' (In Sardigna) est un'istòria culturale e unu diàriu de biàgiu basadu subra de s'istòngiu de Biggers in [[Sardigna]], e de sos biàgios suos in s'ìsula. Kirkus Reviews at definidu su libru "unu biàgiu ammajadore". A parre de Frances Mayes, autore de su libru "Under the Tuscan Sun", e de ''bestsellers'' de su New York Times: "In fines, un'acumpangiamentu mannu a s'ìsula misteriosa e incantadora de Sardigna. Connòschida dae sa parte manna de sos biagiadores pro sas prajas suas, su patrimòniu archeològicu cumplessu de sa Sardigna arribat finas a sos [[Neolìticu|tempos neolìticos]]. Jeff Biggers, su biagiadore/istudiosu espertu, partit in sa bella [[S'Alighèra|S'Alighera]] e incumintzat a esplorare s'ìsula intrega, intrende a fundu in sas traditziones ricas de sa mùsica, sas artes, sos dialetos, sos artesanos e sa literadura. Peri su caminu issoro, issu e sa famìlia sua s'ispàssiant cun sas traditziones, sas festas, su màndigu e su binu locales. Iscritu cun passione e amore, In Sardigna est su libru chi mi m'apo a batire in fatu in sos biàgios de su benidore". S'[[iscritore]] e [[Antropologia|antropòlogu]] [[Fiorenzo Caterini]] l'at definidu "''un'òpera de primore: in su sensu de òpera chi, a parre meu, serrat in manera definitiva s'època de una mirada esterna ebbia e nde incumintzat un'àtera, una mirada chi, non podende èssere interna de su totu est, però, ultres a netu dae pregiudìtzios, "Impignada" finas a su lìmite de sas fortzas de s'ispìritu''".<ref>{{Tzita web|url=https://www.sardegnablogger.it/per-capire-litalia-bisogna-conoscere-la-sardegna-in-sardinia-an-unexpected-journey-in-italy-di-jeff-biggers-recensione-di-fiorenzo-caterini/|tìtulu=Per capire l’Italia bisogna conoscere la Sardegna.In Sardinia, An unexpected journey in Italy.di Jeff Biggers. Recensione di Fiorenzo Caterini|sambenadu=Caterini|nùmene=Fiorenzo|wkautore=Fiorenzo Caterini|situ=SardegnaBlogger|data=2023-08-19|limba=it-IT|atzessu=2023-08-30|dataarchìviu=2023-08-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230830192122/https://www.sardegnablogger.it/per-capire-litalia-bisogna-conoscere-la-sardegna-in-sardinia-an-unexpected-journey-in-italy-di-jeff-biggers-recensione-di-fiorenzo-caterini/|urlmortu=eja}}</ref>
=== Ispetàculos de palcu ===
Biggers est fintzas unu drammaturgu e intèrprete de monòlogos. Est aparèssidu in campus e in tzitades in totu sos [[Istados Unidos de Amèrica|Istados Unidos]], realizende adatamentos de sos monòlogos suos "Ecopolis".<ref>{{Tzita web|url=https://artistsandclimatechange.com/2018/12/06/shaping-new-climate-narratives-why-a-journalist-historian-turned-to-theatre-for-climate-stories/|tìtulu=Shaping New Climate Narratives: Why a Journalist/Historian Turned to Theatre for Climate Stories|situ=Artists & Climate Change|data=2018-12-06|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}</ref> At trasformadu medas de sos libros suos, intre sos cales ''In the Sierra Madre'' e ''State Out of the Union'', in ispetàculos de monòlogos.<ref>{{Tzita web|url=http://www.teachingforchange.org/state-out-of-the-union-teaching-for-change-hosts-jeff-biggers|tìtulu=State Out of the Union: Teaching for Change Hosts Jeff Biggers|situ=Teaching for Change|data=2012-10-09|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}</ref> In [[Itàlia]], At co-fundadu su Mare Nostrum Theatre Project<ref name=":0" /> e at traballadu cun Teatroaperto<ref>{{Tzita web|url=https://www.huffpost.com/entry/beyond-mare-nostrum-itali_b_5634746|tìtulu=Beyond Mare Nostrum: Italian Theater Launches International Project for Immigration Stories|situ=HuffPost|data=2014-07-30|limba=en|atzessu=2023-08-30}}</ref> e àteros grupos de teatru italianos.<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://artistsandclimatechange.com/2020/08/25/mare-nostrum-theatre-project-in-italy/|tìtulu=Mare Nostrum Theatre Project in Italy|autore=artsandclimate|situ=Artists & Climate Change|data=2020-08-25|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}</ref>
==== ''Across the Stones of Fire'' ====
Sa prima òpera sua, ''4 1/2 Hours: Across the Stones of Fire'' (41⁄2 Oras: Peri sas pedras de Fogu), esplorat su destinu de una famìlia minetzada dae un'operatzione imbeniente de minadura a s'abertu in sa comunidade issoro. S'ispetàculu at fatu unu giru natzionale in su paisu e est aparèssida in Off-Broadway in su teatru Gene Frankel in [[Noa York|New York]] dae su 4 a su 13 de [[làmpadas]] de su 2010.<ref>{{Tzita web|url=https://www.broadwayworld.com/off-broadway/article/Coal-Free-Future-Project-Presents-Across-the-Stones-of-Fire-6413-20100513|tìtulu=Coal Free Future Project Presents 'Across the Stones of Fire' 6/4-13|autore=Charlie Piane|situ=BroadwayWorld.com|limba=en|atzessu=2023-08-30}}</ref>
==== ''Damnatio Memoriae'' ====
S'ispetàculu publicadu suo, ''Damnatio Memoriae: A Play, Una Commedia'', (2015) est istadu descritu dae s'autore Rilla Askew comente "''un'esaminada atemporale de sos deretos umanos, sa dignidade umana, e su chi cheret nàrrere èssere unu "tzitadinu", s'ispetàculu rivelat istòrias ismentigadas in su mentres chi faghet bìvere sas dudas de su mundu nostru modernu, ammentende·nos chi, in medas maneras, sunt sa matessi cosa''". S'ispetàculu l'ant produidu in [[Bologna]] e in [[Firentze]], in [[Itàlia]], in su 2017 e su 2019.<ref>{{Tzita web|url=http://www.wingspress.com/book.cfm?book_ID=198|tìtulu=Damnatio Memoriae: a play / una commedia by Jeff Biggers and Carla Paciotto|situ=www.wingspress.com|limba=en|atzessu=2015-09-12|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160208144106/http://www.wingspress.com/book.cfm?book_ID=198|dataarchìviu=2016-02-08}}</ref>
==== ''Kaminski's Lot'' ====
Kaminski's Lot (''Su Lotu de Kaminski''), cummissionadu dae s'Universidade de s'Indiana Northwest, tratat de su càmbiu climàticu e de sa giustìtzia ambientale. S'ispetàculu l'ant prodùidu in su Teatru Northwest in Gary, [[Indiana]], in su [[2021]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/post-tribune/ct-ptb-ent-kaminskis-lot-indiana-st-1105-20211029-inyqfqp3cfaafjadldpn4dcpdm-story.html|tìtulu=Climate change, environmental justice take center stage in Theatre Northwest’s ‘Kaminski’s Lot’|situ=Chicago Tribune|data=2021-11-01|limba=en|atzessu=2023-08-30}}</ref>
== Prèmios e ondras ==
Biggers at bintu medas prèmios e onores, intre sos cales un'American Book Award, su David Brower Award for Environmental Reporting, su Foreword Magazine Book of the Year Award, su Lowell Thomas Award for Travel Journalism, su Delta Award for Literature, su Plattner Award for Appalachian Literature, unu Illinois Arts Council Creative Non-Fiction Award, su Garst Memorial Award for Media (UN Association Iowa), e una Field Foundation Fellowship. Est editore e contributore de The Bloomsbury Review, e est unu membru de su PEN American Center. S'òpera sua, "4 1/2 Hours: Across the Stones of Fire", at bintu su "Greener Planet Award" in su Festival de su Planet Connections Theatre in New York City, e est aparèssida in sos tzìnemas de totu su paisu. Sa rivista Blue Ridge Outdoors at isseberadu Biggers comente unu de sos 100 pionieres suos.
== Libros ==
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|nùmene2=Don|sambenadu2=West|nùmene3=George|sambenadu3=Brosi|tìtulu=No lonesome road: selected prose and poems|atzessu=2023-08-30|data=2004|editore=University of Illinois Press|tzitade=Urbana|limba=en|ISBN=978-0-252-07157-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=In the Sierra Madre|atzessu=2023-08-30|data=2006|editore=University of Illinois Press|tzitade=Urbana|limba=en|ISBN=978-0-252-03101-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=The United States of Appalachia: How Southern Mountaineers Brought Independence, Culture, and Enlightenment to America|year=2006|url=https://archive.org/details/unitedstatesofap0000bigg|atzessu=2023-08-30|data=2006|editore=Shoemaker & Hoard|tzitade=Emeryville (CA)|limba=en|ISBN=978-1-59376-031-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=In the Sierra Madre|atzessu=2023-08-30|data=2006|editore=Univ. of Illinois Press|tzitade=Urbana|limba=en|ISBN=978-0-252-03101-4}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=Reckoning at Eagle Creek: the secret legacy of coal in the heartland|atzessu=2023-08-30|data=2010|editore=The Nation/Basic Books|tzitade=New York|limba=en|ISBN=978-1-56858-421-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Huey|sambenadu=Perry|àteros=prefatzione de Jeff Biggers|tìtulu="They'll cut off your project": a Mingo County chronicle|atzessu=2023-08-30|editzione=2nd ed|collana=West Virginia and Appalachia|data=2011|editore=West Virginia University Press|tzitade=Morgantown|ISBN=978-1-933202-79-2}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=State out of the union: Arizona and the final showdown over the American dream|atzessu=2023-08-30|data=2012|editore=Nation Books|tzitade=New York|limba=en|ISBN=978-1-56858-702-8}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=Damnatio Memoriae: A Play, Una Commedia|year=2015|url=https://archive.org/details/damnatiomemoriae0000bigg|annu=2015|editore=Wings Press|tzitade=San Antonio (Texas)|limba=en|ISBN=978-1-60940-461-1}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=The Trials of a Scold: The Incredible True Story of Writer Anne Royall|annu=2017|editore=St. Martin's Press|tzitade=New York|limba=en|ISBN=9781250065124}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=Resistance: reclaiming an American tradition|year=2018|url=https://archive.org/details/resistancereclai0000bigg|atzessu=2023-08-30|editzione=First hardcover edition|data=2018|editore=Counterpoint|tzitade=Berkeley, California|limba=en|ISBN=978-1-64009-047-7}}
* {{Tzita libru|nùmene=Jeff|sambenadu=Biggers|tìtulu=In Sardinia: Unexpected Journey in Italy|annu=2023|editore=Melville House|tzitade=New York/London|limba=en|ISBN=9781685890261}}
== Riferimentos ==
<references group="" responsive="1"></references>
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=https://www.jeffrbiggers.com/|tìtulu=Situ ufitziale|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}
* {{Tzita web|url=https://www.huffingtonpost.com/jeff-biggers/|tìtulu=Jeff Biggers|situ=Huffington Post|limba=en|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20160505132956/https://www.huffingtonpost.com/jeff-biggers/|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5386355|tìtulu=Celebrating the History of Appalachia|situ=NPR|data=2006-05-07|limba=en}}
* {{Tzita web|url=http://ypr-pc.streamguys.net/podcast/atlarge/al061115biggers.mp3|tìtulu=Intervista a Jeff Biggers|autore=Leni Hollman|situ=Yellowstone Public Radio with Leni Hollman - Podcast|limba=en|atzessu=2023-08-30|dataarchìviu=2023-08-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20230830173611/http://ypr-pc.streamguys.net/podcast/atlarge/al061115biggers.mp3|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=http://wpr.org/hereonearth/archive_070226k.cfm|tìtulu=interview re: In the Sierra Madre|sambenadu=Feraca|nùmene=Jean|situ=NPR/Wisconsin Public Radio's Here on Earth|data=2006-02-26|limba=en|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20070928003315/http://wpr.org/hereonearth/archive_070226k.cfm|urlmortu=eja}}
* {{Tzita web|url=http://therealnews.com/jreesepanelbiggers0418ludlowmassacre|tìtulu=Hundredth Anniversary of the Ludlow Massacre|autore=Jonathan Rees, Jeff Biggers|situ=The Real News Network|data=2014-04-18|limba=en-US|atzessu=2023-08-30}}
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Iscritores in inglesu]]
[[Categoria:Americanos (USA)]]
[[Categoria:Istòricos]]
[[Categoria:Giornalistas]]
s9u2vch1gfgwlk4vfgddk44kqiie5se
Federico Barocci
0
22543
190571
185292
2026-08-18T17:18:11Z
Mistico Dois
19393
190571
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{S}}{{Biografia|immàgine=Federico Barocci - Autoportrait.jpg|descritzione=Federico Barocci, c. 1600|data_de_nàschida=1535|data_de_morte=30 cabudanni 1612|traballu=pintore e imprentadore}}
'''Federico Barocci''' (c. 1535 - 30 [[cabudanni]] 1612) est istadu unu pintore e imprentadore de su Rinaschimentu [[Itàlia|italianu]]. Su nùmene suo originale fiat Federico Fiori, e teniat "Il Baroccio" che a paranùmene. S'òpera sua fiat istimada meda e influente meda, e prefigurat su barocu de Rubens. Est cunsideradu su pintore prus mannu e ùnicu de su tempus suo in s'[[Itàlia]] tzentrale.
{{Controllu de autoridade}}
{{DEFAULTSORT:Barocci, Federico}}
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Pintores italianos]]
[[Categoria:Rinascimento]]
3hp9fdp5y5k3e6hi2jc4bxq3z0vzi1s
190572
190571
2026-08-18T17:18:36Z
Mistico Dois
19393
190572
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{S}}{{Biografia|immàgine=Federico Barocci - Autoportrait.jpg|descritzione=Federico Barocci, c. 1600|data_de_nàschida=1535|data_de_morte=30 cabudanni 1612|traballu=pintore e imprentadore}}
'''Federico Barocci''' (c. 1535 - 30 [[cabidanni]] 1612) est istadu unu pintore e imprentadore de su Rinaschimentu [[Itàlia|italianu]]. Su nùmene suo originale fiat Federico Fiori, e teniat "Il Baroccio" che a paranùmene. S'òpera sua fiat istimada meda e influente meda, e prefigurat su barocu de Rubens. Est cunsideradu su pintore prus mannu e ùnicu de su tempus suo in s'[[Itàlia]] tzentrale.
{{Controllu de autoridade}}
{{DEFAULTSORT:Barocci, Federico}}
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Pintores italianos]]
[[Categoria:Rinascimento]]
cmob1kfdd2n1y0ic9tsa6nn1covv13h
Persone giurìdica
0
22772
190575
183926
2026-08-18T18:58:25Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190575
wikitext
text/x-wiki
Una '''persone giurìdica''' est unu [[sugetu de deretu]] chi no est una persone fìsica, ma un'organizatzione reconnota dae sa lege che a una persone fita (''persona ficta'') comente a una corporatzione, un'agentzia guvernativa, un'organizatzione non guvernativa, o un'organizatzione internatzionale (comente sas [[ONU|Natziones Aunidas]]).<ref>{{Tzita publicatzione|nùmene=Elvia Arcelia Quintana|sambenadu=Adriano|data=2015-07-01|tìtulu=NATURAL PERSONS, JURIDICAL PERSONS AND LEGAL PERSONHOOD|rivista=Mexican Law Review|volume=8|pp=101–118|limba=en|atzessu=2024-04-16|doi=10.1016/j.mexlaw.2015.12.005|url=https://www.elsevier.es/en-revista-mexican-law-review-123-articulo-natural-persons-juridical-persons-and-S1870057815000062}}</ref>
{{Variant|LSC}}[[File:ONU21.jpg|thumb|S'ONU est un'esempru de persone giurìdica. In figura: su Palatzu de Bidru de su Segretariadu de sas Natziones Aunidas]]
Sa persone fita est una finghidura de s'ordinamentu giurìdicu, est un trassa giurìdica pro impònnere sa boluntade de una minoria o de unu sìngulu, a intro de sa carena sotziale, a una majoria, est a nàrrere in s'impreu de su podere fundadu subra fortza o rapresentàntzia.<ref>{{Tzita web|url=https://const.miraheze.org/wiki/Persona_ficta|tìtulu=Persona ficta|situ=const|data=2024-03-04|limba=it|atzessu=2024-04-15}}</ref>
No in tamen, sa persone giurìdica mantenet tzertos doveres e deretos cunforma a su deretu in vigèntzia chi li pertocat.<ref>{{Tzita libru|autore=Garner|nùmene=Bryan A.|autore2=Black|nùmene2=Henry Campbell|tìtulu=Black's law dictionary|year=2015|url=https://archive.org/details/blackslawdiction0010edunse_r0f2|annu=2015|ISBN=9780314642721}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://thelawdictionary.org/juridical-person/|tìtulu=What is JURIDICAL PERSON? definition of JURIDICAL PERSON (Black's Law Dictionary)|situ=The Law Dictionary|data=19 October 2012}}</ref> Sos deretos e sas responsabilidades de una persone giurìdica sunt diferentes dae cussos de sas [[Persone fìsica|persones fìsicas]].
==In Itàlia==
In s'ordinamentu italianu su còdighe tzivile, in su Libru de I, Tìtulu de II, Cabu de I, s'avèrguant sas persones giurìdicas, pùblicas (art. 11) e privadas (art. 12, abrogadu dae su d.P.R. 10 freàrgiu 2000, n. 361, e art. 13)<ref>{{Tzita web|url=https://www.altalex.com/documents/news/2013/04/11/delle-persone-giuridiche|tìtulu=Delle persone giuridiche|situ=Altalex|data=2007-05-08|limba=it-IT|atzessu=2024-04-16}}</ref>. Sa disciplina de sas persones giurìdicas privadas est cuntenta in su matessi còdighe e in su d.P.R. 361/2000, cando chi sa de sas persones giurìdicas pùblicas est isparèssida in una pluralidade de leges, pertenentes a determinadas crezes (pro nàrrere, sos entes locales) o a entes sìngulos.
Sas persones giurìdicas sunt pro traditzione dislindadas in pùblicas e privadas: sas de in antis persighint interessos pùblicos, cando chi sas de in fatu persighint interessos de piessignu privadu, mancari chi potzant èssere impreadas fintzas pro su persighimentu de interessos pùblicos<ref>{{Tzita web|url=https://www.puntosicuro.it/datore-di-lavoro-C-71/gli-ausiliari-dell-imprenditore-institore-procuratore-commessi-AR-13640/|tìtulu=Gli ausiliari dell'imprenditore: institore, procuratore e...|autore=PuntoSicuro|situ=www.puntosicuro.it|limba=it|atzessu=2024-04-16}}</ref>.
Sunt persones giurìdicas privadas:
*sos assòtzios reconnotos;
*sas fundatziones;
*sas sotziedades pro atziones;
*sas sotziedades a responsabilidade limitada;
*sas sotziedades in accomàndita pro atziones;
*sas sotziedades cooperativas a responsabilidade limitada.
===Dae cara===
A bias s'impreat in manera impròpia su faeddu persones giurìdicas (in deretu privadu) che a sinònimu de impresas o, peus, sotziedades. A sas beras, ne impresas in forma sotzietària, nen sotziedade de persones, nen ditas individuales tenent personalidade giurìdica.<ref>{{Tzita web|url=https://www.to.camcom.it/book/export/html/6141|tìtulu=5.2 - Come si distinguono i vari tipi di società|situ=www.to.camcom.it|atzessu=2024-04-16}}</ref>
Sunt imbetzes persones giurìdicas de deretu pùblicu:
*s'Istadu;
*sas regiones, sas tzitades metropolitanas, sas provìntzias e sas comunas, e puru sos àteros entes territoriales locales (comunidades montanas, comunidades isolanas, uniones de comunas e cunsòrtzios intre entes territoriales);
*sos àteros entes pùblicos, natzionales e locales; s’atinat a una creze ampra meda e eterogènea in ue torrant, a tìtulu de esempru, sos entes previdentziales, sas universidades, sas iscolas autònomas, sas càmeras de cummèrtziu, indùstria, artesania e laurera, sas aziendas sanitàrias locales, sos òrdines professionales.
Sos assòtzios, fundatziones e àteras istitutziones de piessignu privadu, chi operant in àmbitu natzionale (o cussas cuju sas finalidades istatutàrias interessant su territòriu de prus regiones) o in setores de cumpetèntzia istatale, achirint sa personalidade giurìdica pro mèdiu de su reconnoschimentu determinadu dae s'iscritzione in su Registru Prefetìtziu. Ante sas Prefeturas-U.T.G. est istituidu su Registru de sas persones Giurìdicas.<ref>{{Tzita web|url=https://www.prefettura.it/torino/contenuti/Persone_giuridiche-15087.htm|tìtulu=Persone giuridiche|situ=www.prefettura.it}}</ref>
== Artìculos ligados ==
* [[Sugetu de deretu]]
* [[Persone fìsica]]
* [[Nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur|Nasciturus pro iam nato habetur]]
* [[Printzìpiu de efetividade]]
* [[Deretu]]
== Referèntzias ==
[[Categoria:Deretu tzivile]]
[[Categoria:Deretu privadu]]
[[Categoria:Deretu amministrativu]]
[[Categoria:Teoria de su deretu]]
80ip3479n8naslubsmrpvbniz0b3ulv
Giovanni Ugas
0
22780
190574
187005
2026-08-18T18:58:04Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190574
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{Biografia|àteros_nùmenes=Giuanni Ugas|data_de_nàschida=1944|logu_de_nàschida=[[Muristeni]]|natzionalidade=sarda|tzitadinàntzia=italiana|alma_mater=[[Universidade de Casteddu]]|traballu=archeòlogu e acadèmicu|positzione_de_traballu=ispetore e diretore archeòlogu pro sa sovrintendèntzia, chircadore e professore universitàriu de Preistòria e Protoistòria|interessos=archeologia nuraghesa, archeologia fenìtzia e pùnica, istòria sarda, archeologia e istòria de s'oriente de mesu, mescamente ligada a su perìodu de su brunzu e de su ferru e a s'invasione de sos pòpulos de su mare|istitutzione_de_traballu=*[[Universidade de Casteddu]]
*Sovrintendèntzia Archeològica pro sas provìntzias de Casteddu e Aristanis|campu=istòria sarda, archeologia nuraghesa, fenìtzia e pùnica e archeologia e istòria de s'oriente de mesu}}
'''Giovanni Ugas''' ([[Muristeni]], 1944) est un'archeòlogu e acadèmicu [[Populu sardu|sardu]], connotu comente unu de sos espertos prus mannos in contu de [[Tziviltade nuraghesa|archeologia nuraghesa]] de semper.<ref name=":0">{{Tzita web|url=https://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=825&ver=sa|tìtulu=SBS {{!}} Giovanni Ugas|situ=www.editoriasarda.it|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref name=":1">{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Stefano|sambenadu=Ambu|url=https://web.unica.it/unica/it/news_rassegna_s01.page?contentId=RST193673|tìtulu=Ugas - Il “re” degli scavi e i segreti dell’isola|publicatzione=[[La Nuova Sardegna]]|data=2019-10-07|atzessu=2024-04-29|dataarchìviu=2024-04-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240430040250/https://web.unica.it/unica/it/news_rassegna_s01.page?contentId=RST193673|urlmortu=eja}}</ref>
== Biografia ==
A pustis de su litzeu clàssicu, at istudiadu in s'[[Universidade de Casteddu]] in ue s'est laureadu cun una tesi subra sas chircas paletnològicas subra su Monte Olladiri de [[Muristeni]], cun Erricu Atzeni e [[Giuanni Lilliu]] comente reladores.
At pigadu parte a prus de 250 iscavos,<ref name=":1" /> cun sos primos chi sunt istados sos de Pranus Espis in [[Pramantellu]], de Riu Sa Mela in [[Guasila]], de su 1973 in [[Mandas]] e de sos annos dae su 1974 a su 1978 in [[Santu Sparau]]. In su 1981 at iscobertu unu bidditzolu pùnicu in Is Argioleddas in [[Samassi]]. Dae su 1982 a su 1984 at iscavadu in [[Mara Arbarei]] e in su 1987 at iscobertu su bidditzolu prenuràgicu de Pranu Sisinni in [[Sàrdara]].<ref name=":0" /> At sighidu pro deghinas de annos cun àteros iscavos in [[Sardigna]] e in foras, cun iscavos fintzas in logos de s'oriente de mesu che a El-Ahwat''',''' cunsideradu dae issu e dae archeòlogos [[Israele|israelianos]] comente Adam Zertal e Bar Shay comente situ populadu dae [[Populu sardu|sardos]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.jpost.com/israeli-life-in-docs/archaeological-site-could-cast-light-on-life-of-biblical-villain-609189|tìtulu=Archaeological site could cast light on life of Biblical villain Sisera|situ=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|data=2019-11-27|limba=en|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref name=":2">{{Tzita web|url=https://sardiniapoint.it/un-isola-un-continente/sp-intervistagiovanni-ugas-shardanala-navigazione-dei-sardi/|tìtulu=SP INTERVISTA>GIOVANNI UGAS: SHARDANA>LA NAVIGAZIONE DEI SARDI - Sardinia Point|situ=sardiniapoint.it|data=2022-04-23|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref>
At istudiadu meda s'istrutura sotziale, polìtica e econòmica de sa sotziedade sarda de [[Tziviltade nuraghesa|s'edade nuràgica]], e sas relatziones chi custa tziviltade at tentu cun sas àteras de su [[Mare Mediterràneu|Mediterràneu]].<ref name=":3">{{Tzita web|url=https://www.sindipendente.com/blog/intervista-a-prof-giovanni-ugas-prima-parte-nazione-e-questione-sarda-autonomia-o-indipendenza/|tìtulu=Intervista a Prof. Giovanni Ugas (prima parte) - Nazione e Questione Sarda: Autonomia o Indipendenza?|autore=Ivan Monni|situ=S'Indipendente|data=2024-04-28|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref> Paris a su mastru suo [[Giuanni Lilliu]] a s'incumintzu e a pustis a sa sola, at analizadu fintzas sa colada de sa sotziedade de su tempus a sa fase "aristocràtica"<ref>{{Tzita web|url=https://www.lacanas.it/novas/2012/nel-mondo-degli-antichi-gli-shardana-nuragici-raccontati-dall%e2%80%99archeologo/|tìtulu=Nel mondo degli antichi: gli Shardana-Nuragici raccontati dall’archeologo • Làcanas|situ=[[Làcanas]]|data=2012-03-12|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref> ligada a sos [[Gigantes de Mont'e Prama]]<ref>{{Tzita web|url=https://notizie.tiscali.it/interviste/articoli/ugas-giganti-monte-prama-intervista1/|tìtulu=Giovanni Ugas: 'Ecco chi erano i Giganti di Mont'e Prama, enigmatici testimoni di una grande civiltà'|sambenadu=Dessì|nùmene=Ignazio|situ=Tiscali Notizie|data=2015-03-29|limba=it|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref name=":0" /> e a parre suo finas a àteras innovatziones, che a s'iscritura.<ref>{{Tzita web|url=https://notizie.tiscali.it/interviste/articoli/ugas-scrittura-nuragica-intervista3/|tìtulu=Scrittura nuragica, Ugas: 'Oltre 60 reperti con segni alfabetici e numerici'|sambenadu=Dessì|nùmene=Ignazio|situ=Tiscali Notizie|data=2015-04-15|limba=it|atzessu=2024-04-29}}</ref> A sa nàschida e a sa prima parte de s'ivilupu de custa tziviltade, imbetzes, at dedicadu su testu suo "''L'Alba dei Nuraghi''", de su 2005.
Un'àteru tema de importu mannu istudiadu dae issu est istadu su de su reconnoschimentu de s'identificatzione de sos nuràgicos cun sos [[shardana]], unu de sos pòpulos de su mare tzitados in s'istoriografia [[Egitu Antigu|egìtzia]].<ref>{{Tzita web|url=https://www.fondazionesardinia.eu/ita/?p=13443|tìtulu=L’opera di Giovanni Ugas sugli Shardana: una svolta che non riguarda solo l’archeologia|sambenadu=Francioni|nùmene=Federico|situ=Fondazione Sardinia|data=2017-07-11|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref name=":3" /><ref name=":2" /><ref name=":4">{{Tzita web|url=https://www.sindipendente.com/blog/intervista-a-prof-giovanni-ugas-seconda-parte-sardi-e-shardana/|tìtulu=Intervista a Prof. Giovanni Ugas (seconda parte) - Sardi e Shardana|autore=Ivan Monni|situ=S'Indipendente|data=2024-05-04|limba=it-IT|atzessu=2024-05-08}}</ref> A custu argumentu at dedicadu unu sàgiu in su 2016, tituladu "''Shardana e Sardegna: i popoli del mare, gli alleati del Nordafrica e la fine dei Grandi Regni (XV-XII secolo a.C.)''",<ref>{{Tzita web|url=https://notizie.tiscali.it/interviste/articoli/ugas-nuragici-shardana-popoli-mare-libro/|tìtulu=“Ecco chi erano i Popoli del mare. Gli Shardana? Gli antichi sardi nuragici”: il nuovo rivoluzionario libro di Giovanni Ugas|sambenadu=Dessì|nùmene=Ignazio|situ=Tiscali Notizie|data=2017-03-29|limba=it|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref name=":4" /> cun s'editore Edizioni della Torre, in ue però s'est fintzas ocupadu de àteras chistiones chi pertocant a sa [[tziviltade nuraghesa]] e at analizadu fintzas sas teorias a disponimentu pro sos àteros pòpulos de su mare.<ref>{{Tzita web|url=https://www.lacanas.it/il-mercoledi/2021/shardana-e-sardegna-il-libro-dellarcheologo-giovanni-ugas/|tìtulu=Shardana e Sardegna. Il libro dell’archeologo Giovanni Ugas • Làcanas|situ=[[Làcanas]]|data=2021-03-11|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref>
In su [[2022]], imbetzes, at publicadu "''C'era una volta Atlantide: l'identità geografica e storica dell'isola di Platone''" in ue at argumentadu una tesi giai propònnida dae issu,<ref>{{Tzita web|url=http://www.sardegnasoprattutto.com/archives/9496|tìtulu=L’Isola del continente: L’Atlantide tra fantasia e storia|sambenadu=Ugas|nùmene=Giovanni|situ=Sardegna Soprattutto|data=2016-02-28|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref> est a nàrrere s'identificatzione de sa terra chi at ispiradu su mitu de Atlàntide cun s'[[Àfrica]] nord-otzidentale, tramudada in ìsula dae sos iscritores.<ref>{{Tzita web|url=https://cultura.tiscali.it/interviste/articoli/atlantide-ugas-intervista-dove-era-scomparsa/|tìtulu=La nuova rivoluzionaria tesi sul mistero di Atlantide, l’archeologo: “Ecco dove si trovava davvero e perché è scomparsa”|sambenadu=Dessì|nùmene=Ignazio|situ=Tiscali Cultura|data=2022-10-15|limba=it|atzessu=2024-04-29|dataarchìviu=2024-04-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240429165601/https://cultura.tiscali.it/interviste/articoli/atlantide-ugas-intervista-dove-era-scomparsa/|urlmortu=eja}}</ref>
De annotu est fintzas s'impinnu suo in contu de valorizatzione e impreu de sa [[limba sarda]],<ref name=":3" /> tema chi at semper cunsideradu de importu mannu, e pro s'impreu suo pro s'imparòngiu de sas àteras matèrias.<ref>{{Tzita web|url=https://gianfrancopintore.blogspot.com/2012/02/adiosu-maistu-mannu-ballaus-unu-ballu.html|tìtulu=Adiosu maistu mannu, ballaus unu ballu tundu|sambenadu=Ugas|nùmene=Giuanni|data=2012-02-20|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref name=":1" /> In sos annos suos comente dotzente de s'[[Universidade de Casteddu]] at fatu letziones de [[archeologia]] in sardu, e in su 2009 est istadu su reladore de sa tesi de su dischente suo Daniele Carta, sa prima tesi in sardu publicada in sa facultade de lìteras de cussa universidade.<ref>{{Tzita noas|limba=it|nùmene=Nicola|sambenadu=Perrotti|url=https://web.unica.it/unica/it/news_rassegna_s01.page?contentId=RST34125|tìtulu=L'età dei Nuraghi spiegata in sardo: Uno studente di Serrenti ha deciso di scrivere e discutere la sua tesi di laurea in sardo: è la prima volta che accade nella facoltà di Lettere|publicatzione=[[L'Unione Sarda]]|data=2009-02-24|atzessu=2024-04-29|dataarchìviu=2024-04-30|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240430040325/https://web.unica.it/unica/it/news_rassegna_s01.page?contentId=RST34125|urlmortu=eja}}</ref>
Dae su [[2020]] ghiat su Comitadu iscientìficu de s'assòtziu "Sardegna verso l’Unesco" chi punnat a otènnere su reconnoschimentu de Patrimòniu mundiale de s'umanidade dae s'[[UNESCO]] pro totu sos monumentos de sa [[Tziviltade nuraghesa|tziviltade nuràgica]].<ref>{{Tzita web|url=https://sardegnaversounesco.org/|tìtulu=La Sardegna verso l'Unesco|situ=La Sardegna verso l'Unesco|data=2024-04-26|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref><ref>{{Tzita web|url=https://sardegnaversounesco.org/chi-siamo/|tìtulu=Chi siamo|situ=La Sardegna verso l'Unesco|limba=it-IT|atzessu=2024-04-29}}</ref>
== Publicatziones ==
In sa carriera at iscritu unu nùmeru mannu meda de artìculos e àteras publicatziones<ref>{{Tzita web|url=https://www.linkedin.com/in/giovanni-ugas-60181749|tìtulu=Giovanni Ugas|atzessu=2024-04-29}}</ref>. Custa est una lista de petzi sos libros suos:
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|nùmene2=Raimondo|sambenadu2=Zucca|tìtulu=Il commercio arcaico in Sardegna: importazioni etrusche e greche (620-480 A.C.)|data=1984|editore=Angelo Viali Editore|tzitade=Casteddu|OCLC=505739663|SBN=IT\ICCU\CFI\0014347}}
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|tìtulu=San Sperate dalle origini ai baroni|data=1993|editore=Edizioni Della Torre|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=30731481|LCCN=94133215|ISBN=978-88-7343-242-5|SBN=IT\ICCU\CFI\0242262}}
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|tìtulu=Architettura e cultura materiale nuragica: il tempo dei protonuraghi|data=1999|editore=Saredit|tzitade=Casteddu|limba=it|SBN=IT\ICCU\CAG\0068261}}
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|tìtulu=La tomba dei guerrieri di Decimoputzu|collana=Norax|data=1990|editore=Edizioni della Torre|tzitade=Casteddu|limba=it|ISBN=6600001364|SBN=IT\ICCU\CFI\0181043}}
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|tìtulu=L'alba dei nuraghi|editzione=1. ed.|data=2005|editore=Fabula|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=259819665|LCCN=2009515052|ISBN=978-88-89661-00-0|SBN=IT\ICCU\CAG\1098667}}
* {{Tzita libru|curadore=Giovanni Ugas e Alessandra Saba|tìtulu=Un nuraghe per la dea Luna: Su Mulinu di Villanovafranca nelle ricerche dal 1984 al 2003: un contributo per un progetto museale|data=2015|editore=Nuove grafiche Puddu|tzitade=Ortacesus|limba=it|ISBN=978-88-97787-10-5|SBN=IT\ICCU\CAG\2054058}}
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|tìtulu=Shardana e Sardegna: i popoli del mare, gli alleati del Nordafrica e la fine dei Grandi Regni (XV-XII secolo a.C.)|year=2016|url=https://archive.org/details/shardanaesardegn0000ugas|editzione=Prima editzione|data=2016|editore=Edizioni della torre|tzitade=Casteddu|limba=it|OCLC=970796519|LCCN=2016473241|ISBN=978-88-7343-471-9|SBN=IT\ICCU\CAG\2063925}}
* {{Tzita libru|nùmene=Giovanni|sambenadu=Ugas|tìtulu=C'era una volta Atlantide: l'identità geografica e storica dell'isola di Platone|data=2022|editore=Edizioni della torre|tzitade=Casteddu|limba=it|LCCN=2021440534|ISBN=978-88-7343-567-9|SBN=IT\ICCU\CAG\2131316}}
== Riferimentos ==
<references />
== Ligàmenes esternos ==
* {{Tzita web|url=https://www.editoriasarda.it/autore.asp?id=825&ver=sa|tìtulu=Ischeda subra de Giovanni Ugas|situ=[[SBS - Servìtzios Bibliogràficos Sardos]]|atzessu=2020-09-30}}
* {{Tzita web|url=https://cultura.tiscali.it/interviste/articoli/pillole-archeologia-misteri-nuraghi-ugas-1-p/|tìtulu=Da millenni svettano nei cieli sardi: chi li ha costruiti? Quando? Perché? Giovanni Ugas ci svela i segreti dei nuraghi (1 parte)|sambenadu=Dessì|nùmene=Ignazio|situ=Tiscali Cultura|data=2023-07-13|limba=it|atzessu=2024-04-29|dataarchìviu=2024-04-29|urlarchìviu=https://web.archive.org/web/20240429165600/https://cultura.tiscali.it/interviste/articoli/pillole-archeologia-misteri-nuraghi-ugas-1-p/|urlmortu=eja}}
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Biografias]]
[[Categoria:Archeologos]]
[[Categoria:Sardos]]
0nu8s190933l7nd68i24430h364s7kq
S'omini becciu e su mari
0
22994
190593
189790
2026-08-18T19:19:43Z
InternetArchiveBot
10458
Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260818)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]
190593
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}[[File:Ernest Hemingway The old man Jonathan Cape 1952 Title.jpg|thumb|Sa cobertedda de su 1952]]
'''''S'omini becciu e su mari''''' (in LSC: '''S'òmine betzu e su mare''', in inglesu: ''The Old Man and the Sea'') est unu romanzu curtzu de s'iscritore [[Istados Unidos de Amèrica|istadunidensu]] [[Ernest Hemingway]]. Iscritu in su 1951, est istadu publicadu in sa revista ''[[Life (rivista internatzionale)|Life]]'' in su 1952. Est s'ùrtima òpera manna chi Hemingway at publicadu in vida e est istada premiada in su 1953 cun su [[Prèmiu Pulitzer]] e at contribuidu a fàghere premiare a s'autore cun su [[Prèmiu Nobel|Nobel]] pro sa Literadura in su 1954, sende chi dd'ant nominadu puru in is motivatziones de su comitadu de seberu. S'istòria est simpre ma prena de simbologias: una die Santiagu unu piscadore [[Cuba|cubanu]] betzu, piscat cun fadiga manna su prus pische mannu de sa vida sua; chircat a pustis de ddu batire cara a su portu, ma is pischecanes pagu a pagu si ddu papant. S'òmine, aici, fùrriat cun un'ispina manna isceti.
== Trama ==
Santiagu est unu piscadore betzu chi dae 84 dies non renesset a piscare nudda. In is primos 40 dies dd'agiudaiat unu pitzocu chi ddi narant Manolinu, finas a cando su babbu e sa mama no ant detzìdidu chi su betzu est tropu malassortadu e dd'ant proibidu de piscare cun issu. Una die Santiagu, essidu in mare a solu, pigat unu pische-ispada mannu mannu, chi trìsinat sa barca sua duas dies e tres notes, fintzas a cando su betzu non renesset a dd'ochìere. In su tretu pro furriare a su portu, is pischecanes nde ddi furant sa preda e Santiagu torrat a domo disconsoladu. Su pitzocu curret a ddu sucùrrere e promitet a su marineri de torrare a piscare cun issu.
=== Is personàgios printzipales ===
==== 1. Santiagu ====
Santiagu est descritu de aici: «Su becciu fiat stasìu e langiu e teniat frungias chi nci dd'intrànt meda in su zugu. In is trempas portàt is mancias de su mandiadori de sa peddi, bessìas de is corpus de su soli in su sciutori de cussu mari»<ref>{{Tzita libru|autore=Ernest Hemingway|tradutore=Mariu Vargiu|tìtulu=S'omini becciu e su mari|collana=paberiles|annu=2001|editore=Condaghes|tzitade=[[Casteddu]]|p=9|ISBN=88-86229-85-2}}</ref> In su betzu si bident is sinnos de una vida turmentada e prena de sacrifìtzios. S'autore ddu descriet comente antzianu e sinnadu dae su tempus in totu, a foras de is ogros, chi fiant abarrados in colore de mare. Sa gherra cun su pische, mancari non s'at a agabbare bene, rapresentat s'afirmadura de s'altivesa e de su coràgiu suos, chi pariant pèrdidos dae ora meda, ma fintzas sa grandu fortza chi ammustrat gherrende cun is pischecanes. Furriadu a sa terrafirma, de sa preda abarrat isceti sa carena, una derrota econòmica e, mescamente, morale. Dae su romanzu nd'istupant àteras informatziones. Santiago, pro nàrrere, est abarradu viudu, tenet una passione manna pro su baseball, est tifosu de Joe Di Maggio e in gioventude aiat biagiadu meda comente marineri arribbende finas a s'[[Àfrica]] (is leones chi aiat bidu sighit bisende·ddos). Pro su personàgiu s'iscritore s'est forsis ispiradu a su marineri [[Cuba|cubanu]] Gregorio Fuentes, chi nde faghiat de amigu.
==== 2. Manolinu ====
Manolinu est unu pitzocu chi est istadu acanta a Santiago finas dae pipiu, in antis chi is babbos dd'obligarent a chircare traballu aterue, pensende chi su betzu esseret tropu disfortunadu. Manolinu, chi est su cunfortu de su betzu in is momentos de soledade, rapresentat su coràgiu, s'isperu e s'aficu.
==== 3. Su ''piscispada'' (marlin) ====
Su pische caturadu est de importu tzentrale in su romanzu. Si tratat de unu pische-ispada mannu, longu unos 5 metros e mesu. Is movimentos suos sunt calmos, e inditant a su marineri unu sentidu de nobilia. Su gherra intra is duos si cumbatet a paris: su pische lutat pro sa subravivèntzia gasi comente Santiago. Su betzu paret bìdere unu cumportamentu umanu in su pische, ma a sa fine sunt sa gerarchia naturale e sa netzessidade de su piscadore a bìnchere.Sos ambientes sunt descritos in manera ogetiva e realìstica, comente ddos bident is personàgios.
=== Tempus ===
Su fatu est ambientadu in su mese de cabudanni (“Imbussadì, caru su betzu miu” aiat naradu su pitzocu. “Arregodadì ca seus in cabudanni.”<ref>{{Tzita libru|autore=Ernest Hemingway|tradutore=Mariu Vargiu|tìtulu=S'omini becciu e su mari|collana=paberiles|annu=2001|editore=Condaghes|tzitade=[[Casteddu]]|p=16|ISBN=88-86229-85-2}}</ref>). Dae is riferimentos de su protagonista a su campione americanu de [[baseball]] Joe Di Maggio si cumprendet chi su contu est ambientadu in su [[1950]]. Totu acontesset in unas bator dies: tres pro sa catura de su pische, una die e una note pro furriare.
== Temàs ==
Is temas de ''Su betzu e su mare'' sunt sos temas preferidos dae s'autore:
* Su coràgiu e s'aguantu de s'òmine;
* Sa vida comente a disafiu a su destinu;
* Su tema de sa fusione de s'òmine cun sa natura;
* S'imbènnere de sa morte.
== Retzidura in su mundu literàriu ==
Su romanzu at tentu una renèssida manna, bendende 5 milliones de còpias. Iscritores cuntemporàneos comente a [[Ezra Pound]] l'at acollidu cun entusiasmu, sutaliniende s'aspetu de novidade chi Hemingway introduiat in sa narrativa moderna.<ref>{{Tzita libru|tìtulu=Dal decadentismo al primo Novecento|annu=2006|editore=Atlas|limba=it|p=417|volume=5|òpera=Storia e antologia della letteratura. Per le Scuole superiori|ISBN=978-8826811345}}</ref>
Crìticos literàrios comente a [[Carlos Baker]] e [[Philip Young]] in paris cun àteros istudiosos ant analizadu s'òpera cun echilìbriu e profundidade de interpretatzione.<ref>{{Tzita libru|nùmene=Carlos|sambenadu=Baker|wkautore=Carlos Baker|limba=en|tìtulu=Hemingway: The Writer as Artist|url=https://books.google.com/books?id=yP-cgVNr55wC&printsec=frontcover&dq=isbn=0691013055&cd=1#v=onepage&q=|ed=4th|annu=1972|editore=[[Princeton University Press]]|ISBN=0-691-01305-5}}</ref><ref>{{Tzita libru|nùmene=Philip|sambenadu=Young|limba=en|tìtulu=Ernest Hemingway|year=1964|url=https://archive.org/details/trent_0116401067404|annu=1952|editore=Holt, Rinehart, & Winston|tzitade=New York|ISBN=0-8166-0191-7}}</ref>
Una crìtica negativa famada est imbetzes arribada dae su crìticu literàriu e sotziòlogu Dwight Macdonald, chi dd'at pesadu a esèmpiu clàssicu de mala literadura, de cudda categoria de su <i>kitsch</i> chi issu dd'aiat postu ''Midcult'', protòtipu de cuddos produtos chi, puru presentende·si comente a "Cultura arta" (''Highbrow''), sunt in realidade ammisturos de banalidade fatas pro acuntentare is gustos pro sa cultura pop de unu pùblicu de massa, cun pagu cultura.<ref>{{Tzita libru|autore=Dwight Macdonald|tradutore=Claudio Gorlier|àteros=introduida de Vittorio Giacopini, editzione de su 2022|limba=en|tìtulu=Masscult e Midcult|pp=68-72}}</ref>
In Itàlia [[Alberto Moravia]]<ref>{{Tzita libru|autore=Moravia Alberto|tìtulu=L'uomo come fine e altri saggi|annu=1952|editore=Bompiani|tzitade=Milanu|limba=it}}</ref> at acusadu s'òpera de estetismu esageradu, Claudio Gorlier de repìtere temas e situatziones , Giovanni Comisso de no àere merèssidu sa renèssida.<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Gorlier Claudio|annu=1952|tìtulu=Hemingway|rivista=Paragone|nùmeru=XXXVI|limba=it}}</ref> Ammiradores de s'òpera fiant imbetzes [[Eugenio Montale]]<ref>{{Tzita noas|limba=it|autore=Montale Eugenio|tìtulu=Il racconto puro|publicatzione=Corriere della Sera|data=1952-10-11}}</ref>, Elio Vittorini<ref>{{Tzita libru|autore=Elio Vittorini|tìtulu=Diario in pubblico|annu=1957|editore=Bompiani|tzitade=Milanu|limba=it}}</ref>, [[Italo Calvino]]<ref>{{Tzita publicatzione|autore=Calvino Italo|data=1954-11-13|tìtulu=Hemingway e noi|rivista=Il Contemporaneo|limba=it}}</ref> e Giorgio Bassani.
== Versiones tzinematogràficas ==
* In su [[1958]] su regista John Sturges at giradu unu film ispiradu a su libru de Hemingway. Su film at bintu un'[[Premiu Oscar|Oscar]] pro sa [[Mùsiga/campidanesu|mùsica]]. Su betzu est interpretadu dae Spencer Tracy.
* Esistet una versione animada curtza, ''The Old Man and the Sea'' de Aleksandr Petròv (1999), realizada in un'istile pitòricu. Custa versione at bintu in su [[2000]] su prèmiu Oscar pro s'animatzione.
* Su curtzu ''Staretzat i moreto'', de [[Petko Spasov]] ([[2002]], [[Bulgaria]]), est imbetzes un'adatamentu lìberu meda de su sugetu de Hemingway.
== Libru e mùsica ==
* Su libru at fintzas ispuradu a su cantautore Roberto Vecchioni chi, in s'album Rotary Club of Malindi, at registradu sa cantzone "Il vecchio e il mare".
== Editziones sardas ==
* {{Tzita libru|autore=[[Ernest Hemingway]]|tradutore=Mariu Vargiu|tìtulu=S'omini becciu e su mari|collana=paberiles|annu=2001|editore=[[Condaghes_(domo_editora)|Condaghes]]|tzitade=[[Casteddu]]|ISBN=88-86229-85-2}}
== Referèntzias ==
<references/>
== Bibliografia ==
* [[Fernanda Pivano|Pivano Fernanda]], ''La balena bianca e altri miti'', Mondadori, Milanu [[1961]]
* [[Philip Young]], ''Ernest Hemingway'', Milanu, [[1962]]
* Cecchin Giovanni, ''Invito alla lettura di Hemingway'', Mursia, Milanu [[1980]]
{{Controllu de autoridade}}
{{Artìculu de su mese|santugaine/ledàmene|2025}}
[[Categoria:Literadura]]
dnhkexh76ycf97e7dr3eyqdjnib8thv
Giovanni Boldini
0
23569
190566
2026-08-18T16:23:03Z
Mistico Dois
19393
Pàgina creada cun '{{LSC}}{{stub}} '''Giovanni Boldini''' (31 de [[nadale]] de [[1842]] – 11 de [[ghennàrgiu]] de [[1931]]) est istadu unu pintore italianu. Est naschidu in [[Ferrara]], ma at bividu e traballadu pro sa majoria de sa carrera sua in [[Parigi]]. Est istadu unu pintore realista e est diventadu famadu pro sos retratos suos de fèminas de sa sotziedade arta, cun un'istile elegante e rafinadu. At chircadu de mustrare su movimentu in sas pinturas suas, cosa chi ddi at balangi…'
190566
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{stub}}
'''Giovanni Boldini''' (31 de [[nadale]] de [[1842]] – 11 de [[ghennàrgiu]] de [[1931]]) est istadu unu pintore italianu.
Est naschidu in [[Ferrara]], ma at bividu e traballadu pro sa majoria de sa carrera sua in [[Parigi]]. Est istadu unu pintore realista e est diventadu famadu pro sos retratos suos de fèminas de sa sotziedade arta, cun un'istile elegante e rafinadu. At chircadu de mustrare su movimentu in sas pinturas suas, cosa chi ddi at balangiadu su tìtulu de "Mestru de su Moimentu" (Master of Swish) pro s'istile flùidu suu.
{{Controllu de autoridade}}
{{DEFAULTSORT:Boldini, Giovanni}}
[[Categoria:Pintores italianos]]
ejomcqnw8unsde8925fxkk7yjxuo46a
190567
190566
2026-08-18T16:24:18Z
Mistico Dois
19393
190567
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{stub}}
'''Giovanni Boldini''' (31 de [[nadale]] de [[1842]] – 11 de [[ghennàrgiu]] de [[1931]]) est istadu unu pintore [[Itàlia|italianu]].
Est naschidu in [[Ferrara]], ma at bividu e traballadu pro sa majoria de sa carrera sua in [[Parigi]]. Est istadu unu pintore realista e est diventadu famadu pro sos retratos suos de fèminas de sa sotziedade arta, cun un'istile elegante e rafinadu. At chircadu de mustrare su movimentu in sas pinturas suas, cosa chi ddi at balangiadu su tìtulu de "Mestru de su Moimentu" (Master of Swish) pro s'istile flùidu suu.
{{Controllu de autoridade}}
{{DEFAULTSORT:Boldini, Giovanni}}
[[Categoria:Pintores italianos]]
kcy1xir8rbm13zgmb96hryq9q21v8w7
190568
190567
2026-08-18T16:26:00Z
Mistico Dois
19393
190568
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{stub}}
{{Biografia|immàgine=|data_de_nàschida=31 de nadale de su 1842|logu_de_nàschida=Ferrara, Itàlia|data_de_morte=11 de ghennàrgiu de su 1931|logu_de_morte=Parigi, Frantza|natzionalidade=italiana|traballu=pintore}}
'''Giovanni Boldini''' (31 de [[nadale]] de [[1842]] – 11 de [[ghennàrgiu]] de [[1931]]) est istadu unu pintore [[Itàlia|italianu]].
Est naschidu in [[Ferrara]], ma at bividu e traballadu pro sa majoria de sa carrera sua in [[Parigi]]. Est istadu unu pintore realista e est diventadu famadu pro sos retratos suos de fèminas de sa sotziedade arta, cun un'istile elegante e rafinadu. At chircadu de mustrare su movimentu in sas pinturas suas, cosa chi ddi at balangiadu su tìtulu de "Mestru de su Moimentu" (Master of Swish) pro s'istile flùidu suu.
{{Controllu de autoridade}}
{{DEFAULTSORT:Boldini, Giovanni}}
[[Categoria:Pintores italianos]]
4c6m7er2xm7c8axcl8jionnjc86kwbg
190569
190568
2026-08-18T16:26:38Z
Mistico Dois
19393
190569
wikitext
text/x-wiki
{{LSC}}{{stub}}
{{Biografia|immàgine=Giovanni Boldini01.jpg|data_de_nàschida=31 de nadale de su 1842|logu_de_nàschida=Ferrara, Itàlia|data_de_morte=11 de ghennàrgiu de su 1931|logu_de_morte=Parigi, Frantza|natzionalidade=italiana|traballu=pintore}}
'''Giovanni Boldini''' (31 de [[nadale]] de [[1842]] – 11 de [[ghennàrgiu]] de [[1931]]) est istadu unu pintore [[Itàlia|italianu]].
Est naschidu in [[Ferrara]], ma at bividu e traballadu pro sa majoria de sa carrera sua in [[Parigi]]. Est istadu unu pintore realista e est diventadu famadu pro sos retratos suos de fèminas de sa sotziedade arta, cun un'istile elegante e rafinadu. At chircadu de mustrare su movimentu in sas pinturas suas, cosa chi ddi at balangiadu su tìtulu de "Mestru de su Moimentu" (Master of Swish) pro s'istile flùidu suu.
{{Controllu de autoridade}}
{{DEFAULTSORT:Boldini, Giovanni}}
[[Categoria:Pintores italianos]]
fhvp3ygr9twroctfojddzfcglejj9f0
Sarah Toscano
0
23570
190606
2026-08-18T23:17:13Z
~2026-45343-94
30020
Pàgina creada cun '{{Variant|LOG}} {{Artista musicale|nùmene=Sarah Toscano|image=Sarah Toscano (Mondovì - August 2025 - 1) (cropped).webp|descritzione=Sarah Toscano in su 2025|ruolu=cantante_solista|logu_de_nàschida=[[Vigevano]], [[Pavia]], [[Lombardia]], [[Itàlia]]|data_de_nàschida=9 de ennalzu de su 2006|annos_de_atividade=2022 - oe|ocupatzione=[[Cantante|Cantadora]]{{,}}[[Atore|atora]]|gènere_musicale=Pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.allmusic.com/artist/mn0004259404|tìtulu=Sa…'
190606
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{Artista musicale|nùmene=Sarah Toscano|image=Sarah Toscano (Mondovì - August 2025 - 1) (cropped).webp|descritzione=Sarah Toscano in su 2025|ruolu=cantante_solista|logu_de_nàschida=[[Vigevano]], [[Pavia]], [[Lombardia]], [[Itàlia]]|data_de_nàschida=9 de ennalzu de su 2006|annos_de_atividade=2022 - oe|ocupatzione=[[Cantante|Cantadora]]{{,}}[[Atore|atora]]|gènere_musicale=Pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.allmusic.com/artist/mn0004259404|tìtulu=Sarah Toscano|situ=AllMusic|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref><br />Dance pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/televisione/amici-2023-sarah-toscano-sogno-stile-dua-lipa_82475489-202402k.shtml|tìtulu=Amici 2023 Sarah Toscano: "Sogno di portare lo stile di Dua Lipa"|situ=TGcom24|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref>}}
{{Bio
|Nòmene = Sarah
|Sambenàdu = Toscano
|Sesso = F
|LoguNascita = Vigevano
|DieMeseNascita = 9 de ennalzu
|AnnuNascita = 2006
|LoguMorte =
|DieMeseMorte =
|AnnuMorte =
|PreFaìna =
|Faìna = cantadora
|Epoca = 2000
|Epoca2 =
|Faìna2 = atora
|FaìnaAltre =
|Natzionalidade = italiana
}}
== Discografia ==
=== Album ===
* 2025 – ''Met Gala'' (#6 [[Italia]])
=== EP ===
* 2022 – ''Riflesso''
* 2024 – ''Sarah'' (#12 [[Italia]])
== Tour ==
* 2024 – ''Sarah Live Summer 2024''
* 2025 – ''Sarah Toscano Summer tour 2025''
* 2025 – ''Sarah Toscano Live 2025''
* 2026 – ''Met Gala tour 2026''
* 2026 – ''Sarah Toscano Summer tour 2026''
== Àteros progetos ==
{{commonscat|Sarah Toscano}}
== Collegamentus a foras ==
* [https://www.imdb.com/name/nm16360762/ Sarah Toscano (IMDb)]
* [https://www.youtube.com/channel/UCc7kBvUjEnPjKVm7p5XVtUw YouTube ufitziale]
[[Categoria:Cantantes|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Italianos|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Cantautores italianos]]
[[Categoria:Mùsica pop|Toscano, Sarah]]
8fz3vd530exq98rzdlp9gdldrbouv6w
190607
190606
2026-08-18T23:21:27Z
~2026-45343-94
30020
/* Àteros progetos */
190607
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{Artista musicale|nùmene=Sarah Toscano|image=Sarah Toscano (Mondovì - August 2025 - 1) (cropped).webp|descritzione=Sarah Toscano in su 2025|ruolu=cantante_solista|logu_de_nàschida=[[Vigevano]], [[Pavia]], [[Lombardia]], [[Itàlia]]|data_de_nàschida=9 de ennalzu de su 2006|annos_de_atividade=2022 - oe|ocupatzione=[[Cantante|Cantadora]]{{,}}[[Atore|atora]]|gènere_musicale=Pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.allmusic.com/artist/mn0004259404|tìtulu=Sarah Toscano|situ=AllMusic|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref><br />Dance pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/televisione/amici-2023-sarah-toscano-sogno-stile-dua-lipa_82475489-202402k.shtml|tìtulu=Amici 2023 Sarah Toscano: "Sogno di portare lo stile di Dua Lipa"|situ=TGcom24|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref>}}
{{Bio
|Nòmene = Sarah
|Sambenàdu = Toscano
|Sesso = F
|LoguNascita = Vigevano
|DieMeseNascita = 9 de ennalzu
|AnnuNascita = 2006
|LoguMorte =
|DieMeseMorte =
|AnnuMorte =
|PreFaìna =
|Faìna = cantadora
|Epoca = 2000
|Epoca2 =
|Faìna2 = atora
|FaìnaAltre =
|Natzionalidade = italiana
}}
== Discografia ==
=== Album ===
* 2025 – ''Met Gala'' (#6 [[Italia]])
=== EP ===
* 2022 – ''Riflesso''
* 2024 – ''Sarah'' (#12 [[Italia]])
== Tour ==
* 2024 – ''Sarah Live Summer 2024''
* 2025 – ''Sarah Toscano Summer tour 2025''
* 2025 – ''Sarah Toscano Live 2025''
* 2026 – ''Met Gala tour 2026''
* 2026 – ''Sarah Toscano Summer tour 2026''
== Àteros progetos ==
* [[File:Commons-logo.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it|24x24px|Collabora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=sc Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos a pitzu de '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sarah_Toscano?uselang=sc Sarah Toscano]</span>'''
== Collegamentus a foras ==
* [https://www.imdb.com/name/nm16360762/ Sarah Toscano (IMDb)]
* [https://www.youtube.com/channel/UCc7kBvUjEnPjKVm7p5XVtUw YouTube ufitziale]
[[Categoria:Cantantes|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Italianos|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Cantautores italianos]]
[[Categoria:Mùsica pop|Toscano, Sarah]]
lo3217fco9oah4zr28g8bg2l0y37k1j
190608
190607
2026-08-18T23:22:30Z
~2026-45343-94
30020
/* Notas */
190608
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{Artista musicale|nùmene=Sarah Toscano|image=Sarah Toscano (Mondovì - August 2025 - 1) (cropped).webp|descritzione=Sarah Toscano in su 2025|ruolu=cantante_solista|logu_de_nàschida=[[Vigevano]], [[Pavia]], [[Lombardia]], [[Itàlia]]|data_de_nàschida=9 de ennalzu de su 2006|annos_de_atividade=2022 - oe|ocupatzione=[[Cantante|Cantadora]]{{,}}[[Atore|atora]]|gènere_musicale=Pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.allmusic.com/artist/mn0004259404|tìtulu=Sarah Toscano|situ=AllMusic|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref><br />Dance pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/televisione/amici-2023-sarah-toscano-sogno-stile-dua-lipa_82475489-202402k.shtml|tìtulu=Amici 2023 Sarah Toscano: "Sogno di portare lo stile di Dua Lipa"|situ=TGcom24|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref>}}
{{Bio
|Nòmene = Sarah
|Sambenàdu = Toscano
|Sesso = F
|LoguNascita = Vigevano
|DieMeseNascita = 9 de ennalzu
|AnnuNascita = 2006
|LoguMorte =
|DieMeseMorte =
|AnnuMorte =
|PreFaìna =
|Faìna = cantadora
|Epoca = 2000
|Epoca2 =
|Faìna2 = atora
|FaìnaAltre =
|Natzionalidade = italiana
}}
== Discografia ==
=== Album ===
* 2025 – ''Met Gala'' (#6 [[Italia]])
=== EP ===
* 2022 – ''Riflesso''
* 2024 – ''Sarah'' (#12 [[Italia]])
== Tour ==
* 2024 – ''Sarah Live Summer 2024''
* 2025 – ''Sarah Toscano Summer tour 2025''
* 2025 – ''Sarah Toscano Live 2025''
* 2026 – ''Met Gala tour 2026''
* 2026 – ''Sarah Toscano Summer tour 2026''
== Notas ==
<references />
== Àteros progetos ==
* [[File:Commons-logo.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it|24x24px|Collabora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=sc Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos a pitzu de '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sarah_Toscano?uselang=sc Sarah Toscano]</span>'''
== Collegamentus a foras ==
* [https://www.imdb.com/name/nm16360762/ Sarah Toscano (IMDb)]
* [https://www.youtube.com/channel/UCc7kBvUjEnPjKVm7p5XVtUw YouTube ufitziale]
[[Categoria:Cantantes|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Italianos|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Cantautores italianos]]
[[Categoria:Mùsica pop|Toscano, Sarah]]
fe3vlw6d5gdykjtho45grhymwhvkm1g
190610
190608
2026-08-18T23:44:41Z
~2026-45281-53
30023
190610
wikitext
text/x-wiki
{{Variant|LOG}}
{{Artista musicale|nùmene=Sarah Toscano|image=Sarah Toscano (Mondovì - August 2025 - 1) (cropped).webp|descritzione=Sarah Toscano in su 2025|ruolu=cantante_solista|logu_de_nàschida=[[Vigevano]], [[Pavia]], [[Lombardia]], [[Itàlia]]|data_de_nàschida=9 de ennalzu de su 2006|annos_de_atividade=2022 - oe|ocupatzione=[[Cantante|Cantadora]]{{,}}[[Atore|atora]]|gènere_musicale=Pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.allmusic.com/artist/mn0004259404|tìtulu=Sarah Toscano|situ=AllMusic|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref><br />Dance pop<ref>{{Tzita web|url=https://www.tgcom24.mediaset.it/televisione/amici-2023-sarah-toscano-sogno-stile-dua-lipa_82475489-202402k.shtml|tìtulu=Amici 2023 Sarah Toscano: "Sogno di portare lo stile di Dua Lipa"|situ=TGcom24|atzessu=11 ennalzu 2025}}</ref>}}
{{Bio
|Nòmene = Sarah
|Sambenàdu = Toscano
|Sesso = F
|LoguNascita = Vigevano
|DieMeseNascita = 9 de ennalzu
|AnnuNascita = 2006
|LoguMorte =
|DieMeseMorte =
|AnnuMorte =
|PreFaìna =
|Faìna = cantadora
|Epoca = 2000
|Epoca2 =
|Faìna2 = atora
|FaìnaAltre =
|Natzionalidade = italiana
}}
== Discografia ==
=== Album ===
* 2025 – ''Met Gala'' (#6 [[Italia]])
=== EP ===
* 2022 – ''Riflesso''
* 2024 – ''Sarah'' (#12 [[Italia]])
== Tour ==
* 2024 – ''Sarah Live Summer 2024''
* 2025 – ''Sarah Toscano Summer tour 2025''
* 2025 – ''Sarah Toscano Live 2025''
* 2026 – ''Met Gala tour 2026''
* 2026 – ''Sarah Toscano Summer tour 2026''
== Filmografia ==
=== Cinema ===
* ''Non abbiam bisogno di parole'', regia di Luca Ribuoli (2026)
=== Video musicali ===
* ''Superman'' di Federica Abbate, regia di Tania Caporaso (2026)
== Notas ==
<references />
== Àteros progetos ==
* [[File:Commons-logo.svg|link=https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=it|24x24px|Collabora a Wikimedia Commons]] <span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/?uselang=sc Wikimedia Commons]</span> tenet immàgines o àteros documentos a pitzu de '''<span class="plainlinks">[https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sarah_Toscano?uselang=sc Sarah Toscano]</span>'''
== Collegamentus a foras ==
* [https://www.imdb.com/name/nm16360762/ Sarah Toscano (IMDb)]
* [https://www.youtube.com/channel/UCc7kBvUjEnPjKVm7p5XVtUw YouTube ufitziale]
{{Controllu de autoridade}}
[[Categoria:Cantantes|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Italianos|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Cantautores italianos|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Mùsica pop|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Attores|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Biografias|Toscano, Sarah]]
[[Categoria:Italianos|Toscano, Sarah]]
iwij1cw7zwhqmy8uuz8gilf6wteb8qv
Cantadora
0
23571
190609
2026-08-18T23:24:01Z
~2026-45313-56
30021
Re-indiritzada a sa pàgina [[Cantante]]
190609
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Cantante]]
jqk76nneyz6of36w8knm6o1aucj4vb4
Vigevano
0
23572
190611
2026-08-18T23:53:29Z
~2026-45226-74
30024
Pàgina creada cun '{{coord|format=dms|display=title}} {{LSC}}{{s}}[[File:2012-04-28 Vigevano Piazza Ducale.jpg|thumb|Piazza Ducale]] '''Vigevano''' est unu [[comune]] italianu de 63 859 bividores de sa provìntzia de [[Pavia]] in sa regione de s'[[Lombardia]]. [[Categoria:Provìntzia de Pavia]] [[Categoria:Tzitades de s'Itàlia]]'
190611
wikitext
text/x-wiki
{{coord|format=dms|display=title}}
{{LSC}}{{s}}[[File:2012-04-28 Vigevano Piazza Ducale.jpg|thumb|Piazza Ducale]]
'''Vigevano''' est unu [[comune]] italianu de 63 859 bividores de sa provìntzia de [[Pavia]] in sa regione de s'[[Lombardia]].
[[Categoria:Provìntzia de Pavia]]
[[Categoria:Tzitades de s'Itàlia]]
f85pytur7cn6s0yx0cpjagukzspal9v